Represión franquista en Galicia

Durante o franquismo aplicáronse en Galicia, de maneira variable segundo o período histórico, varias formas de represión. A fase máis dura foi a que coincidiu coa Guerra civil española e o momento da inmediata posguerra.

 Mortes 
miniatura|Na memoria dos "Homiños de Boimorto", memorial na rotonda dos Batáns (Ames).
O número exacto de mortes causado pola represión franquista en Galicia é descoñecido debido a problemas para identificar as vítimas, en especial debido á política de ocultamento e silencio que levou a cabo o réxime. A maioría de mortes foron de carácter extraxudicial, o cal permitía camuflalas nos rexistros oficiais.

O estudo máis completo que existe até o día de hoxe é o do proxecto interuniversitario "Nomes e Voces", que estudou a represión durante a época da guerra civil (1936-1939). Este proxecto tivo que rematar en 2013 por falta de apoio institucional.M. L. (2013). O Proxecto Nomes e Voces abafado polo PP despois de sete anos de recuperar a memoria . Sermos Galiza. O último informe, con resultados provisionais, emitido polo equipo do proxecto concluíu que durante a guerra foron executadas en Galicia cando menos 4.699 persoas e outras 3.566 condenadas a penas de prisión en consello de guerra por delitos relacionados co conflito.Informe do proxecto As vítimas, os nomes, as voces e os lugares , de xullo do 2008 (pdf) Datos actualizados en xaneiro de 2012. Dos 4.699 mortos, 4.619 foron homes e 80 mulleres.

O informe clasifica os falecidos en dous bloques, segundo as circunstancias da morte:

 circunstancias  Mortes Extraxudicial (paseados, execucións sen formación de causa, morte na cadea, mortes en tiroteos)  3.233 Execucións  1.466

Existen outros estudos que dan cifras aproximadas do alcance da represión mortal en Galicia, incluíndo polo xeral tamén ás execucións posteriores á guerra.

 Ámbito territorial  Represión franquista  A Coruña  1.165Base de datos do proxecto "Nomes e Voces", 2012.1.579  Lugo  625Juliá, S., & Casanova, J. (1999). Víctimas de la guerra civil. Temas de Hoy.Blanco, M. J. S. (1998). La represión franquista en la provincia de Lugo: 1936-1940 (Doctoral dissertation, Universidade de Santiago de Compostela).  Pontevedra  1.200-2.000de Juana López, Jesús (2006). Lo que han hecho en Galicia: Violencia política, represión y exilio, 1936-1939. Barcelona: Editorial Crítica. Pages 160-164.2.500Pereira, D. (2004). A represión franquista na provincia de Pontevedra (1936-1950). Unión libre: cadernos de vida e culturas, (9), 33-45.Alonso Fernández, B.; Rodríguez Gallardo, A.; Paz Antón, X. R.; Pereira, D.; Álvarez Caccamo, X. M.; Rodrígues, A.; Gonçalves, A.; Meixome, C.; Alonso, B.; Marco, A.; Domíngues, J. (2008). O Miño, unha corrente de memoria: actas das Xornadas sobre a Represión Franquista no Baixo Miño, (2006-2007). Ponteareas: Editorial Alén Miño.  OurenseRodríguez, J. P. (2004). Ourense, 1936-1939: alzamento, guerra e represión. Ed. do Castro. Page 573.  626-742  Toda Galicia  3.6164.265Preston, P. (2011). El holocausto español: odio y exterminio en la Guerra Civil y después. Debate.4.6995.4465.800Alonso, B. (1997): Idade contemporánea (século XX). In: Historia Xeral de Galicia. A Nosa Terra. pp. 377. ISBN 97884891389954.500-7.000Rodríguez, J. P. (2006). Rebelión militar y represión franquista en Galicia. Studia historica. Historia contemporánea, 24.7.000-8.000Farías, R. (2007). Sucumbir a merced de la calumnia y la infamia": represión, pauperización y muerte entre la Guerra Civil española y la década de 1940. A Estrada: Miscelánea histórica e cultural, (10), 163-186. 

Tamén existen estimacións de carácter local ou comarcal.
Cifras a nivel local e comarcal
Igualmente moitos dos datos máis fiábeis son os de ámbito local ou comarcal.

 Concello ou comarca  Período  MortosA Coruña (comarca)Fernández Prieto, L. (2011). A represión franquista na comarca da Coruña. Ames: Laiovento. Pages 233-242.  1936-1939  595  FerrolterraMáiz Vázquez, B. and Manuel Suárez, X. (2018). Listaxe memorial de vítimas do franquismo . Ferrol: Concello de Ferrol.  1936-1976  984 PontevedraÁlvarez Castro, X. (2013). Pontevedra nos anos do medo: Golpe militar e represión (1936-1939). Vigo: Xerais.  1936-1939  200  O Baixo Miño  1936-1941  552 O Condado-A ParadantaRodríguez Gallardo, A. (2006). O ruído da morte: a represión franquista en Ponteareas (1936-1939). A Coruña: Ediciós do Castro.  1936-1939  71 O PorriñoPaz Antón, X. R. (2007). O Porriño, 1936. A Nosa Terra. ISBN 9788483411575 1936-1940  74 Salceda de CaselasPaz Antón, X. R. (2019). Salceda de Caselas republicana, 1936. Concello de Salceda de Caselas.  1936-1939  39 O GroveMascato, A. (2006). Atila no Grove. (Crónica política e Memoria da masacre (1923-1948). Edicións Positivas.  1936-1948  25 CerdedoPereira, D. (2006). [http://www.igmemoria.com/uploads/1/9/6/2/19629509/a_ii_republica_e_a_represion_franquista_en_cerdedo.pdf A II República e a represión franquista no Concello de Cerdedo] . Asociación Ecoloxista e Cultural de Terra de Montes "Verbo Xido". p. 29  1936-1941  18 SoberVítimas do franquismo en Sober Sober1936.  1936-1940  18

 Prisión e campos de concentración 
Artigo principal: Campo de concentración#En Galicia durante a Guerra civil

A inxente cantidade de presos xerada polo golpe de estado non podía ser absorbida polas prisións que xa existían previamente. Isto fixo que os golpistas habilitasen numerosos edificios como novas prisións e creasen varios campos de concentración ao longo do territorio galego. Máis tarde, en especial coa caída da Fronte do Norte da guerra civil española en 1937 moitos destes campos foron usados para recluír aos presos de guerra republicanos dos novos territorios conquistados. As condicións nos campos de concentración eran paupérrimas.

As epidemias, tortura, execucións e fame causaron a morte de moitos presos.Gómez, F. M. (2015). La gran acción represiva de Franco que se quiere ocultar. HISPANIA NOVA. Primera Revista de Historia Contemporánea on-line en castellano. Segunda Época, 183-210. Destacan exemplos como o da Illa de San Simón, onde dun total de 2.176 presos morreron 666 a causa da fame e as privacións,  é dicir, un 30,6% do total.Amoedo López, G., & Moure, R. G. (2007). Episodios de terror durante a Guerra Civil na provincia de Pontevedra. A illa de San Simón. Xerais. p. 70 A estes hai que engadirlles os case 300 presos do mesmo campo de concentración que foron asasinados.Rodríguez Gallardo (2006), p. 161 No Campo de concentración de Camposancos foron fusilados sobre uns 250 presos entre 1938 e 1941.Alonso Fernández, B.; Rodríguez Gallardo, A.; Paz Antón, X. R.; Pereira, D.; Álvarez Caccamo, X. M.; Rodrígues, A.; Gonçalves, A.; Meixome, C.; Alonso, B.; Marco, A.; Domíngues, J. (2008). O Miño, unha corrente de memoria: actas das Xornadas sobre a Represión Franquista no Baixo Miño, (2006-2007). Ponteareas: Editorial Alén Miño. p. 224

Algúns campos de concentración e prisións franquistas que existiron en Galicia foron:
 Illa de San Simón
 Campo de concentración de Camposancos
 Mosteiro de Santa María de Oia
 Campo de concentración de Arnao
 Mosteiro de Santa María de Oseira
 Mosteiro de San Salvador de Celanova
 Campo de concentración da Lavacolla
 Mosteiro de San Clodio de Leiro
 Vello Cárcere de LugoHernández, C. (2017). La cárcel franquista de Lugo reabre sus puertas convertida en un centro para la memoria. eldiario.es
 Presidio da Escollera de Ferrol
 Castelo de San Filipe de Ferrol

 Exilio galego 
Artigo principal: Exilio galego de 1936

Miles de galegos tiveron que abandonar o país como consecuencia directa do triunfo do golpe de 1936. Os destinos foron diversos, destacando Francia, México, o Uruguai ou a Arxentina. Os exiliados continuaron desenvolvendo unha importante actividade política, creando institucións coma o Consello de Galiza en 1944.

 Represión antiguerrilleira 
Despois da guerra algúns opositores ao réxime, en particular os fuxidos que vivían nas montañas, formaron un movemento armado de resistencia ao franquismo coñecido como "Guerrilla antifranquista" ou "Maquis". A represión contra este movemento tamén afectou a aquelas persoas, ou familias enteiras, percibidas como colaboradoras da guerrilla. Numerosos guerrilleiros capturados foron fusilados.

 Represión lingüística e cultural 
Na guerra e primeiros anos de posguerra, o réxime perseguiu de forma sistemática a lingua e a cultura galega, sobre todo na administración, nos medios de comunicación, na escola, na universidade, na sinalización pública e en xeral en toda manifestación pública.Preston, P. (2007). The Spanish Civil War: reaction, revolution and revenge. WW Norton & Company. Os nomes propios non casteláns foron ilegais até 1976Barreiro Carballal, C. (2014). Luchas de ayer, disputas de hoy y desafíos de mañana, Editorial Cultiva Libros S.L., os funcionarios tiñan prohibido falar outro idioma que non fose o castelán, e tamén se prohibíu a exhibición de películas que non estivesen nesta lingua.Juvino, F., & Pilar, M. (2008). A Represión lingüística en Galiza no século XX. Vigo: Edicións Xerais de Galicia. Os principais axentes represivos no caso galego a nivel lingüístico eran, porén, a Igrexa Católica e a escola.Rei, F. F. (2016). Situación da lingua galega desde 1963 á actualidade. Lengas. Revue de sociolinguistique, (79). Esta última ridiculizaba á lingua e aplicaba duros castigos contra os nenos que a falaban en clase.da Torre, M. R., & Silva, X. M. B. (2016). A repressão franquista na língua galega. A desfeita de uma realidade linguística, cultural e nacional. Caracol, (11), 10-37. Prohibíronse publicacións en lingua galega e multouse a xornais (entre eles La Voz de Galicia) por dar premios a poemas en galego.Murado, M. A. (2008). Otra idea de Galicia. Debate Editorial. P. 186.

 Represión tardofranquista 
No tardofranquismo (finais dos 60-1977) produciuse unha repunta da represión, tras a relativa calma dos anos anteriores. A causa destas novas vagas represivas foi o aumento da oposición e das protestas populares, así como a reorganización da disidencia (por exemplo, a aparición nos 60 de novos partidos como a Unión do Povo Galego ou o Partido Socialista Galego ou sindicatos clandestinos como Comisións Obreiras). Esta represión implicou un aumento da cantidade de presos políticos, un novo fenómeno de exilio e varias mortes.

As primeiras grandes mobilizacións ocorreron na primeira década dos 60. En 1963 os labregos de Mazaricos protestaron contra a intención de facer repoboacións forestais en varios montes tradicionalmente aproveitados para o pasto do gando. Tras ameazar coas súas fouces aos enxeñeiros que facían a demarcación para a repoboación forestal, interveu a Garda Civil co resultado dun campesiño morto e varios feridos.Publicación Murguía (2006). A epopea esquecida do campesiñado galego. Vieiros. En 1966 produciuse o conflito de Castrelo de Miño, onde os veciños loitaron contra as expropiacións e a construción dun salto hidroeléctrico que anegaría o seu val, sendo varios veciños acusados de sedición e xulgados no Tribunal de Orde Pública (TOP).Outeiriño, M. (2016). Castrelo en pie de de guerra (1966): "Muchos lloraron al ver el agua". La Región.

En 1968, producíronse unhas fortes protestas estudantís en Compostela. A represión causou ducias de feridos, varios alumnos foron expulsados e oito ingresaron no cárcere da Coruña.Pérez Pena, M. (2018). 50 anos do 'maio do 68' de Compostela, que se adiantou dous meses ao de París. Praza Pública. En 1972 a policía disparou contra unha manifestación obreira en Ferrol, matando a dúas persoas: Amador Rey e Daniel Niebla (ambos militantes de Comisións Obreiras). Ademais dos dous mortos houbo 16 feridos de bala e ducias por outras lesións, 160 despedidos, 101 detidos, 60 encarcerados e 54 multados con entre 50.000 e 250.000 pesetas. En setembro dese mesmo ano produciuse unha folga xeral en Vigo que durou dúas semanas e sumou a miles de traballadores. 6.000 foron despedidos, número que finalmente quedou en 400.Pérez Pena, M. (2018). "A folga xeral de Vigo de 1972 foi o maior éxito histórico da clase obreira galega". Praza Pública. Houbo numerosas detencións e casos de tortura.Rodrigues, N. (2017). Vigo 1972. Novas da Galiza. En setembro de 1975 foron fusilados dous militantes do FRAP: Xosé Humberto Baena Alonso e Xosé Luís Sánchez Bravo, xunto con dous vascos e un aragonés. Un mes antes, o 12 de agosto, foi morto pola policía armada o dirixente da UPG, Moncho Reboiras. O 1 de maio do mesmo ano un traballador de ENDESA, Manuel Montenegro Simón, foi asasinado por un policía durante unha manifestación convocada pola Liga Comunista Revolucionaria e o PCE (m-l) en Vigo.Méndez Ferrín, X. L. (2013). Mil novecentos setenta e cinco. Faro de Vigo.

 Notas 

Referencias

 Véxase tamén 

 Bibliografía 



 Outros artigos 
 Asalto do bou Eva
 Evasión do Nuevo Emden
 Vítimas da guerra civil en Navarra
 Mártires de Brens
 Homiños de Boimorto
 Ligazóns externas 
1º informe, vítimas da represión en Galicia (1936-1939). 
 Base de datos. Nomes e Voces.
 Resultados totais de vítimas en Galicia e galegos no exterior.  (informe en xaneiro de 2012 de Nomes e voces)
 Outras formas de persecución exercidas en Galicia. 
 , María Jesús: Base de datos "A represión franquista e as súas zonas de penumbra. Vítimas confirmadas e posibles en Lugo (1936-1940)".


Categoría:Franquismo