Linguas atapascanas

As linguas atapascanas é o nome dun grupo de linguas indíxenas, faladas polas tribos coñecidas como atapascas ou atabascas, localizados en dous grupos principais, un no sur de Norteamérica, e o outro no noroeste do continente; e entón designase así tamén á súa familia lingüística. A familia atapascana é unha das maiores familias lingüísticas de América do Norte, polo número de idiomas que agrupa e o número dos seus falantes —a familia uto-azteca, que se estende por México ten máis parlantes—. En tamaño de territorio, só as linguas álxicas cobren unha maior área.

A verba atapascano provén do nome cree, aðapaskāw (onde hai plantas unhas tras outras), en referencia ao lago Athabasca, no Canadá. O nome púxollo Albert Gallatin na súa clasificación de 1836 sobre as linguas do norte de América, escribindo explicitamente que fora unha denominación arbitraria.

 Linguas 
As 31 linguas atapascanas do norte fálanse no interior de Alasca e o noroeste do Canadá, no Iukón dos Territorios do Noroeste, así como nas provincias canadenses de Columbia Británica, Alberta, Saskatchewan e Manitoba. Varios idiomas atapascanos son idioma oficial nos Territorios do Noroeste, entre elas a lingua chipewyan, o dogrib, o idioma gwich'in e o slave.

As sete linguas atapascanas da costa do Pacífico son faladas no sur de Oregón e o norte de California. Illadas das linguas da costa e das do norte, as seis linguas do sur, incluíndo aos diferentes grupos apache e navagho, son faladas no suroeste americano e na parte noroeste de México.

O eyak e as linguas atapascanas forman unha agrupación xenética chamada atapascano-eyak. A lingua tlingit está algo relacionada con este grupo, formando a agrupación de linguas na-dené (tamén coñecidas como atapascano-eyak-tlingit).

 Clasificación 
 División xeral 

A familia de linguas atapascanas ten tres principais agrupamentos xeográficos: o Norte, a Costa do Pacífico, e o Sur. Discútese se as linguas da Costa do Pacífico forman realmente unha agrupación xenética válida. O grupo setentrional é particularmente problemático, moito máis que o sur, onde as linguas son moitos máis homoxéneas. Non están definidos ben os subgrupos, agás as do Sur, polo que o modelo de clasificación pode ser incorrecto.

A continuación móstrase un esbozo de clasificación de Keren Rice de 1999.
 Alasca Sur
 Alasca-Yukón Central
 Canadá Noroeste
 Tsetsaut
 Columbia Británica Central
 Sarsi
 Kwalhioqua-Tlatskanai
 Atapascano da Costa do Pacífico
 Apache

As ramas 1 e 7 son o grupo do Norte. 
Kwalhioqua-Tlatskanai considerouse parte da Costa do Pacífico, pero unha recente revisión por parte de Krauss non a atopa próxima a esas linguas.

Unha clasificación diferente, formulada por Jeff Leer, é a seguinte (Tuttle & Hargus 2004:72-74):

 Alasca (Ahtna, Dena’ina, Deg Hit’an, Koyukon, Kolchan, Tanana Baixo, Tanacross, Tanana Alto, Gwich’in, hän)
 Yukón (Tsetsaut, N. Tutchone, S. Tutchone, Tagish, Tahltan, Kaska, Sekani, Dunneza)
 Columbia Británica (Babine-Witsuwit’en, Dakelh, Chilcotin)
 Este (Dene Suline, Slave, Dogrib)
 Sur (Tsuut’ina, Apache, Costa do Pacífico)

 Atapascano meridional 

 Subgrupo Alasca sur
 1. Ahtna
 2. dena'ina (tamén chamada tanaina)

 Alaska Central – Subgrupo Yukón
 3. Deg Hit’an (tamén chamada ingalik, deg xinag) 
 4. Holikachuk (tamén chamada innoko)
 5. Koyukon 
 6. Kolchan (tamén chamada kuskokwim alto)
 7. Tanana Baixo (tamén chamado tanana)
 8. Tanacross
 9. Tanana alto
 10. Tutchone sur
 11. Tutchone norte
 12. Gwich’in (tamén chamada kutchin) 
 13. Hän (tamén chamada han)

 Subgrupo Canadá Noroeste
 A. Tahltan-Tagish-Kaska
 14. Tagish
 15. Tahltan
 16. Kaska
 17. Sekani
 18. Dunneza (tamén chamada beaver)
 B. Slave-Hare (slave norte e sur)
 19. Slave
 20. Mountain
 21. Bearlake
 22. Hare
 23. Dogrib
 24. Dene Suline (tamén coñecidas como lingua chipewyan)

 Subgrupo tsetsaut
 25. Tsetsaut

 Subgrupo Columbia Británica Central
 26. Babine 
 27. Dakelh 
 28. Chilcotin (tamén chamada como tsilhqot’in)
 29. Nicola (tamén chamada stuwix)

 Subgrupo sarsi
 30. Tsuut’ina (tamén chamada sarcee, sarsi, tsuu t’ina)

 Subgrupo kwalhioqua-clatskanie
 31. Kwalhioqua-Clatskanie (tamén kwalhioqua-tlatskanie)

 Atapascano da Costa do Pacífico 

 Subgrupo atapascano de California
 32. Hupa (tamén chamada hoopa-chilula)
 33. Mattole-Bear River
 34. Eel River

 Subgrupo atapascano de Oregón
 35. Upper Umpqua
 36. Rogue River (tamén chamada tututni)
 37. Galice-Applegate
 38. Tolowa

 Atapascano meridional (tamén coñecido como apache) 

 Subgrupo apache das chairas

 39. Apache das chairas (tamén denominada kiowa-apache)

 Subgrupo apache occidental
 A. Chiricahua-mescalero
 40. Lingua chiricahua
 41. Lingua mescalero
 42. Lingua navagho (tamén chamada dinébizaad)
 43. Apache occidental (tamén coñecida como apache colloteiro (de coyote)

 Subgrupo apache este
 44. Jicarilla
 45. Lipán

 Lista xeográfica 
Debaixo segue unha lista coas linguas atapascanas e a súa localización xeográfica.

 Alasca: ahtna, deg hit’an, dena’ina, gwich’in, hän, holikachuk, kolchan, koyukon, tanana baixo, tanacross, tsetsaut, tanana alto
 Yukón: gwich'in, hän, kaska, mountain, tagish, tutchone norte, tutchone sur, tanana alto
 Territorios do Noroeste: bearlake, dene suline, dogrib, gwich’in, hare, mountain, slave
 Nunavut: dene suline
 Columbia Británica: babine, bearlake, beaver, chilcotin, dakelh, hare, kaska, mountain, nicola, sekani, slave, tagish, tahltan, tsetsaut
 Alberta: beaver, dene suline, slave, tsuut’ina
 Saskatchewan: dene uline
 Washington: chilcotin, kwalhioqua-clatskanie (willapa, suwal), nicola
 Oregón: applegate, clatskanie, galice, rogue river (chasta costa, euchre creek, tututni, coquille alto), tolowa, umpqua alto
 Norte de California: eel river, hupa, mattole-bear river, tolowa
 Utah: navagho
 Colorado: jicarilla, navagho
 Arizona: chiricahua, navagho, apache occidental
 Novo México: chiricahua, mescalero, jicarilla, lipán, navagho
 Texas: mescalero, lipán
 Oklahoma: chiricahua, jicarilla, apache das chairas
 Noroeste de México: chiricahua, lipán, navagho

 Proto-atapascano 

 Fonoloxía 

Unha reconstrución recente do proto-atabascano consta de 40 consoantes (Cook 1981; Krauss & Golla 1981; Krauss & Leer 1981; Cook & Rice 1989), segundo se detalla a continuación:

 Fricativas ou constritivas   Bilabial Alveolar Palatal Velar Uvular Glotal Central Lateral plana Labial plana Labial Oclusiva Non aspirada   t       k q qʷ   Aspirada   tʰ       kʰ qʰ qʷʰ   Exectiva   t’       k’ q’ q’ʷ ʔ Africada Non aspirada   ʦ tɬ ʧ ʧʷ         Aspirada   ʦʰ tɬʰ ʧʰ ʧʷʰ         Exectiva   ʦ’ tɬ’ ʧ’ ʧ’ʷ         Fricativa Consoante xorda    s ɬ ʃ ʃʷ x χ χʷ h Consoante sonora    z ɮ ʒ ʒʷ ɣ ʁ ʁʷ    Sonorantes Nasal m n   ɲ           Aproximante        j       w   Vogal  

 Notas 

 Véxase tamén 
 Ligazóns externas 
 Bibliografía sobre a lingua atapascana en inglés 
 Páxina do Centro das Linguas Nativas de Alaska 
 Centro das Linguas Nativas de Yukón 

Categoría:Linguas atapascanas