Cabra

miniatura|260px|Cabeza dunha cabra doméstica mona (sen cornos).
Capra é un xénero de mamíferos artiodáctilos ruminantes da familia dos bóvidos e subfamilia dos caprinos coñecidos comunmente como cabras, cabras montesas ou cabras salvaxes, ou íbices.

O xénero comprende, segundo os autores, de 8 a 10 especies, entre elas a cabra montesa (Capra pyrenaica), o markhor (Capra falconeri) e o íbice ou cabra montesa dos Alpes (Capra ibex).

Porén, existen animais doutros xéneros (que non son Capra), pero da subfamilia dos caprinos, que ás veces se denominan "cabras", como as do xénero Oreammos, ao que pertence a chamada cabra das Montañas Rochosas (Oreamnos americanus).

As verdadeiras cabras salvaxes son orixinarias do centro-oeste de Asia, onde aínda viven a maioría das especies actuais, e desde onde colonizaron partes de Europa e o norte de África.

A cabra doméstica (Capra hircus aegagrus ou Capra aegagrus hircus, segundo os distintos autores) é unha subespecie domesticada da cabra salvaxe (Capra hircus ou C. aegagrus, segundo os autores). A súa domesticación data de hai uns 9.000 anos, durante o neolítico, cando apareceron as primeiras en Mesopotamia, e cuxa distribución actual, tanto na forma doméstica como asilvestrada, é practicamente cosmopolita.

As cabras domésticas son hoxe en día un dos principais animais domésticos en Oriente Medio, no norte e o leste de África e na Europa mediterránea. 

 Características xerais 
As cabras son animais gregarios que viven en pequenas mandas pero, ao contrario que os seus próximos parentes, as ovellas (xénero Ovis), son animais adaptados a comeren arbustos e matos de poliñas e follas coriáceas, propias de medios secos e/ou montañosos.

Adoitan ser animais moi áxiles, capaces de gabearen con facilidade por pendentes sumamente empinadas, e de saltar dun penedo a outro bastante afastado.

Son caprinos, como as especies do xénero Ovis (que inclúe as ovellas), pero distínguense destas pola presenza de glándulas odoríferas cerca dos pés, nas inguas e na fronte, pola ausencia doutras glándulas faciais, e pola presenza dunha barba nos machos (as chamadas barbas de chibo) e de calos sen pelo nos xeonllos das patas dianteiras.

As especies salvaxes presentan un marcado dimorfismo sexual, manifestándose grandes diferenzas de tamaño, cor e cornamenta entre machos e femias; porén, as diferentes razas domésticas tenden a suavizar estas diferenzas.

 Clasificación 

O xénero Capra foi establecido por Linneo en 1768, na 10ª edición do seu Systema Naturae.  

 Especies e subespecies 
A clasificación do xénero é controvertida. Así, na actualidade, segundo Mammals Species of the Word,  e a ADW,Capra na ADW. recoñécense 8 especies, coas subespecies indicadas:

Xénero Capra
miniatura|300px|Mapa de distribución das 8 especies do xénero Capra.
miniatura|Cabra salvaxe (Capra aegagrus).

 Capra caucasica
 C. c. caucasica
 C. c. cylindricornis
 C. c. severtzovi
 Capra falconeri
 C. f. falconeri
 C. f. heptneri
 C. f. megaceros
 Capra hircus
 C. h. hircus
 C. h. aegagrus
 C. h. chialtanensis
 C. h. cretica
 C. h. jourensis
 C. h.picta
 Capra ibex
 Capra nubiana
 Capra pyrenaica
 Capra sibirica
 Capra walie

Porén, para o NCBI serían:

 Capra aegagrus 
 Capra aegagrus blythi 
 Capra aegagrus cretica 
 Capra caucasica 
 Capra cylindricornis
 Capra falconeri
 Capra falconeri heptneri 
 Capra falconeri megaceros
 Capra hircus 
 Capra ibex 
 Capra ibex ibex 
 Capra nubiana 
 Capra pyrenaica 
 Capra pyrenaica hispanica 
 Capra pyrenaica pyrenaica 
 Capra sibirica 
 Capra walie

E aínda, para outros autores:

 Capra aegagrus - cabra salvaxe
 C. a. aegagrus - cabra de Bezoar
 C. a. blythi - cabra do deserto de Sindh
 C. a. chialtanensis - cabra de Chialtan
 C. a. creticus - cabra salvaxe de Creta
 C. a. hircus - cabra doméstica
 C. a. turcmenica - cabra barbuda do Turquestán
 Capra caucasica - cabra do Cáucaso occidental
 Capra cylindricornis - cabra do Cáucaso oriental
 Capra falconeri - markhor
 C. f. heptnerni - markhor de Bukahará
 C. f. chialtanensis - markhor de Chialtan
 C. f. megaceros - markhor de cornos rectos
 C. f. jerdoni - markhor de Solimán
 Capra ibex - cabra montesa dos Alpes, ou íbice
 Capra nubiana - cabra nubia
 Capra pyrenaica - cabra montesa
 C. p. hispanica - cabra montesa levantina
 C. p. lusitanica - cabra montesa lusitana († 1892)
 C. p. pyrenaica - cabra montesa dos Pireneos († 2000)
 C. p. victoriae - cabra montesa de Gredos
 Capra sibirica - íbice siberiano
 C. s. alaiana - íbice do Quirguisia
 C. s. hagenbecki - íbice mongol
 C. s. hemalayanus - íbice do Himalaia
 C. s. sakeen - íbice de Caxemira
 C. s. sibirica - íbice do Altai
 Capra walie - cabra montesa de Etiopía

 Domesticación e usos 

miniatura|Cabras rubias nun curral.
miniatura|Queixo de leite de cabra.
Canda as ovellas, as cabras foron dos primeiros animais domesticados. O proceso de domesticación comezou no neolítico, polo menos hai 10.000 anos, no que agora é o norte de Irán.Melinda A. Zeder & Brian Hesse (2000): "The Initial Domestication of Goats (Capra hircus) in the Zagros Mountains 10,000 Years Ago". Science 287 (5461): 2254–2257. Resumo.

As principais motivacións para emprender este proceso foron o fácil acceso humano á carne, a pel, o pelo e o leite destes animais.

As peles de cabra curtidas utilizáronse até a Idade Media para gardar a auga e o viño (odres ou pelellos) e para transportar eses produtos nas viaxes e nos campamentos militares. En certas rexións tamén se usaron as peles curtidas como pergamiño para escribir.

A produtividade da cabra en leite/ano/peso é a maior de entre todos os mamíferos domésticos, chegando a producir de 12 a 13 veces o seu peso en leite ao ano (en comparación, a vaca produce entre 5 e 6 veces o seu peso en leite ao ano). A la de certas especies chegou a ter unha elevada cotización no mercado (Angora e Caxemira). 

Na actualidade as cabras son un dos principais animais domésticos en Oriente Medio, no norte e o leste de África, na Europa mediterránea e en numerosos países asiáticos e americanos.

No ano 2010 había no mundo 764 500 000 cabezas de gando caprino, sendo as dez principais cabanas as de:

 País  Nº de cabezas  País  Nº de cabezas China  173 000 000  Nixeria  27 000 000   India  124 500 000  Irán  26 000 000   Paquistán  52 800 000  Indonesia  12 450 000   Sudán  40 000 000  Tanzania  11 700 000   Bangladesh   34 500 000   Kenya  11 000 000  

Segundo a FAOSTAT (Base de datos estatísticos da FAO), o número total de cabezas de gando caprino no mundo no ano 2013 era de 1 006 millóns, aproximadamente. O 63 % do total concentrábase en 10 países e na Unión Europea (UE). China era o país con maior censo de gando caprino do mundo, con 183 millóns de cabezas nese ano (o que representaba o 18,2 % do censo mundial), seguida pola India, con 162 millóns; Paquistán, con 65 millóns, e Nixeria, con 58.Informe Nacional de Ovino y Caprino. 2015. Gobierno de Esaña. Ministerio e Agricultura, Alimentación y Medio Ambiente.  

Os países nos que máis se incrementou o censo de gando caprino no período 2009 - 2013 foron a India (en máis de 13 millóns de cabezas, o que supón un incremento do censo dun 9 %), Paquistán (máis de 6,6 millóns de cabezas) e Bangladesh (máis de 6,3 millóns). Séguenos Malí, Nixeria e Etiopía. Por outra parte, os países que sufriron unha maior diminución do censo caprino no mesmo período foron China (que perdeu 16,9 millóns de cabezas), Mongolia (1,7 millóns) e a UE (0,8 millóns).

No conxunto da Unión Europea, en 2008, contábase con 13,2 millóns de cabezas.Caprins – Enquête cheptel de novembre-décembre 2008 – Résultats européens 

 En Galicia 
 Cabra doméstica 
A ampla gama de utiizacións da cabra fixeron desta un animal moi utilizado en Galicia desde o neolítico, especialmente en explotacións de pouca extensión, e por persoas que carecen de terras. A carne do cabrito, moi aprezada, ten un mercado relativamente extenso, e forma parte de menús propios de moitas festas populares.VV.AA. (!974): Gran Enciclopedia Galega. Tomo IV. Santiago / Gijón: Silverio Cañada. ISBN 84-7286-039-6. O cabrito, dixo Sueiro, «dásenos moi ben aos galegos (aínda que moitos se empeñen en cultivar o cordeiro)».Sueiro, Jorge-Víctor (1981): "Asado de cabrito" en Comer en Galicia. Madrid: Penthalon Ediciones. ISBN 84-8533-732-8, p. 159. E o seu mestre Cunqueiro opinaba que

Dentro destas festas ten moita sona a do barrio compostelán de Conxo, que desde o 5 de setembro do ano 2009 está institucionalizada.I Festa da cabra . Web oficial de Turismo. Concello de Santiago de Compostela.        

Desde hai uns anos estase a recuperar a única raza de cabra de Galicia, a chamada cabra galega. Trátase de animais de perfil recto ou subcóncavo, eumétricos e sublonxilíneos. A súa capa é de cor avermellada, con distintas tonalidades, desde rubia até retinta. É unha raza de gran rusticidade e alta capacidade de adaptación ao medio, máis resistente ás enfermidades que outras razas, moi áxil e alta prolificidade (a maioría dos partos son de 2 ou 3 cabritos cando as condicións son favorábeis).A cabra galega, en Cabra Galega.

Evolución da cabana 1962 - 2012
 Ano  A Coruña  Lugo  Ourense  Pontevedra  Total Galicia 1962  4 511  14 187  40 327  10 987  35 136  1972  9 359  20 969  37 540  16 197  83 975  2012  4 578  14 350  12 456  3 653  66 421  >Instituto Galego de Estatística, 11-10-2012. 
Nota: Tendo en conta que o número total de cabezas e caprino en España no ano 2012 era de 2 363 522, a cabana galega representaba o 2,81 %.

 Cabra montesa 
Á parte da cabra doméstica, en tempos antigos viviu nas serras orientais e surorientais a cabra montesa autóctona, Capra pyrenaica lusitanica, que se extinguiu a mediados do século XIX. Na actualidade inténtanse repoboar ditas zonas coa subespecie C. p. victoriae.

 Nomes galegos 
O nome galego máis común para este animal é o de cabra, pero tamén se usan os sinónimos godalla e xena.cabra no Dicionario da Real Academia Galega. Ademais, o macho recibe o nome particular de cabrón, e tamén os de bode, castrón, chibo e godallo.cabrón no Dicionario da Real Academia Galega. As crías moi novas e que aínda maman, denomínanse cabritos, e tamén chibos,cabrito no Dicionario da Real Academia Galega. pero cando xa non maman, chámanse cabuxos.cabuxo no Dicionario da Real Academia Galega. En canto ás cabras silvestres, ou salvaxes, en galego denomínanse cabras montesas.

 A cabra na cultura popular galega 

Como noutros lugares, a cabra ocupou tradicionalmente en Galicia un lugar destacado nas supersticións. Moita presenza na literatura teñen os aquelarres ou reunións de meigas presididas polo demo en forma de castrón.


Eladio Rodríguez, no seu Diccionario, recolle as seguintes expresións populares relativas a este animal:
 Coma a cabra que paríu para o lobo (aplicada a que devolve mal por ben),
 Mete-las cabras no curral (amedrentar a alguén, ameazalo ou prexudicalo), 
 Quérenche meter as cabras na horta (de significado semellante a anterior).

Así mesmo, o refraneiro popular alude á cabra nestas sentenzas, entre outras:

 A cabra cega, monte longo
 A cabra, co vicio, no cu dá cos cornos
 A cabra da miña veciña dá máis leite que a miña 
 A cabra é tola: por onde vai unha van todas
 A cabra, pra quen a garda
 A cabra que moito anda, pouco apaña
 A cabra vai pola viña: como fai a mai, fai a filla
 A filla da cabra, que ha ser senón cabrita?
 Ás veces a cabra polo coitelo laia
 Cabra coxa non é sana
 Cabra coxa non precisa corda non solta
 Cabra morta de fame non a viu naide
 Cabra, viño e horta, o seu dono á porta
 Cabras crían trampas e carneiros diñeiros
 Inda non pariu a cabra e xa o cabrito mama
 O que ten cabras e fillos nunca está a ben cos veciños
 Os que cabras non teñen o cabritos venden, de onde lles veñen?
 Palabra, díxolle o lobo á cabra pra ver si a aloumiñaba
 Por onde salta a cabra tamén salta o que a mama  
 Sempre a cabra tira ó monte

 As cabras na mitoloxía 
A cabra era un animal moi venerado en Mendes, en Exipto. Estaba prohibido matala, porque crían que Khnum, gran divindade desta cidade, se ocultaba baixo a figura dunha cabra, e por isto se representaba con rostro deste animal. Mentres que en Mendes se reverenciaba á cabra e se inmolaban as ovellas, na Tebaida, pola contra, veneraban as ovellas e sacrificaban as cabras.

Entre os antigos gregos as cabras estaban consagradas a Zeus, en memoria da ninfa Amaltea, que fora a ama de cría. Para Calímaco (Himnos I, 51), Amaltea era a propia cabra, co cuxo leite alimentaron a Zeus meniño, e de feito, co pel da cabra Amaltea fíxose Zeus un escudo, coñecido como a éxida Éxida: Escudo de pel de cabra que era o atributo de Zeus e de Atenea (DRAG on line, consultado o 25.12.2020)..

Os lacedemonios inmolábanas a Hera. Os romanos, nas súas medallas, representaban a Xuno Sospita cunha pel de cabra.

Segundo o escritor romano Aulo Xelio puxérase unha cabra branca nun cadro de Homero, porque se lle consagraba un destes animais en sacrificio como a poeta dedicado a Apolo, ao cal se acostumaba inmolar cabras desta cor.Diccionario universal de mitología

 Notas 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 
 Díaz d'a Silva, J. I. & Cartelle, Y. (2007): Guía dos mamíferos de Galicia. A Coruña: Baía Edicións. ISBN 84-96893-20-7.
 Kowalski, Kazimierz (1981): Mamíferos. Manual de teriología. Madrid: H. Blume Ediciones. ISBN 84-7214-229-9.
 Schilling, D.; D. Singer & H. Diller (1987): Guía de los mamíferos de Europa. Barcelona: Ediciones Omega, S. A. ISBN 84-282-0784-4.
 Van den Brink, F. H. & Barrel, P. (1971): Guía de campo de los mamíferos salvajes de Europa occidental. Barcelona: Ediciones Omega, S. A.
 Wilson, D. E. & D. M. Reeder, editors (2005): Mammal species of the world: a taxonomic and geographic reference. Third edition. The Johns Hopkins University Press. Baltimore, Maryland, USA. ISBN 0-8018-8221-4.

 Outros artigos 
 Bóvidos
 Caprinos
 Cabra galega
 Cabra con síncopes
 A cabra na cultura popular galega

 Ligazóns externas 
 Capra en Tree of Life 
 Capra no SIIT.
 Capra na ADW .
 Capra no NCBI.

Categoría:Bóvidos
Categoría:Caprinos