Lingua digoriana

O digoriano, дигоронау (digoronau) para os nativos, (falado ao oeste de Iristán do Norte ("Osetia"), no distrito de Дигорæ (Digoria, en ruso Digorá), é unha variante lingüística da lingua oseta, é ás veces considerada lingua autónoma e de seu. A outra variante principal é o iron (chamado polos nativos "irón" ou "ironau") que é ademais a variente máis amplamente falada e a lingua literaria, e que é como se lle coñece á lingua "oseta" moderna.

É por tanto xunto co iriano e o xásico un descendente directo da lingua escita falada polo pobo escita, rama occidental ou escito-sármata.

O digoriano ten tamén tradición literaria de seu pero pouca, aínda que está a crecer máis nestas últimas décadas. Os nenos apréndeno na escola, e os medios de comunicación úsana hoxe en día.Constitución da República Autónoma de Iristán Norte-Alania, Art. 17

As diferenzas entre ámbalas dúas variantes son moitas, tanto a nivel fonético, coma morfolóxico, sintáctico e semántico. Algúns iranistas rusos considérana lingua de seu:
 Fedar Takazov, no recente Diccionario digoriano-ruso, fala sempre de lingua digoriana, mentres o seu editor refírese a ela coma dialecto digoriano.
 O propio М. I. Isaev no seu traballo sobre o digoriano Дигорский диалект осетинского языка (Digorskij dialekt osetinskogo jazika = O dialecto digoriano da lingua oseta), tamén ás veces fala de lingua e ás veces de dialecto.

 O nome 
O adxectivo digoriano fai referencia ao relacionado cos habitantes de Digoria (en digorés Дигорæ e iriano Дигор, en ruso díse Digorá (Дигорa)), distrito de Iristán Norte-Alania (nome autóctono), coñecido como Osetia do Norte-Alania. Os digorianos chaman á súa lingua Дигоронау (digoronau) ou Дигорон æвэаг (digoron ævzag, que quere dicir lingua digoresa) e así mesmo digoron ou дигорæттæ (digorættæ, que quere dicir pobo digoriano. A terminación -on fai relación a pertenza dun pobo e -au á lingua que fala un pobo.

Pode que atopemos escrito digor, pero esta palabra non é a correcta. En inglés aparece tanto coma digorian (correcto, xa que fai mención a que é relativo ao pobo de Digoria) coma digor (incorrecto, é un calco do ruso pero que está moi estendido) e desta última palabra, por culpa dos medios de comunicación, pasa á moitísimas linguas. Facer calcos do inglés ou incluso do francés pódese acabar facendo verdadeiros e curiosos erros fonéticos<ref>Un exemplo: as linguas iranias teñen o fonema /x/, unha cosoante fricativa uvular, pois este son existe, por exemplo en castelán e represéntase cun J, pois ás veces en vez de usar esta letra aparecen escritos os nomes cun dígrafo usado en inglés kh (que eles pronuncian como /k/), e isto é debido a que o inglés usa o seu sistema ortográfico para adaptar as palabras ou empréstimos ao seu sitema fonético; o francés usa o seu propio sistema, o alemán o seu (neste exemplo sería ch), e tanto o castelán coma o galego deben usar cadanseus sistemas.</ref>

 Diferenzas entre o digoriano e o iriano ou literario 
 No sitema vocálico, exemplos:
 irano [ɨ] digoriano [i] : фыд / фидæ - pai irano [i] digoriano [e] : хид / хед - ponte irano [u] digoriano [o] : æрду / æрдо - cavelo, pelo irano [Co] digoriano [Cʷæ] : хо / хуæрæ - irmá irano -Ø digoriano -æ : æхсæв / æхсæвæ - noite irano [ʤ] digoriano [ɡ] : джитын / игетун - dubidar, vacilar Na morfoloxía:
Uso do artigo determinado fronte a carencia deste no iriano (aínda que este ten certas peculiaridades fonéticas, que indican que antigamente puido terse usado).
Non fai uso do caso gramatical comitativo.

 No léxico:
O digoriano e moito máis arcaizante, conserva unha sílaba máis có iriano.

 O alfabeto 
Usa o mesmo alfabeto cá súa lingua irmá, o iriano.

 Oseto cirílico IPA Exemplo en oseto  Transliteración 
(Academia das Ciencias) Alfabeto latino 
(1923-1937) Similitude co GalegoА а[a]арв, кадA a (arv, kad)A a (arv, kad)arteÆ æ[æ]æмбал, сæрÆ æ (æmbal, sær)Æ æ (æmbal, sær)inglés bag Б б[b]балц, сабиB b (balc, sabi)B b (balc, sabi)balón В в[v]вæййы, тæвдV v (væjy, tævd)V v (væjjy, tævd)port."viver"  Г г[g]гал, нæмыгG g (gal, næmyg)G g (gal, næmyg)gol Гъ гъ[gʔ]æгъдау, сагъæсGh gh (æghdau, saghæs)H h (æhdau, sahæs)non existe  Д д[d]дис, фæдD d (dis, fæd)D d (dis, fæd)dado  Дж дж[dʒ]фыдджынDx dx (fyddxyn)Dž dž (fyddžyn)inglés "John" Дз дз[dz]дзул, кудзDz dz (dzul, kuydz)Dz dz (dzul, kuydz)non existeЕ е[e]бел, денджызE e (bel, dendxyz)E e (bel, dendžyz)cera Ё ё[jo:]слёт, ёлкæE e (sljot, jolkæ)non habíaiónico  Ж ж[ʒ]жакет, жанрJx jx (jxaket, jxanr) --- non existe, port. gear, inglés pleasureЗ з[z]зын, фæзZ z (zyn, fæz)Z z (zyn, fæz)port. "mesa,casa", inglés "zoo" И и[i]Ирон, бирæI i (Iron, biræ)I i (Iron, biræ)Iria, Iristán Й й[j]миййаг, йæхиJ j (mijjag, jæhi,)J j (mijjag, jæxi)pai К к[k]ком, бæркадK k (kom, bærkad)K k (kom, bærkad)cousa Къ къ[kʔ]къах, фæткъуыKh kh (khah, fætkhuy)Kh kh (khax, fætkhuy)non existe Л л[l]лæг, балL l (læg, bal) L l (læg, bal)val, león М м[m]мад, сымахM m (mad, symah) M m (mad, symah)mes, marН н [n]ном, æнусN n (nom, ænus)N n (nom, ænus)nove, nome  О о [o]хох, донO o (hoh, don)O o (xox, don)dono П п [p]пыл, æппæлгæP p (pyl, æppælgæ)P p (pyl, æppælgæ)pai Пъ пъ[pʔ]пъа, пъырыпъыфPh ph (pha, phyryphyf)--- non existe  Р р[r]рон, сæкæрR r (ron, sækær)R r (ron, sækær)ron, rá, por  С с[s]сом, бæласS s (som, bælas)S s (som, bælas)son, soar Т т[t]тæвд, стурT t (tævd, stur)T t (tævd, stur)tenda Тъ тъ[tʔ]тъæпæнTh th (thæpæn)Th th (thæpæn)non existeУ у[u]устур, туркагU u (ustur, turkag)U u (ustur, turkag)puro, kurdo Ф ф[f](фæд, цæф)F f (fæd, cæf)F f (fæd, cæf)favor, café Х х[h]худ, бæхX x (hud, bæh)H h (xud, bæx)ghato (con gheada) Хъ хъ [q](хъæу, арахъхъ)Q q (qæu, araqq)Q q (qæu, araqq)non existe Ц ц [ts]цонг, балц C c (cong, balc)C c (cong, balc)tsar Цъ цъtsʔцъаммар, цъиуCh ch (chammar, chiu)Ch ch (chammar, chiu) non existe Ч ч[t∫]чиныг, айчы цъарČ č (Činyg, Ajčy char)chaira Cx cx (cxinyg, ajcxy char) Чъ чъ[t∫ʔ]чъиуCxh cxh (cxhiu) ---    non existe  Ш ш[∫]штатSx sx (sxtat) --- novo, traxe Щ щ [ʃtʃ] ЩедринSxcx sxcx (Sxcxedrin) ---  exchí (щи – sopa de repoloЪ «`» съезд(s`ezd) ---  --- Ы ы ɨсыл, фырт, пысылмонY y (syl, fyrt, pysylmon)Y y (syl, fyrt, pysylmon)  --- Ь«'»июль, январь(ijul', janvar') ---  ---   Э э[e],[ә]экваторE e (ekvator) ---  Edward  Ю ю[ju:]июль, АтатюркJu ju (ijul', Atatjurk)Ju ju (ijul, Atatjurk)Iugoslavia Я я[ja]январь, ТаняJa ja (janvar', Tanja)Ja ja (janvar, Tanja)iate, Tania 

 Fonética 
 Sistema vocálico 
[æ] [e] [i] [a] [o] [u]

 Anterior Central Posterior Pechada i      u     Media e    o  Aberta æ   a  

 Sistema consonántico do digorés 
+    oclusiva xorda   glotalizada sonora nasal  fricativa aspirante  lateral  vibrante labiais p pʔ b  m   v    dentais t tʔ d n  sf  l  r  palatais  ʦ ʦʔ ʣ         velar  k kʔ g         uvular  q  qʔ        semi-vogais     w j

 Morfoloxía 
 O substantivo 
Coma na maioría das linguas iranias, os substantivos non teñen morfema de xénero, polo que non se distinguen o masculino e o feminino. Existen, iso si, nomes propios de cada xénero.

 As declinacións 

 Exemplo : гал - boi+    singular    plural    Nominativo  гал    галтæ    Xenitivo   гали    галти    Dativo   галæн    галтæн   Adlativo  галмæ    галтæмæ   Ablativo  галæй    галтæй    Inesivo  гали    галти   Adesivo  галбæл    галтæбæл   Comparativo  галау    галтау 

 A determinación e indeterminación dos substantivos 
 A determinación 
Polo xeral nas linguas iranianas non existe un artido determinado que acompañe ao nome, agás o grupo kurdo (kurdo, soraní etc.).
No diasistema oseto curiosamente só existe a determinación coma tal no digoriano.

Para a definición do nome pónse ante el a partícula и:
барæг « (un) xinete» 			и барæг «o (este) xinete»бонигъæдæ «(un) tempo» 	 	и бонигъæдæ «o (este, certo) погода»гъолæ «альчик» 		 	и гъолæ «o(este, определенный) альчик.

 A indeterminación 

 Os adxectivos 

 O Comparativo 

 O Superlativo 

 Os pronomes determinados 

 Os pronemes persoais 

SingularPlural1ª persoa2ª persoa3ª persoa1ª persoa2ª persoa3ª persoaMasc.Fem.Neutro (Galego)  Eu  Ti  El  Ela  El/Iso  Nós  Vós  Eles,elas Nominativo  æc  ду  e  e  e  мax  cумах  eтæ Xenitivo  мæн  дæу  уой  уой  уой  мax  cумах  уони  Dativo  мæнæн  уомæн  уомæн  уомæн  махæн  сумахæн  уонæн  Adlativo  мæнмæ  дæумæ  уомæ  уомæ  уомæ  махмæ  сумахмæ  уонæмæ  Ablativo мæнæй   дæуæй  уомæй  уомæй  уомæй   махæй  сумахæй уонæй  Inesivo  -  -  уоми  уоми  уоми  -  -  уонæми  Adesivo мæнбæл   дæубæл  уобæл   уобæл  уобæл  махбæл  сумахбæл  уонæбæл  Comparativo  мæнау  дæуау  им  ей  им  на́ми  ва́ми  уониау 

 Declinación das formas reflexivas dos pronomes persoais 

SingularPlural1ª persoa2ª persoa3ª persoa1ª persoa2ª persoa3ª persoaN.    мæхуæдæгдæхуæдæгæхуæдæгнæхуæдтæуæхуæдтæсæхуæдтæX.    мæхедæхеæхенæхеуæхесæхеD.    мæхецæндæхецæнæхецæннæхецæнуæхецæнсæхецæнAdlativo  мæхемæдæхемæ æхемæнæхемæуæхемæсæхемæAblativo  мæхецæйæхецæйæхецæйнæхецæйуæхецæйсæхецæйInesivo   -      -     -     -     -    -  Adesivo   мæхебæлдæхебæлæхебæлнæхебæлуæхебæлсæхебæлComparativo мæхейаудæхейауæхейаунæхейаууæхейаусæхейау

 Pronomes posesivos 

 Pronomes demostraivos 

 Pronomes indefinidos 

 Pronomes Relativos 

 Pronomes interrogativos 

кa "quen" e ци "que"
  кa ци Nominativo  кa  ци Xenitivo кa   ци Dativo  кa  ци Dativo  кa   ци Adlativo   кa  ци Ablativo  кa  ци Inesivo   кa   ци Adesivo    кa   ци Comparativo  кa    ци

cando? Кæд?

 Os numerais 

 Os numerais cardinais 

Cifra    Cifra    Cifra  Cifra   Cifra Cifra    1еу/йеу11еуæндæс21инсæй еу/йеу *31æртин еу----2дууæ12дууадæс22инсæй дууæ32æртин дууæ200дууæ сæди2.000дууæ мини 3æртæ13æртиндæс23инсæй æртæ33æртин æртæ300æртæ сæди3.000æртæ мини 4цуппар14цуппæрдæс24инсæй цуппар40цуппор400цуппар сæди4.000цуппар мини 5фондз15финддæс25инсæй фондз50фæндзай500фондз сæди5.000фондз мини 6æхсæз16 æхсæрдæс 26 инсæй æхсæз 60æхсай---- 7авд17æвддæс27 инсæй авд 70авдай----8аст18æстдæс28 инсæй аст 80æстай----9фараст19науæдæс29инсæй фараст90науæдзæ- - --  10дæс20дууин30æртин100сæдæ1.000мин- - 

Nota: existen outras formas para esta numeración:

дууин еу / йеу, дууин дууæ, дууин æртæ, ... (21, 22, 23...)

еу æма инсæй, дууæ 'ма инсæй, æртæ 'ма инсæй, цуппар æма инсæй,... (21, 22, 23, 24...)
еу æма дууин, дууæ 'ма дууин, ... (21, 22, ...)

 Declinación dos numerais cardinais 

 Os numerais ordinais 

фиццаг  		primeiroдуккаг 		segundoæртиккаг  		terceiroцуппæрæймаг  	cuartoфæндзаймаг  		quintoæхсæзæймаг 		sestoæвдæймаг  		sétimoæстæймаг  		oitavoфарæстæймаг 	noveno дæсæймаг 		décimoеуæндæсæймаг  	undécimo/décimo primeiro etc.

 O verbo 
O infinitivo márcase coa terminación -ун. Exemplos : 
амайун - cepillaræййевун - cambiar, intercambiar, trocarкосун - traballarцæрун - vivir O adverbio 

 As preposicións 

 As conxuncións 

 Notas 

 Bibliografía 
 М.И. Исаев, Дигорский диалект осетинского языка'', Moscou, Nauka. 1966. 

 Ligazóns externas 
 Digorés
 (En ruso)М.И. Исаев, Дигорский диалект осетинского языка, Moscou, Nauka. 1966
 ДИГОРОНАУ - ДИГОРСКИЙ ДИАЛЕКТ ОСЕТИНСКОГО ЯЗЫКА (digorés - Dialecto digorés da lingua oseta). En ruso e digorés.
 Historia da escritura oseta en sistema cirílico e táboa de caracteres
 Algúns temas en inglés e francés
 Ossetic section of the Rosetta Project
 Omniglot - Oseto (Ирон æвзаг / Дигорон æвзаг)

Categoría:Linguas iranias
Categoría:Linguas de Rusia