Linguas iranias

As linguas iranias son parte dunha rama da familia indoeuropea de linguas. Xunto coas linguas indoarias e as linguas nuristanias, forman o grupo de linguas indoiranias, o cal é unha rama do grupo indoeuropeo. O avéstico e o persa antigo son as dúas linguas iranianas máis antigas entre as linguas indoeuropeas rexistradas (incluíndo o grego e ao hitita).

Hoxe, estímase que hai de 150 a 200 millóns de falantes nativos das linguas iranias. O SIL no 2005 enumera 87 variedades das linguas iranias. Por número de artigos, as linguas máis faladas son o persa (70 millóns, xuntando as tres formas coñecidas: persa, taxico e dari), o kurdo e o paxto (25 millóns cada un) o baluchi (7 millóns), e as linguas mazandaraní, guilaquí, talixí e o iriano (coñecido como ossetio).

Só cinco linguas das preto das 87 variedades de linguas iranias son oficias: o persa, o dari, o taxico, o pastún e o iriano (coñecido coma ossetio). No Tadjiikistán con carácter de "cooficial" (o estado comprométese a garantir a ensinanza e a difusión) está o iagnobiano, sen que o resto das linguas do Pamir gocen deste privilexio. En Iristán do Norte (chamado Ossetia polos rusos) o digoriano goza de privilexios nos medios de comunicación e na ensinanza, pero non conta cun estatuto de oficialidade. No Afganistán, segundo garante a nova Constitución Afgá, as linguas maioritarias de cada rexión ou distrito poderán ter carácter de oficial nesas rexións ou distritos.

 As grandes linguas iranias e a súa extensión xeográfica 

As seguintes linguas iranias son faladas polo menos por un millón de persoas:

 Grupo persa (nun senso máis amplo)   55-70 millóns,(coma segunda lingua, preto de 110 millóns, Irán, Afganistán, Tadjiikistán, Paquistán, Uzbequistán).
 Persa occidental (Farsí ou simplemente persa)   35-40 millóns, coma segunda lingua por máis de 50 millóns (Irán)
 Xudeopersa; 50.000 persoas (Israel e Irán).
 Persa oriental   20-30 millóns 
 Dari   15 millóns (Afganistán)
 Hazaraguí   2,5 millóns (Afganistán 2,2 millóns, Irán 300.000)
 Aimaq   650.000 (Afganistán)
 Taxico   4.5 millóns (Tadjiikistán)
 Bughorés   100.000 (Uzbequistán: Bughará, Irán, Israel)
 Paxto   35 millóns (22,5 millóns en Paquistán, 12 millóns en Afganistán)
 Baluchi   9 millóns (7,5 millóns en Paquistán, 1,4 millóns en Irán, 200.000 en Afganistán)
 Kurdo ou curmanxí   10 millóns (Turquía, Norte de Iraq, Norte de Siria, Norte de Irán e Ghorasán (oeste de Irán) e en partes de Armenia, Azerbaidján e Xeorxia. Uns milleiros en Rusia.)
 Lurés   4,3 millóns (Irán, Grupo dialectal)
 Soranés (Chamado tamén kurdo central)   7 millóns (Irak, Irán)
 lingua kurda meridional   5 millóns (Irán)
 Mazanderano   3 millóns (Irán, Costa do Caspio)
 Guilaquiano   2,6 millóns (Irán, Costa do Caspio)
 Zazaki (ou zaza)   3 millóns (Turquía)
 Talexiano   1 millóns (Irán, Azerbaidján, Grupo dialectal)

Linguas iranias importantes polo seu número de falantes:

 Oseto (chamado tamén alano ou ironau)   600.000 (Iristán do Sur (Xeorxia) e outras zonas de Xeorxia, República do Norte de Iristán-Alania (Rusia). Iristán=Ossetia. Trátase máis ben dun diasistema: lingua iriana e lingua digoriana, sendo a primeira a usada en todo o territorio.
 Goranés   500.000 (Iraq, Irán)
 Azarí iraniano ou Tatí meridional   220.000 (Azerbaidján, Irán)
 Tatí   130.000 (Azerbaidján, Rusia)
 Wanetsi   100.000 (Paquistán, Afganistán)

 Nome 
O grupo de linguas `iranias´ recibe ese nome porque as súas principais linguas, incluíndo o persa, foron ou son faladas na zona da meseta iraniana dende fai tempo. Porén, coma unha clasificación lingüística, o nome 'iranias' non implica ningunha relación co país de Irán, (para referirmos a algo ou alguén pertencente a Irán úsase a palabra 'iraniano/-a/os/-as).

 Agrupación da familia de linguas iranias 
Grupo oriental
 Subgrupo de linguas iranias orientaias setentrionais
 Avéstico ou Avesta
 Bactrio
 Cuaresmiano
 Escita
 oriental (escita-khotanés)
 Khotanés
 Tumxuqués
 occidental (escita-sármata)
 Ossetio antigo
 Digoriano
 Iriano ou (irón ou ossetia moderno)
 Xásico
 Sogdiano
 Iagnobiano
 Subgrupo de linguas iranias orientais meridionais
 Linguas do Pamir
 Rama xugniana
 grupo meridional
 Xugnonés (ou xugnoniano)
 Ruxonés (ou ruxoniano)
 grupo setentrional ou bartanguí-roxorví-sariculí
 Bartanguí
 Roxorví
 Sariculí
 Iazgulamí
 Rama munxí-idgá
 Munxí
 Idgá
 Rama ixcaximí-sanglechí
 Sanglechí
 Ixcaximí
 Vakhí
 Pastún
 Pastún meridional
 Pastún setentrional
 Pastún central
 Wanetsí 
 Wazirí
Grupo occidental
 Rama linguas iranias occidentais setentrionais
 Balochí
 balochí meridional
 balochí occidental
 balochí oriental
 balochí montañés
 Baxcardí
 Coroxí
 grupo caspio
 Guilaquí
 Mazanderaní
 xahmirzadí
 grupo central iranio
 Axtianí
 fars nordoccidental
 dari-zoroastra
 gazí
 khunsarí
 natanzí
 naiiní
 parsi-dari
 parsí
 sivandí
 soí
 vafsí
 khalaxe
 grupo curdo
 kurdo setentrional, Curmanxí
 kurdo central, Sorani
 kurdo meridional
 laquí
 ormurí-parachí
 Ormurí
 Parachí
 grupo semnaní
 lasguerdí
 sanguisarí
 semnaní
 sorkheí
 grupo talixe
 alvirí-vidarí
 extehardí
 gozarkhaní
 harzaní
 korex-e rostaní
 razaxerdí
 rudbarí
 xahrudí
 taquestaní
 Talixí
 taromí alto
 maragueí
 kho'iní
 kaxalí
 cabateí
 grupo zaza-goraní
 Dimilí
 Guraní
 kirmanxekí/Zazaki
 bajelaní
 shabakí
 sarlí
 inclasificado
 Dezfulí
 Rama de linguas iranianas occidentais meridionais
 grupo Achomi
 fars surdoccidental
 cumzarí
bashkardi
chudí
 grupo lurí
 bakhtiarí
 lurí del norte
 lurí del sur
 grupo pérsido
 persa occidental (persa)
 Xidí
 persa oriental (Dari)
 Hazaraguí
 Aimaq
 Taxico
 Bukhorí
 Dehvarí
 Darvasí
 pahlavaní
 grupo tatí
 xudeotatí
 tatí (tatí musulmán)
 Rama inclasificada
 Tangxeví

 Véxase tamén 
 Bibliografía 
  .Enciclopedia Iránica.
 John Payne. "Pamir languages" in Compendium Linguarum Iranicarum. Schmitt, 1989.Pamir Languages.pdf
 Compendium Linguarum Iranicarum. Schmitt, 1989.
 Грамматический очерк осетинского языка. Числительные. С. 457, 458. (En ruso).
 Abaev, V.I.: Gramática ossetia (en inglés)
 Основы иранского языкознания. Т. 3. Новоиранские языки. М. 1982. (en ruso)
 Tegey, Habibullah; Robson, Barbara: A Reference Grammar of Pashto, 1996 Center fo Applied Linguistics, Washington D.C., ''Department of Education, Washington D.C. 

 Ligazóns externas 
 Kümmel, Martin Joachim. "Areal developments in the history of Iranic: West vs. East." BOOK OF ABSTRACTS.
 Ficha en PROEL, sobre as linguas indoeuropeas 
 Enciclopedia Iránica  
 Educational Resources Information Centre. Pódese consultar sobre moitas publicacións de tipo variado .

Categoría:Linguas iranias