Lingua taxica

O taxico (тоҷикӣ, en cirílico, تاجیکی en perso-arábigo, AFI [tɔːdʒɪˈkiː]) é unha lingua irania da mesma rama co persa, falado por preto de sete millóns de persoas. O taxico contemporáneo, coma persa contemporáneo, é a continuación do persa clásico, ben coñecido polos documentos escritos que se remontan aos séculos IX e X d. C. É o idioma oficial en TadjiikistánConstitución de Tadjiikistán, aínda que tamén se fala nos países limítrofes, principalmente en Afganistán, no Uzbekistán e en Kirguizistán.

O fraccionamento político característico da época feudal e a ausencia de lazos estables económicos e culturais entre as distintas rexións nas que vivían os falantes taxicos, facilitaron o nacemento e mantemento nesas rexións de dialectos variados. Foi só tralo triunfo da Revolución de 1917 e a consolidación do poder soviético no territorio de Asia Central cando se abre un proceso para concentrar os varios dialectos cara a un taxico literario contemporáneo. Naturalmente, trala desintegración da Unión Soviética e a recuperación da soberanía nacional ese proceso cambiou de mans e agora é a Academia das Ciencias de Tadjiikistán a encargada de facer esa labor. O idioma estándar baséase nos dialectos do noroeste de Taxiq (rexión da antiga cidade de Samarcanda), que foron considerablemente influenciados pola lingua uzbeka, como resultado da proximidade xeográfica.

Un grande mérito do estudo do taxico e dos seus dialectos débese enteiramente aos estudosos ruso-soviéticos. Do período pre-revolucionario destacan O.I. Senkovskij e V.V. Grigoriev que por primeira vez sinalaron algunhas características gramaticais e léxicas da lingua dos autores centro-asiáticos. Tamén C. Salemann dirixiu a súa atención á fonética taxica a partir de textos xudeu-persas de Bukhara (ademais de diferentes estudos sobre o iagnobí). No período soviético abriuse unha nova etapa no estudo da lingua e o achado de solucións para a creación dunha nova lingua literaria, dunha ortografía, dunha terminoloxía etc. E foi sobre todo grazas aos traballos de I.I. Zarubin e dos seus discípulos que se desenvolveu a mediados dos anos vinte do século XX o estudo dos dialectos e da fonética do taxico.

O taxico tamén mantivo diversos elementos arcaicos no seu vocabulario e na gramática, que se perderan no resto do mundo persófono, grazas ao seu relativo illamento nas montañas da Asia Central.

 Distribución xeográfica 
 Dialectos do taxico 
Os dialecto taxicos (шеваҳои забони тоҷикй) poden agruparse nos seguintes grupos:

 Dialectos setentrionais (Norte de Tadjiikistán, zonas do sur de Uzbekistán e Kiguizistán).
 Dialectos centrais (dialectos de Mastjoh, Aini, Hissor e zonas de Varzob).
 Dialectos meridionais (dialectos de Qarotegin, Kulob, dialectos do Badaghxán etc.)
 Dialectos meridionais orientais (dialectos de Panxe e Darvoz).

O dialecto entre os xudeus de Bukhorá nativos de Asia Central é coñecido coma bukhoriano (tamén se pode dicir "bukhorés"), e pertencen ao grupo de dialectos setentrionais. Distínguese facilmente xa que inclúen termos do hebreo, principalmente léxico relixioso, ademais de usar o alfabeto hebreo. Sacando estas diferenzas, o bukhoriano é intelixible aos outros taxicofalantes, particularmente cos dos dialectos setentrionais.

 Sistema de escritura 

Antes de 1928, usaba unha versión de escritura árabe/persa, aínda que máis tarde adoptou o alfabeto latino entre 1928 e 1940, para pasar máis tarde a unha versión do alfabeto cirílico. En 1994, o goberno taxico intentou volver introducir o alfabeto latino como sistema de escritura, pero movementos radicais esixían a implantación da escrita perso-arábiga. Na actualidade aínda se segue a empregar a escrita perso-arábiga en Uzbekistán e nas zonas taxicofalantes do Afganistán.

 Alfabeto taxico moderno (cirílico) А а  Б б  В в  Г г  Д д  Е е  Ё ё  Ж ж  З з  И и  Й й  К к                         Л л  М м  Н н  О о  П п  Р р  С с  Т т  У у  Ф ф  Х х  Ч ч                        Ш ш  Ъ ъ  Э э  Ю ю  Я я  Ғ ғ  Ӣ ӣ  Қ қ  Ӯ ӯ  Ҳ ҳ  Ҷ ҷ                     

 Alfabeto taxico latinizado (1928 — 1940)A a  B b  C c  Ç ç  D d  E e  F f G g Ƣ ƣ H h  I i  Ī ī                        J j/Y y  K k  L l  M m  N n  O o  P p  Q q  R r  S s  Ş ş  T t                       U u  Ū ū  V v  X x  Z z  Ƶ ƶ  '             

 Historia 

 Fonoloxía 
 Vogais 
A táboa que amosamos aquí ilustran as vogais en taxico estándar e culto. Os dialectos locais chegan a ter máis de seis.
 Vogais taxicasAnteriorCentralPosteriorPechadaMedia 1Aberta

Na táboa seguinte amósase o desenvolvemento do vocalismo entre as linguas de orixe pérsida:

{| class="wikitable"
|-
|Persa clásico||ā||a||ē||i||ī||ō ||u||ū 
|-
|Persa moderno || ā || a|| ī || e ||ī||ū ||o || ū
|- 
|Darí  ||ā||a||ē || e || i ||ō|| o || u |-
|Hazaraguí  ||o|| a ||e||i|| i || ū ||u|| u
|-
|Taxico  ||o||a|| e ||i|| i || ů ||u|| u
|-
|}

 Consoantes 
 LabialDental/AlveolarAlveolar posteriorPalatalVelarUvularGlotalnasalм н oclusiva xordaп  б т  д к  г қ ъ fricativaф  в  с  з  ш  ж  х ғ  ҳ Africadaч    bibranteрlíquidasл й 

 Acento 
O acento cae xeralmente na última sílaba. Exemplos de onde o acento non cae na última sílaba son: бале (que quere dicir "si") e зеро (que quere dicir "por que"). O acento tampouco cae nin nos enclíticos, nin na marca do obxecto directo.

 Gramática 
O taxico contemporáneo, coma o persa contemporáneo, é a continuación do persa clásico, ben coñecido polos documentos escritos que se remontan aos séculos IX e X d. C. O taxico moderno conserva tódalas características esenciais da estrutura gramatical e o sistema fonético da lingua clásica, de maneira que a persoa que coñece o taxico ou o persa está capacitado para captar sen grandes dificultades as obras de Rudaki (século X), de Ferdovsi (X-XI) ou de Saadi (XIII). Porén, non debemos chegar á conclusión de que durante os mil anos que separan ao taxico ou ao persa contemporáneo da lingua daquela época, ningún cambio se produciu. Unha comparativa entre as linguas contemporánea e clásica amósanos os cambios importantes sobrevidos durante tal período: redución, como en persa, do sistema vocálico de 9 a 6 fonemas (pero sen coincidir nesta redución), cambios de función da posposición -ra, dos pronomes enclíticos, dalgunhas preposicións etc.

Pero ademais de tales fenómenos, propios do persa e do taxico, o taxico contemporáneo ten algunhas características gramaticais específicas que o distinguen do persa e que afectan ao sistema verbal e ao léxico; o taxico ten moitos empréstimos do ruso, especialmente no que se refire ás relacións sociais, a técnica, a ciencia, a cultura etc. Outra grande influencia no léxico taxico procede da forte influencia das linguas túrquicas centro-asiáticas e dos antigos dialectos iranios orientais (sogdiano, bactriano, saka-tocario etc.).

A orde das palabras en taxico é SUXEITO-OBXECTO-VERBO.

 Substantivos 
Os substantivos fórmanse pola unión de morfemas a unha raíz, combinación de lexemas, ou por derivación, sexa a partir do verbo coma por adición de afixos (prefixos e sufixos).

 Masculino e feminino 
Na lingua taxica non existe morfema de xénero, polo que non se distinguen entre o masculino e o feminino.
Para diferenciar o sexo en persoas e animais, recórrese a distintas formas de raíz utilizándose unhas para designar ao macho e outras á femia.

Existen nomes propios para cada xénero:
 Taxico  Transliteración  Galego  Taxico  Transliteración  Galego  мард  mard  home  зан  zan  muller писар  pisar  fillo, rapaz  духтар duxtar  filla, rapaza шу     shu   marido ҳамсар  hamsar  muller, esposa 

Entre os nomes de animais tamén existen algúns propios de cada xénero:
 Taxico  Transliteración  Galego  Taxico  Transliteración  Galego  мурғ  murgh  galo  хурӯс  xurus  galiña аcп  asp  cabalo      madian  egua

Aínda que normalmente identifícanos polo nome acompañado de нар (nar) macho ou мода (modá) femia, anteposto ou posposto:
 Taxico  Transliteración  Galego  Taxico  Transliteración  Galego  шери нар*  sher-i nar  león  шери мода sher-i modá  leoa хари нар  xar-i nar  burro  хари мода  xar-i modá  burra гови нар  gov-i nar  touro  гови мода  gov-i modá  vaca

No caso das profesións, un mesmo nome serve tanto para o masculino coma para o feminino:

Os nomes en taxico tampouco van acompañados dos artigos determinados (o, a , os, as):

 Plural 

 Adxectivos 

 Comparativos 

 Superlativos 

 A construción "izofá" 

 Pronomes 
 Persoais 
Formas dos pronomes persoais coas súas equivalencias en galego.

 Persoa  Singular  Plural 1ª  ман (man) "eu"  мо (mo) "nós" 2ª  ту (tu) "ti"  шумо (shumó) "vós" 3ª  ӯ, вай (ū, vay) "el, ela"  онҳо (onhó) "eles, elas"

A segunda persoa de plural, шумо, pódese usar tamén coma forma de cortesía da segunda persoa singular. No taxico escrito distínguese a forma de cortesía da formal porque a de cortesía vai en maiúsculas, p. ex.: Шумо кай меоед? (shumó kay meoed?), "Cando vén vostede?" fronte a шумо кай меоед?, "Cando vides (todos vós)?".

 Formas enclíticas 
Existen formas enclíticas que son usadas tralos substantivos para denotar posesión.

 Persoa  Singular  Plural 1ª  -ам (-am) "meu"  -амон (-amon) "noso" 2ª  -ат (-at) "teu"  -атон (-aton) "voso" 3ª  -аш (-ash) "seu"  -ашон (-ashon) "seus"

Por exemplo: китоб (kitób, "libro"), китобам (kitobam, "o meu libro"), китобат (kitobat, "o teu libro").
Cando a palabra remata en vogal, por exemplo китобҳо (kitobho, libros), o -а que une o substantivo co enclítico condutor cambia a -я, por exemplo: "os seus libros" sería китобҳояшон' (kitobhoyashon).

 Demostrativos 
Como en taxico non hai masculino nin feminino, os adxectivos demostrativos son iguais para ambos.

ин = este, esta, isto
он = aquel, aquela, aquilo

Algúns exemplos coma adxectivos demostrativos:

ин китоб
ин хoна
он гул

 Indefinidos 

 Relativos 

 Interrogativos 

 Numerais 
 Cardinais 
Cifra    Cifra    Cifra  Cifra   Cifra Cifra    0сифр                 1як 11ёздаҳ21 *31 ----2ду12дувоздаҳ 22 32 200 2.000 3се13сездаҳ23инсæй æртæ33æртин æртæ300æртæ сæди3.000æртæ мини 4чор14чордаҳ24инсæй цуппар40цуппор400цуппар сæди4.000цуппар мини 5панҷ15понздаҳ25инсæй фондз50фæндзай500фондз сæди5.000фондз мини 6шаш16 шонздаҳ26 инсæй æхсæз 60æхсай---- 7ҳафт17ҳабдаҳ27 инсæй авд 70авдай----8ҳашт18ҳаждаҳ28 инсæй аст 80æстай----9нўҳ19нуздаҳ29инсæй фараст90науæдзæ- - --  10даҳ20внст30æртин100сæдæ1.000мин- - 

 Ordinais 

 Preposicións 
+Preposicións simples Taxico  Galego  аз  dende, a través de бо  con бар  sobre, enriba  ба  a, cara a бе  sen дар  en чун  como то  ata

 Adverbios 

 Conxuncións 

 Léxico 
Taxico  моҳ(moh)  нав(nav)  модар(modar)  хоҳар(xohar)  шаб(shab)  бинӣ(binī)  се(se)  сиёҳ(siyoh)  сурх(surx)  зард(zard)  сабз(sabz)  гург(gurg) Outras linguas indoeuropeas Persa  māh  no  mādar  xāhar  shab binī  se  siyāh  sorx  zard  sabz  gorg Pastún  myāsht  nəvay  mōr  xōr  shpa  pōza  dre  tōr  sur  zhaṛ  shin  lewa Hindi  mās  nayā  mātā  bahin  rāt  nāk  tīn  kālā / shyam  lāl  pīlā  harā  bik Inglés  month  new  mother  sister  night  nose  three  black  red  yellow  green  wolf Alemán  Monat  neu  Mutter  Schwester  Nacht  Nase  drei  schwarz  rot  gelb  grün  Wolf Irlandés mhí  nua  máthair  deirfiúr  oiche  srón  trí  dubh  dearg  buí  glas  mac tíre, faolchú Galés  mis  newydd  mam  chwaer  nos  trwyn  tri  du (/di/)  coch, rhudd  melyn  gwyrdd, glas  blaidd Latín  mēnsis  novus  māter  soror  nox  nasus  trēs  āter, niger  ruber  flāvus, gilvus  viridis  lupus Italiano  mese  nuovo  madre  sorella  notte  naso  tre  nero  rosso  giallo  verde  lupo Galego mes  novo  nai  irmá noite  nariz tres  negro  vermello  amarelo  verde  lobo Portugués  mês  novo  mãe  irmã  noite  nariz  três  negro  vermelho  amarelo  verde  lobo Asturiano mes nuevu       nueche    tres  prietu / negru    amariellu  verde  llobu Español  mes  nuevo  madre  hermana  noche  nariz  tres  negro  rojo  amarillo  verde  lobo Romanés  luna  nou/noi  mamă  soră  noapte  nas  trei  negru  roşu  galben  verde  lup Letón  mēnesis  jauns  māte  māsa  nakts  deguns  trīs  melns  sarkans  dzeltens  zaļš  vilks Lituano  mėnuo  naujas  motina  sesuo  naktis  nosis  trys  juoda  raudona  geltona  žalias  vilkas Polonés  miesiąc  nowy  matka  siostra  noc  nos  trzy  czarny  czerwony  żółty  zielony  wilk Ucraíno  місяць misjats  новий novyj  мати maty  сестра sestra  ніч nich  ніс nis  три try  чорний chornyj  червоний chervonyj  жовтий zhovtyj  зелений zelenyj  вовк vovk Checo  měsíc  nové  matka  sestra  noc  nos  tři  černé  červené  žluté  zelené  vlk Búlgaro  месец mesets  нов nov  майка maika  сестра sestra  нощ nosht  нос nos  три tri  черен cheren  червен cherven  жълт zhălt  зелен zelen  вълк vălk Ruso  месяц mesyats  новый novyi  мать mat'  сестра sestra  ночь noch'  нос nos  три tri  чёрный chyornyi  красный krasnyi  жёлтый zhyoltyi  зелёный zelyonyi  волк volk

(Nota: A letra "x" non representa o mesmo son que en galego, se non que representa o son /x/ que vén sendo o son do "j" castelán.)

 Notas 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 
 Perry, J. R. (2005) A Tajik Persian Reference Grammar (Boston : Brill) ISBN 90-04-14323-8
 Rastorgueva, V. (1963) A Short Sketch of Tajik Grammar'' (Netherlands : Mouton) ISBN 0-933070-28-4
 Основы иранского языкознания. Т. 3. Новоиранские языки. М. 1982.

 Outros artigos 
 Wikipedia en taxico
 Alfabeto taxico
 Transliteración do taxico cirílico


Categoría:Linguas iranias occidentais
Categoría:Linguas de Kazakhstán
Categoría:Linguas de Rusia
Categoría:Linguas de Tadjiikistán
Categoría:Linguas de Turkmenistán
Categoría:Linguas de Uzbekistán