Xuízo ás Xuntas

Coñécese como Xuízo ás Xuntas o proceso xudicial realizado pola xustiza civil na Arxentina en 1985, por orde do presidente Raúl Alfonsín (1983-1989) contra as tres primeiras xuntas militares da ditadura chamada Proceso de Reorganización Nacional (1976-1983) por mor das graves e masivas violacións de dereitos humanos cometidas nese período. 

A sentenza condenou a algúns integrantes das tres primeiras xuntas militares a severas penas por delitos de lesa humanidade, incluíndo a prisión perpetua aos principais responsábeis. Estes foron indultados en 1990 polo presidente Carlos Menem. A partir de 2006 a xustiza comezou a declarar inconstitucionais os indultos decretados. 

 A decisión de axuizar ás xuntas militares 

O 15 de decembro de 1983, cinco días despois de asumir como presidente, Raúl Alfonsín sancionou os decretos 157 e 158. Polo primeiro se ordenaba axuizar aos dirixentes das organizacións guerrilleiras ERP e Montoneros; polo segundo ordenábase procesar ás tres xuntas militares que dirixiron o país desde o golpe militar do 24 de marzo de 1976 ata a Guerra das Malvinas. 

O mesmo día creouse unha Comisión Nacional sobre a Desaparición de Persoas CONADEP, integrada por personalidades independentes para relevar, documentar e rexistrar casos e probas de violacións de dereitos humanos, e fundar así o xuízo ás xuntas militares.

 A CONADEP 

miniatura|Informe da CONADEP
Co fin de dar un forte apoio á investigación sobre violacións de dereitos humanos durante a ditadura, o presidente Alfonsín creou unha comisión de cidadáns notábeis, que chamou Comisión Nacional sobre a Desaparición de Persoas (CONADEP).

A CONADEP estivo integrada por dez membros elixidos polo presidente, tres membros elixidos pola Cámara de Deputados, e cinco secretarios. Entre eles atopábanse o escritor Ernesto Sabato, o médico René Favaloro, o científico Gregorio Klimovsky, o rabino Marshall T. Meyer, o pastor evanxélico Carlos Gattinoni, o sacerdote católico Jaime de Nevares, a xornalista Magdalena Ruiz Guiñazú e a activista de dereitos humanos Graciela Fernández Meijide.

Os membros da CONADEP recorreron a Arxentina, España, Francia, México e outros países entrevistando a eventuais testemuñas de violacións de dereitos humanos. Tivo a virtude de promover a confianza para que eses testemuños saísen á luz.

O resultado foi un cadro aterrador que superou as peores avaliacións previas. Fundamentalmente quedou en evidencia que as violacións masivas de dereitos humanos foron executadas sistematicamente obedecendo a un plan decidido nos niveis máis altos do goberno militar.

A comisión traballou nove meses e elaborou un informe de 50.000 páxinas que está considerado como un monumento xurídico e un dos documentos máis importantes da historia dos dereitos humanos.

A CONADEP documentou acabadamente* ao redor de 9.000 casos concretos de violacións de dereitos humanos. Pola súa seriedade e neutralidade, o Informe Nunca Más non só constituíu unha proba fundamental no Xuízo contra as Xuntas, se non que produciu un impacto cultural de enorme magnitude na sociedade arxentina.

O 20 de setembro de 1984 a CONADEP produciu o seu famoso informe titulado “Nunca Más” e os seus membros concorreron a entregalo ao presidente Alfonsín á Casa Rosada acompañada dunha multitude de 70.000 persoas Raúl Alfonsín (1983-1989), Todo Argentina.

 Poxa entre a xustiza militar e a xustiza civil 
miniatura|Palacio de Xustiza, Buenos Aires
Logo da sanción do Decreto 158/83, as xuntas militares comezaron a ser axuizadas polo Consello Supremo das Forzas Armadas o 28 de decembro de 1983, debido a que nese momento as leis vixentes establecían que os militares só podían ser axuizados por tribunais militares, sen importar o delito cometido.

As demoras e a falta de vontade nas Forzas Armadas para axuizar realmente aos xefes militares fíxose evidente desde un comezo. O 13 de febreiro de 1984 o Congreso sancionou a Lei 23.049 de reforma do Código de Xustiza Militar establecendo que a xustiza militar só atendería delitos de tipo militar (abandono de garda, deserción, insubordinación etc.). Calquera outro delito cometido por un militar debía ser atendido pola xustiza civil. Ademais, estableceuse que as sentenzas dos tribunais militares podían ser apeladas ante a Cámara Federal (tribunal civil) e que se o xuízo se demoraba inxustificadamente, a Cámara Federal podía facerse cargo directamente da causa.

O 11 de xullo de 1984 a Cámara Federal indicoulle ao Consello Suprema das Forzas Armadas que investigase se houbo un método na violación de dereitos humanos e se iso puido ser responsabilidade dos membros das xuntas militares e que lle informase en 30 días. Ante a inmobilidade do tribunal militar, o 22 de agosto a Cámara Federal concedeulle unha ampliación do prazo por 30 días máis.

O 25 de setembro o Consello Supremo das Forzas Armadas comunicou unha resolución na que sostiña:

Ante a evidencia de demora inxustificada da xustiza militar para axuizar ás xuntas militares, o 4 de outubro de 1984 a Cámara Federal (tribunal civil) tomou a decisión de desprazar ao tribunal militar que estaba axuizando ás xuntas para facerse cargo directamente da causa.

Nese momento o Consello Supremo das Forzas Armadas só tomara declaración indagatoria e ditara prisión preventiva ao almirante Emilio Massera.

 O xuízo 
miniatura|O fiscal Julio César Strassera remata a súa alegación final.
Os integrantes da Cámara Federal de Apelacións no Criminal e Correccional da Capital Federal que xulgou ás Xuntas Militares foron Jorge Torlasco, Ricardo Gil Lavedra, León Carlos Arslanián, Jorge Valerga Araoz, Guillermo Ledesma e Andrés J. D’Alessio. Durante o xuízo, os xuíces rotaron cada semana na presidencia do tribunal.

O fiscal foi Julio César Strassera con quen colaborou o fiscal adxunto, Luís Gabriel Moreno Ocampo. Todos os demais funcionarios aos que se solicitou colaboración negáronse a iso con diversas escusas  .

Pouco antes de iniciarse o xuízo intentouse unha operación para evitar o xuízo promovida por sectores da Unión Cívica Radical e o xeneral Albano Harguindeguy, ex Xefe do Exército durante a ditadura militar Los jueces en aquella sala, Páxina 12, 9 de decembro de 2005.

Debido a que a cantidade de delitos sobre os que existían constancias superaban os dez mil, o fiscal Strassera tomou a decisión de recorrer a un mecanismo utilizado polo Consello Europeo de Dereitos Humanos, sobre a base de casos paradigmáticos. A fiscalía presentou entón 709 casos, dos cales o tribunal decidiu examinar 280.

Entre o 22 de abril e o 14 de agosto de 1985 realizouse a audiencia pública. Nela declararon 833 persoas. As atrocidades que revelaron moitos deses testemuños sacudiron hondamente a conciencia da opinión pública arxentina e mundial. O escritor Jorge Luis Borges, que asistiu a unha delas, relatou a súa vivencia nun artigo para a axencia española EFE co título de "Lunes, 22 de julio de 1985". Nunha parte de devandito relato di:

Entre o 11 e o 18 de setembro de 1985 o fiscal Julio César Strassera realizou a alegación da fiscalía, que logo foi considerado como unha peza histórica. A fiscalía consideraba que a responsabilidade por cada delito debía ser compartida polos membros de cada xunta á que se lle probou participación. Finalmente o tribunal non aceptou este criterio, sostendo que as responsabilidades debían ser asignadas por cada forza armada, o que produciu unha considerábel redución das penas para os membros da Forza Aérea.

Strassera pechou a súa alegación con esta frase:

Entre o 30 de setembro e o 21 de outubro realizáronse as defensas dos Xefes Militares, que basicamente sostiveron que se había tratado dunha guerra, e que os actos develados debían ser considerados como circunstancias inevitábeis de toda guerra.

 A sentenza 
miniatura|Sentenza da Cámara Nacional de Apelacións contra Jorge Rafael Videla, Emilio Eduardo Massera e outros membros da Xunta (1984).
O 9 de decembro ditouse a sentenza condenando a Jorge Rafael Videla e Emilio Eduardo Massera a reclusión perpetua, a Roberto Eduardo Viola a 17 anos de prisión, a Armando Lambruschini a 8 anos de prisión e a Orlando Ramón Agosti a 4 anos de prisión. Os acusados Omar Grafigna, Leopoldo Galtieri, Jorge Isaac Anaya e Basilio Lami Dozo non foron condenados por non haberse podido probar os delitos que se lles imputaban.

A sentenza foi lida por León Arslanián na súa condición de presidente da Cámara Federal. Fundamentalmente a sentenza recoñeceu que as xuntas deseñaron e implementaron un plan criminal e rexeitou a lei amnistía sancionada polo último goberno militar. Sinala tamén que cada forza actuou autonomamente e que as penas deben ser graduadas en función diso. Finalmente, concluíu que a fiscalía non puido probar que, con posterioridade a 1980 cometéronse crimes que puidesen ser responsabilidade da xunta militar, exculpando así á terceira xunta (Galtieri-Amaya-Lami Dozo).

Nun dos parágrafos da extensa sentenza pode lerse:

 Transcendencia  
Polas características que tivo, a condena ás xuntas militares realizada por un goberno democrático constituíu un feito sen precedentes en América Latina, que contrastou fortemente coas transicións negociadas que tiveron lugar naqueles anos no Uruguai, Chile, o Brasil, España, Portugal e Suráfrica.

Por primeira vez militares latinoamericanos que planearon e realizaron un golpe de estado contra un goberno constitucional foron axuizados e condenados por un tribunal civil.

 Xuízo á última Xunta 
Os membros da última xunta e o último presidente foron procesados pola redacción do chamado Documento Final sobre a Loita contra a Subversión e o Terrorismo e a sanción dunha lei de autoamnistía. A razón xurídica utilizada para abrir este xuízo foi que con ese acto encubriuse o secuestro de nenos  .

 Os indultos do presidente Menem 

miniatura|Sinatura de Carlos Saúl Menen.
O 29 de decembro de 1990, no marco dunha serie de indultos relacionados coa Guerra sucia na Arxentina, o presidente Carlos Menem sancionou o Decreto 2741/90 indultando aos exmembros das xuntas militares condenados en 1985.

O 6 de setembro de 2006 o xuíz Norberto Oyarbide declarou a inconstitucionalidade do Decreto 2741/90 que indultou aos membros das xuntas para procesar a Jorge Rafael Videla no caso do secuestro dos empresarios Gutheim  . Poucos días despois o 19 de setembro de 2006, o máximo tribunal penal da Arxentina, a Cámara de Casación Penal, declarou a inconstitucionalidade do indulto concedido ao xeneral Santiago Omar Riveros .

 Notas 

 Véxase tamén 
 Bibliografía 


 Outros artigos 
 CONADEP
 Guerra sucia na Arxentina
 Proceso de Reorganización Nacional
 Raúl Alfonsín
 Dereitos humanos

 Ligazóns externas 
 “Lunes, 22 de julio de 1985”, por Jorge Luis Borges, Axencia EFE, 22 de xullo de 1985
 Detallado relato do Xuízo ás Xuntas, Lavaca

Categoría:Abusos de dereitos humanos
Categoría:Historia da Arxentina
Categoría:Casos xudiciais
Categoría:Dereito na Arxentina
Categoría:1985