O pan na cultura popular galega

O que segue recolle unicamente información diversa sobre a pegada do pan na cultura popular e na literatura oral galegas. Toda esta información recóllese de diferentes traballos etnográficos –xerais a toda Galicia ou localizados nun ámbito xeográfico máis concreto-, dicionarios, refraneiros, cantigueiros etc. Recóllese non só a información referida expresamente ó pan, senón tamén a referida á fariña e a actividades directamente relacionadas, como sementar, segar etc.; as referidas ó millo e á broa recóllense no artigo o millo na cultura popular galega.

Ademais do seu significado recto (alimento elaborado con fariña, auga, sal e lévedo, fermentado e cocido no forno), a palabra pan designa especificamente o centeo ou un cereal en xeral; segundo Eladio Rodríguez, tamén denomina o millo aínda na terra. Pero ademais é un elemento de referencia para designar moitas outras realidades.

 Etnografía 
Botando unha vacaloura na auga coa que se fai a masa para enfornar, crese que o pan leveda antes.

Crese que cando as vacas acabadas de parir deitan un costro sanguinolento, débese a algunha meiga lles botara un meigallo. Para superalo, débese acender o forno tres veces ó día e botar nel o leite muxido, co que se supón que así se mata a bruxa ou, cando menos, se desfai o meigallo Eladio Rodríguez González, s. v. forno..

Cando meten o pan no forno hai que rezar o seguinte ensalmo: Que Deus te aumente con San Vicente, que Deus te levede con san Mamede. Ou ben: Que Deus te acrecente e o señor san Vicente e a santa Mariña, pra que te fagan vir axiña.Tamén nas Médulas (León) se utiliza un ensalmo semellante: Dios te aumente, Dios te desperte; San Vicente ia San Xusto de pouco que fagan muito (Fernando Bello Garnelo: Léxico y literatura de tradición oral en el entorno de las Médulas (León), Universidad de León 2010, 417).

De sempre, o pan recibiu un trato de respecto debido, seguramente, ás implicacións relixiosas derivadas do seu uso por Xesucristo en momentos relevantes do nacemento do cristianismo. O feito de considerar o pan como o Corpo de Cristo esixía darlle un trato especial. Moi probablemente os tempos de fame tiveron que intervir tamén nese mesmo tratamento respectuoso.

Por todo o anterior, nunca se debe tirar o pan ó chan e, se nos cae, debe recollerse inmediatamente e bicalo. Se alguén atopa un anaco de pan deitado nun camiño, debe recollelo e colocalo onde ninguén o poida pisar.

Cando algún esmoleiro veña pedir e se lle dea un pan, tamén hai que bicalo antes de darllo. E o pobre debe repetir o xesto antes de agradecelo.

Tampouco se debe tirar o pan sobrante ao lixo, pero se admite botalo ao lume.

É de mal agoiro deixar cravado un coitelo no pan, o mesmo que pousalo na mesa dado a volta.

 Fraseoloxía 
 Locucións 
miniatura|A pan e coitelo:Ter xente na casa, estar a mesa posta

 A pan comer: acoller xente na casa, a mesa posta.
 A pan e auga: aplícase a castigos de xexún.
 A pan e coitelo: a pan comer.
 A pan e mantés: a pan comer.
 A pan pedir: vivir da caridade pública, pedindo esmola. 
 A pan seco comer pan só, sen outro compango nin viño. 
 ¡Así Dios nos dea pan e paz!

 Refraneiro 
En abril espigas mil|miniatura

 A auga de san Xoán, leva o viño e tolle o pan. 
 A auga de san Xoán, tolle o viño e non dá pan.
 A auga polo san Xoán tolle o viño e non dá pan. 
 A choiva no abril dá millo e dá pan. 
 A chuvia por san Xoán, tolle o viño e non dá pan. 
 A falta de pan, bo é pantrigo. 
 Á mesa sin pan non te poñas a xantar. 
 A pan de quince días, fame de tres semanas. 
 A pan duro, dente agudo.
 O pantrigo fíxoo Deus, a broa mandouna facer.

 Cantigueiro 
miniatura|Mariquiña da forneira,a túa nai onte coceu,dáme un anaco de bólapola nai que te pareu
 A galiña pon o ovo/ pra o proveito da muller:/ o home vai pra o monte/ ¡come broa si a quer! Saudade nº 4, xullo 1943, 30. No orixinal: pón, pr’a, par’o monte..
 Á miña Mariquitiña/ heina de ensinar a todo;/ a peneirar, a amasar/ i a mete-lo pan no forno Xaquín Lorenzo Fernández, 37. No orixinal: metelo)..
 A miña muller, Farruco,/ éche unha cumprimenteira:/ bebeu un xarro de viño,/ comeu unha bola enteira Saudade nº 4, xullo 1943, 29. No orixinal: éch’unha.Xaquín Lorenzo Fernández, 37..
 A miña muller, Farruco,/ éche unha cumprimenteira:/ co rabo dunha sardiña/ comeu unha bola enteira Saudade nº 4, xullo 1943, 30. No orixinal: inteira..
 A miña muller morreu/ enterreina tras do forno,/ pasei onte por alí,/ inda me choscou un ollo Saudade nº 4, xullo 1943, 28. No orixinal: choscóu..
 A miña muller, Farruco,/ éche unha cumprimenteira:/ co rabo dunha sardiña/ comeu unha bola enteira Saudade nº 4, xullo 1943, 30. No texto: inteira..
 A muller que ha de ser miña/ ha de ter o cu de pan,/ a barriga de cortizo/ i o nariz de bacallau É posible un erro na recollida da cantiga de pan por pau..
 A túa muller, Farruco,/ éche ben cumprimenteira,/ co rabo dunha sardiña/ comeu unha bola enteira Lino Lema Bouzas, 15..
 Ai, Xesús, que calma fai/ por riba dos segadores!/ quen fora ramiño verde/ que cobrise ós meus amores Xaquín Lorenzo Fernández, 35..
 As meniñas, as de Calvos,/ todas ten a saia rota,/ só a filla da forneira/ que a ten feita de estopa Xaquín Lorenzo Fernández, 47. Santiago de Calvos, parroquia de Bande..
 Cala, bica balorenta,/ cálate e vaite calando,/ que un ollo teño torto/ i o outro estao arremedando Xaquín Lorenzo Fernández, 54. No orixinal: valorenta..
 Cala, cebola rustrida,/ que es bica de formento,/ eres unha penachuda,/ cara de porco cheirento Xaquín Lorenzo Fernández, 54. No orixinal: és, pero eres..
 Cando eu era rapaz/ faguía mil diabluras:/ mollaba o pan no aceite,/ deixaba a Dios ás escuras Xaquín Lorenzo Fernández, 55..
 Cando paso á túa porta/ collo pan e vou comendo/ porque non digan teus pais/ que de verte me manteño Xaquín Lorenzo Fernández, 56..
 Cando te queiras casar/ busca viño de Xeás,/ panciño de Vilanova/ e carneiro de Gaiás Xaquín Lorenzo Fernández, 56. Xeás é lugar de San Salvador de Torno, concello de Lobios; Gaiás é lugar da parroquia de Santa Cruz de Grou, no concello de Lobeira; e San Salvador de Vilanova dos Infantes é parroquia do concello de Celanova..
 Cara de leite fervido,/ cara de pan balorento,/ anda tua nai decendo/ que lle cóme-lo formento Xaquín Lorenzo Fernández, 59. No orixinal: valorento, tua, comelo..
 Caseime no mes de agosto/ porque había moito pan,/ o forno da miña sogra/ cría o fiollo no vran.
 Casou Rosa cun mociño/ que é noxenta criatura,/ mais cando non hai o pan/ porvéintanse as faragullas Xaquín Lorenzo Fernández, 61. No orixinal: casóu. Xaquín Lorenzo di que é da autoría de Lamas Carvajal..
 Catro cartos para pan,/ tres e medio para viño,/ un carto para tabaco,/ alá vai un realiño.
 Cunha codia de pan quente,/ unha sardiña salgada/ e o abrazo dunha nena/ pasa un home unha somana Xaquín Lorenzo Fernández, 221..
 Dame un bocado de pan/ pola nai que te pareu,/ que che hei de dar un xurelo/ cando veña de Bueu No texto: Dam'un, pol-a, ch'hei, xurêlo, Buêu..
 De almorzo danme papas,/ de xantar papas me dan,/ de merenda danme papas,/ de noite papas sen pan Xaquín Lorenzo Fernández, 260..
 Déixame ir, que vou de presa,/ que vou abrir unha poza,/ teño trigo sementado/ no curazón dunha moza Xaquín Lorenzo Fernández, 68. No orixinal: de unha..
 Díanno-los reises:/ figos, chourizos e viño/ e tamén algún diñeiro/ para merca-lo pantrigo Xaquín Lorenzo Fernández, 70. No orixinal: díannolos, mercalo..
 Durme, meu solciño, durme,/ pra que eu poida traballar;/ teño que lava-los panos,/ peneirar e amasar Xaquín Lorenzo Fernández, 73. No orixinal: lavalos..
 Eres blanca como o leite,/ colorada como o trigo;/ se te non levan de noite/ de día non tes perigo Xaquín Lorenzo Fernández, 75..
 Este ano hai moito trigo,/ ¡casamentos que ha de haber!/ hase de casa-la fame/ coa gana de comer Saudade nº 4, xullo 1943, 27. No texto: qu’ha, casal-a..
 Eu non quero ver tristezas,/ queiro o sol á miña beira;/ onda a sombra o pan non crece/ nin dá rosas a roseira Xaquín Lorenzo Fernández, 82..
 Eu subín ó alcipreste,/ subino e baixei de pé;/ non quero pan encetado/ que o meu enteiriño é Xaquín Lorenzo Fernández, 84..
 Foi a merla onde a formiga/ e pedíulle un pan prestado;/ a formiga lle repuxo:/ Mentras andas na silveira,/ chirlo merlo, chirlo merlo,/ traballa de vrau/ pra comer de inverno Elixio Rivas Quintas 1978..
 Fun ó santo San Andrés/ fun coa miña empanada,/ anque o santo é milagreiro/ é amigo da fuliada Vicente Risco 1962, 405..
 Heiche de dar viño tinto,/ sopas de pan balorento,/ moza que falas comigo,/ mira que pérde-lo tempo Fermín Bouza-Brey 1929, 181. No orixinal: valorento, perdel-o..
 María Antonia do Rego,/ a do refaixo marelo,/ andas segando no trigo,/ falando cun ganadeiro Xaquín Lorenzo Fernández, 93. En tempos, existían as chamadas mozas alugadas, que formaban cuadrillas para ir á sega a terras de preto, aínda que tamén podían chegar a Castela. A cantiga reflicte a súa mala fama..
 Mariquiña da forneira,/ a túa nai onte coceu,/ dáme un anaco de bola/ pola nai que te pareu.
 Mariquiña da forneira/ se coceres faime un bolo,/ se mo fas, faimo de trigo,/ que centeo non cho como Xaquín Lorenzo Fernández, 93..
 Maruxa, se vas á sega/ escríbeme do camiño,/ se non topares papel,/ nas alas dun paxariño Xaquín Lorenzo Fernández, 94..
 Maruxiña da Portela,/ hoxe túa nai coceu,/ dáme un cachiño de bola/ pola nai que che pareu Fermín Bouza Brey 1929, 174. No orixinal: tua, dame, pol-a..
 Marzo, espigarzo;/ abril, penduril;/ maio, granado;/ san Xoán, curado./ Na santa Mariña/ metelo na arquiña.
 Meu filliño pequerrecho,/ tesouro da túa naiciña,/ durme, que inda hei de ir ó muíño/ buscar pró pan a fariña Xaquín Lorenzo Fernández, 97. No orixinal: tua..
 Meu meniño, durme, durme,/ que teño que ir amasar,/ durme logo, queridiño,/ que te quero ir deitar Xaquín Lorenzo Fernández, 97..
 Meu meniño, durme, durme,/ que teño que ir ó muíño,/ teño que ir pola fariña/ para fague-lo panciño Xaquín Lorenzo Fernández, 97. No orixinal: muiño, faguelo..
 Miña comadre Pelonia, / veño a que me preste un pan. / Meu compadre escaravello, / ¿logo que fixo no vran? 
 Miña nai como é moi probe/ non tiña pan que me dar,/ encheume a cara de bicos,/ despois rompeu a chorar Álvaro das Casas, en Nós 95, 15.11.1931, 217..
 Miña nai, cando peneira,/ bate cos pés no sobrado,/ dime que non quere xenro/ i eu xa llo teño buscado Xaquín Lorenzo Fernández, 98..
 Miña nai, cando peneira,/ báteme cunha variña;/ dime que fuxa dos homes/ coma o gato da sardiña .
 Miña nai, miña naiciña,/ non hai outra como a miña,/ que non comía ela o pan/ por llo dar á súa filla Xaquín Lorenzo Fernández, 100. No orixinal: sua..
 Miña nai por me casar/ pormeteume canto tiña;/ dende que me viu casada/ deume o fol da fariña Xaquín Lorenzo Fernández, 100..
 Mozas que van á seitura,/ mozas que á seitura van,/ mozas que van á seitura,/ lévanna e non a tran Xaquín Lorenzo Fernández, 106. No orixinal: nona..
 Non botes leña no forno,/ se é que xa quente estivere,/ Non rifes, muller, co home,/ cando por algo se altere Marcial Valladares Núñez (1884). No orixinal: n'o forno, s'è que ja, estivère, mullèr, c'o home, s'altere..
 Non chores meu irmauciño/ que a naíña está a chegar:/ foi pola fariña ao muíño/ e non nos ha de tardar Xaquín Lorenzo Fernández, 109. No orixinal: muiño..
 Non chores meu pequeniño/ que a naiciña está a chegar:/ foi pola fariña ao muíño/ e teu pai foille asubiar Xaquín Lorenzo Fernández, 109. No orixinal: muiño. Irlle a asubiar a alguén ten a intención de darlle ánimos cando anda de noite polos camiños..
 O crego e maila criada/ botaron o pan no forno,/ e os pequenos lles dicían/ nanai, teta, papai, bolo Saudade nº 4, xullo 1943, 29. No texto: mail-a, nanái, papái..
 O crego e mais a criada/ ordenaron de cocer;/ tiñan a leña no monte/ e a fariña por moer J. Leite de Vasconcellos: Vozes gallegas (1845)..
 O cura e maila criada/ ordenaron de cocer,/ tiñan a leña no monte/ e a fariña por moer Fermín Bouza Brey, 189. No texto: mail-a..
 O día da miña voda,/ que ogallá sexa mañá,/ heime mercar un vestido/ i unha boroa de pan Xaquín Lorenzo Fernández, 117. No orixinal: boda..
 O lobo i a muller/ trataron de cocer:/ a leña no monte,/ a fariña por moer Xaquín Lorenzo Fernández, 118..
 O meu meniño é pequeno,/ heino daprender a todo:/ a amasar i a peneirar/ i a que quente ben o forno Xaquín Lorenzo Fernández, 121..
 O meu pai foi sancristán/ e fixo moitas diabruras,/ mollaba o pan no aceite,/ deixaba o Cristo ás escuras Álvaro das Casas, 216. No texto: âs escuras..
 O pan trigo, sabe ben,/ dichoso de quen o come!/ Muller bonita casada,/ fortuna para o seu home Marcial Valladares Núñez, s. v. pantrigo. No orixinal: quèn, còme, mullèr, par’o, hòme..
 O Roque e maila muller/ ordearon de cocer,/ tiñan a leña no monte/ i a fariña por moer Xaquín Lorenzo Fernández, 124..
 Os ratos coa fariña/ ten un bo divertimento:/ eu tamén che me adivirto/ traguéndote no pensamento Xaquín Lorenzo Fernández, 126..
 Para pantrigo, Castilla,/ para buen vino, el Ribeiro,/ para rapazas bonitas/ viva Facós, que es mi pueblo Xaquín Lorenzo Fernández, 128. Cantiga castelá na que a única tradución foi a introdución de topónimos locais..
 Pequerrechiña/ quedei sen pai,/ almas sinxelas/ dádeme pan;/ inda son nena/ e no lugar/ andan os mozos/ a ver cal deles/ me ha de levar Xaquín Lorenzo Fernández, 133..
 Perguiciña, queres pan?/ Quero, quero, se mo dan./ Pois vai busca-lo coitelo./ Ai, non señor, non o quero Xaquín Lorenzo Fernández, 133. No orixinal: buscalo, nono..
 Periñas me dan ao almorzo,/ ao xantar peras me dan,/ á merenda danme peras,/ ao cear peras sen pan .
 Sega, fouciñiño, sega,/ por ise panciño raro,/ que ó que quer gañá-la vida/ cómprelle de ir con coidado Xaquín Lorenzo Fernández, 143. No orixinal: gañala..
 Sete xastres fan un home/ no ano do pan barato,/ que no ano do pan caro/ precísanse vintecatro Xaquín Lorenzo Fernández, 147. O refraneiro e o cantigueiro están cheos de sátiras contra os xastres e, en menor medida, as costureiras..
 Sete xastres fan un home/ o ano do pan barato,/ o ano que o pan é caro/ xa fan falla vintecatro Saudade nº 4, xullo 1943, 28. No orixinal: qu’o..
 Si todo o mar fora leite/ e Monte Louro boroa,/ xa terían que comer/ os tramalleiros de Boa Boa é a parroquia máis occidental do concello coruñés de Noia, lindando con Porto do Son. Tramalleiros son os que pescan ó tramallo, unha arte de pesca formada por tres redes superpostas. Álvaro das Casas, 192; no orixinal: Montelouro,Lino Lema Bouzas 15..
 Tanto baillei/ á porta do forno,/ tanto baillei/ que me deron o bolo Xaquín Lorenzo Fernández, 149). Explica Xaquín Lorenzo que, cando se coce o pan de millo no forno, faise unha peza moi batida, delgada, que é a primeira que se saca do forno, a que chaman bolo. Compártese, como sinal de aprecio, cos veciños que se atopen no forno no momento de saca-lo bolo..
 Teño muíño e moe fariña,/ teño forno e coce pan,/ teño unha muller bonita,/ xa estou feito un capitán Fermín Bouza-Brey: Paradela, Nós nº 97, 15.01.1932, 236. No texto: muiño..
 Terra negra non dá pan;/ os mociños de Galicia/ noutra terra non os hai <refXaquín Lorenzo Fernández, 153.</ref>.
 Tiroliro, miña gaita,/ tiroliro, que che falta,/ te-lo viño na bodega/ i o pantriguiño na arca Xaquín Lorenzo Fernández, 155. No orixinal: telo..
 Todo se me dá na man/ se non a sacha do millo/ e mais a sega do pan Fermín Bouza-Brey: Paradela, Nós nº 97, 15.01.1932, 19. No texto: mán, senón..
 Todos din casar, casar,/ eu tamén me casaría,/ se non fora, miña prenda,/ polo pan de cada día Xaquín Lorenzo Fernández, 156..
 Toma meu cego a limosna/ e non me tóme-la man./ - Perdone miña señora,/ pensei que todo era pan.
 Torradiñas de manteiga,/ torradas non quero máis;/ por causa das torradiñas/ fóxenlle as fillas ós pais .
 Vaite de eí, carociño,/ terra seca non dá pan;/ máis vale quedar solteira/ que casar cun balandrán Xaquín Lorenzo Fernández, 160. No orixinal: ehí..
 Viva O Maño, viva O Maño,/ que é terra de moito pan,/ o forno da miña sogra/ bota uvas polo vran No orixinal: pol-o. Fermín Bouza-Brey, 195..
 Xa hai tres días que non como/ senón lágrimas con pan;/ ises son os xantarciños/ que os teus amores me dan Xaquín Lorenzo Fernández, 164. No orixinal: dias, senon, dán..

 Recitados 
-Preguizosa, ¿queres pan?
-Si, señora, se mo dan.
-Pois vai colle-lo coitelo.
-Non señora, así non quero.

 O pan, fonte de léxico 
Ademais do seu significado recto (alimento elaborado con fariña, auga, sal e lévedo, fermentado e cocido no forno), a palabra pan designa especificamente o centeo en numerosas localidades, sexa en gran, sexa aínda na terra, ou un cereal en xeral; segundo Eladio Rodríguez, tamén ó millo na terra. Pero ademais é un elemento de referencia para designar moitas outras realidades, algunhas relacionadas directamente co pan (formas, presentacións, características do pan) e outras como elemento metafórico:

 Variedades de pan
 bolo: peza de pan redonda e alta, tamén chamado molete.
 pan abenzoado: pan que se bendicía na misa e que se repartía entre os fieis nos días solemnes.
 pan albeiro: pan de trigo, moi branco e fino.
 pan ácimo: pan feito sen lévedo.
 pan branco: pan elaborado con fariña de trigo. 
 pan centeo, pan centeio: pan de centeo.
 pan da borralla: pan cocido na cinza.
 pan da lareira: pan cocido sobre a pedra da lareira, cuberto cunha tapa de ferro que á súa vez se cobre de brasas.
 pan da voda: bóla de pan que se repartía entre os asistentes a unha voda, con carácter simbólico.
 pan de boroa: pan de millo. 
 pan de entrepeneiras: pan de mestura.
 pan de figos: pan elaborado con figos, améndoas e especias, con forma de torta.
 pan de mestura: pan elaborado coa mestura de dúas fariñas diferentes, como tal millo e trigo. Para Eladio Rodríguez, o elaborado con fariña milla mesturada coa de trigo ou de centeo. 
 pan de millo: broa.
 pan de molde: pan de codia branda e o miolo esponxoso, con forma rectangular, cortado en rebandas e empaquetado.
 pan de ovo: roscón, elaborado con ovos e azucre. 
 pan de peneira: ver: pan picón.
 pan de peso: pan de trigo, redondo e de gran tamaño, elevado no centro onde presenta unha especie de mamila. Chámase así porque se vende normalmente ó peso, segundo o demande o comprador.
 pan de picos: bolo feito con fariña de trigo, formado con dúas barras de masa terminadas en punta e enlazadas polo centro, de forma que quedan as catro puntas saíntes e equidistantes.
 pan de poia, pan de proia: torta que fai o forneiro cos restos da masa que se coce no seu forno. Adoita deixarse como pago en especie do usuario ó propietario do forno.
 pan de relón:  pan elaborado coa fariña da segunda criba. Tamén designa o pan elaborado co relón: casca dos cereais que se separa da fariña.
 pan do lar: nome xenérico que reciben diversas clases de pan cocido na pedra da lareira (bica do lar e bóla do lar). 
 pan dos anxos: ver pan eucarístico.
 pan dos días de festa: pantrigo.
 pan eucarístico: hostia consagrada na misa.
 pan feiral: trigo ou centeo comprado na feira ou no mercado.
 pan froleado: pan elaborado coa flor da fariña de trigo. 
 pan grañón: pan moreno, feito con fariña de trigo lixeiramente peneirada. 
 pan integral: pan elaborado con fariña integral. 
 pan milleiro: broa.
 pan negro: pan de centeo.
 pan picón: pan elaborada coa fariña pasada por unha segunda peneira.
 pan regañado: pan que se abre no forno, por estar moi quente.
 pan relado: pan seco e moído que se emprega xeralmente para rebozar. 
 pan resésigo, pan reseso: pan que non está cocido no día senón o anterior ou máis atrás, polo que comeza a endurecer.
 pan seco: pan só, sen outro acompañamento. 
 pan terzado: pan elaborado con tres tipos de fariña, que adoitan ser de centeo, de millo e de trigo. 
 pantrigo: pan elaborado con fariña triga.

 O pan como metáfora
miniatura|Pan do demo(Amanita phalloides)
 burra de pan: morea de feixes de palla, herba, etc, nas leiras
 cabeza do pan: espiga do cereal.
 mosca do pan: gorgullo.
 pan da morte: cogomelo velenoso tamén chamado Cacaforra da morte (Amanita phalloides).
 pan da zorra: ver pan da morte.
 pan de amigo: soporte que sostén as "bancadas" nunha barca.
 pan de can: ver pan da morte.
 pan de cobra: cogomelo que o informante non identifica. Pode ser o tamén coñecido como peido de lobo.
 pan de cóbrega: ver pan de cobra.
 pan de corvo:cornizó do centeo.
 pan de cuco: planta tamén chamada aleluia (Oxalis acetosella).
 pan de cuco: planta tamén chamada erbellaca (Vicia sativa). 
 pan de cuco: planta (Vicia hirsuta).
 pan de curuxa:  ver pan de cobra.
 pan de gaivota, de gavota: esponxa mariña.
 pan de gaivota: cuncha interna da xiba.
 pan de lagarto: especie de sempreviva (Sedum acre).
 pan de lagartos: planta de zonas costeiras (Sedum album).
 pan de lagosta, de langosta: ver pan de gaivota (esponxa).
 pan de mouro, pan mouro: ver pan de gaivota (esponxa).
 pan de paxaro: ver pan de lagarto e pan de lagartos.  
 pan de pega: ver pan pego.
 pan de raposo: especie de cogomelo ou fungo que o informante non identifica. 
 pan de sapo: ver pan de cobra.
 pan de sapo: ver pan de gaivota (esponxa).
 pan do demo: ver pan da morte.
 pan do demo: cogombro de mar ou holoturia (un equinodermo mariño).
 pan e queixo: planta (Pontentilla erecta).
 pan e queixiño: ver panqueixo.
 pan pego: posta de ovos da barbantesa (Mantis religiosa). 
 pan senso: ver pan de gaivota (xiba).
 panqueixo: planta (Capsella bursa-pastoris).

 Outros 
 Na novela Memorias dun neno labrego, de Xosé Neira Vilas, o autor sinala as preocupacións de Balbino ao comer pan de millo (á súa nai "sentáballe mal a broa"), mentres os nenos de familias máis adiñeiradas podían mercar "pantrigo".
 O Padre Sarmiento escribiu "Os rústicos comen pouco pan de trigo, o máis común que comen é pan de millo".
 Castelao describiu unha Galiza soñada por el coma "Vexo aos nenos, loiros e bonitos, a comeren pantrigo con mel e manteiga".

 Notas 

 Véxase tamén 
 Bibliografía 
 ANÓNIMO: Saudade. Verba Galega nas Américas, México 1942-1953. Ed. facsímile do Centro do Ramón Piñeiro 2008.
 BOUZA BREY, Fermín: "Cantigas populares da Arousa", en Arquivos do Seminario de Estudos Galegos III, 1929, 153-204 [en facsímile II].
 Fermín Bouza-Brey (colector): "Novas cántigas e triadas da parroquia de Paradela, na terra da Ulla", en "Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza", en Nós 96, 15.12.1931. 
 CASAS, Álvaro das (colector): "Pra un canzoneiro de Noia", en "Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza", en Nós 95, 15.11.1931.* ANÓNIMO: Saudade. Verba Galega nas Américas, México 1942-1953. Ed. facsímile do Centro do Ramón Piñeiro 2008
 Rodríguez Castelao, Alfonso: Sempre en Galiza, 1944. ISBN 978-84-8288-729-6
 LEMA BOUZAS, Lino (compilador): Ditos e cantigas mariñeiras. I Encontro de embarcacións tradicionais, Galicia 1993.
 LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: Cantigueiro popular da Limia Baixa, Galaxia, Vigo 1973.
 NEIRA VILAS, Xosé: Memorias dun neno labrego. Editorial Galaxia, 1961. ISBN 978-84-9865-343-4.
 RISCO, Vicente: "Cultura espritual", en Historia de Galiza tomo I, 1962 (reed. Akal 1979, 255-777).
 RIVAS QUINTAS, Elixio: Frampas, contribución al diccionario gallego, CEME, Salamanca 1978.
 VALLADARES NÚÑEZ, Marcial: Diccionario gallego-castellano'', Santiago, Imp. Seminario Conciliar 1884.

 Outros artigos 
 Pan
 Broa
 Fariña
 O muíño na cultura popular galega
 O centeo na cultura popular galega
 O millo na cultura popular galega

pan
Categoría:Pans de Galicia