Henri Bergson

Henri Bergson, nado en París o 18 de outubro de 1859 e finado o 4 de xaneiro de 1941, foi un escritor e filósofo francés.

 Traxectoria 
Nado en Auteuil (París) en 1859, estuda no Liceo Condorcet e logo na Escola Tradicional, onde recibe leccións de Ollé-Laprune e de Boutroux. Ao mesmo tempo, os seus autores preferidos son Stuart Mill e sobre todo Herbert Spencer e a súa concepción evolucionista.

En 1881 é profesor no Liceo de Angers e dous anos máis tarde no de Clermont-Ferrand. Volta a París, é nomeado profesor do Liceo Henri IV, en 1889; no mesmo ano publícase o seu primeiro traballo importante, Essai sur les données inmédiates da conscience (Ensaio sobre os datos inmediatos da conciencia), ao mesmo tempo que un estudo sobre Quid Aristoteles de tolo senserit (A idea de lugar en Aristóteles). Nestes traballos apréciase como Bergson está xa convencido dunha nova concepción do tempo (entendido como «duración interna» inmediatamente captada pola nosa conciencia) onde atoparemos a solución a tantos problemas filosóficos do espírito, especialmente a cuestión da liberdade.

Sete anos despois aparece Matiere et Mémoire, no que se expón a cuestión das relacións entre o material e o espiritual, e a das súas respectivas realidades. Dende 1900 pertence ao College de France. Ese mesmo ano aparece Le rire (A risa) e a continuación algúns artigos importantes, especialmente o titulado Introduction á métaphysique (1903); ata que en 1907 publícase o seu terceiro libro, L'évolution créatrice (A evolución creadora).

En anos sucesivos aparecen novos artigos, entre os que destacan: L'intuition philosophique (1911) e un longo ensaio sobre o método redactado en 1922 e publicado, co título de Introduction, na pensée et le mouvant (O pensamento e o movente). En 1932, dá á imprenta a última das súas obras fundamentais, Les deux sources da morale et da religion. Nos anos finais da súa vida, Bergson foi achegándose cada vez máis ao catolicismo, sen chegar a converterse formalmente, debido, segundo propia confesión, a non querer, naqueles tempos de violento antisemitismo, desertar da súa orixe xudía. Morre en París o 4 de xaneiro de 1941.

 Pensamento 
 O punto de partida 
Cando cara a 1880 Bergson está iniciando o seu traballo filosófico persoal, as tradicións que gravitan conscientemente nel son varias. A máis directa e decisiva é a liña de filósofos da «experiencia da conciencia», aos que se adoita chamar, con denominación pouco precisa, espiritualistas. Deles, o máis próximo a Bergson é Boutroux, só 14 anos maior que el, e do que foi discípulo precisamente na época en que Boutroux mostraba a estratificación ontolóxica da realidade en capas descontinuas das que, se unhas poden explicarse mediante leis necesarias, outras só son intelixibles se se admite a continxencia. Tamén ten relación directa con Jules Lachelier, ao cal dedica en 1889 o seu primeiro Ensaio; este autor espúxose, baixo o tema do fundamento da indución, a cuestión das relacións entre necesidade e liberdade. Gran prestixio ten por entón Félix Ravaisson, de quen Bergson admira a súa sensibilidade polo individual concreto non só no mundo mecánico da natureza, senón tamén no mundo «interior» dos modos activos da conciencia. Tamén Ollé-Laprune, coa súa concepción da verdade só alcanzada nunha interiorización, inflúe no noso autor.

Pero é sen dúbida Spencer quen, co seu evolucionismo, opera máis decisivamente sobre a posta en marcha do pensamento de Bergson. Este diranos anos máis tarde, no ensaio Introduction, que partiu da impresión de que todos os sistemas filosóficos clásicos adoecían do defecto de non encartarse á realidade; só era unha excepción Spencer, pero o seu sistema pareceulle insuficiente e ao proporse reforzalo atopouse co tema do tempo, que xa sería en diante unha das motivacións centrais da súa filosofía. A sorpresa foi para Bergson comprobar que o tempo real non se podía medir e só se podía captar penetrando no dominio da vida interior do espírito.
Examinaremos, a partir deste comezo, os sucesivos desenvolvementos que vai experimentando o esforzo filosófico de Bergson.

 O mundo do eu 
No Ensaio sobre os datos inmediatos da conciencia, Bergson expón á cuestión de se talvez o coñecemento máis directo e inmediato de nós mesmos non estará deformado polo hábito do coñecemento exterior, fundamentalmente espacial. Non debe esquecerse, e o autor explícao no Prefacio de devandita obra, que o que el busca é unha solución ao problema da liberdade, como un carácter esencial do noso eu concreto. Non será que a dificultade, tanto neste como en tantos outros problemas filosóficos, está en que falamos e pensamos unha linguaxe propia para o mundo do espazo, pero inadecuado para o mundo do eu?

Así parece ser segundo Bergson, para quen o dato inmediato da conciencia é a «duración real», na que se manifesta a estrutura do eu e na que non se dan momentos externamente sucesivos, senón momentos interpenetrados nun desenvolvemento vivo. Desde aquí si entenderemos a liberdade; se imos co pensamento a eses momentos da nosa vida en que tomamos unha decisión grave, comprobaremos que é imposible reproducir eses instantes e a súa relación legal co que lles precedeu. Ou sexa, que o que adoita ocorrer é que, por espellismo, ou por non querer ser libre, confúndese a «duración real ou concreta» coa duración simbólica, e cáese na mesma aparente antinomia dos sofistas da Escola de Elea.

 Materia e espírito 
No seu seguinte libro, Materia e Memoria, exponse a cuestión das relacións entre materia e espírito. Busca unha tese que non sexa nin idealista nin realista; para iso parte de que materia non significa nin cousa nin representación, senón algo que constrúe o suxeito e que denominaremos «imaxe»; entón a percepción é unha selección de imaxes que se fai non con fins especulativos, senón con vistas á acción.

Bergson está tratando de entender as relacións de corpo e espírito no home e pensa que pode logralo investigando a memoria. Atopa que esta non é a simple facultade de percibir o pasado, senón unha especie de existencia virtual que move e trata de chegar ao presente actual; é dicir, é o mesmo espírito, e o noso corpo non é senón un centro de percepcións, ou sexa, de proxectos de acción, movido polo espírito ou memoria.

Nesta obra, Bergson vai aproximándose á súa característica visión metafísica, segundo a cal o real non é nin a extensión pura, ou materia, nin a inextensión pura, ou espírito, senón «o extensivo», que inclúe a ambas sen opolas como adoita facer o noso entendemento. O real non é, tampouco, nin só necesidade absoluta, nin só liberdade pura, senón que abarca ambas. Pero estas ideas só estarán ben configuradas uns anos máis tarde.

 A intuición e o método da metafísica 
É en 1903, no ensaio titulado Introdución á metafísica, cando Bergson chega a precisar con máis rigor nocións que antes xa albiscara e utilizara.

En primeiro lugar, a intuición, que habería que entrecomillar para significar o sentido en que Bergson a emprega, moi diferente á acepción usual de coñecemento inmediato. Bergson diranos que hai un coñecemento relativo, desde fóra, e un coñecemento absoluto, exercido desde dentro; o primeiro opera por análise, o segundo por simpatía ou intuición. Pois ben, é «o noso eu durando» o que non pode ser captado de todo nin por imaxes nin por conceptos, como querían H. Taine, por unha banda, e os especulativos alemáns por outra; o eu propio só pode ser aprehendido mediante a intuición, que é precisamente o modo de coñecer o que está cambiando. A intuición consiste en colocarse no mesmo discorrer da duración, para desde alí alcanzar cognoscitivamente todo: cara a abaixo, ata a materia; cara a arriba, ata a eternidade vivente; e ese movemento da intuición cara a abaixo e cara a arriba é a metafísica.

Bergson non nega nunca a existencia dunha realidade exterior a nós. Pero esa realidade é entendida como mobilidade ou tendencia. Non se pode facer metafísica intentando reconstruír a calidade con conceptos (cos cales funciona a intelixencia común ou práctica e a científica, e que só captan instantáneas); para filosofar hai que investir a dirección do pensamento, levándoo a tomar «conciencia da duración». Isto é o que o pensamento grego, que filosofa desde a Idea, non alcanzou a ver. A filosofía moderna vai en sentido inverso á antiga, e sobre a idea pon a alma; pero o racionalismo e o empirismo ensimésmanse no concepto, esquecendo o carácter simbólico deste instrumento lóxico; a crítica de Inmanuel Kant vai contra eses modos de entender o coñecemento, para concluír, nunha especie de novo platonismo, como é posible a ciencia e por que non é posible a metafísica. Pero a metafísica, e isto é o que non advertiu Kant, é un coñecemento que aspira a captar progresivamente e desde dentro o propio facerse en que a realidade consiste.

 A evolución creadora 
Uns anos máis tarde Bergson publica a súa obra máis significativa: A evolución creadora, na que o autor expón, non tanto unha teoría evolucionista máis, canto un método que debería ensaiarse en diante. A evolución do mundo do vivente mostra que a intelixencia é algo que se vai configurando nunha adaptación cada vez máis precisa dos seres ás súas condicións de existencia. Por iso non nos serve o evolucionismo que ata agora se construíu mediante o pensamento lóxico ou conceptual e que non acerta a explicar a verdade, acabando por deixarnos perplexos ante o incognoscíbel. Hai que ir a unha explicación evolucionista na que a teoría do coñecemento sexa solidaria da teoría da vida. Así, veremos a xénese da intelixencia e, a partir dela, a xénese doutras formas de conciencia e da materia mesma. O resultado é que Bergson sitúase máis aló do mecanicismo e do finalismo, chegando, desde unha ampliación do darwinismo, a explicar a evolución por un impulso (élan) orixinal e, común de todo o vivente. Algúns críticos sinalan que non supera o panteísmo; outros defendeno.

 A ética e a relixión 
25 anos máis tarde Bergson aplica o seu método ao tema da moral facendo ao mesmo tempo unha filosofía da relixión. Nas dúas fontes comeza por distinguir entre a obriga natural, que consiste en presión ou compulsión, tanto máis pura canto mellor se reduce a fórmulas impersonais, e a moral aberta ou perfecta, na cal hai un «chamamento», e que se encarna nunha personalidade privilexiada que se converte en exemplo. Paralelamente no campo do relixioso Bergson enfronta a relixión estática coa relixión dinámica. A primeira -di- é a que nace como reacción defensiva da natureza contra o que podería haber de deprimente para o individuo e de disolvente para a sociedade. Relixión dinámica é en cambio a que vive o home que, en contacto íntimo co impulso vital, chega a remontarse ata o punto de onde o impulso vén. A alma capaz e digna deste esforzo nin sequera se preguntará se o principio co que está en contacto é a causa transcendente de todas as cousas ou se só a súa delegación terrea: bastaralle -di- sentir que a penetra. Este modo de entender a relixión é o misticismo, que Bergson estuda nos seus mecanismos e o seu alcance, considerando que o caso máis completo é o dos grandes místicos cristiáns, aos que admira, aínda que a súa interpretación dos mesmos non chega ao fondo e vai cara ao naturalismo.

 Significación histórica e influencias 
Os seguidores directos de Bergson non foron moitos; poderiamos citar a Le Roy (1870-1954) ou Jacques Chevalier (1882-1962), pero o bergsonismo tivo ampla resonancia posterior. Bergson foi quizais o pensador máis característico dunha xeración de filósofos rigorosamente coetáneos, pertencentes a liñas diversas, pero profundamente afíns, tales como Henri Poincaré (1854-1912) e Emile Meyerson (1859-1933), críticos da ciencia, e os pragmatistas norteamericanos, con quen tivo directa relación, así como Edmund Husserl e Georg Simmel, con quen, en cambio, non conectou. Tamén resulta notable o feito da escasa resonancia que teñen en Bergson as tendencias idealistas derivadas do tronco hegeliano. Debe sinalarse, para rematar, que cara a 1914 apareceron as primeiras críticas ao «mobilismo» de Bergson (poden citarse certas obras de Julia Benda, René Berthelot e o estudo que Jacques Maritain escribiu sobre a filosofía bergsoniana, e na que sinala os límites do seu pensamento filosófico xulgándoo desde a metafísica tomista). No terreo relixioso influíu nalgúns representantes do modernismo teolóxico.

 Obras destacadas 
 Essai sur les données inmédiates de la conscience (Ensaio sobre as doazóns inmediatas da conciencia), (1889).
 Le Rire (A risa), (1899).
 Matière et mémoire (Materia e Memoria), (1896).
 L'évolution créatrice (A evolución creadora), (1907).
 L'Énergie spirituelle (A enerxía espiritual) (1919).
 Les deux sources de la morale et de la religion (As dúas vías da moral e da relixión), (1932).

 Ensaios e artigos 
 Introduction á métaphysique (Introdución á metafísica), (1903).
 L'intuition philosophique (A intuición filosófica), (1911).
 Introduction, na pensée et le mouvant (O pensamento e o movente), (1922).

 Bibliografía 

 Véxase tamén 

 Outros artigos 
 Élan vital
 Carl Gustav Jung
 Libido

 Ligazóns externas 
 Vida e filosofía de Bergson .
 Datos sobre a vida de Bergson e o seu pensamento .

Categoría:Filósofos de Francia
Categoría:Sociólogos de Francia
Categoría:Escritores de Francia
Categoría:Escritores en lingua francesa
Categoría:Premio Nobel de Literatura
Categoría:Alumnos da École Normale Supérieure
Categoría:Profesores do Collège de France
Categoría:Nados en París
Categoría:Nados en 1859
Categoría:Finados en 1941
Categoría:Premios Nobel de Francia
Categoría:Henri Bergson