Holodomor

Holodomor (en lingua ucraína: Голодомор; pronunciado golodomor, con gheada) é o nome atribuído á fame de carácter xenocida, que devastou principalmente o territorio da República Socialista Soviética de Ucraína (integrada na URSS), durante os anos de 1932 a 1933. Este acontecemento, tamén coñecido por gran fame de Ucraína, representou un dos máis tráxicos capítulos da Historia de Ucraína, debido ó enorme custo en vidas humanas.

A pesar de que esta fame afectou igualmente a outras rexións soviéticas, o termo Holodomor é aplicado especificamente ós feitos ocorridos nos territorios con poboación de etnia ucraína: Ucraína e a rexión de Kuban, no Cáucaso do Norte. Como tal, o Holodomor é ás veces denominado "Xenocidio Ucraíno"The Famine: Toward a Definition , From: Roman Serbyn, November 12, 2002, The Great Famine-Genocide in Soviet Ukraine (Holodomor), (accedido o 8 de xaneiro, 2007) ou "Holocausto Ucraíno"War Criminality: A Blank Spot in the Collective Memory of the Ukrainian Diaspora , John - Paul Himka, Spaces of Identity 5.1 (2005), pp. 9-24, (accedido o 11 de xaneiro, 2007), significando que esa traxedia resulta dunha acción deliberada de exterminio desencadeada polo réxime soviético contra o pobo ucraíno, en canto entidade socio-étnica.

Tendo como referencia o concepto de xenocidioHologramas de Holocaustos, Nuno Rogeiro, Expresso Online, (accedido en Decembro 31, 2006)Was the Ukrainian Famine Really a Genocide?  by Dominique Arel, Chair of Ukrainian Studies, University of Ottawa, Op/Ed, Kyiv Post, 7 de decembro de 2006, (accedido a Febreiro 15, 2007) e a súa definición xurídicaConvention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, Approved and proposed for signature and ratification or accession by General Assembly resolution 260 A (III) of 9 December 1948 - entry into force 12 January 1951, in accordance with article XIII, Office of the High Commissioner for Human Rights, Geneva, Switzerland, (accedido a Febreiro 27, 2007)Le droit international confronté aux crimes contre l’humanité et génocides. L’émergence d’une exigence interculturelle, Christoph Eberhard e Sara Liwerant, (accedido a Febreiro 24, 2007), verifícase un crecente consenso da historiografía, relativo á natureza xenocida do Holodomor"Manière de voir - Les génocides dans l’histoire", n.º 76 / Août - Septembre 2004, Le Monde Diplomatique, (accedido a Febreiro 15, 2007)The Ukrainian Man-Made Famine of 1932-33 , Kennan Institute, Novembro 13, 2003, (accedido a Decembro 24, 2006)Symposium in 70th anniversary of the Great Famine in Ukraine in 1932-1933 , Dezembro 14, 2003, European Ph.D. College of Polish and Ukrainian Universities, (acedido a Decembro 24, 2006)Intellectual Europe on Ukrainian Genocide , The Great Famine-Genocide in Soviet Ukraine (Holodomor) Outubro 21, 2003Ucraina. Storia di un genocidio , La Fondazione Liberal (accedido a Outubro 9, 2006), Ucraina, storia di un genocidio, Fondazione Liberal, (accedido a Outubro 10, 2006)Vernichtung durch Hunger , Osteuropa: Vernichtung durch Hunger. Der Holodomor in der Ukraine und der UdSSR, 54. Jahrgang/Heft, Dezembro 12, 2004. ISBN 3-8305-0883-2Stalin, le Carestie Sovietiche e il Holodomor Ucraino , Fondazione Istituto Gramsci, (acedido a Outubro 9, 2006)Colloque, à l’occasion du 70e anniversaire de la Famine-Génocide de 1932-33 en Ukraine , France-Ukraine.com, Novembro 17, 2003The Soviet 1931-33 Famines and the Ukrainian Holodomor: Is A New Interpretation Possible, What Would Its Consequences Be?, Andrea Graziosi, Conference on Soviet Totalitarianism in Ukraine: History and Legacy, Setembro 2 - 6, 2005, Kiev, Ucraína. Por outra banda, hai un número cada vez maior de países que o recoñecen oficialmente como un acto de xenocidio, como EspañaProposición non de Lei presentada polo Grupo Parlamentario Catalán (Convergència i Unió), de conmemoración do 75 aniversario da gran fame sofrida polo pobo ucraíno en 1932-1933, Congreso dos Deputados, Maio 14, 2007.

miniatura|dereita|250px|Imaxe da cerimonia dos cirios acesos, en homenaxe ás vítimas do Holodomor (Kíiv, 22 de novembro de 2003).
A palabra Holodomor resulta da expresión ucraína 'Морити голодом' (moryty gholodom), que significa "matar pola fame". O termo foi empregado por vez primeira polo escritor Oleksa Musienko, nun relatorioAndrea Graziosi, "Les Famines Soviétiques de 1931-1933 et le Holodomor Ukrainien", Cahiers du monde russe et soviétique, 46/3, p. 457.

No cuarto sábado do mes de novembro, UcraínaHolodomor Remembrance Day, November 25, 2006 , Oficial Website of the President of Ukraine, Novembro 29, 2006Exhibition: Holodomor – The Great Man-Made Famine in Ukraine 1932-33 is unveiled at United Nations in NYC , November 12, 2003, BRAMA News and Community Press, (accedido en Xaneiro 20, 2007) e as comunidades ucraínas implantadas en diversos países de acollemento73rd Commemoration of the 1932-33 Holodomor in Australia, Portugal, Russia, Serbia, Spain , Ukrainian World Congress, (accedido a Decembro 1, 2006)2003 Commemorations for 'HOLODOMOR' Famine-Genocide in Ukraine 1932-33 , March from East Village to St. Patrick's Cathedral on 5th Avenue - Photos by V.Lopukh and H.Krill, Brama.Com., (accedido a Decembro 18, 2006) renden homenaxe ás vítimas do Holodomor.

 1929: a colectivización da agricultura e a deskulakización (Gran Viraxe) 
 Os obxectivos da Gran Viraxe 
A comezos da década de 1930, Stalin decidiu aplicar unha nova política para a URSS, a través da transformación radical e acelerada das súas estruturas económicas e sociais. Esa mudanza contemplaba os seguintes obxectivosNicolas Werth, "Archives du Communisme: Les paysans contre Staline. ", L'Histoire, 296, p.78:

 A colectivización da agricultura, ou sexa, a apropiación polo Estado soviético das terras, colleitas, gando e alfaias pertencentes aos campesiños. Dese xeito, o Estado pasaría a establecer plans de colecta para a produción agropecuaria, que lle permitían de modo regular e case gratuíto, abastecer as cidades e as forzas armadas, ou ben exportar para o estranxeiro. Por outra banda, pretendíase establecer un efectivo control político-administrativo sobre o campesiñado, forzándoo a apoiar o réxime soviético. Ese apoio sería igualmente garantido coa eliminación da camada social máis próspera e favorable á economía de mercado, os kulaks.
 A industrialización acelerada da Unión Soviética, con base nas receitas financeiras obtidas a través da exportación dos produtos agrícolas, sobre todo dos cereais.

 A "guerra anticampesiña" 
miniatura|dereita|300px|Genrikh Yagoda (dereita) na compaña do escritor Maxim Gorki (esquerda). Como subxefe da polícia política (KGB), Yagoda foi un dos principais responsables da represión do campesiñado, no ámbito da colectivización e da deskulakización

O proceso de colectivización acelerada da agricultura e de "liquidación dos kulaks como clase" (deskulakización), desencadeado por decisión do Comité Central do Partido Comunista da Unión Soviética, en decembro de 1929, tivo consecuencias tráxicas para millóns de persoasStéphane Courtois et al., O Libro Negro do Comunismo - Crimes, Terror e Represión, Lisboa, 1998, pp. 173-186. ISBN 972-564-358-5.

Para a súa execución, o funcionariado e os membros do Partido Comunista que estaban presentes nos campos, foron apoiados por brigadas de obreiros e de "activistas" chegados dos centros urbanosIbídem, p.172. Sendo a Unión Soviética un país no que a fractura entre o mundo dominante das cidades e o mundo dominado das aldeas continuaba a ser profunda, a colectivización foi sentida como unha verdadeira guerra declarada polo Estado contra o modo de vida e a cultura labrega tradicionaisLynne Viola, Peasant Rebels Under Stalin. Collectivization and the Culture of Peasant Resistance, Nova York, 1996. ISBN 0-19-510197-9.

O campesiñado (82 % da poboación soviética), despois de ser obrigado, a través de todo o tipo de abusos e violenciasSheila Fitzpatrick, Stalin’s Peasants: Resistance and Survival in the Russian Village after Collectivization, pp. 48-79 , a entregar os bens, foi forzado a se adherir ás explotacións agrícolas colectivas (kolkhozes) ou estatais (sovkhozes). Estas destinábanse a abastecer, de forma regular e case gratuíta, ó Estado con produtos agrícolas e pecuarios, a través de planos de colecta fixados polas autoridades centrais.

Con base na acusación arbitraria de pertenceren á categoría dos kulaks (campesiños ricos e hostís ó poder soviético)Stéphane Courtois et al., O Livro Negro..., op. cit., pp. 174-175, os "socialmente estraños" ó novo sistema agrícola kolkhoziano,foron desterrados a título definitivo para outras rexións, principalmente para Kazakhstán e SiberiaDonald Rayfield, Stalin y Los Verdugos, Madrid, 2003, pp. 229-238. ISBN 970-770-006-8. Por outro lado, as operacións de deportación pretendían fornecer os recursos humanos necesarios á colonización e explotación das inmensas riquezas naturais, existentes neses territorios deshabitados.

En total, son deportadas -frecuentemente de modo caótico e precipitado-Ibídem, pp. 179-184 cerca de 2 800 000 persoas:

 2 400 000, dos que 300.000 son ucraínosStephen Wheatcroft e R.W Davies, The Years of Hunger: Soviet Agriculture, 1931-1933., p. 490, no contexto da campaña de deskulakización (1930-1932);
 340.000, debido á represión da resistencia ás requisicións predatorias efectuadas polos organismos estatais encargados de se apoderar dos cereais (1932-1933)Nicolas Werth, " Le Pouvoir Soviétique et le Paysannerie dans les Rapports de la Police Politique (1930-1934).", Bulletin de l`Institut d' Histoire du Temps Présent, n.° 81-82, p. 7Michael Ellman, "Soviet Repression Statistics: Some Comments" , Europe-Asia Studies, Vol. 54, No. 7, 2002, p. 1159.

No entanto, en moitos casos, as vítimas da represión foron abandonadas neses territorios distantesNicolas Werth, L´Île aux Cannibales : 1933, Une Déportation-Abandon en Sibérie, París, 2006, pp. 161-169. ISBN 2-262-02434-0. En consecuencia diso, aproximadamente 500.000 deportados, entre os que se atopan moitos nenos, morreron debido o frío, á fame e ó traballo extenuanteIbid., " Le Pouvoir Soviétique...",art. cit., p. 18.

Os sobreviventes, traballando como "colonos de traballo" nas empresas de explotación dos recursos naturais -explotación forestal, carbón, minerais non ferrosos, metalurxia, agricultura e artesanía- ou nos estaleiros de obras públicas -construción e manutención de estradas e vías férreas- son tratados como verdadeiros parias, sendo suxeitos a todo o tipo de privacións e abusosStéphane Courtois et al., O Livro Negro..., op. cit., pp. 184-186.

Ademais, cerca de 400.000 campesiños foron enviados a unha rede de campos de traballos forzados (Gulag), dirixida polo KGB -na época, baixo a dirección de Viacheslav Menzhinski- Anne Applebaum, GULAG. Uma História, Porto, 2005, p. 89. ISBN 972-26-2178-5 e outros 30.000 foron castigados a pena capitalNicolas Werth, " Le Pouvoir Soviétique...",art. cit., p. 7.

A resposta dos campesiños foi desesperada e moitas veces violentaLynne Viola, Peasant Rebels..., op. cit., pp. 132-180, habendo numerosas manifestacións, revoltas e disturbios por todo o país (máis de 14.000 casos rexistrados polo KGB)Nicolas Werth, "Archives du Communisme...", art. cit., p. 79.

Esa resistencia mobilizou preto de tres millóns de persoas, en particular nas rexións do ríos Don e Volga, no Cáucaso do Norte, en Kazakhstán, e sobre todo, en UcraínaIbídem, p. 79 As motivacións da sublevación labrega foron múltiples, xurdindo de acordo cos novos desafíos suscitados pola intransixencia do Estado soviético: recusa en se adherir ós kolkhozes; oposición á política antirrelixiosa das autoridades (peche das igrexas, confiscación dos sinos, vandalismo antirrelixioso dos activistas da Xuventude Comunista); solidariedade cos kulaks e outros "elementos antisoviéticos", vítimas de persecución; resistencia á confiscación, polos órganos estatais de colecta, dunha crecente porcentaxe da produción agropecuaria, a través de "desvíos" e roubos da colleita "colectiva", nunha conxuntura económica cada vez máis degradadaIbid.,"Archives du Communisme...", art. cit., p. 83Sheila Fitzpatrick, Stalin’s Peasants..., op. cit., pp. 62-68.

 1931: o inicio da fame soviética 
 O ámbito xeográfico 
A partir de 1931, co perfecto coñecemento das autoridades, as crecentes dificultades alimenticias comezan a provocar a morte de centenas de millares de persoas en varias rexións da Unión Soviética. A situación é especialmente grave en Kazakhstán, como nas principais áreas cerealíferas - Ucraína, Cáucaso do Norte e territorio do río Volga - onde fora ofrecida maior resistencia á política de colectivización agrícolaAndrea Graziosi, "Les Famines Soviétiques...",art. cit., p. 460.

 As causas iniciais da fame 
Exceptuando o caso particular de KazakhstánRobert Conquest, The Harvest of Sorrow: Soviet Collectivization and the Terror-Famine, Oxford, 1987, pp. 189-198. ISBN 0-19-505180-7Niccolo Pianciola, " Famine in the Steppe. The Collectivization of agriculture and the Kazak herdsmen, 1928-34. " Cahiers du monde russe et soviétique , 1-2, pp. 137-192The Kazakh Catastrophe and Stalin’s Order of Priorities, 1929-1933: Evidence from the Soviet Secret Archives , Simon Ertz, Stanford’s Student Journal of Russian, East European, and Eurasian Studies, Volume 1, Spring 2005, (accedido a Xaneiro 25, 2007), as causas iniciais desta traxedia devastadora foron globalmente idénticasAndrea Graziosi, "Les Famines Soviétiques...", art. cit., pp. 460-461: 
miniatura|dereita|300px|Capa da revista soviética
Kolhospnytsia Ukrayiny ("Muller Kolkhoziana de Ucraína") de decembro de 1932
 a grave desorganización do ciclo produtivo agrícola causada polas medidas de deskulakización, que pretendían reprimir e eliminar as elites campesiñas;
 a colectivización forzada, que levou a moitos dos campesiños a responder de forma violenta e desesperada, a través da destrución dunha gran parte do seu patrimonio (alfaias, animais, colleitas etc.); 
 a ineficacia e a miseria que caracterizan os kolkhozes, instituídos nun contexto de violencia e de caos xeneralizados;
 as sucesivas e implacables vagas de requisamentos (colectas), a través das que o Estado procura dar resposta a un triplo problema (dificultades sentidas no proceso de industrialización acelerada; explosivo crecemento urbano, en resultado do éxodo rural; necesidade de trabar o agravamento da débeda externa, mediante o crecemento da exportación de materias primas);
 a resistencia dos campesiños cara aquilo que consideraban tratarse dunha "segunda servidume"Sheila Fitzpatrick, Stalin’s Peasants..., op. cit., pp. 128-151 -designada, por Nikolai Bukharin, de "explotación militar-feudal"Nicolas Werth, "Comment Staline a affamé l`Ukraine", L´Histoire, 188, p.78- traballando cada vez menos, debido ó seu rexeitamento do modelo colectivista imposto polo réxime, ou en consecuencia da debilidade física xerada polas dificultades alimentarias;
 as malas condicións meteorolóxicas que prexudicaron as colleitas de 1932Stephen Wheatcroft e R. W. Davies, The Years of Hunger..., op. cit., pp. 51, 53, 61-63, 66, 68, 70, 73-76, 109, 119-123, 131, 231, 239, 260, 269, 271n, 400, 439, 458-459.

Por conseguinte, a fame desencadeada en 1931 -aínda nunha escala reducida, en comparación cos dous anos seguintes- é na súa orixe, o resultado imprevisto e non programado dunha política de inspiración marxista que pretendía eliminar as bases sociais e o modo de funcionamento da economía capitalistaAndrea Graziosi, "Les Famines Soviétiques...", art. cit., p. 461.

Había, no entanto, a plena consciencia por parte das forzas en enfrontamento -Estado e campesiños- de que se estaba a reeditar a situación de violencia e de fame que caracterizara o período do "Comunismo de Guerra" (1918-1921)Alexander Yakovlev, Um Século de Violência na Rússia Soviética, Lisboa, 2004, pp.111-118. ISBN 972-568-513-X.

 1932-1933: o Holodomor ucraíno 
 A escalada da crise 
En 1931 -en consecuencia das maiores colleitas en Siberia Occidental e en Kazakhstán- millares de kolkhozes de Ucraína, do Cáucaso do Norte e da rexión do río Don, foron obxectivo de esixencias acrecentadas. Dese xeito, os órganos estatais de colecta, a pesar dunha colleita bastante mediocre (69 millóns de toneladas), conseguiron obter preto de 23 millóns de toneladas.
Ucraína foi obrigada a contribuír co 42% da súa produción cerealífera, o que provocou o agravamento da desorganización do ciclo produtivo, iniciada coa colectivización forzada e a deskulakizaciónNicolas Werth, " Le Pouvoir Soviétique...", art. cit., p. 30.

En Ucraína e noutras rexións, a partir da Primavera de 1932, asistiuse ó espallamento da fame e ó éxodo dos campesiños en dirección ás cidades, suscitando a preocupación das autoridades, especialmente dos dirixentes de varias repúblicas soviéticas. Pola súa banda, o goberno animado co éxito dos requirimentos, fixa o plano de colecta para 1932 en 29,5 millóns de toneladas, dos que 7 millóns deberon ser obtidos en UcraínaIbídem, p. 30.

Entre os campesiños, determinados a usar todos os medios para conservar unha parte da colleita, e as autoridades locais, obrigadas a cumprir o plano de colecta, o conflito era inevitable.
En efecto, eses planos son de tal xeito elevados, que os obrigaron a tentar esconder a maior cantidade posible de cereais, para garantir as reservas alimentarias indispensables para a súa supervivenciaIbid.," Comment Staline...", art. cit., p. 80.

A campaña de colecta de 1932 depárase, por iso, dende o comezo, con innumerables dificultades: manifestacións dos campesiños atinxidos pola fame; fuga dos kolkhozes dun crecente número de traballadores; roubo dos bens pertencentes ós kolkhozes (gando, alfaias e sobre todo colleitas) e recusa de moitos funcionarios locais e rexionais do Partido ou dos soviets en aplicar planos de colecta que condenarían á fame a decenas de millóns de persoasViktor Danilov et al., Tragediia sovetskoi derevni, tomo 3, pp. 438-446.

Inicialmente, Stalin manifesta a súa crecente impaciencia cara ao ritmo lento que caracteriza a campaña de requirimentos en Ucraína, acusando ós dirixentes locais de seren os responsables pola situación, debido ó seu laxismo e falta de firmeza perante os "actos de sabotaxe" e de "terrorismo"Andrea Graziosi, "Les Famines Soviétiques...",art. cit., p. 462.

Para superar esas dificultades, o 7 de agosto de 1932, entra en vigor a lei sobre o "roubo e dilapidación da propiedade social" (máis coñecida por "lei das cinco espigas"), castigable con dez anos de campo de traballos forzados, ou coa pena capital.Georges Sokoloff, 1933, l'année noire: Témoignages sur la famine en Ukraine., p. 38

As brigadas encargadas da colecta efectuaron auténticas expedicións punitivas, especialmente nas rexións cerealíferas. Estas apropiacións son acompañadas de innumerables abusos, violencias físicas e detencións de kolkhozianos.Nicolas Werth, " Comment Staline...", art. cit., p. 80

A pesar dunha lixeira diminución nos obxectivos dos planos de colectaYurii Shapoval, " The Significance of Newly Discovered Archival Documents for Understanding the Causes and Consequences of the Famine-Genocide of 1932-1933 in Ukraine ", p. 4 e dunha represión extremadamente dura (máis de 100.000 persoas foron condenadas nos primeiros meses de aplicación da lei)Stephen Wheatcroft e R.W Davies, The Years of Hunger..., op. cit., p. 198, o 25 de outubro, Moscova só colectara o 39% da cantidade de cereais esixida a Ucraína.Nicolas Werth, "Comment Staline...", art. cit., p. 81

 A "interpretación nacional" de Stalin 
Entre xullo e agosto de 1932, Stalin concibiu unha nova análise da situación en Ucraína e das súas causas, expresada a 11 de agosto, nunha carta enderezada a Kaganovitch:"[A Ucraína] é hoxe en día a «principal cuestión», estando o partido, o Estado e mesmo os órganos da policía política da república, infestados de axentes nacionalistas e de espías polacos, corréndose o risco «de se perder a Ucraína», unha Ucraína que, polo contrario, é preciso transformar nunha «fortaleza bolxevique»".Andrea Graziosi, " Les Famines Soviétiques...", art. cit., p.463

Na perspectiva do ditador, o Partido Comunista e o Goberno ucraínos tiñan sido infiltrados por axentes nacionalistas ("Petliuristas") e espías polacos ("axentes de Pilsudski"), e as aldeas reticentes á colectivización, estaban so influencia de axitadores contra-revolucionarios.Terry Martin, The Affirmative Action Empire: Nations and Nationalism in the Soviet Union, 1923-1939., pp. 273-308

A decisión de utilizar a fame -provocando artificialmente o seu espallamento- para "dar unha lección" ós campesiños,Michael Ellman, "The Role of Leadership Perceptions and of Intent in the Soviet Famine of 1931-1934", Europe-Asia Studies, Vol. 57, No 6, September 2005, p. 835 foi tomada no Outono, nun contexto especialmente delicado para o ditador, coa agudización da crise provocada polo 1.º Plano Quinquenal e o suicidio da súa esposa Nadezhda Alliluieva.Andrea Graziosi, " Les Famines Soviétiques...", art. cit., pp. 463-464

O 22 de outubro de 1932, son enviadas para Ucraína e para o Cáucaso do Norte dúas "comisións extraordinarias" -dirixidas respectivamente por Viacheslav Molotov e Lazar Kaganovitch- co obxectivo de "acelerar as colectas" e tendo o apoio dos máis altos responsables do KGB (incluíndo Genrikh Yagoda).Georges Sokoloff, 1933..., op. cit., p.39"The Ukraine Famine: Its Genesis and Effects" , David R. Marples, For the Commemorative event in Calgary, 25 November 2006, Ukrainian Canadian Congress, Calgary Branch, (accedido a Xaneiro 21, 2007)

Simultaneamente, millares de axentes da policía política e de "plenipotenciarios" do Partido foron transferidos, para tapar a ineficacia das estruturas comunistas locais e reprimir calquera indicio de "sabotaxe". Entre novembro e decembro, máis de 27.000 persoas son detidas (30% son dirixentes de kolkhozes e pequenos funcionarios rurais) con base na acusación de "sabotaxe dos planos de colecta".Nicolas Werth, " Le Pouvoir Soviétique...",art. cit., p. 31

O recurso á "arma da fame" adquire unha lóxica e unha violencia particulares nos territorios esencialmente ucraínos. Stalin -en perfecta coherencia coa súa propia análise acerca das orixes e dinámicas do fenómeno nacional- consideraba Ucraína un caso de especial gravidade, debido á unión profunda entre o "nacionalismo burgués" e o campesiñado.Andrea Graziosi, "Collectivisation, révoltes paysannes et politiques gouvernementales à travers les rapports du GPU d’Ukraine de février-mars 1930", Cahiers du monde russe, 35 (3), pp. 437-632

En conformidade con esta análise, o dirixente do KGB ucraíno Vsevolod Balistski define, o 5 de decembro de 1932, como principal misión a desempeñar pola policía política da república “o urxente desmantelamento, identificación e esmagamento dos elementos contra-revolucionarios e kulak-petliuristas que están a sabotar as medidas aplicadas polo Goberno Soviético e polo Partido nas aldeas”.Yurii Shapoval, "La Leadership politica ucraina e il Cremlino nel 1932-33: i coautori della carestia." , in G. De Rosa, F.Lomastro, eds., La morte della terra. La grande "carestia" in Ucraina nel 1932-33., p. 108

 A represión do campesiñado ucraíno 
 As medidas represivas 
En resultado da "interpretación nacional" que Stalin fixo da situación ucraína, a decisión de empregar a fame neses territorios adquire características específicas de natureza xenocidaAndrea Graziosi, "Les Famines Soviétiques...", art. cit., p.465Professor Stanislav Kulchytsky: "Stalin sought to eliminate Ukraine as a national state", The Day, 28 November 2006, (accedido a Novembro 30, 2006), confirmadas pola recente desclasificación de millares de documentos provenientes dos arquivos ucraínos.New Genocide/Famine documents available to public, 5tv - Ukraine Channel Five, 18 August 2006 (accedido a Novembro 23, 2006) 

miniatura|dereita|150px|Viacheslav Molotov. Membro do Politburo e responsable da campaña de requirimentos en Ucraína
Asístese a unha escalada de medidas represivas, en gran parte diferentes das aplicadas noutras rexións da Unión Soviética:
 o 18 e 20 de novembro de 1932, o Comité Central ucraíno impón respectivamente ós campesiños particulares e ós kolkhozes, diversas multas en xéneros alimenticios, no caso de incumprimento ou de sabotaxe do plano de colectaYurii Shapoval, "La Leadership...",art. cit. pp. 108-109;
 o 1 de decembro de 1932, é interdita a comercialización da pataca nos distritos refractarios, e o 3 de decembro, esta medida é igualmente aplicada á carne e ós animais;
 o 6 de decembro de 1932, con base no principio da responsabilidade colectiva, as aldeas suxeitas a este castigo pasaron a formar parte de "listas negras"Ibídem, p. 109Memorandum on Grain Problem, Addendum to the minutes of Politburo [meeting] No. 93. Resolution on blacklisting villages. 6 December 1932, Ukrainian Famine. Library of Congress, (accedido a 2 Decembro, 2006);
 o 15 de decembro de 1932, é tamén prohibida a importación de artigos manufacturados polos distritos que non tiveran cumprido o plano de requisiciónYurii Shapoval, "The Significance...", art. cit., p. 8;
 entre outono e inverno de 1932 as tropas do Ministerio do Interior e da milicia implantan nas fronteiras de Ucraína un bloqueo ó fornecemento de alimentos. Esta medida, impide os campesiños atinxidos pola fame procurar comida en Rusia e noutras rexións, ou de traelas para UcraínaIbídem, p. 9;
 o 22 de xaneiro de 1933, Stalin e Molotov dan ordes específicas á policía política no sentido de impedir o éxodo dos campesiños ucraínos -de Ucraína e do Cáucaso do Norte- que en desespero procuraban obter comida noutras zonas. Para xustificar a decisión, declararon estar convencidos de que esta fuga era "organizada polos inimigos do poder soviético, os socialistas revolucionarios e os axentes polacos, con obxectivos de propaganda, para desacreditar, por intermedio dos labregos que foxen para as rexións da URSS ao norte de Ucraína, o sistema kolkhoziano, en particular, e o sistema soviético, en xeral"Terry Martin, The Affirmative...,op. cit., pp. 306-307Roman Serbyn, "La circulaire soviétique qui donnait l´ordre de l´extermination", Aventures et Dossiers Secrets de l`Histoire, n.º 35, pp. 84-87;
 nesas rexións, é suspendida a venda de billetes de convoi e son montadas barreiras policiais nas estacións ferroviarias e nas estradas que levan ás cidades. Só no decorrer do mes de febreiro, son detidas 220.000 persoas, fundamentalmente campesiños á procura de comida, dos que 190.000 son obrigados a regresar ás aldeas para aí morrer de fame;

miniatura|dereita|170px|Stanislav Kossior. Secretario-Xeral do Partido Comunista de Ucraína

 en conformidade coa decisión tomada polo Consello dos Comisarios do Pobo da Unión Soviética, o 27 de decembro de 1932, o goberno de Ucraína decreta, o 31 de decembro, a creación do pasaporte interno. Esta medida exclúe os campesiños, que ficaron “presos” na súa terraYurii Shapoval, "La Leadership...", art.cit., pp. 109-112;
 alén da actividade exercida no ámbito do combate ós "sabotadores do plano de colectas" -apoio ás brigadas que tentaban localizar os cereais agochados polos campesiños, usando todo tipo de violencia e abusosMoshe Lewin, La Formation du Système Soviétique, París, 1987, pp. 204-257. ISBN 2-07-070799-7; deportación das poboacións máis insubmisas e detención dos sospeitosos de actos de sabotaxe- a policía política é a única organización autorizada en recoller informacións sobre a fame, de acordo co decreto do Politburo, do 16 de febreiro de 1933.

A confirmación de que a fame servía para impor a total obediencia dos campesiños ós ditames do réxime soviético e do seu xefe supremo, está presente na carta enviada polo Secretario-Xeral do Partido Comunista de Ucraína, Stanislav Kossior, o 15 de marzo de 1933, para Moscova: "a insatisfactoria evolución das sementeiras en numerosas rexións, proba que a fame aínda non levou á razón a moitos kolkhozianos "Andrea Graziosi, "Les Famines Soviétiques...", art. cit., p. 467.

No sentido de garantir as condicións necesarias ás futuras colleitas, entre xaneiro e xuño de 1933, as autoridades centrais adoptaron, de forma tardía, selectiva e insuficienteNicolas Werth, "Comment Staline...", art. cit., p.83Viktor Kondrashin, "La Carestia del 1932-33 in Russia e in Ucraina: Analisi Comparativa" in G. De Rosa, F.Lomastro, eds., La morte della terra. La grande "carestia" in Ucraina nel 1932-33., p. 67, varias medidas de auxilio a algunhas das rexións atinxidas polas "calamidades alimentarias"Robert W. Davies, Mark B. Tauger, Stephen Wheatcroft, "Stalin, Grain Stocks, and the Famine of 1932-1933", Slavic Review, 1995/3, pp. 642-657.

Para preto de 30 millóns de persoas atinxidas pola fame, son postas ó seu dispor 320.000 toneladas de cereais, ou sexa 10 quilos de cereais por persoa, representando tan só o 3% do consumo medio anual dun campesiñoNicolas Werth, " Le Pouvoir Soviétique...",art. cit., p. 34.

No entanto, esta axuda, alén de privilexiar o abastecemento das cidades, destínase unicamente ós que a "merecen": os kolkhozianos con mellor rendemento, os brigadistas, os tractoristas etc.Stephen Wheatcroft e R.W Davies, The Years of Hunger..., op. cit., p. 214

 As consecuencias 

esquerda|miniatura|300px|Moitos campesiños famentos conseguiron evitar as barreiras policiais e chegar ás cidades, acabando no entanto por morrer (Khárkiv, 1933)

En termos demográficos, a mortalidade en Ucraína, a semellanza dos outros territorios soviéticos atinxidos pola fame, incidiu fundamentalmente sobre a poboación rural, independentemente da súa orixe étnica. No entanto, o réxime soviético tiña a perfecta consciencia de que esa poboación rural continuaba a representar a "espiña dorsal" da nacionalidade ucraína (75% a 85% dos ucraínos residían en aldeas), en contraste coas cidades, etnicamente máis "cosmopolitas" (rusos, xudeus, polacos etc.)Andrea Graziosi, "Les Famines Soviétiques...",art. cit., pp. 464-465. Por conseguinte, a fame adquiriu características e dimensións ben distintas das que tería evidenciado noutras circunstancias políticas.

A pesar de ser bastante menos intensa e xeneralizada do que a Fame de 1921 - 1922 , en termos de seca e de rexións afectadas (a colleita de 1945 foi inferior á de 1932, mais non existiu fame xeneralizada), causou entre tres a catro veces máis vítimas, en resultado de decisións políticas que procuraban salvar o réxime da crise, que el mesmo provocara.Ibídem, p. 465

A convicción de que se alcanzara unha vitoria definitiva sobre o campesiñado, foi asumida en diversas ocasións, polos máis altos dignitarios do réxime. Exemplo diso son as palabras de Lazar Kaganovitch - "nós gañamos definitivamente a guerra, a vitoria é nosa, unha vitoria fantástica, total, a vitoria do estalinismo"Nicolas Werth, " Le Pouvoir Soviétique...",art. cit., p. 39 - de Sergo Ordjonikidze - "os nosos cadros que enfrontaron a situación de 1932-1933 e que aguantaron [...] ficaron temperados como o aceiro. Acredito que con eles se construirá un Estado como a historia nunca viu"Ibid., " Comment Staline...", art. cit., p.84 - ou de Mendel Khataevich - "está a decorrer unha loita feroz entre os campesiños e o poder. É un combate até a última pinga de sangue. É unha proba de forza entre o noso poder e a súa resistencia. A fame demostrou quen é o máis forte. Custou millóns de vidas, mais o sistema dos kolkhozes vivirá para sempre. Vencemos a guerra!".Oxana Pachlovska, "La Madre e l'Anticristo: Echi della Grande Fame in Letteratura." in G. De Rosa, F.Lomastro, eds., La morte della terra. La grande "carestia" in Ucraina nel 1932-33., p.352

No decorrer da traxedia, o Estado soviético continuaba a exportar millóns de toneladas de cereais para o estranxeiro (en 1932, 1 730 000; en 1933, 1 680 000), en canto acumulaba enormes reservas estratéxicas (en 1933, 1 800 000 toneladas).Robert W. Davies, Mark Harrison , Stephen Wheatcroft, eds., The Economic Transformation of the Soviet Union, p. 285Moshe Lewin, La Formation..., op. cit., p. 180

Nun acto de represalia, o 22 de outubro de 1933, o agregado consular da Unión Soviética en Lviv, Alexei Mailov, foi asasinado por Mykola Lemyk, militante do movemento independentista "Organización dos Nacionalistas Ucraínos".Scholars from U.S., Canada and Ukraine examine Ukrainian Famine-Genocide of 1932-1933 , by Dr. Orest Popovych, The Ukrainian Weekly, May 4, 2003, No. 18, Vol. LXXI, (accedido a Decembro 28, 2006)Ewa Rybalt, "La Carestia in Ucraina nel contesto della politica polacca di normalizzazione dei rapporti polacco-ucraini." in G. De Rosa, F.Lomastro, eds., La morte della terra. La grande "carestia" in Ucraina nel 1932-33., p.210

 A represión das elites ucraínas 
miniatura|dereita|150px|O escritor Mykola Khvylovy foi unha das vítimas da vaga de terror contra as elites ucraínas. Suicidouse o 13 de maio de 1933

Debido á súa convicción de que, en Ucraína e en Kuban, a cuestión campesiña era tamén unha cuestión nacional, o réxime soviético sentiu necesidade de enfrontala e de "resolvelas" de forma conxunta. E para que esta resolución fose duradeira, procedeu á eliminación das elites ucraínas e das súas políticas, sospeitas de connivencia cos campesiñosGerhard Simon, "Was the Holodomor Directed at the Ukrainians?", pp. 2-3 (intervención no International Council for Central and East European Studies, Berlín, 26 de Xullo de 2005).

O 14 e 15 de decembro de 1932, o Politburo aprobou dous decretos especificamente destinados ós territorios de poboacións ucraína, que revogaban a política das nacionalidades, aplicada desde 1923"The Soviet Nationalities Policy In The 1930s Was It Fundamentally Incoherent?, Terry Martin, Paper presented at British Association of Slavonic and East European Studies (BASEES) Annual Conference, University of Cambridge, UK, 6 April 2002, (accedido a Xaneiro 25, 2007). Na súa perspectiva, a política de indixenización ("Korenizatsiya") fora desenvolvida de forma errada en Ucraína e en Kuban, tendo estimulado o nacionalismo e os seus axentes, inclusivamente no interior do Partido e do GobernoYurii Shapoval, "The Significance...", art. cit., pp. 12-13. Por conseguinte, os campesiños non eran os únicos culpados da crise, compartindo a responsabilidade coa elite política e cultural ucraínaJames E. Mace, "Is the Ukrainian Genocide a Myth?", in G. De Rosa, F. Lomastro, eds., La morte della terra. La grande "carestia" in Ucraina nel 1932-33., p. 411.

Esta mudanza tamén afectou as medidas de "ucrainización", da que se beneficiaran as comunidades implantadas en Rusia. Ó contrario das outras minorías nacionais, os millóns de ucraínos que alí vivían, perderon o dereito ó sistema educativo e á prensa na súa lingua, así como á autonomía política.Andrea Graziosi, "Les Famines Soviétiques...",art. cit.,p. 466

Coa chegada, en xaneiro de 1933, de Pavel Postichev, acompañado de centenas de funcionarios rusos, na calidade de novo plenipotenciario de Moscova en Ucraína, desencadéase unha vaga de terror antiucraíno.

A policía política perseguiu as "organizacións contra-revolucionarias nacionalistas burguesas" - alegadamente infiltradas nas institucións políticas e culturais - causando millares de vítimas.Robert Conquest, The Harvest of Sorrow..., op. cit., pp. 270-271

A título de exemplo, no ámbito das purgas, son reprimidos o 70% dos secretarios de distrito e dos soviets (entre xaneiro e outubro de 1933); 40.000 pequenos funcionarios dos soviets; a case totalidade dos funcionarios do Comisariado do Pobo para a Educación; 4.000 mestres e 200 funcionarios dos institutos pedagóxicos.Gerhard Simon, "Was the Holodomor...", art. cit. p. 6

Ademais, individualidades importantes, como o dirixente partidario Mykola SkrypnykRobert Conquest, The Harvest of Sorrow..., op. cit., pp. 267-268"Le patriotisme soviétique (1934-53): La question nationale en URSS sous Staline", Sylvia Rault, Institut d'études politiques de Rennes, p. 26, 2000, (accedido a Febreiro 20, 2007) - acusado de ser un "instrumento de elementos nacionalistas burgueses" - e o director teatral Les Kurbas, son obxectivo de persecución. O escritor Mykola Khvylovy é igualmente vítima desta vaga represiva,Oxana Pachlovska, "La Madre...", art. cit., p. 347 sendo o seu suicidio interpretado como un acto de protesta contra o xenocidio en curso.

No seu discurso ó Partido Comunista ucraíno, en novembro de 1933, Pavel Postychev expón de xeito elocuente a interpretación conspiradora que o réxime facía da situación na república: 

 Epílogo 
 Regresión, herdanza e xenocidio 

Co seu cortexo de violencias, de torturas e de mortes pola fame, o Holodomor constituíu unha enorme regresión civilizacional.

Asistiuse á proliferación de déspotas locais, dispostos a todo, para obter violentamente dos campesiños as súas escasas reservas alimentarias e á banalización da barbarie, que se traduciu en persecucións, abusos de autoridade, abandono infantil, "barracas da morte", canibalismo e agravamento das tensións entre a poboación rural e a poboación urbanaNicolas Werth " Comment Staline… ", art. cit., p.84.

A pesar de que a herdanza do Holodomor presenta similitudes coas doutras rexións da Unión Soviética – a arma da fame esmagou a resistencia campesiña, garantindo a vitoria de Stalin e do seu réxime; abriu o camiño para a vaga de terror de 1937-1938 ("Yejovschina"); transformou o estado federal soviético nun imperio despótico, a través da submisión da segunda república máis importante; deixou un legado de dor en numerosas familias que nunca tiveron dereito a expresar o loito, porque a fame se converteu en segredo de Estado – en Ucraína, as súas marcas físicas e psicolóxicas foron bastante máis profundas e traumatizantes.Andrea Graziosi, "Les Famines Soviétiques...",art. cit., pp. 467-468Orest Subtelny, Ukraine: A History, p. 415Were All Ukrainians Silent About The Famine? , By Fedir Shepel, Kirovohrad, The Day, Kyiv, Ukraine, Tuesday, February 18, 2003, The Great Famine-Genocide in Soviet Ukraine (Holodomor), (accedido a Xaneiro 8, 2007)

miniatura|dereita|250px|Vítima do Holodomor nunha rúa de Khárkiv.

Esas marcas son a resulta da especificidadeAndrea Graziosi, "Les Famines Soviétiques...", art. cit., p. 469Why isn’t the world recognizing the Holodomor as an act of genocide?, By Oleksandr Kramarenko, The Day, 24 October 2006, (accedido a Xaneiro 8, 2007) que caracterizou a evolución dos acontecementos en Ucraína e no Cáucaso do Norte, e que confiren ó Holodomor o seu carácter de xenocidio:

 unha taxa de mortalidade superior ás das outras repúblicas (a taxa de mortalidade por mil habitantes, en 1933, foi de 138,2 en Rusia e de 367,7 en Ucraína), tendo a esperanza de vida descendido de 42,9 (sexo masculino) e 46,3 (sexo feminino), en 1926, para respectivamente 7,3 e 10,9, en 1933. A título comparativo, no ano de 1941, durante a Operación Barbarrubia da Unión Soviética, a esperanza de vida en Ucraína foi de 13,6 e 36,3, respectivamente para homes e mulleres;
 os millóns de vítimas ucraínas - incluíndo as da rexión de Kuban - e os outros millóns de ucraínos sometidos a unha política de rusificación, despois de decembro de 1932;
 un descenso de 20% a 25% da poboación de etnia ucraína, tendo a natalidade decaído dunha media de 1 153 000 nacementos (1926-1929) para 782.000, en 1932 e 470.000, en 1933;Ibídem, p. 461
 a decisión de Stalin de empregar a fame nunha perspectiva antiucraína, de acordo coa "interpretación nacional" da crise das colectas, no verán de 1932;
 a eliminación dunha gran parte da elite política e intelectual da república, so a acusación de "nacionalismo burgués".

Deste xeito, toda a sociedade ucraína foi suxeita a unha enorme violencia, comprometendo, por moitas décadas, o difícil proceso de construción da identidade nacional.On Relevance and Irrelevance of Nationalism in Ukraine, By Yaroslav Hrytsak , Stasiuk Program for the Study of Contemporary Ukraine, University of Alberta, February 20, 2004, (accedido a Febreiro 27, 2007)

 Número de vítimas 

Relativamente á definición exacta do número de vítimas, os historiadores teñen sentido serias dificultades, en resultado dos seguintes factores:Nicolas Werth " Le Pouvoir Soviétique...", art. cit., pp. 33-34Andrea Graziosi, " Les Famines Soviétiques...", art. cit., p. 461Wolodymyr Kosyk, " La famine génocide de 1932-1933 en Ukraine ", Aventures et Dossiers Secrets de l`Histoire, n.º 35, pp. 49-51Georges Sokoloff, 1933..., op. cit., pp. 45-46Valeri Soldatenko, "O famento 1933: análises subxectivas dun proceso obxectivo", Zerkalo Nedeli, Junho 28 - Julho 4, 2003. Dispoñible online en ruso  e en ucraíno 

 as restricións no acceso a certos Arquivos da ex-Unión Soviética; 
 a mortalidade directamente imputable ás epidemias de tifo; 
 a política de segredismo imposta polo réxime, ó prohibiren ós funcionarios dos soviets rurais mencionar a fame como causa da morte; 
 a desorganización dos rexistros, en consecuencia do falecemento ou da fuga dos funcionarios pertencentes ás rexións minguadas; 
 a circunstancia de moitas vítimas de ter ficado insepultas ou enterradas en foxas comúns; 
 as migracións de campesiños famentos para outras repúblicas soviéticas;
 a adopción da nacionalidade rusa, por parte de moitos campesiños ucraínos.

A pesar da existencia de estimativas que van de 1,5Stephen Wheatcroft, R.W Davies, The Years of Hunger... op. cit., p. 415Regional Breakdown of Registered Excess Mortality in USSR in 1932-1933, Ibídem, p. 415The Years of Hunger, University of Warwick - Department of Economics, 25 February 2004, (accedido a Xaneiro 25, 2007) a 10 millóns de vítimas ucraínas, os cálculos máis recentes do historiador Stanislav Kulchitski, con base en fontes dos arquivos soviéticos, indican un número de entre 3 a 3,5 millóns de mortesStanislav Kulchytsky, "Cantos morreron no Holodomor en 1933?", Zerkalo Nedeli, 23-29 de Novembro de 2002. Dispoñible online en ruso  e en ucraíno ; Ibid., "As causas da fame de 1933 na Ucraína. A través das páxinas dun dos libros máis esquecidos" Zerkalo Nedeli, 16-22 de Agosto de 2003. Dispoñible online en ruso  e en ucraíno ; Ibid., "As causas da fame de 1933 en Ucraína-2", Zerkalo Nedeli, 4-10 de Outubro de 2003. Dispoñible online en ruso  e en ucraíno ; Ibid., "Perdas Demográficas en Ucraína no século vinte", Zerkalo Nedeli, 2-8 de Outubro de 2004. Dispoñible online en ruso  e en ucraíno 

Por outra banda, calcúlase que de 1,3 a 1,5 millóns morreron en Kazakhstán (exterminando do 33% ó 38% dos kazakos), alén de centenas de millares no Cáucaso do Norte e nas rexións dos ríos Don e Volga, onde a área máis duramente atinxida correspondía ó territorio da República Socialista Soviética Autónoma Alemá do Volga, totalizando aproximadamente de 5 a 6 millóns de vítimas, entre os anos de 1931 e 1933Andrea Graziosi, "Les Famines Soviétiques...",art. cit., p. 461Stephen Wheatcroft e R. W. Davies, The Years of Hunger..., op. cit., p. 401.

 Da negación ao recoñecemento 

 Unha "páxina en branco" 

A fame na Unión Soviética e en Ucraína constituíu dende o inicio, segredo de Estado, permanecendo durante medio século como unha "páxina en branco" da súa Historia.

En xaneiro de 1933, o Ministro de Negocios Estranxeiros, Maksim Litvinov - contrariando as informacións emitidas por algúns xornais europeosLa famine-génocide dans les correspondances et mémoires diplomatiques de l`époque - Mykola Cuzin, Ukraine 33, Julho 1, 2004, (accedido a Decembro 20, 2006) e norte-americanosThe New York Times and the Great Famine , by Marco Carynnyk, The Ukrainian Weekly, September 11, 1983, No. 37, Vol. LI, (accedido a Decembro 19, 2006) - negou a existencia de calquera problema, e en febreiro, o Politburó emitiu unha resolución, no sentido de restrinxir as deslocalizacións dos correspondentes estranxeiros.Yurii Shapoval, "The Significance...", p.11Foreigners May Not Visit the Provinces Without Permit - Famine is Denied , The Great Famine-Genocide in Soviet Ukraine, 1932-1933 (Holodomor), (accedido a Decembro 9, 2006)

Tamén foron rexeitadas as ofertas de auxilio humanitario de varias entidades, como o Comité Central de Salvamento de Ucraína, o Cardeal de Viena Theodor Innitzer,Cardinal Asks Aid in Russian Famine , The Great Famine-Genocide in Soviet Ukraine, 1932-1933 (Holodomor), (accedido a Decembro 9, 2006) o metropolita greco-católico de Lviv Andrii SzeptyckiHubert Laszkiewicz, "La famine en Ukraine des années 1932-33 et l`historiographie polonaise." in G. De Rosa, F.Lomastro, eds., La morte della terra. La grande "carestia" in Ucraina nel 1932-33., p.420Metropolitan Andrew Sheptytskiy and the Ukrainian Holodomor of 1932-1933 , Ihor Stoliarov interviews Sister Volodymyra Maksymiv,
O.S.B.M (Order of St. Basil the Great), Lviv, Ukraine, Ukrainian Archives & News, UK, February 07, 2004, The Great Famine-Genocide in Soviet Ukraine (Holodomor), (accedido a Xaneiro 14, 2007) e o Comité Internacional da Cruz Vermella.Retour sur les travaux de la Commission Internationale d`Enquête - Prof. Jacob Sundberg, Ukraine 33, Xullo 1, 2004

Reaccionando ás diversas iniciativas humanitarias, o Xefe de Estado soviético, Mikhail Kalinin, acusou os que pediron "contribucións para a «famenta» Ucraína" de seren "impostores políticos" e declarou: "Só clases degradadas e en desintegración poden producir elementos tan cínicos".Simon Sebag Montefiore, Estaline - A Corte do Czar Vermelho, Lisboa, 2006, p. 99. ISBN 989-622-024-7

Por outro lado, diversas personalidades estranxeiras, como Édouard Herriot,Nicolas Werth "Comment Staline…", art. cit., pp. 78-79Ó visitar Ucraína, en 1933, o político francés Édouard Herriot comparouna a un "xardín en pleno rendemento." cf. Nicolas Werth, "Comment Staline...", art. cit., pp. 78-79 Walter Duranty Wolodymyr Kosyk, "La famine...", art. cit., p. 46Excerpts from Angel’s in Stalin’s Paradise by James William Crowl , The Gareth Jones Archives, (accedido a Febreiro 23, 2007). James W. Crowl, Angels in Stalin's Paradise: Western Reporters in Soviet Russia, 1917-1937; A Case Study of Louis Fischer and Walter Duranty, Washington D.C., 1982. ISBN 0-8191-2185-1Sally J. Taylor,  Stalin's Apologist: Walter Duranty: The New York Times's Man in Moscow, Nova York, 1990. ISBN 0-19-505700-7Lubomyr Luciuk, Not Worthy: Walter Duranty's Pulitzer Prize and the New York Times, Kingston, Ontario, 2004. ISBN 1-896354-34-3 ou George Bernard Shaw,Sophie Coeuré, La Grande Lueur à L`Est - Les Français et L`Union Soviétique 1917-1939, Paris, 1999, p. 225. ISBN 2-02-029629-2 contribuíron, de forma inconsciente ou deliberada, para a ocultación dos feitos.Etienne Thevenin, James Mace Memorial Panel, IAUS Congress, Donetsk, Xuño 29, 2005François Furet, O Pasado dunha Ilusión - Ensaio Sobre a Idea Comunista no Século XX, Lisboa, 1996, pp. 176-177. ISBN 972-23-2066-1Sophie Coeuré, La Grande Lueur à L`Est..., op. cit., pp. 222-226François Hourmant, Au Pays de L`Avenir Radieux - Voyages des Intellectuels Français en URSS, à Cuba et en Chine Populaire, Paris, 2000, pp. 214-234. ISBN 2-7007-2314-7

Stalin, ó recibir en decembro de 1932 o dirixente ucraíno, Rodion Terekhov, tamén manifestou a súa posición negacionista: 
{{Cita|Déronme coñecemento de que é un bo orador, mais tamén estou a ver que é un bo contador de historias. Vostede elaborou unha fábula acerca dunha pretendida fame, pensando certamente que me asustaba, mais iso non resultou. En vez diso, debería deixar as súas funcións de secretario rexional e de membro do Comité Central de Ucraína e traballar para a Unión dos Escritores. Vostede escribiría fábulas e os imbéciles leríanasNikolai  Ivnitsky, "Il ruolo di Stalin nella carestia degli anni 1932-33 in Ucraina (dai documenti dell’archivio del Cremlino del Comitato centrale del Partito comunista dell’Unione Sovietica e dell’OGPU)"., in G. De Rosa, F.Lomastro, eds., La morte della terra. La grande "carestia" in Ucraina nel 1932-33., p. 92.}}

Actualmente, aínda persiste a tese negacionista do HolodomorFamine-Genocide (Holodomor) Deniers , The Artificial Famine/Genocide (Holodomor) in Ukraine 1932-33, (accedido a Xaneiro 7, 2007)"The Famine That Never Was". The so-called "Ukrainian famine" of 1933-34 , "Modern Communism," Editor: Ken Kalturnyk. Bulletin of the Manitoba Regional Committee, Communist Party of Canada (Marxist-Leninist) (MRCCPCML)
Winnipeg, Manitoba, Canada, Vol. 4, No. 38, December 8, 2003, The Great Famine-Genocide in Soviet Ukraine (Holodomor), (accedido a Xaneiro 8, 2007)Analysis: Denial of Great Famine continues a decade after collapse of USSR , by Taras Kuzio, RFE/RL Poland, Belarus and Ukraine Report, The Ukrainian Weekly, July 7, 2002, No. 27, Vol. LXX, (accedido a Xaneiro 23, 2007), non obstante a existencia de numerosa documentación contemporánea ós acontecementos, como por exemplo:

 a correspondencia diplomática italianaMussolini and Ukraine, 1933-1941 , Federigo Argentieri, Ph. D., John Cabot University, Rome - James Mace Memorial Panel, IAUS Congress, Donetsk, Xuño 29, 2005La famine-génocide de 1932-1933 dans un rapport du Consul d’Italie de Kharkiv (31 mai 1933)  par Sergio Gradenigo, Consul royal d'Italie, Ukraine Europe, (accedido a Xaneiro 13, 2007)A. Graziosi, " Lettres de Char`kov. La famine en Ukraine et dans le Caucase du Nord à travers les rapports des diplomates italiens, 1932-1934 ", Cahiers du monde russe et soviétique, 1-2, 1989, británicaM. Carynnyk; L.Y Luciuk e B. S Kordan, The Foreign Office and the Famine: British documents on Ukraine and the Great Famine of 1932-1933., Kingston, Ontário, 1988, ISBN 0-919642-31-4, alemáOrest Subtelny, "Observing the Famine of 1933: The Reports of German Diplomats.", in G. De Rosa, F.Lomastro, eds., La morte della terra. La grande "carestia" in Ucraina nel 1932-33., pp. 217-230 e polacaThe Polish Diplomacy and the Great Famine, 1932-1933, Jan Jacek Bruski, James Mace Memorial Panel, IAUS Congress, Donetsk, Xuño 19, 2005;
 as declaracións de xornalistas occidentais, como Gareth Jones'Unsung hero' reporter remembered, BBC News, 2 May 2006, (accedido a Xaneiro 4, 2007)Gareth Jones , Famine Exposure Newspaper Articles relating to Gareth Jones' trips to The Soviet Union(1930-35), (axcedido a Outubro 9, 2006) e Malcom MuggeridgeVilified, slandered and abused for telling the truth about Communism - by Tony Leliw , Brama News and Community Press, Outubro 1, 2003;
 os relatos de simpatizantes do réxime, como Harry Lang e Adam TawdulWolodymyr Kosyk, "La famine...", art. cit., p. 49;
 as denuncias de opositores do sistema estalinista, como Boris SouvarineBoris Souvarine Papers, International Institute of Social History, (accedido a Xaneiro 6, 2007)Boris Souvarine - Cauchemar en URSS suivi de L’Ouvrier & le paysan soviétiques , Agone - Memoires Sociales, (accedido a Xaneiro 6, 2007) ou Victor SergeMarxist Writers: Victor Serge 1890-1947, Marxists’ Internet Archive, (accedido a Xaneiro 6, 2007)Memoirs of a Revolutionary By Victor Serge , University of Iowa Press, (accedido a Xaneiro 6, 2007);
 os testemuños de dignatarios desilusionados co stalinismo, como Fiódor RaskolnikovAndrea Graziosi, "Les Famines Soviétiques...",art. cit., p. 453 e Piotr Grigorenko Turning the pages back... October 16, 1907 , The Ukrainian Weekly, October 19, 1997, No. 42, Vol. LXV, (accedido a Xaneiro 6, 2007);
 as memorias de sobreviventes e testemuñasG. Sokoloff, ed., 1933, l'année noire: Témoignages sur la famine en Ukraine, Paris, 2000Témoignage de personnes vivant aujourd’hui en Belgique sur la Grande Famine de 1932-33 en Ukraine , Embaixada de Ucraína en Bélxica, (accedido a Febreiro 2, 2007)The Ninth Circle by Olexa Woropay, Sabre Foundation, Inc., (accedido a Xaneiro 25, 2007)Day of Memory: Citizens of Ukraine share recollections of famines , The Ukrainian Weekly, December 11, 2005, No. 50, Vol. LXXIII, (accedido a Decembro 19, 2006)The Day's Readers Remember (Holodomor 33). Personal Stories About the Genocidal Famine of 1932-1933 , The Day Weekly Digest Kyiv, Ukraine, November 25, 2003, (accedido a Xaneiro 8, 2007)"Famine, The Memoirs Of One Family" , by Ivan Kolomayets. Cover design based upon a sketch of a painting by Anatoliy Kolomayets, Kyiv, Ukraine, Fall, 2003. Second Edition in Ukrainian. Softback, 68 pages, ISBN 966-95993-5-0, The Great Famine-Genocide in Soviet Ukraine (Holodomor), (accedido a Xaneiro 8, 2007)The Ukrainian Holocaust of 1932-1933: The Eyewitness Accounts of Those Who Survived. A New Book from Ukraine , Book Review by Dr. James Mace, Professor of Political Science. Kyiv-Mohyla Academy National University, Kyiv, Ukraine. Written for UKRAINE REPORT 2003. www.ArtUkraine.com Information Service (ARTUIS). Kyiv, Ukraine and Washington, D.C., Monday, July 28, 2003. The Ukrainian Holocaust of 1932-1933: The Eyewitness Accounts of Those who Survived, Compiled by Yury Mytsyk, Kyiv, Kyiv-Mohyla Academy Publishing House, in Ukrainian 2003, 296 pp. Mytsyk, Rev. Iurii, ed. Ukrains'kyi holokost 1932-1993: Svidchennia tykh, khto vyzhyv. Kyiv: Vydavnychyi dim "KM Akademiia," 2003. 296 pp., The Great Famine-Genocide in Soviet Ukraine (Holodomor), (accedido a Xaneiro 8, 2007)Famine 33. People's Memorial Book , Prepared by Lidiya Koval and Volodymyr Maniak. "Radyansky Pysmennyk" Publishing House, Kyiv, 1991, Pages 584. ISBN 5-333-00875-2, The Great Famine-Genocide in Soviet Ukraine (Holodomor) (accedido a Xaneiro 8, 2007)For the record: eyewitness testimony before Commission on Famine , The Ukrainian Weekly, February 1, 1987, No. 5, Vol. LV, (accedido a Xaneiro 9, 2007)We'll Meet Again in Heaven: Germans in the Soviet Union Write Their American Relatives: 1925 - 1937 , By Ronald Julius Vossler, North Dakota State University, 268 pages, 2001, ISBN 1-891193-23-6, (accedido a Febreiro 25, 2007).

O xornalista canadense Douglas Tottle, autor do polémico Fraud, Famine and Fascism: The Ukrainian Genocide Myth from Hitler to Harvard (1987) The Last Stand of the Ukrainian Famine-Genocide Deniers, by Roman Serbyn, InfoUkes Inc., (accedido a Decembro 19, 2006) Frank Sysin, "The Ukrainian Famine of 1932-3: the Role of the Ukrainian Diaspora in Research and Public Discussion" in Levon Chorbajian e George Shirinian, eds., Studies in Comparative Genocide, Nova York, 1999, pp. 193, 212-213. ISBN 0-312-21933-4 e a historiadora francesa Annie Lacroix-RizSite de Annie Lacroix-Riz , (accedido a Outubro 9, 2006), afirman tratarse, no esencial, dunha invención propagandística de carácter anticomunista, envolvendo o Vaticano, os imperialismos nazi e polaco e o magnate da prensa estadounidense Randolph HearstJacques Chevtchenko, "La famine en Ukraine: un révisionnisme ou un autre «négationnisme»?", Aventures et Dossiers Secrets de l`Histoire, n.º 35, pp. 34-43.

 A posición da comunidade académica 
En 1984, despois dunha campaña promovida pola comunidade ucraína dos EUA, as dúas cámaras do Congreso aprobaron a constitución da U.S. Comission on the Ukraine Famine, so a dirección do profesor da Universidade Harvard James MaceStanislav Kulchytsky, "Il tema della carestia nella vita politica e sociale dell` Ucraina alla fine degli anni Ottanta", in G. De Rosa, F. Lomastro, eds., La morte della terra. La grande "carestia" in Ucraina nel 1932-33., pp. 436-440U.S. Congressional Commission on the Ukrainian Famine , Genocidecurriculum. Org - Education Resources relating to Communism Genocide, (accedido a Novembro 11, 2006). No seu relatorio presentado ó Congreso en 1988, a comisión recoñeceu como probado o carácter xenocida da fame de 1932-1933Findings of the Commission on the Ukraine Famine , Famine-Genocide in Ukraine 1932-1933, (accedido a Outubro 9, 2006).

Por outra banda, grazas ós esforzos da máis importante organización da diáspora - o Congreso Mundial dos Ucraínos Ceibes - foi creada, o 14 de febreiro de 1988, a International Commission of Inquiry Into the 1923-33 Famine in UkraineCounsel to international inquiry hails its precedent-setting work on the Famine-Genocide , by Marta Baziuk, The Ukrainian Weekly, January 7, 2001, No. 1, Vol. LXIX, (accedido a Xaneiro 28, 2007). Esta comisión, presidida polo profesor da Universidade de Estocolmo, Jacob SundbergJacob Sundberg , The Stockholm Institute of Public and International Law, (accedido a Outubro 12, 2006), estaba formada por sete xuristas de diferentes países: o Reino Unido, o Canadá, Francia, os Estados Unidos, Suecia, Bélxica e a ArxentinaInternational Commission of Inquiry into the 1923-33 Famine in Ukraine , Harvard Ukrainian Research Institute (HURI), (accedido a Outubro 9, 2006).

No relatorio final, presentado en 1990 ó Subsecretario da Organización das Nacións Unidas para os Dereitos Humanos e ó Presidente da Asemblea Parlamentaria do Consello de Europa, a Comisión anunciou as seguintes conclusións:

 existiu unha fame artificial en Ucraína entre agosto - setembro de 1932 e xullo de 1933;
 a fame foi imposta ó pobo ucraíno polo réxime soviético, tendo causado un mínimo de 4,5 millóns de mortes en Ucraína, alén de 3 millóns de vítimas noutras rexións da U.R.S.SInternational Commission of Inquiry Into the 1932–33 Famine in Ukraine. The Final Report (1990) , Institutet för Offentlig och Internationell Rätt (IOIR), (accedido a Outubro 9, 2006).

Despois do traballo pioneiro de Robert Conquest The Harvest of Sorrow: Soviet Collectivization and the Terror-Famine (1986)"Ukraine 1933: The Terror Famine" - Robert Conquest , Genocide and Mass Murder in the Twentieth Century: A Historical Perspective, November 7, 1995, United States Holocaust Memorial Museum Web site, (acceso o 15 de xaneiro de 2007) e da revolución arquivística e historiográfica de 1991, os medios académicos pasaron a dedicar unha crecente atención a este acontecemento.

Durante os anos noventa, en resultado da acumulación de novos coñecementosThe Publication of Sources on the History of 1932-1933 Famine-Genocide: History, Current State and Prospects , Hennadii Boriak, Harvard Ukrainian Studies XXV (3/4) 2001, pp. 167-186, Arquivo Estatal de Ucraína, (acceso o 17 de febreiro de 2007) afondouse no debate sobre a natureza da fame. Ese debate Terry Martin, "The 1932-33 Ukrainian Terror: New Documentation on Surveillance and the Thought Process of Stalin.", intervención no Harvard Ukrainian Research Institute, Harvard, 5 de Febreiro de 2001Analysis: Debating the undebatable? Ukraine Famine of 1932-1933 , by Dr. David Marples, The Ukrainian Weekly, July 14, 2002, No. 28, Vol. LXX, (acceso o 11 de xaneiro de 2007) - moitas veces influenciado por diverxencias de carácter ideolóxico - estivo protagonizado por diferentes interpretacións:

 a "revisionista"Paul Hollander, "Which god has failed" , The New Criterion Vol. 20, No. 6, February 2002, (accedido a Decembro 19, 2006)François Furet, O Passado de uma Ilusão..., op. cit., pp. 560-562"Société et pouvoir en URSS de la fin des années 1920 au milieu des années 1950" - Nicolas Werth , Cours pour l’agrégation de Sciences sociales, Le Centre National de la Recherche Scientifique, (accedido a Novembro 14, 2006)Le stalinisme au pouvoir. Mise en perspective historiographique, Nicolas Werth, Vingtième Siècle. Revue d'histoire n.º 69 –2001/1 Cairn, (accedido a Novembro 14, 2006), que relativizaba a dimensión criminal - Stephen WheatcroftSite de Stephen Wheatcroft , The Department of History, University of Melbourne, (accedido a Outubro 9, 2006) ou Mark TaugerSite de Mark Tauger , Department of History West Virginia University), (accedido a Outubro 9, 2006);

dereita|miniatura|O Prof. Jerzy Kloczowski foi un dos participantes da conferencia de Vicenza

 a "nacional" The Ukrainian Famine of 1932-1933 as Genocide in the Light of the UN Convention of 1948 , Roman Serbyn, The Ukrainian Quarterly, Vol. LXII, N.º 2, Summer 2006, Archives of Ukraine, (accedido a Xaneiro 16, 2007), que salientaba a especificidade xenocidiaria do Holodomor ucraíno - James MaceDr. James E. Mace, 12 May, 2004, The Day, (accedido a Febreiro 3, 2007)Destined to be a Ukrainian. James Mace in Ukraine’s sorrowing memory, Mykola Zhulynsky, The Day, 27 September 2005 ou Yuri ShapovalSite de Yuriy Shapoval, National Academy of Sciences of Ukraine. Kuras Institute of Political and Ethnic Studies, (accedido a Outubro 10, 2006);
 a "campesiña" Análise do Prof. Viktor Kondrashin das causas da Gran Fame dos anos 30 , Strana.ru, Novembro 15, 2006, (accedido a Xaneiro 16, 2007), que destacaba, nunha perspectiva pan-soviética, o uso da fame como "arma política" contra o campesiñado - Viktor KondrashinCurrículo de Viktor Kondrashin , WIDU World Information Distributed University, (accedido Outubro 10, 2006) ou Nicolas WerthSite de Nicolas Werth , Centre National de la Recherche Scientifique, Institut d'Histoire du Temps PrésentNo entanto, nunha entrevista recente ó Le Monde, este historiador francés manifestou unha mudanza de posición, recoñecendo a dimensión xenocida do Holodomor. Cf. Le tabou de l'"Holodomor" ukrainien - Benoît Hopquin , Le Monde, Novembro 24, 2006, Ukemonde, (accedido a Xaneiro 22, 2007).

No entanto, as conmemoracións dos 70 anos do Holodomor, no 2003, constituíron un punto de viraxe, en especial, coa realización dunha gran conferencia internacional, en Vicenza (Italia)"Russia sees no fundamental difference between the Holodomor in Ukraine and famines elsewhere in the former Soviet Union", Serhiy Makhun, The Day, 25 de novembro 2003, (acceso o 8 de decembro de 2006).

Deste encontro científico patrocinado polo Presidente da República Carlo Ciampi, resultou unha declaración - subscrita por 28 personalidades académicas de Italia, Alemaña, Ucraína, Polonia, Canadá e EUAConvegno internazionale di studi, Associazione Italiana di Studi Ucraini. "La grande carestia, la fame e la morte della terra nell'Ucraina del 1932-33" (Vicenza, 16-18 de outubro de 2003) - apelando ó Parlamento italiano, ben como a Silvio Berlusconi, que exercía a presidencia rotativa da Unión Europea, e a Romano Prodi, Presidente da Comisión Europea, no sentido de promoveren o recoñecemento internacional do Holodomor como un acto de xenocidioG. De Rosa, F.Lomastro, eds., La morte della terra. La grande "carestia" in Ucraina nel 1932-33., pp. 491-494"Intellectual Europe on the Ukrainian Genocide". Books devoted to the tragedy of the manmade famine published in Italy and Ukraine,The Day, 13 de setembro de 2005.

En París, na Universidade da Sorbona, tamén se realizou unha conferenciaCommémorations du 70e anniversaire de Holodomor à Paris: Colloque à la Sorbonne. Vendredi 21 novembre 2003 , Ukraine Europe, (accedido a Xaneiro 13, 2007) sobre o tema, coa participación de historiadores de diversos países. Nesa ocasión, foi presentado un apelo, dirixido á Asemblea Nacional francesa e ó Parlamento Europeo, para o recoñecemento da fame de 1932-1933 en Ucraína, como acto de xenocidio.Reconnaissance de la famine de 1932-1933 comme génocide . Des intellectuels lancent un appel à l'Assemblée nationale française et au Parlement européen, Novembre 21, 2003, Ukraine Europe, (acceso o 13 de xaneiro de 2007)

En Kíiv, na secuencia do encontro académico internacional titulado "É Tempo de Dicir a Verdade", no que estiveron presentes especialistas deste período histórico, como deputados, representantes dos medios diplomáticos e da comunicación social, foi igualmente aprobada unha resolución, apelando ó recoñecemento internacional do xenocidio."Time to Speak the Truth". Roundtable In Commemoration of the 70th Anniversary of Holodomor in Ukraine , By Vlad Lavrov, www.ArtUkraine.com Information Service (ARTUIS), Kyiv, Ukraine, Friday, August 22, 2003, The Great Famine-Genocide in Soviet Ukraine (Holodomor), (acceso o 20 de xaneiro de 2007)

 Ucraína e o Holodomor 

Durante máis de 50 anos a diáspora ucraína procurou divulgar os feitos relativos ó Holodomor, encontrando coa indiferenza da maioría da opinión pública mundial e coa oposición sistemática da Unión Soviética.

Só despois da desagregación da U.R.S.S. e da recuperación da independencia nacional en 1991, é que se tornou posible evocar publicamente o xenocidio.

En 1998, foi instituído no cuarto sábado do mes de novembro, o "Día da Memoria das Vítimas da Fame e das Represións Políticas" e no 2006, o Parlamento de Ucraína aprobou unha lei sobre o carácter xenocida do Holodomor.

 O Holodomor e a comunidade internacional 

A comunidade internacional ten, de forma gradual, vindo a asumir posicións favorables ao recoñecemento do Holodomor como xenocidio, ou máis xenericamente, como un crime contra a Humanidade.

No ámbito das organizacións internacionais, destácanse as resolucións aprobadas pola Assembleia Báltica;Statement: On Commemorating the Victims of Genocide and Political Repressions Committed in Ukraine in 1932 and 1933 , 26th Session of the Baltic Assembly, 13th Baltic Council, 22 – 24 November 2007, Riga, LatviaBaltic Assembly Adopts Statement "In Commemorating Victims of Genocide and Political Repression in Ukraine in 1932 to 1933" , Ukrinform, December 4, 2007 Asemblea Xeral das Nacións Unidas;30 U.N. member-states sign joint declaration on Great Famine , The Ukrainian Weekly, November 16, 2003, No. 46, Vol. LXXI Asemblea Parlamentaria do Consello de Europa;Commemorating the victims of the Great Famine (Holodomor) in the former USSR. Resolution 1723 (2010 , Asemblea Parlamentaria do Consello de Europa OSCEJoint Statement "On 75th Anniversary of 1932-1933 Holodomor in Ukraine", Ministry for Foreign Affairs of Ukraine25 OSCE Participant-Countries Adopt Joint Statement "On 75th Anniversary of 1932-1933 Holodomor in Ukraine", Ukrinform, December 4, 2007OSCE Parliamentary Assembly Passes Resolution on Holodomor, Kharkiv Human Rights Protection Group, July 3,2008Resolution on Holodomor of 1932-1933 in Ukraine, OSCE Parliamentary Assembly, OSCE, July 3,2008 Parlamento Europeo 20081022IPR40408-20-10-2008-2008-false/default_en.htm Parliament recognises Ukrainian famine of 1930s as crime against humanity , Parlamento Europeo, October 23, 2008 e UNESCO.Remembrance of Victims of the Great Famine (Holodomor) in Ukraine, UNESCOUNESCO Calls On Its Member-Countries To Honor Memories Of Victims Of 1932-1933 Famine In Ukraine , November 1, 2007, Ukrainian News AgencyNot too late. Three messages in UNESCO resolution commemorating Holodomor victims , By Mykola Siruk, The Day, November 6, 2007

Merece tamén ser destacado o recoñecemento expresado polos parlamentos, xefes de Goberno e xefes de Estado dos países seguintes:

miniatura|centro|450px|Mapa dos países que recoñecen o Holodomor como xenocidio.

 Proposta d’acord relativa al 75è aniversari de l’Holodomor de 1932-1933, Consell General Principat d'Andorra, Novembro 26, 2009
 Resolución del Senado de la República Argentina (n.º1278/03) , Cámara de Diputados de la Nación, Junio 26, 2003El proyecto de ley número 1278/03, Ukrainian World CongressSenador Nacional Carlos Alberto Rossi , Honorable Senado de la NaciónArgentinean Parliament approved resolution to commemorate 1932 to 1933 Holodomor victims in Ukraine, Ukrinform, December 28, 2007
 Resolution of the Senate of Australia (n.º 680), Journals of the Senate N.º 114, October 30, 2003 Australian Senate condemns Famine-Genocide , The Ukrainian Weekly, November 16, 2003, No. 46, Vol. LXXI
 Proposição: REQ-124/2007 CDHM, Comissão de Direitos Humanos e Minorias (CDHM), Câmara dos Deputados do Brasil, Agosto 27, 2007Holocausto Ucraniano é lembrado no Congresso Nacional , Portal Fator Brasil, Setembro 22, 2007
 Resolução do Senado do Canadá , Journals of the Senate No 72, June 19, 2003Canadian Senate adopts motion on Famine-Genocide , by Peter Stieda, The Ukrainian Weekly, June 29, 2003, No. 26, Vol. LXXIPrime Minister Harper commemorates Ukrainian famine , Ofice of the Prime Minister, November 28, 2007
 Cámara pide reconocer hambruna en Ucrania en 1933 , Cámara de Diputados del Chile, 14 de novembro de 2007
 Colombia Recognizes Holodomor Famine In Ukraine In 1932-1933 As Genocide , Ukrainian News Agency, December 24, 2007Columbia declares Holodomor an act of genocide, Ukrainian Helsinki Human Rights Union, December 25, 2007
 Aprueba resolución: Congreso se solidariza con pueblo ucraniano , Congreso Nacional del Ecuador, Octubre 30, 2007Ecuador Recognized Holodomor in Ukraine! , Media International Group, October 31, 2007  NR SR: Prijali deklaráciu k hladomoru v bývalom Sovietskom zväze , EpochMedia, December 13, 2007Slovak Parliament Recognizes Holodomor of 1932-1933 in Former USSR, Including in Ukraine, as "Extermination Act" , Ukrinform, December 13, 2007
 Propuesta de resolución del Congreso de los Diputados de España (n.º 161/002237), Boletín Oficial de las Cortes Generales, Serie D:General, Núm. 569,  Junio 15, 2007Congreso honra víctimas de la gran hambruna ucraniana en su 75 aniversario, Terra Actualidad - EFE, Maio 30, 2007
 Resolution of the House of Representatives (H.R. 356) , U.S. Government Printing Office, October 20, 2003Proclamation 5273 — Commemoration of the Great Famine in the Ukraine, The American Presidency Project, October 30, 1984
 Parlamento da Estónia, Ukrainian World CongressThe Statement of the President of the Republic, March 7, 2005 , Estonian Ministry of Foreign Affairs, March 7, 2005
 Resolución da Asemblea Nacional de Hungría (n.º 129/2003), Asemblea Nacional de Hungría, Novembro 24, 2003Hungarian National Assembly Adopts A Resolution Recognizing The 1932-33 Great Ukrainian Famine As A Genocide , Resolution of the National Assembly of Hungary, The Great Famine-Genocide in Soviet Ukraine (Holodomor), November 28, 2003
 Risoluzione della Camera dei Deputati d'Italia (n.º 7/0038) , Camera dei Deputati, 3 Gennaio, 2004 Risoluzioni in Commissione, Atti Parlamentari - Camera dei Deputati, XIV Legislatura - Allegato B ai Resoconti - Seduta del 1.º Marzo 2004
 Resolución do Parlamento de Letonia, Ukrainian World Congress, March 13, 2008 Latvian Sejm adopted Declaration on Soviet Repressions in Ukraine in 1932-1933 and recognized Holodomor as genocide of Ukrainian people , The National Radio Company of Ukraine, March 13, 2008
 Resolución do Parlamento da Lituania, Seimas (Parlamento) da República Lituana, Novembro 24, 2005Lithuanian Seimas recognizes Ukraine’s Holodomor as genocide , 5tv, November 24, 2005Speech by President of the Republic of Lithuania Valdas Adamkus - 62nd Session of the United Nations General Assembly , Office of the President of the Republic of Lithuania, September 26, 2007 Notícias, Embaixada de Ucraína en Brasil, Febreiro 26, 2008Mexiko erkannte ukrainische Hungersnotkatastrophe Holodomor 1932-1933 als Völkermord , NRCU, Febreiro 22, 2008
 News - October 25, 2007, Ministry for Foreign Affairs of Ukraine, October 25, 2007Solidaridad para con el pueblo ucraniano , Honorable Cámara de Senadores de Paraguay, Noviembre 22, 2007
 Movimiento del Congreso del Perú, Ukrainian World CongressPeru’s parliament passes Resolution acknowledging Holodomor as an act of genocide, Human Rights in Ukraine, July 5, 2007
 Resolución do Senado de Polonia (n.º 90 S) , Senate of the Republic of Poland, March 17, 2006Polish Senate stands up for recognition of famine in Ukraine as genocide act, Web-Portal of Ukrainian Government, March 17, 2006Resolución do Sejm de Polonia (n.º 1161) , The Sejm (Parliament) of the Republic of Poland, December 7, 2006Polish parliament blames Soviet regime for Ukraine Great Famine , UNIAN News Agency, December 7, 2006
 Česká republika uznala ukrajinský hladomor z let 1932-1933 , Vesti.cz, Novembro 30, 2007Notícias , Embaixada de Ucraína en Brasil, Decembro 3, 2007
 P. U. Declares the 1932-1933 Famine "An Act of Genocide" and a "Deliberate Terrorist Act of the Stalinist Political System" , Parliament of Ukraine declares the 1932-1933 famine "an act of genocide" (Holodomor), 19 mai 2003.Verkhovna Rada passes Law declaring Holodomor genocide , maidan.org.ua, Verkhovna Rada (Parliament of Ukraine) adopted the law declaring the Holodomor as genocide, November 28, 2003.Rada passes bill recognizing the Holodomor as genocide , The Ukrainian Weekly, by Zenon Zawada, December 3, 2006, No. 49, Vol. LXXIV.President proposes Holodomor bill, Official Website of President of Ukraine, Mars 23, 2007.
 Resolution of the Parliament of Georgia , Parliament of Georgia, December 20, 2005Georgia recognizes Holodomor as genocide , 5tv, January 3, 2006Georgian leader praises ties with Ukraine, upbeat on NATO - BBC , Ministry of Foreign Affairs of Georgia, 1 March, 2007
 Encontro do Santo Pai cos Representantes da, Cultura, Ciencia e Industria, Sitio web da Santa Sé, Xuño 23, 2001Mensaxe do Papa Xoán Paulo II, Sitio web da Santa Sé, Novembro 23, 2003

 Impacto cultural do Holodomor 

Ó longo de moitas décadas, a abordaxe cultural do Holodomor estivo severamente condicionada pola censura imposta polo réxime soviético, coa natural excepción das comunidades de exiliados implantadas no estranxeiro, principalmente nos E.U.A. e no Canadá.

Coa independencia de Ucraína, en 1991, a situación experimentou unha fonda mudanza, permitindo a artistas e escritores a posibilidade evocalo nas súas creacións.Oxana Pachlovska, "La Madre...", art. cit., pp.345-373"Images and Evocations of the Famine-Genocide in Ukrainian Art" By Daria Darewych, York University, Toronto ,The Great Famine-Genocide in Soviet Ukraine (Holodomor), "Holodomor: The Ukrainian Genocide, 1932-1933". Holodomor 70th Anniversary Commemorative Edition Canadian-American Slavic Studies Journal. Mr. Charles Schlacks, Jr, Publisher. Idyllwild, CA, Vol. 37, N.º 3, Fall 2003, Pages 63-88Famine Genocide in Soviet Ukraine 1933. Select Bibliography , Famine - Genocide in Ukraine 1932 - 1933, (accedido a Xaneiro 7, 2007)

 Notas 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 
 Robert Conquest, The Harvest of Sorrow: Soviet Collectivization and the Terror-Famine, 1986, ISBN 0-19-505180-7
 Douglas Tottle, Fraud, Famine, and Fascism: The Ukrainian Genocide Myth from Hitler to Harvard, 1987, ISBN 0-919396-51-8
 K. Aldazhumanov et al., Nasil’stvennaia kollektivizatsiia i golod v Kazakhstane v 1931-33 gg (Colectivização Forçada e Fome no Cazaquistão, 1931-1933), Almati, 1998
 M.A. Beznin, T.M. Dimoni, “Povinnosti rossiiskikh kolkhoznikov v 1930-1960-e gody” (As Obrigacións dos Kolkhozianos Rusos, anos 1930-1960),Otechestvennaia istoriia, 2 (2002).
 M. Carynnyk; L.Y Luciuk e B. S Kordan, The Foreign Office and the Famine: British documents on Ukraine and the Great Famine of 1932-1933., Kingston, Ontário, 1988, ISBN 0-919642-31-4
 Commission on the Ukrainian Famine, Investigation of the Ukrainian Famine, 1932-33. Report to Congress, Appendix, Washington, D.C., 1988, ISBN 9999725759
 V.P. Danilov et al., eds, Tragediia sovetskoi derevni (A Traxedia dos Campos Soviéticos), tomo 3, 1930-1933, Moscova, 2001
 V.P. Danilov, A. Berelowitch, eds, Sovetskaia derevnia glazami VChK-OGPU-NKVD (Os Campos Soviéticos nos ollos da Policía Política), tomo 3, 1930-1934, vol. 1, 1930-31, Moscova, 2003
 R.W. Davies, M. Harrison , S. Wheatcroft, eds., The Economic  Transformation of the Soviet Union,1913-1945, Cambridge University Press, 1993, ISBN 0-521-45770-X
 R.W. Davies, O. Khlevniuk et al., eds, The Stalin-Kaganovich Correspondence, 1931-1936, New Haven, CT, 2003, ISBN 0-300-09367-5
 M. Dolot, Execution by Hunger, Nova York, 1985, ISBN 0-393-01886-5
 S. Fitzpatrick, Stalin’s Peasants: Resistance and Survival in the Russian Village after Collectivization, Nova York, 1996, ISBN 0-19-510459-5
 A. Graziosi, « Lettres de Char`kov. La famine en Ukraine et dans le Caucase du Nord à travers les rapports des diplomates italiens, 1932-1934 », Cahiers du monde russe et soviétique, 1-2 (1989)
 A. Graziosi, « Collectivisation, révoltes paysannes et politiques gouvernementales à travers les rapports du GPU d’Ukraine de février-mars 1930 », Cahiers du monde russe, 35 (3) (1994)
 A. Graziosi,«Les Famines Soviétiques de 1931-1933 et le Holodomor Ukrainien», Cahiers du monde russe et soviétique, 46/3 (2005)
 W. W. Isajiw, ed.,Famine-Genocide in Ukraine, 1932-1933: Western Archives, Testimonies and New Research, Ukrainian Canadian Research and Documentation Centre, Toronto, 2003, ISBN 0-921537-56-5
 N.A. Ivnitsky, Golod 1932-33 godov: kto vinovat [A Fame de 1932-33: Quem é o Culpable?], in Golod 1932-33 godov, Moscova,1995
 N.A. Ivnitsky, Kollektivizatsiia i raskulachivanie (Colectivización e Deskulakización), Moscova, 1996
 N.A. Ivnitsky , Repressivnaia politika sovetskoi vlasti v derevne, 1928-33 (As Políticas Represivas Soviéticas no Mundo Rural, 1928-33), Moscova, 2000
 V. Kondrashin, D. Penner, Golod: 1932-33 v sovetskoi derevne (na materiale Povolzhia, Dona i Kubani) [Fame: 1932-33 nos Campos Soviéticos (Material referente ao Volga, Don e Kuban)], Samara-Penza, 2002
 W. Kosyk, "La famine génocide de 1932-1933 en Ukraine", Aventures et Dossiers de l`Histoire, n.º 35, Março 2006
 B. Kravchenko, Social Change and National Consciousness in Twentieth-Century Ukraine, Edmonton, 1985, ISBN 0-333-36199-7
 S.V. Kulchytsky, ed., Holod 1932-33 rokiv na Ukraïni: ochyma istorykiv, movoiu dokumentiv (A fame de 1932-33 na Ucraína a través dos Ollos dos Historiadores e das Palabras dos Documentos), Kiev, 1990
 S.V. Kulchytsky ed., Holodomor 1932-1933 rr v Ukraïni: prychyny i naslidky (O Holodomor na Ucraínaa: Causas e Consecuencias), Kiev, 1993
 S.V. Kulchytsky, Kolektyvizatsiia i holod na Ukraïni, 1929-1933 (Colectivización e Fame na Ucraína, 1929-1933), Kiev, 1993
 S.V. Kulchytsky, Ukrana mizh dvoma viynamy (1921-1939 rr.) (A Ucraína Entre-Guerras, 1921-1939), Kiev, 1999
 L. Leshuk, ed., Days of Famine, Nights of Terror: Firsthand Accounts of Soviet Collectivization, 1928-1934, Washington, D.C. , 2001. ISBN 0-9706464-0-2
 V.M. Litvin, ed., Holod 1932-33 rokiv v Ukraïni: prychyny ta naslidky (A fame de 1932-33 na Ucraína: causas e consecuencias), Kiev, 2003
 J. Mace, Communism and the Dilemmas of National Liberation: National Communism in Ukraine, 1918-33, Cambridge, MA, 1983, ISBN 0-916458-09-1
 S. Maksudov (Babyonishev), Poteri naseleniia SSSR (Perdas Poboacionais Soviéticas), Benson, 1989 
 T. Martin, The Affirmative Action Empire: Nations and Nationalism in the Soviet Union, 1923-1939, Ithaca. N.I., 2001, ISBN 0-8014-3813-6
 F. Meslé, J. Vallin, Mortalité et causes de décès en Ukraine au XXe siècle, París, 2003,ISBN 2-7332-0152-2
 N. Pianciola, “Famine in the Steppe. The Collectivization of agriculture and the Kazak herdsmen, 1928-34,” Cahiers du monde russe, 1-2 (2004),
 G. De Rosa, F.Lomastro, eds., La morte della terra. La grande "carestia" in Ucraina nel 1932-33, Vicenza, 2003, ISBN 978-88-8334-135-9
 Yu. Shapoval, V. Vasil’ev, Komandiry velykoho holodu: poïzdky V. Molotova i L. Kahanovycha v Ukraïnu ta na Pivnichnyi Kavkaz, 1932-33 rr. (Os Responsables da Gran Fame: As misións de Molotov e Kaganovich na Ucrína e no Norte do Cáucaso, 1932-33), Kiev, 2001
 Yu. Shapoval, The famine-genocide of 1932-1933 in Ukraine, Ontario, 2005, ISBN 1-896354-38-6
 G. Sokoloff, ed., 1933, l'année noire : Témoignages sur la famine en Ukraine , París, 2000, ISBN 2-226-11690-7
 O. Subtelny, Ukraine: A History, Toronto, 2000, ISBN 0-8020-8390-0
 L. Viola, Peasant Rebels under Stalin: Collectivization and the Culture of Peasant Resistance, Nova York, 1996, ISBN 0-19-510197-9
 D. Zlepko, Der ukrainische Hunger-Holocaust, Sonnenbühl, 1988, ISBN 3-925848-03-7
 N. Werth, " Comment Staline a affamé l`Ukraine", L`Histoire,n.º 188, París, maio de 1995.
 N. Werth, " Le Pouvoir Soviétique et le Paysannerie dans les Rapports de la Police Politique (1930-1934) ", Bulletin de l`Institut d'Histoire du Temps Présent, n.° 81-82, París, decembro de 2003
 N. Werth, "Archives du Communisme: Les paysans contre Staline ", L`Histoire,n.º 296, París, Março, 2005
 S. G. Wheatcroft, R. W. Davies, The Industrialisation of Soviet Russia: Years of Hunger - Soviet Agriculture 1931-1933'', Nova York, 2004, ISBN 0-333-31107-8

 Outros artigos 
 A Fame de 1921-1922
 Impacto cultural do Holodomor

 Ligazóns externas 
 (en español e éuscaro) Parlamento Vasco: "En recordo e condena do 70 cabodano da carpanta xenocida de Ucraína 1932-33".
 (en español) Congreso honra vítimas de la gran hambruna ucraniana en su 75 aniversario
 (en catalán) Declaració institucional amb motiu del 75è aniversari de la Fam Artificial a Ucraïna - Parlament de Catalunya
 (en catalán) Proposició no de Llei del Parlament de les Illes Balears relativa a record i condemna de la Gran Fam Artificial patida pel poble d'Ucraïna els anys 1932-1933
 (en galego) Holodomor: falsificando a Historia
  Fundación da Fame Xenocidio Ucraíno - E.U.A.
  Ucraína 1932
  Exposición sobre o Holodomor nas Nacións Unidas 
  "O Holodomor de 1933 foi un acto de xenocidio?" - Parte 1, Parte 2 , Parte 3 
  U.R.S.S. 1932-1934: Xenocidio Soviético/Fame na Ucraína
  A Fame Artificial/Xenocidio (Holodomor) de Ucraína 1932-33 
  A Fame Ucraína de 1932-1933 foi un Xenocidio? - Yaroslav Bilinski
  Fame - Xenocidio de Ucraína 1932-1933  
  Fame na Ucraína 1932-1933 fotografías ligazóns externas
  A Fame Ucraína, Revelacións dos Arquivos Rusos - Biblioteca do Congreso
  Site Memorial do Holodomor 
  Holodomor - O Holocausto Esquecido de 1932-33
  Holodomor - a Fame Xenocidio na Ucraína
  Kiev 2006: Día de Memoria da Fame - slideshow de Neeka
  Recordando a Fome  Entrevista co profesor de Historia da Universidade de Yale, Dr. Timothy Snyder, sobre as causas e o significado histórico da fame de 1932-33 na Ucraína. Download son (15 MB) 
   Vídeo do discurso do representante de Ucraína na O.N.U., Valeri Kuchinski, na reunión plenaria da Asemblea Xeral (a intervención de Kuchinski ten inicio no minuto 27)
  O Holodomor de 1932-33 en canto xenocidio - Parte 1 , Parte 2 , Parte 3 
  A Gran Fame- xenocidio na Ucraína Soviética, 1932-1933 (Holodomor) xenocidio Ucraíno
  "Holomodor: A gran fame artificial na Ucraína 1932-1933"
  "Contra quen a fame foi planeada, senón contra os ucraínos?" - Vasil Marochko
  Conxunto de artigos sobre a Fame de Ucraína - Alain Guillemoles
  Xenocidio na Ucraína 1932-1933
  Instituto de Historia do Tempo Presente. O poder soviético e o campesiñado a través dos relatorios da policía política
  Holodomor/Ucraína, o Holocausto descoñecido 
 (en ucraíno) Holodomor

70px|MapaPaíses que recoñecen o Holodomor como xenocidio -  -  -  -  -  -  -  -  -  -  -  -  -  -  -  -  -  -  -  -  -  -  -  -  - 

Categoría:Historia de Ucraína
Categoría:Historia da Unión Soviética
Categoría:Xenocidio