Coliseo de Roma

O Coliseo, orixinariamente coñecido como Anfiteatro Flavio, ou simplemente como Amphitheatrum, é un anfiteatro da Roma antiga, con total probabilidade o máis famoso do mundo. Podía acoller 50.000 espectadores, sendo usado, principalmente, para espectáculos de loitas de gladiadores.

O edificio forma unha elipse de 527 m de perímetro, con eixes que miden 188 m x 156 m. A "arena" interna mide 86 m por 54 m, cunha superficie de 3.357 m². A altura actual acada 48,5 m, mais en orixe chegaba a 52 m.

O Coliseo foi construído sobre o terreo que ocupaba o enorme pazo de Nerón, a Domus Aurea, que estaba precisamente situado na depresión de Velia, entre o Caelius, o monte Oppius e o Palatino, cerca do barrio de Subura, e xusto sobre o lago do pazo, que foi desecado, e dunha "arena" de madeira para gladiadores, que foi destruída. Está no cruzamento da Vía Triunfal e a Vía Sacra.

Financiouse co diñeiro conseguido na campaña vitoriosa de Tito en Xudea, e sobre todo procedente do saqueo do Templo de Xerusalén, no ano 70 d.C.

Unha enorme estatua de Nerón, o Coloso de Nerón, que foi desprazada a raíz da construción do Templo de Venus e de Roma, atopábase erguida á beira do Anfiteatro Flavio; de aí saíu o seu nome de Coliseo: Colosseum, durante a Idade Media, debido aos restos que perduraban do Coloso de Nerón. O Coliseo, pois, foi chamado así despois da Antigüidade e nunca na época imperial romana.

Nome

Orixinalmente, o nome latino do edificio era simplemente .. Aínda que a miúdo se utiliza o nome moderno de Anfiteatro Flavio - Amphitheatrum Flavium-, non hai probas de que se utilizase na antigüidade clásica. Este nome fai referencia ao patrocinio da dinastía Flavia, durante cuxos reinados construíuse o edificio, pero a estrutura é máis coñecida como o Coliseo. Na antigüidade, é posible que os romanos se referisen ao Coliseo co nome non oficial de Amphitheatrum Caesareum (sendo Caesareum un adxectivo relacionado co título "César"), pero é posible que este nome fóra estritamente poético. xa que non era exclusivo do Coliseo; Vespasiano e Tito, construtores do Coliseo, tamén construíron un "Anfiteatro Flaviano" en Puteoli (a actual Pozzuoli).Mairui, Amedeo. Studi e ricerche sull'Anfiteatro Flavio Puteolano. Napoli, Italia: G. Macchiaroli, 1955. OCLC 

Crese que o nome Coliseo deriva dunha estatua colosal de Nerón inspirada no Coloso de Rodas. A xigantesca escultura de bronce de Nerón como deidade solar foi trasladada á súa localización xunto ao anfiteatro polo emperador Hadriano. (117-138). A palabra "coliseo" é un substantivo neutro latíno formado a partir do adxectivo "colosseus", que significa "xigantesco" ou "colosal".  Cara ao ano 1000, acuñouse o nome latino «Colosseum» para referirse ao anfiteatro desde o próximo Colossus Solis.Richardson (1992), p. 7

No século VIII, un epigrama atribuído ao Venerable Beda celebraba o significado simbólico da estatua nunha profecía que se cita de diversas formas: Quamdiu stat Colisæus, stat et Roma; quando cadet colisæus, cadet et Roma; quando cadet Roma, cadet et mundus ("mentres o Coloso permaneza en pé, Roma tamén o fará; cando o Coloso caia, Roma tamén caerá; cando Roma caia, o mundo tamén caerá").; the form quoted from the Pseudo-Bede is that printed in Migne, Pat. Lat 94 (Paris), 1862:543, noted in F. Schneider, Rom und Romgedanke im Mittelalter (Munich) 1926:66f, 251, and in Roberto Weiss, The Renaissance Discovery of Classical Antiquity (Oxford:Blackwell) 1973:8 and note 5. A miúdo tradúcese erroneamente referíndose ao Coliseo en lugar da o Coloso (como, por exemplo, no poema de Byron Childe Harold's Pilgrimage). Con todo, na época en que escribiu Pseudo-Beda, o substantivo masculino "coliseus" aplicábase á estatua e non ao anfiteatro.

A ortografía modificouse en ocasións en coloseum e "coliseum", testemuñadas nos séculos XII e XIV, respectivamente. No século XII, a estrutura foi rexistrada como a . Na Alta Idade Media, a finais do século XIII, o anfiteatro Flavio coñécese en francés antigo como colosé, e en francés medio  a principios do século XVI como colisée, época na que a palabra podía aplicarse a calquera anfiteatro.
 Historia 
 Construción, inauguración e renovacións romanas 
miniatura|upright|Sestercio de Tito celebrando a inauguración do Coliseo (cuñado no ano 80 d.C.).
miniatura|upright|Un mapa do centro de Roma durante o Imperio Romano, co Coliseo na esquina superior dereita.

O lugar elixido foi unha zona chan no fondo dun val baixo entre os outeiros Celio, Esquilino e Palatino, por onde discorría un arroio canalizado e unha marisma artificial. No século II a. C., a zona estaba densamente poboada. Foi devastada polo grande incendio de Roma no ano 64 d. C., tras o cal Nerón apoderouse de gran parte da zona para engadila aos seus dominios persoais. Construíu a grandiosa Domus Aurea no lugar, fronte á cal creou un lago artificial rodeado de pavillóns, xardíns e pórticos. O acueduto existente, o Aqua Claudia, ampliouse para fornecer auga á zona e instalouse o xigantesco Coloso de Nerón, de bronce, preto da entrada da Domus Aurea. 

Aínda que o Coloso conservouse, gran parte da Domus Aurea foi demolida. O lago foi enchido e o terreo reutilizado como localización do novo Anfiteatro Flavio. Construíronse escolas de gladiadores e outros edificios auxiliares nas inmediacións, dentro dos antigos terreos da Domus Aurea. A decisión de Vespasiano de construír o Coliseo no localización do lago de Nerón pode considerarse un xesto populista para devolver ao pobo unha zona da cidade que Nerón apropiouse para o seu propio uso. A diferenza de moitos outros anfiteatros, que se atopaban nos arredores da cidade, o Coliseo construíuse no centro da cidade, o que o situaba, tanto simbólica como xeograficamente, no corazón de Roma.

A construción financiouse co opulento botín obtido do templo xudeu tras a primeira guerra xudeu-romana no ano 70 d. C., que conduciu ao asedio de Xerusalén. Segundo unha inscrición reconstruída atopada no xacemento, «o emperador Vespasiano ordenou que se erixise este novo anfiteatro coa parte do botín que correspondía ao seu xeneral». A miúdo suponse, do mesmo xeito que con moitos outros proxectos romanos da época, que se trouxeron a Roma escravos e prisioneiros de guerra que contribuíron á enorme man de obra necesaria para a construción do anfiteatro.Elkins, p. 23. Xunto con esta fonte gratuíta de man de obra non cualificada, equipos de construtores, enxeñeiros, artistas, pintores e decoradores profesionais romanos encargáronse das tarefas máis especializadas necesarias para a construción do Coliseo. O Coliseo construíuse con varios materiais diferentes: madeira, pedra calcaria, toba, tezas, cemento e morteiro.

A construción do Coliseo comezou baixo o mandato de Vespasiano ao redor do ano 70-72 d. C. (73-75 d. C. segundo algunhas fontes). O Coliseo completouse até o terceiro piso cando Vespasiano morreu no ano 79. O piso superior foi terminado polo seu fillo, Tito, no ano 80. e os xogos inaugurais celebráronse no ano 80 ou 81 d.C. Dión Casio relata que máis de 9000 animais salvaxes foron sacrificados durante os xogos inaugurais do anfiteatro. Acuñáronse moedas conmemorativas para celebrar a inauguración.Sear, David R. (2000). Roman Coins and Their Values – The Millennium Edition. Volume I: The Republic and The Twelve Caesars, 280 BC – 96 AD (pp. 468–469, coin # 2536). London: Spink.  A construción enteira do edificio durou menos de dez anos, a pesar do seu impoñente tamaño e dos medios da época. O edificio foi remodelado novamente baixo o mandato do fillo menor de Vespasiano, o recentemente nomeado emperador Domiciano, quen construíu o "hipoxeo", unha serie de túneles utilizados para albergar animais e escravos. Tamén engadiu unha galería na parte superior do Coliseo para aumentar a súa capacidade de aforamento.

No ano 217, o Coliseo sufriu graves danos por mor dun gran incendio (provocado por un raio, segundo Dión Casio).Cass. Dio lxxviii.25.), que destruíu os niveis superiores de madeira do interior do anfiteatro. Non se reparou por completo até aproximadamente o ano 240 e someteuse a novas reparacións no 250 ou 252 e de novo no 320. Honorio prohibiu a práctica das loitas de gladiadores no 399 e de novo no 404. As loitas de gladiadores menciónanse por última vez ao redor do ano 435. Unha inscrición rexistra a restauración de varias partes do Coliseo baixo Teodosio II e Valentiniano III (que reinou entre 425 e 455), posiblemente para reparar os danos causados por un gran terremoto no 443; no 484 e no 508 realizáronse máis obras.  A area seguiu utilizándose para celebrar competicións até ben entrado o século VI. As cazarías de animais continuaron polo menos até o ano 523, cando Anicio Máximo celebrou o seu consulado cunhas “venations”, criticadas polo rei Teodorico o Grande polo seu elevado custo.

 Medieval 
miniatura|upright|Mapa da Roma medieval no que se representa o Coliseo.
O Coliseo sufriu varios cambios radicais no seu uso. A finais do século VI construíuse unha pequena capela na estrutura do anfiteatro, aínda que aparentemente isto non confería ningún significado relixioso particular ao edificio no seu conxunto. A area converteuse nun cemiterio. Os numerosos espazos abovedados das arcadas situadas baixo as bancadas convertéronse en vivendas e talleres, e sábese que seguían alugándose até ben entrado o século XII. Ao redor do ano 1200, a familia Frangipani fíxose co control do Coliseo e fortificouno, utilizándoo aparentemente como castelo. A principios e mediados do século XIV, o traslado do papa a Aviñón provocou un descenso da poboación en Roma que deixou a rexión nunha situación de inseguridade. O Coliseo foi abandonado en gran medida polo público e converteuse nun popular refuxio para bandidos.

O Coliseo sufriu graves danos a causa do gran terremoto de 1349, que provocou o derrube da parte exterior sur, situada nun terreo aluvial menos estable. Gran parte das pedras derrubadas reutilizáronse para construír palacios, igrexas, hospitais e outros edificios noutros lugares de Roma. En 1377, tras o regreso do Papa a Roma, o Coliseo foi restaurado por unha orde relixiosa chamada Arciconfraternita del SS. Salvatore ad Sancta Sanctorum, que ocupou a parte norte do edificio até principios do século XIX.Nomea a orde: Arciconfraternita del SS. Salvatore ad Sancta Sanctorum, tamén coñecida como «do Gonfalone». Copropietarios: o Senado romano e a Cámara Apostólica. «En 1519, a Confraternita construíu a pequena capela de Santa Maria della Pietà dentro do Coliseo». O interior do anfiteatro foi desposuído en gran medida de pedra, que se reutilizou noutros lugares ou (no caso da fachada de mármore) queimouse para fabricar cal viva. As abrazadeiras de ferro que suxeitaban a cachotaría foron arrincadas ou cortadas das paredes, deixando numerosas marcas que aínda hoxe seguen marcando o edificio.
 Moderna 
miniatura|upright|O Coliseo na década de 1530, debuxado por Maarten van Heemskerck e utilizado como modelo para as súas posteriores obras Autorretrato co Coliseo e Oito Marabillas do Mundo .
miniatura|upright|esquerda|Vista xeral do interior do Coliseo nun gravado de 1776 realizado por Giovanni Battista Piranesi. 

Durante os séculos XVI e XVII, os funcionarios da igrexa buscaron unha función produtiva para o Coliseo. O papa Sisto V (1585-1590) planeou converter o edificio nunha fábrica de la para dar emprego ás prostitutas de Roma, aínda que esta proposta fracasou debido á súa prematura morte."Rome." Encyclopædia Britannica. 2006. En 1671, o cardeal Paluzzo Altieri autorizou o seu uso para corridas de touros; a indignación pública provocou que a idea fose rapidamente abandonada.
miniatura|upright|esquerda|As tropas aliadas consultan unha guía turística fóra do Coliseo tras a liberación en 1944.

En 1749, o papa Bieito XIV apoiou a opinión de que o Coliseo era un lugar sacro onde os primeiros cristiáns foran martirizados. Prohibiu o uso do Coliseo como canteira e consagrou o edificio á Paixón de Cristo e instalou un viacrucis, declarándoo santificado polo sangue dos mártires cristiáns que pereceron alí (“'véxase Importancia no cristianismo”').

Con todo, non hai probas históricas que apoien a afirmación de Bieito, nin sequera hai probas de que alguén antes do século XVI suxerise que isto puidese ser así; a Enciclopedia Católica conclúe que non hai fundamentos históricos para a suposición, salvo a conxectura razoablemente plausible de que algúns dos moitos mártires ben poderían ser cristiáns.The Coliseum in Catholic Encyclopedia
miniatura|upright|«Interior do Coliseo, Roma» (1832) de Thomas Cole, que mostra o Viacrucis ao redor da area e a extensa vexetación.
miniatura|upright|Interior oriental (visto desde o oeste), 2023
Os papas posteriores iniciaron diversos proxectos de estabilización e restauración, eliminando a extensa vexetación que invadira a estrutura e ameazaba con danala aínda máis. A fachada reforzouse con cuñas triangulares de ladrillo en 1807 e 1827, e o interior reparouse en 1831, 1846 e na década de 1930. A subestructura da area escavouse parcialmente entre 1810 e 1814 e en 1874, e quedou totalmente ao descuberto baixo o mandato de Benito Mussolini na década de 1930.

O Coliseo é hoxe en día unha das atraccións turísticas máis populares de Roma, e recibe millóns de visitantes ao ano. Os efectos da contaminación e a deterioración xeral co paso do tempo motivaron un importante programa de restauración levado a cabo entre 1993 e 2000, cun custo de 40 000 millóns de liras italianas (19,3 millóns de dólares ou 20,6 millóns de euros a prezos de 2000).

Nos últimos anos, o Coliseo converteuse nun símbolo da campaña internacional contra a pena de morte, que foi abolida en Italia en 1948. No ano 2000 celebráronse varias manifestacións contra a pena de morte fronte ao Coliseo. Desde entón, como xesto contra a pena capital, as autoridades locais de Roma cambian a cor da iluminación nocturna do Coliseo de branco a dourado cada vez que unha persoa condenada á morte en calquera parte do mundo ve conmutada a súa pena ou é posta en liberdade ou se unha xurisdición abolise a pena de morte. Máis recentemente, o Coliseo iluminouse de cor dourada en novembro de 2012 tras a abolición da pena capital no estado estadounidense de Connecticut en abril de 2012.

Debido ao estado ruinoso do interior, non é práctico utilizar o Coliseo para celebrar grandes eventos; só pódese acomodar a uns poucos centos de espectadores en asentos temporais. Con todo, celebráronse concertos moito máis grandes xusto fóra, utilizando o Coliseo como pano de fondo. Entre os artistas que actuaron no Coliseo nos últimos anos atópanse Ray Charles (maio de 2002),Colosseum stages peace concert, BBC News Online, 12 May 2002. Paul McCartney (maio 2003),McCartney rocks the Colosseum, BBC News Online, 12 May 2003. Elton John (setembro 2005),Sir Elton's free gig thrills Rome, BBC News Online, 4 September 2005. e Billy Joel (xullo 2006).

 Arquitectura 
 Exterior 
miniatura|upright|esquerda|O exterior do Coliseo, mostrando a parede exterior parcialmente intacta (esquerda) e a parede interior case intacta (centro e dereita)
A diferenza dos teatros romanos que se construían en ladeiras, o Coliseo é unha estrutura totalmente independente. A súa arquitectura exterior e interior básica inspírase na de dous teatros situados un detrás do outro. Ten unha planta elíptica e mide 189 metros (615 pés / 640 pés romanos) de longo e 156 metros (510 pés / 528 pés romanos) de ancho, cunha superficie de . A altura do muro exterior é de 48 metros (157 pés / 165 pés romanos). O perímetro orixinalmente medía 545 metros (1788 pés / 1835 pés romanos). A area central é unha elipse de 87 m de longo e 55 m de ancho, rodeada por un muro de 5 de alto, por encima do cal se elevaban filas de asentos.

O muro externo -na fachada superaba os 48,50 m de alto-, susténtase sobre un estilóbata, que está alzado como dúas alturas por medio dunha plataforma de travertino, que ten 17,50 m de ancho, e rodeaba a construción toda por enteiro. O muro externo mesmo está dividido en catro alturas, das que as tres inferiores se compoñen de fileiras de arcadas abertas, un modelo arquitectónico imitado do próximo Teatro de Marcelo.
miniatura|upright|Interior do Coliseo, fotografía tomada a finais do século XIX por Francis Frith.
Coas súas 250 000 toneladas de pedra, a construción do Coliseo requiriu preto de 100 000 m³ de travertino (dos cales  destinaronse á parede exterior en opus quadratum), montados sen morteiro, pero unidos por 300 t de grapas de ferro.. Esta rocha, procedente dunha canteira próxima a Tibur, foi transportada ao Coliseo por unha estrada construída especialmente para tal fin. Tamén se utilizou unha cantidade similar de bloques de toba, ladrillos e formigón en opus caementicium para adaptar a resistencia dos materiais ás cargas e pulos segundo as estruturas (alicerces principais de travertino, muros radiais de travertino e toba, bóvedas de ladrillos de formigón, máis lixeiros que a pedra e máis resistentes que o morteiro tradicional).. Con todo, toda a estrutura sufriu importantes danos ao longo dos séculos, con grandes segmentos derrubados como consecuencia dos terremotos. O lado norte da muralla segue en pé; as ramplas de ladrillo en cada extremo engadíronse no século XIX para consolidar o muro. O resto do exterior actual do Coliseo é, en realidade, o muro interior orixinal.

Estímase que a parede exterior requiriu máis de 100 000 m3 de pedra travertino, que se colocou sen morteiro, senón que se suxeitou con 300 toneladas de abrazadeiras de ferro. 
miniatura|upright|Orde superposta do Coliseo
O edificio apóiase sobre unha base de dous chanzos. A parte conservada da monumental fachada do muro exterior consta de tres plantas superpuestas coroadas por un podio sobre o que se alza un alto ático, ambos os perforados por xanelas intercaladas a intervalos regulares. As arcadas están enmarcadas por semicolumnas das ordes dórica, xónica e corintia, mentres que o ático está decorado con pilastras corintias.Ian Archibald Richmond, Donald Emrys Strong, Janet DeLaine. "Colosseum", The Oxford Companion to Classical Civilization. Ed. Simon Hornblower and Antony Spawforth. Oxford University Press, 1998. Cada un dos arcos das galerías do segundo e terceiro piso enmarcaban estatuas, probablemente en honra a divindades e outras figuras da mitoloxía clásica.

Duascentas corenta ménsulas colocáronse ao redor da parte superior do ático. Orixinalmente sostiñan un toldo retráctil, coñecido como velarium, que protexía aos espectadores do sol e a choiva. Consistía nunha estrutura similar a unha rede cuberta de lona, feita de cordas, cun buraco no centro. Cubría dous terzos da area e descendía cara ao centro para captar o vento e proporcionar unha brisa ao público. Para manexar o velarium utilizábanse mariñeiros recrutados especialmente no cuartel xeral da armada romana en Miseno e aloxados no próximo Castra Misenatium..

miniatura|upright|esquerda|Entrada LII do Coliseo, con números romanos aínda visibles.
A enorme capacidade do Coliseo facía imprescindible que o recinto puidese encherse ou evacuarse rapidamente. Os seus arquitectos adoptaron solucións moi similares ás utilizadas nos estadios modernos para facer fronte ao mesmo problema. O anfiteatro estaba rodeado por oitenta entradas a nivel do solo, 76 das cales eran utilizadas polos espectadores comúns.. Cada entrada e saída estaba numerada, do mesmo xeito que cada escaleira. A entrada principal norte estaba reservada para o emperador romano e os seus axudantes, mentres que as outras tres entradas axiais probablemente eran utilizadas pola elite. As catro entradas axiais estaban ricamente decoradas con relevos pintados en estuco, dos que se conservan algúns fragmentos. Moitas das entradas exteriores orixinais desapareceron co derrube do muro perimetral, pero as entradas XXIII (23) a LIIII (54) consérvanse.

Aos espectadores entregábanselles entradas en forma de fragmentos de cerámica numerados, que lles indicaban a sección e a fila correspondentes. Accedían aos seus asentos a través dos vomitoria (en singular, vomitorium), corredores que daban acceso a unha bancada de asentos desde abaixo ou desde atrás. Estes corredores permitían que as persoas se dispersasen rapidamente polos seus asentos e, ao finalizar o evento ou en caso de evacuación de emerxencia, podían permitir a súa saída en só uns minutos. O nome vomitoria deriva da palabra latina que significa descarga rápida.

 Asentos interiores 
miniatura|upright|Vista interior: o parqué do fondo é unha reconstrución parcial da plataforma de madeira da area realizada pola SSBAR (en galego "Superintendencia Especial para o Patrimonio Arqueolóxico de Roma") en 2001. As poucas bancadas situadas á esquerda da porta "libitinensis" son unha reconstrución da década de 1930{{refn|group="n."|Esta reconstrución, con algúns asentos procedentes de escavacións arqueolóxicas, non parece correcta, xa que os senadores colocaban as súas cadeiras nunha plataforma chamada podium (a uns 3 metros de altura sobre a area) que non estaba formada por bancadas, senón por tres chanzos baixos. Fonte: 
O conxunto de bancadas forma a cávea. As filas inferiores forman un ángulo de 30°, as superiores de 40°, o que permite ao público situado nas alturas ter unha vista despexada da area..
miniatura|upright|Diagrama dos niveis de asentos

Segundo a Códice-Calendario do ano 354, o Coliseo podía albergar a 87 000 persoas, aínda que as estimacións modernas sitúan a cifra ao redor das 50 000. Sentábanse nunha disposición escalonada que reflectía a natureza ríxidamente estratificada da sociedade romana. No extremos norte e sur habilitáronse palcos especiais para o emperador e as virxes vestais, respectivamente, que ofrecían as mellores vistas da area. A ambos os dous lados, ao mesmo nivel, había unha ampla plataforma ou «podio» para a clase senatorial, á que se lle permitía traer as súas propias cadeiras. Aínda se poden ver os nomes dalgúns senadores do século V tallados na pedra, presumiblemente reservando zonas para o seu uso.

O nivel superior ao dos senadores, coñecido como maenianum primum, estaba ocupado pola clase nobre non senatorial ou os cabaleiros (equites). O seguinte nivel, o maenianum secundum, estaba reservado orixinalmente para os cidadáns romanos comúns (plebeos) e dividíase en dúas seccións. A parte inferior (o immum) era para os cidadáns ricos, mentres que a parte superior (o summum) era para os cidadáns pobres. Habilitáronse sectores específicos para outros grupos sociais: por exemplo, nenos cos seus titores, soldados de permiso, dignatarios estranxeiros, escribas, heraldos, sacerdotes, etc. Proporcionáronse asentos de pedra (e máis tarde de mármore) aos cidadáns e nobres, que presumiblemente traerían os seus propios coxíns. As inscricións identificaban as zonas reservadas para grupos específicos.

miniatura|upright|esquerda|As zonas inclinadas que antes albergaban asentos
Durante o reinado de Domiciano engadiuse outro nivel, o maenianum secundum in legneis, na parte superior do edificio. Este nivel comprendía unha galería para os pobres, os escravos e as mulleres. Probablemente só había sitio para estar de pé ou había bancos de madeira moi inclinados. Algúns grupos tiñan prohibido o acceso ao Coliseo, en particular os sepultureiros, os actores e os antigos gladiadores.

Cada nivel estaba dividido en seccións ("maeniana") por corredores curvos e muros baixos (praecinctiones ou baltei), e se subdividía en cunei, ou cuñas, polos chanzos e corredores dos vomitoria. Cada fila (gradus) de asentos estaba numerada, o que permitía designar con exactitude cada asento individual polo seu gradus (es), cuneus e número.Samuel Ball Platner (as completed and revised by Thomas Ashby), A Topographical Dictionary of Ancient Rome. Oxford University Press, 1929.
 Arena e hipoxeo 
miniatura|upright|A arena do Coliseo, mostrando o «hipoxeo» agora cheo de muros. Os muros engadíronse ao principio da existencia do Coliseo, cando se decidiu que xa non se alagaría nin se utilizaría para batallas navais.

A arena en si medía 83 metros por 48 metros (272 pés por 157 pés / 280 por 163 pés romanos). Consistía nun sollado de madeira cuberto de area (a palabra latina para a arena é «harena»), que cubría unha elaborada estrutura subterránea chamada «hipoxeo» (que literalmente significa «subterráneo»). O hipoxeo non formaba parte da construción orixinal, senón que foi construído por orde do emperador Domiciano. Hoxe en día queda pouco do sollado orixinal da arena, pero o hipoxeo segue sendo claramente visible. Consistía nunha rede subterránea de dous niveis de túneles e gaiolas debaixo da arena, onde se retiña aos gladiadores e aos animais antes de que comezasen as competicións. Oitenta pozos verticais proporcionaban acceso instantáneo á arena para os animais enxaulados e os elementos escénicos ocultos debaixo; unhas plataformas abatibles máis grandes, chamadas «hegmata», permitían o acceso de elefantes e animais similares. Foi reestruturado en numerosas ocasións; pódense apreciar polo menos doce fases diferentes de construción.

 Primeira altura 
miniatura|upright|Corte transversal do Coliseo segundo o Lexikon der gesamten Technik (1904) de Otto Lueger
As bóvedas da arcada inferior teñen 7,05 m de altura e 4,20 de ancho. As pilastras que os sustentan son de 2,40 m de ancho e 2,70 de profundidade. Diante destas pilastras, columnas de orde toscana sustentan un entaboamento de 2,35 m de alto, mais sen as características distintivas desta orde. Había oitenta bóvedas na arcada inferior, nas que se localizaban as catro entradas principais do anfiteatro, correspondentes aos puntos cardinais, carecendo de numeración. As restantes bóvedas si foran numeradas.

 Segunda altura 
Proxeccións enriba das columnas da primeira altura serviron de pedestais ás columnas pegadas da segunda arcada. Esta ten as mesmas dimensións que a anterior, salvo que as bóvedas teñen soamente 6,45 m de altura. As columnas son de orde xónica, e sustentan, á súa vez, un entaboamento de 2,10 m de altura, pero non é unha orde xónica ideal.

 Terceira altura 
A terceira altura é tamén unha arcada con columnata de orde corintia. As bóvedas son de 6,40 m de alto. Novamente un entaboamento coroa a arcada. Tanto na segunda como na terceira altura, cada arco abrigaba unha estatua.

 Cuarta altura 
A cuarta altura carece de arcada: é un muro ornamentado de pilastras de orde corintia, colocadas seguindo o eixe das columnas das alturas inferiores. Como nos casos anteriores, as pilastras sustentan o correspondente entaboamento.

Coroando o conxunto, había consolas, tres entre cada par de pilastras. Nelas colocábanse mastros que servían para soster toldos (velaria), cos que se protexía a cávea dos elementos atmosféricos.

 Usos 
O Coliseo usábase para pelexas de gladiadores así como unha gran variedade de eventos. Os espectáculos, chamados munera, sempre eran patrocinados por cidadáns no canto de polo Estado. Tiñan un forte elemento relixioso pero tamén eran unha demostración de poder e influencia familiar, e resultaron ser incriblemente populares na plebe. Outro espectáculo popular era a caza de animais, ou venatio. Nela usábanse unha gran variedade de bestas salvaxes, a maioría importadas de África, e incluían rinocerontes, hipopótamos, elefantes, xirafas, leóns, panteras, leopardos, crocodilos e avestruces. As batallas e a caza representábanse en escenarios con árbores e edificios movibles. Estes eventos celebrábanse ás veces a unha grande escala; dise que Traxano celebrou as súas vitorias en Dacia no 107 con xogos que incluíron a 11.000 animais e 10.000 gladiadores, desenvolvéndose durante 123 días.
miniatura|Pollice Verso ("Polgar cara abaixo") de Jean-Léon Gérôme, 1872.
Durante os primeiros días do Coliseo, os escritores clásicos dicían que o edificio usábase para naumachiae (máis coñecidas como navalia proelia) ou simulacións de batallas navais. As fontes que nos contan os xogos inaugurais que fixo Tito no 80 describen que o piso inferior enchíase de auga para mostrar a cabalos e touros previamente adestrados nadando. Tamén nos contan unha recreación dunha famosa batalla naval entre os gregos de Corfú e os corintios. Isto foi obxecto de debate para os historiadores, xa que, aínda que encher o edificio de auga non presentase problemas, non está claro como podían facer que a area fose impermeable, nin se había espazo suficiente para que os barcos de guerra se movesen. Suxeriuse que as fontes falaban doutro lugar, ou que o Coliseo tiña nas súas orixes unha ancha canle inundable que ía ata o seu eixe central, e que posteriormente sería substituída polo hipoxeo.Claridge (2001), pp. 276–282

O poeta Marcial tamén se fixo eco de devanditos xogos inaugurais, e máis concretamente, descríbenos unha loita de gladiadores que pasaría á historia, a de Vero e Prisco. Ambos loitaron ata a extenuación ante o emperador Tito, sen que ningún dos dous chegase a impoñerse sobre o outro. Tal empeño e capacidade de resistencia foi recompensado co clamor popular, que levou ao César a perdoarlles. Tan excepcional foi este feito que Marcial recolleuno na súa obra Liber spectaculorum.

Tamén se facían sylvae ou recreacións de paisaxes naturais na area. Pintores, técnicos e arquitectos construían unha simulación dun bosque con árbores e arbustos reais que se plantaban no chan da area. Poñían animais para poboar a paisaxe e asombrar á multitude. Eses escenarios poderían haberse usado simplemente para mostrar unha contorna natural á poboación urbana, ou como pano de fondo para a caza ou obras que narraban episodios mitolóxicos. Ocasionalmente tamén se usaban para execucións nas que o heroe da historia -interpretado polo condenado a matar- era asasinado de xeito espantoso pero mitoloxicamente auténtica, sendo devorado por bestas ou queimado ata a morte.

 O Coliseo, na actualidade 
miniatura|O Coliseo de Roma (xullo 2003)
O Coliseo é a maior atracción turística de Roma e miles de turistas pagan cada ano por entrar e ver a area. Nel está situado un museo dedicado ao deus grego Eros, no piso superior do edificio. Parte do chan da area foi reconstruído.

Un dos usos actuais do Coliseo é a procesión do Viacrucis, que preside o Papa cada Venres Santo.
 Na cultura popular 
O Coliseo apareceu en numerosas películas, obras de arte e xogos. Aparece en películas como “”Vacacións en Roma“”., Gladiator, O furor do dragón, Jumper, and Godzilla x Kong: The New Empire.

Varias obras arquitectónicas tamén se inspiraron ou tomado como modelo o Coliseo. Entre elas inclúense:
 O «Kongresshalle» ou «Palacio de Congresos» (1935, sen terminar) no recinto dos mitins do Partido Nazi, Núremberg, Alemaña
 As medallas olímpicas dos Xogos Olímpicos de Verán de 1928 a 2000, deseñadas por Giuseppe Cassioli, mostran unha representación do Coliseo. Nos Xogos Olímpicos de Verán de 2004 en Atenas, o Coliseo foi substituído por unha representación do Estadio Panathinaiko.
 O exterior da Biblioteca Pública de Vancouver na Columbia Británica aseméllase ao estado actual do Coliseo. Foi deseñado por Moshe Safdie.
 A entrada do Los Angeles Memorial Coliseum inspirouse no Coliseo.
 O Palazzo della Civiltà Italiana inspirouse en gran medida no Coliseo. Foi construído para Mussolini con motivo da Exposición Universal de 1942, pero a exposición nunca se celebrou debido ao estalido da segunda guerra mundial. Os arquitectos foron Giovanni Guerrini, Ernesto Bruno A Padula e Mario Romano.
 Torre McCaig, con vistas a Oban, Escocia.
 O logotipo de Nero Burning ROM está inspirado no Coliseo.

 Notas 

Referencias

 Véxase tamén 

 Bibliografía 





 Ligazóns externas 
 ColosseumWeb Sitio oficial do Coliseo.
 Relato da Inauguración do Coliseo
 Sitio de recursos sobre o Coliseo
 Artigo de Philip Smith, da Universidade de Londres.
 The Roman Colosseum Vídeos de Alta calidade e audioguías en MP3

Categoría:Novas sete marabillas do mundo
Categoría:Artigos que toda Wikipedia debería ter (Arte e lecer)
Categoría:Patrimonio da Humanidade en Italia
Categoría:Anfiteatros romanos