Lingua romanche

A lingua romanche é unha lingua romance falada no cantón suízo de Grisóns. Está emparentada con outras linguas que se falan en Italia, Suíza e Francia. Os cinco dialectos retorrománicos máis falados son sursilvan, sutsilvan, surmiran, puter e vallader. Puter e vallader, en ocasións, considéranse un só subgrupo: romanche ladino.

É falada por arredor dunhas 35.000 persoas como lingua materna e por outras 40.000 como segunda lingua. A maioría dos falantes tamén utilizan o alemán. É unha lingua considerada en risco de extinción, falada por menos do 1% dos 7,4 millóns de habitantes da Suíza. É a lingua oficial menos falada do país e sofre as consecuencias da concorrencia co alemán, falado maioritariamente pola poboación en xeral. O romanche está clasificado como definitivamente en perigo polo Libro Vermello das Linguas Ameazadas da UNESCO.

 Historia 
O primeiro rexistro escrito da lingua romanche data de 1552, na forma dunha lición de catecismo chamada Christiauna fuorma, rexistrada por Jacob Bifrun no dialecto Engadino. Unha tradución en romanche do Novo Testamento publicouse en 1560.

O romanche non foi considerado unha lingua oficial da Suíza ata 1938. O cantón de Grisóns, maior reduto do romanche, é o único considerado trilingüe da Suíza, pois aló fálanse tamén o alemán e o italiano. Os falantes do idioma son obrigados a aprender tamén o alemán, tanto o (alemán) estándar como o dialecto suízo alemán local (alemánico), para ter acceso aos mellores empregos e á maioría das institucións federais no país.

 Ortografía 
A ortografía do romanche foi unificada, a partir das diferentes variedades, polo lingüista Heirich Schmid en 1982. Esa tentativa tentaba facilitar a comunicación entre os falantes do Baixo Engadino (Vallader), Alto Engadino (Puter), Sobremirano (Surmiran), Subselvano (Sutsilvan) e Sobreselvano (Sursilvan), cada cal coa súa propia norma ortográfica, e fornecer un carácter de unidade ao romanche. Esa nova escrita chámase Rumantsch Grischun, e hai controversia sobre o seu papel no ensino. Algúns dialectos son tan diferentes que dous falantes de variedades do romanche poden preferir falar alemán para se comunicar.

 Dialectos 
Como xurdiron os modismos romanches? (105 sec.)
O romanche non é unha lingua única, senón un conxunto de dialectos pertencente á póla retorrománica das linguas romanas. As súas linguas parentes máis próximas son o ladino, falado na rexión do Trentino-Tirol do Sur e o friulano, falado no Friuli-Veneza Giulia, no norte da Italia.

A diferenza entre as variedades de romanche está presentada nas frases abaixo, que significan "a raposa (o golpe) estaba famenta de novo":

Romanche oficial:

La vulp era puspè ina giada fomentada.

Baixo Engadino:

La vuolp d'eira darcheu üna jada fomantada.

Alto Engadino:

La vuolp d'eira darcho üna vuota famanteda.

Sobremirano:

La golp era puspe eneda famantada.

Subselvano:

La gualp eara puspe egn'eada fumantada.

Sobreselvano:

L'uolp era puspei inagada fomentada.

A distancia xeográfica e as condicións topolóxicas das rexións na Suíza nas que se fala o romanche, sumadas a factores socioeconómicos, foron responsábeis da fragmentación da lingua ao longo dos séculos. As diferentes ortografías son exemplos desa división dialectal.

 Comparación de Léxico entre os distintos dialectos 
 Galego  Surselvisch   Sutselvisch   Surmeirisch    Puter      Vallader   Rumantsch Grischun  Latín ouro      aur       or         or        or        or,aur,ar  aur        aurum duro     dir       dir        deir      dür       dür        dir        dur ollo      egl       îl         îgl       ögl       ögl        egl        oculus livián  lev   leav       lev       liger     leiv       lev        levis tres    treis     tres       treis     trais     trais      trais      tres neve     neiv      nev        neiv      naiv      naiv       naiv       niveus roda    roda      roda       roda      rouda     rouda      roda       rota queixo   caschiel  caschiel   caschiel  chaschöl  chaschöl   chaschiel  caseus casa    casa      tgeasa     tgesa     chesa     chasa      chasa      casa can      tgaun     tgàn       tgang     chaun     chan       chaun      canis perna      comba     tgomba     tgomma    chamma    chomma     chomma      gamba galiña gaglina   gagliegna  gagligna  gillina   giallina   giaglina   gallus gato      gat       giat       giat      giat      giat       giat       cattus todo      tut       tut        tot       tuot      tuot       tut        totus forma    fuorma    furma      furma     fuorma    fuorma     furma      forma eu        jeu       jou        ja        eau       eu         jau        ego

 Fonoloxía 

As consoantes do romanche oficial (Rumantsch Grischun) están representadas no cadro abaixo:

  BilabiaisLabiodentaisDentais e alveolaresAlvéolo-palataisPostalveolaresPalataisVelaresOclusivas           Africadas           Nasais          Fricativas           Aproximantes            Laterais            

 Vogais 
Os fonemas vogais do romanche son os seguintes:

 Simple Frontais Posteriores Altas   Medias-altas  Medias-baixas   Baixas 

 Gramática 

Como na maioría das demais linguas neolatinas, o romanche presenta dous xéneros (masculino e feminino) e dous números (singular e plural). O plural fórmase en xeral engadindo un -s á palabra no singular.

As palabras masculinas terminan xeralmente en consoante e as femininas en a. Os artigos definidos son como se segue:

il turist - o turista
la turista - a turista

Antes de vogal, os artigos tanto masculino como feminino sofren elisión e tórnanse l':

l'ami - o amigo
l'amía - a amiga

Os artigos plurais son ils para o masculino e las para o feminino.

ils amis
las amias

Os artigos indefinidos son in para o masculino e ina para o feminino.

in curs - un curso
ina scola - unha escola

Non hai artigos indefinidos plurais.

 Pronomes 

jau - eu 
ti - tu (vostede) 
el/ella - el/ela

nus - nós
vus - vós (vocés) 
els/ellas - eles/elas

 Morfoloxía verbal 

Aquí están as marcas morfolóxicas do presente do indicativo dos verbos do primeiro grupo da variante subselvana do romanche.

Singular

1. -el 
2. as 
3. a

Plural 
1. -ein 
2. -ais 
3. -an

Exemplo: cumprar, comprar

 Jau  cumpr-el  Nus  cumpr-ein Ti  cumpr-as  Vus  cumpr-ais Il  cumpr-a  Ils  cumpr-an

 Frases comúns en romanche 

Allegra - Ola

Co vai? - Como vai?

Fa plaschair - É un pracer coñecelo(a)

Bun di - Bo día

Buna saira - Boa serán/tarde/noite (cando se chega)

Buna notg - Boa noite (despedida)

A revair - Adeus, chao

A pli tard - Ata logo

I ma displascha - Descúlpeme

Perdunai - Con permiso

Per plaschair - Por favor

Grazia fitg - Moitas grazas

Anzi - De nada

Gratulazions - Parabéns

Bun cletg - Boa sorte

Ils quants è oz? - Que día é hoxe?

Quants onns has ti? - Cantos anos tes?

 Notas 

 Véxase tamén 

 Outros artigos 
 Wikipedia en romanche
 Ligazóns externas 
 Radío Televisiun Rumantscha
 Informacións sobre a lingua romanche
 Relatorio do Ethnologue sobre o romanche
 Páxina da organización Lia Rumantscha
 Romansch - English Dictionary
 Romansch - English Dictionary, different Romansch dialects
 Google Rumantsch
 Google Directory - Romansh language 


Categoría:Linguas retorrománicas
Categoría:Linguas de Suíza