Apelido

O apelido de familia é o nome da persoa relacionado coa súa ascendencia. Está intimamente ligado ao estudo xenealóxico e onomástico.

 Breve análise 
Na maioría das linguas indoeuropeas, o nome (chamado ás veces prenome) precede o apelido de familia (ou sobrenome) para designar as persoas. Nalgunhas culturas e idiomas (por exemplo en húngaro, vietnamita, chinés, xaponés ou coreano), o apelido precede o prenome na orde do nome completo.

Na maioría das culturas as persoas teñen só un apelido, xeralmente herdado do pai. No entanto, en culturas como a española, a portuguesa ou a brasileira é costume que os fillos reciban un (ou máis) apelido(s) de ambos os dous proxenitores. Mentres en España e na América hispana os sobrenomes paternos preceden os maternos, en Portugal e no Brasil é a inversa. En Portugal o número máximo de apelidos permitidos é catro, mentres que en España é de dous. No Brasil non existe esa limitación.

En moitas culturas tamén é normal para unha muller asumir o apelido do marido após o casamento. En Países como Francia, Alemaña e os países Anglo-Saxónicos é normal para a muller "abdicar" do seu apelido de solteira (o chamado maiden name) e ficar apenas co apelido do seu cónxuxe. Nos últimos anos, porén, tense tornado algo frecuente nas mulleres estadounidenses só "acrecentaren" o apelido do marido ao seu nome de solteira ou uniren ambos os apelidos (é o caso de Hillary Rodham Clinton).

En España, e nalgúns países de lingua española, a muller por veces substituía o seu apelido materno polo apelido do marido, precedido da preposición "de". Con todo, nas últimas décadas esta práctica foise abandonando.

En Portugal, é algo común nas mulleres acrecentaren o apelido (ou apelidos) do marido aos seus, sen perderen os seus propios. Esta práctica pode orixinar nomes extraordinariamente longos ou causar situacións como unha muller chamada Maria Santos Silva casar con un home chamado José Pereira Santos, pasando o seu nome a ser Maria Santos Silva Santos. Durante o Estado Novo isto era obrigatorio, mais actualmente depende da vontade da muller. Non é inhabitual en Portugal unha muller asumir o sobrenome do marido mais non o usar nin na súa vida profesional nin na súa vida persoal (véxase o caso de Maria Barroso). Na lei actual, tamén está permitido que os homes adopten o sobrenome das esposas, aínda que en realidade é pouco frecuente.

En países como o Xapón, ao casar, un matrimonio é obrigado a asumir un apelido en común, e a pesar de que a maioría das veces é tomado o do home, o contrario tamén está socialmente aceptado.

A práctica das mulleres asumiren o apelido do marido é considerada por veces sexista, debido ao seu significado histórico —as mulleres deixan de pertencer á familia do pai para pertenceren á familia do marido-.

 Orixe dos apelidos 
A maioría dos apelidos, segundo a orixe, poden dividirse en 5 grupos: patronímicos, toponímicos, mundo vexetal, mundo animal e outrosMONTERROSO DEVESA (1990). Moitos apelidos foron castelanizados durante os Séculos Escuros, ben simplemente adaptándose foneticamente (*Feijoo/ Feixoo), ben só graficamente (*Rivas/ Ribas), ou ben substituíndose polos seus equivalentes casteláns (*Alonso/ Afonso). Indicarase en todo caso entre parénteses as súas variantes actuais castelanizadas non estándares, de existiren. Vexamos, por tanto, as orixes de todos estes apelidos:

 Apelidos patronímicos 
Os apelidos patronímicos están moi difundidos e son os nomes de familia máis antigos, nacidos na Idade Media no norte da Península Ibérica e despois difundidos cara ao sur, e posteriormente a América (México, América Central e do Sur). Orixináronse de tres maneiras:
 a) O procedemento máis frecuente foi engadir ao nome de pai o sufixo -ez: así, o pai de Pai Estévez chamábase Estevo. Actualmente son os apelidos máis frecuentes na Península Ibérica, coa forma -es en Portugal (e Brasil), tras unha reforma ortográfica feita a mediados do séc. XX.
 b) Cando o procedemento de formación do sufixo -ez deixou de funcionar, a finais do séc. XV, moitos nomes persoais se habilitaron como segundos nomes simplemente por xustaposición ou coa preposición de: así, Pedro de Alberte era fillo de Alberte.
 c) Tomaron o nome de pía dun santo da Igrexa, moitas veces debido a seren cristiáns novos (sefardís, xitanos e outras etnias) e evitaren así problemas coa Santa Inquisición.

A) Patronímicos que manteñen o nome de pía orixinario
 Alberte (Alberto, Alverte)
 Alexandre (Alejandro, Alejandre)
 Afonso (Alonso, Alfonso)
 Amado
 André
 Antón
 Arias, Airas
 Baldomir (Valdomir)
 Benedito (Benedicto)
 Bernaldo
 Bieito (Benito, Vieito)
 Breixo (Breijo)
 Cristovo (Cristobo, Cristóbal)
 Domingos, Domingo
 Estevo (Esteban, Estebo, Estevan)
 Fins, Fiz (Feliz)
 García
 Lourenzo (Lorenzo)
 Osorio
 Paio (Payo) (esp. Pelayo)
 Rosende
 Senín
 Tomé, Tomás
 Vasco (Velasco, Blasco)
 Vicente
 Vidal
 Xiao (Giao)
 Xil (Gil)
 Xácome (Jácome)
 Xurxo (Jorge, Jurjo)

B) Patronímicos co sufixo -EZ / -ES (que por evolución fonética pode dar lugar a -IZ e -IS)
 Álvarez
 Vermúdez (Bermúdez)
 Bieites (Vieites, Vieytes), Biéitez (Viéitez, Viéytez)
 Díaz, Días, Diéguez, Diz
 Domínguez, Mínguez
 Eanes (Yáñez, Yánez, Yanes, Yañes)
 Estévez
 Fernández (Hernández)
 Froiz
 Gómez
 Henríquez (Enríquez)
 López
 Martínez (Martiz, Martís, Martíns)
 Méndez (Menéndez)
 Miguez (Miguélez), Míguez, Miguéns
 Núnez (Núñez) 
 Ozores
 Pais, Páez (Peláez), Paes
 Pérez (port. Pires)
 Ramírez
 Reimúndez
 Rodríguez
 Ruíz, Rois
 Sánchez
 Vázquez (Blázquez), Vásquez

Con similar significado ao noso -EZ/-ES temos sufixos semellantes noutras linguas: o sufixo "-son" (‘fillo’) utilizado en apelidos nórdicos e ingleses (Harrison, Morrison, Edison), "-vich" e "-ov(a)" dos apelidos rusos e otras culturas eslavas; ademais dos prefixos "Ibn-" ou "Bin-" dos árabes, "Ben-" dos xudeus, "Mac-" e "Mc-" (fillo de) e ou "O'-" (neto de) do gaélico (irlandés e escocés). Véxase tamén a formación de nomes islandeses.

 Apelidos toponímicos 
Estes apelidos son os más difundidos na Península Ibérica. Derivan do nome do lugar onde vivía, procedía ou posuía terras a persoa ou familia asociados ao apelido. Moitos están precedidos da preposición "da", "das", "do", "dos" ou simplemente son xentilicios. Os apelidos toponímicos forman case o 80% dos apelidos vascos, en particular aqueles que seguen a un sobrenome (por exemplo, ‘Otxoa de Zabalegi’, isto é, ‘o lobo da aba ancha’).

Algúns apelidos toponímicos son:
 Abanqueiro
 Agrafoxo (Agrafojo)
 Agromaior (Agromayor)
 Aira, Airas, das Airas/ Dasairas, Eiras (Heras, Erias, Eyras)
 Alemparte, Lamparte, Lemparte
 Aneiros
 Axeitos (Ageitos, Ajeitos) 
 Balsa, Balseiro (Balseyro)
 Barcia (Bárcena), Bárcea, Barxa (Barja), Barxas (Barjas), Varcia 
 Beira (Veira, Vera), Beiras (Veiras)
 Braña, Brañas, Brañeiro
 Cabana, Cabanas (Cabañas), Cabano
 Camposa
 Caneiro
 Carreira (Carrera), Carreiras (Carreras), Carreiro (Carrero)
 Casal, Casais (Casales), Casás (Casales), Casar, Casares
 Casanova, Casanovas, Casasnovas
 Casavella (Casabella)
 Castelo (Castillo), Castelos (Castillos)
 Castro
 Celeiro (Cillero)
 Chan, Chans, Chao, Chaos, Chás
 Chousa
 Corgo, Corgos
 Corredoira (Corredera, Corredoyra), Corredoiras
 Cortiña, Cortiñas
 Costa (Cuesta), Costas, Acosta, da Costa/ Dacosta
 Cotarelo, Cotelo
 Cotón
 Cuíña, Cuíñas
 da Barca/ Dabarca, da Bouza/ Dabouza, da Cal/ Dacal, da Casa/ Dacasa, da Cova (Dacoba)/ Dacova (Dacoba), da Cruz/ Dacruz, da Fonte (Lafuente)/ Dafonte (Lafuente), da Fraga, da Lama/ Dalama, da Pena/ Dapena, da Pía/ Dapía, da Ponte/ Daponte, da Porta/ Daporta, da Poza/ Dapoza, da Presa/ Dapresa, da Riba (da Riva)/ Darriba (Darriva), da Rocha/ Darrocha, da Vila/ Davila, da Viña/ Daviña...
 Devesa (Debesa)
 do Barro/ Dobarro, do Cabo/ Docabo, do Cal/ Docal, do Camiño/ Docamiño, do Canto/ Docanto, do Casar/ Docasar, do Covo (Docobo)/ Docovo (Docobo), do Couto, do Curro/ Docurro, do Forno/ Doforno, do Mato/ Domato, do Muíño/ Domuíño, do Muro/ Domuro, do Pazo/ Dopazo, do Rego/ Dorrego, do Río (del Río)/ Dorrío (del Río), do Valo/ Dovalo (Dobalo), do Vao/ Dovao (Dobao)...
 Ermida (Hermida), Ermidas (Hermidas)
 Escourido
 Espiñeira
 Fompedriña
 Fontaíña
 Foxo (Fojo)
 Fraga, Fragas, da Fraga
 Freita
 Graña
 Insua
 Laxe (Lage, Laje), Laxes (Lages) 
 Lousa (Losa), Lousas (Losas)
 Mariñas
 Monteagudo
 Montemuíño (Montemuiño)
 Mosteiro (Monasterio)
 Outeda, Outeiral
 Outomuro, Outumuro
 Pacio, Pacios, Pazo, Pazos, do Pazo/ Dopazo, Opazo, dos Pazos/ Dospazos
 Parada
 Paradela
 Páramo, Paramos
 Pardiñas
 Parga
 Pastoriza
 Pazó
 Pedreira (Pedrera), Pedreiras
 Pedrido
 Rúa, Rúas
 Val (Valle, Val), Vale (Valle), Vales (Valles), Avale (Aballe, Avalle), do Val/ Doval, do Vale/ Dovale, Ovale (Ovalle)
 Valboa (Balboa, Balbuena)
 Valiña (Baliña), Valiñas (Baliñas), Valiño (Baliño), Valín (Balín) 
 Vao (Bao), do Vao/ Dovao (Dobao) 

Haxiotopónimos (San ou Santo + nome persoal)
 Sampaio (Sampayo)
 San Domingo (Santodomingo, Santo Domingo)/ Sandomingo (Santodomingo, Santo Domingo)
 San Fins/ Sanfíns, Sanfís, San Fiz/ Sanfiz
 San Xurxo (Sanjurjo, San Jorge, Sanjurgo)/ Sanxurxo (Sanjurjo, Sanjorge, Sanjurgo), San Xorxe (Sanjorge, San Jorge)
 Santa Mariña/ Santamariña (Santamarina)
 Santaia (Santaya), Santalla, Santabaia (Santabaya), Santaballa
 Santiago
 Santomé, Santomás

Apelidos de toponímicos do mundo vexetal
 Ameixeiras (Ameijeiras, Ameigeiras)
 Albelo, Alvelo
 Aveal (Abeal)
 Bacelo, Bacelos
 Bidueira (Vidueira), Bidueiras (Vidueiras), Bidueiro (Vidueiro), Bidueiros (Vidueiros)
 Bodelo
 Brión
 Bugallo
 Carballa, Carballo (Carbajo), Carvallo
 Faba
 Laranxeira
 Liño (Lino), Liños (Linos)
 Oliveira (Olivera), Olveira
 Pereira (Pereyra), Pereiras, Pereiro, Pereiros
 Souto (Soto)

Apelidos de toponímicos procedentes de nomes de animais
 Abella
 Gato
 Pardal
 Pita
 Pombal
 Raposo, Golpe
 Rato
 Sardiña (Sardina)

 Outros apelidos 
 Profesións, títulos e dignidades 
 Barbeiro (Barbero)
 Besteiro (Vesteiro)
 Bispo (Vispo, Obispo)
 Cabaleiro (Caballero)
 Carreiro (Carrero)
 Conde
 Cordeiro (Cordero)
 Crego
 Cribeiro
 Cunqueiro
 Ferreiro (Herrero)
 Frade
 Guerreiro (Guerrero)
 Lobeiro
 Mariño (Marino)
 Meleiro (Melero)
 Monteiro (Montero)
 Pulpeiro
 Queixeiro (Queijeiro, Quijeiro)
 Santeiro
 Troiteiro, Truiteiro
 Xuíz (Juiz, Juez)

 Apelidos de alcuños ou características morais ou físicas 
Son aqueles que derivan dunha descrición ou algún alcuño da persoa ou familia asociada ao apelido. Algúns apelidos de alcumes ou descrición física ou moral son:
 Albo 
 Bo (Bueno), Boo (Bueno)
 Branco (Blanco)
 Calvo
 Cao
 Fachado
 Formoso
 Gago
 Ledo
 Louro
 Louzán (Lozano), Louzao (Lozano)
 Mouriño, Mourelo (Morillo)
 Roibal, Ruibal
 Rouco
 Roxo (Rojo)
 Tato
 Vello (Bello, Viejo)
 Veloso (Beloso)
 Vizoso

 Notas 

 Véxase tamén 

 Neste wiki 

 Lista de apelidos galegos

 Bibliografía 
 MONTERROSO DEVESA, J.M., Apelidos galegos, AGAL, A Corunha, 1990.

 Ligazóns externas 
 Cartografía dos apelidos de Galicia, ILG
 Respostas ao consultorio onomástico da MNL
 Información sobre máis de 3000 apelidos de Galicia
 Nomes e apelidos máis frecuentes dos residentes en España, ligazón ao INE 
 Apelidos máis frecuentes por concellos de Galicia