Juana Capdevielle

Juana María Clara Capdevielle San Martín, nada en Madrid o 12 de agosto de 1905 e asasinada en Monte da Gándara, ás aforas de Rábade (provincia de Lugo) o 18 de agosto de 1936, á idade de 31 anos, foi unha intelectual e bibliotecaria española.

Licenciouse en Filosofía e Letras pola sección de Historia na Universidade Central. Accedeu ao Corpo Facultativo de Arquiveiros, Bibliotecarios e Arqueólogos aos vinte e cinco anos de idade e traballou como bibliotecaria na Biblioteca Nacional de España, na Biblioteca de Filosofía e Letras da Universidade Central e na Biblioteca do Ateneo de Madrid. Foi a primeira xefa dunha biblioteca universitaria de centro en España e unha das responsables do traslado das coleccións da Biblioteca de Filosofía e Letras á Cidade Universitaria de Madrid.

Foi unha intelectual moi activa, como indica a súa participación nas Primeiras Xornadas Euxénicas Españolas (1933), no II Congreso Internacional de Bibliotecas e Bibliografía (1934) e na Sección de Historia do Ateneo de Madrid.

A súa traxectoria profesional centrouse exclusivamente nas bibliotecas. Foi pensionada pola Junta para Ampliación de Estudos para ampliar os seus coñecementos sobre a clasificación decimal a través de estancias europeas, dado que xa estaba a aplicar este sistema na biblioteca do Ateneo e na biblioteca de Filosofía e Letras. Formou parte do Seminario de Biblioteconomía e da Asociación de Bibliotecarios y Bibliógrafos de España, onde exerceu o cargo de tesoureira. Implicouse na creación da primeira Exposición de Bibliotecas infantís realizada en España e na creación dunha biblioteca circulante no Hospital Clínico de San Carlos e máis tarde no hospital da Cruz Vermella. 

Casada en marzo de 1936 co político de Izquierda Republicana Francisco Pérez Carballo, acompañouno á Coruña cando este asumiu o cargo de gobernador civil. Logo do golpe de estado do 18 de xullo, separouse do seu home ante o inminente asalto do goberno civil o día vinte e xa non o volveu ver, xa que foi fusilado na madrugada do 24. Días despois foi encarcerada e logo da súa liberación refuxiouse en Vilaboa (Culleredo). Foi asasinada o 18 de agosto de 1936 e o seu corpo achado no km 526 da estrada Madrid - A Coruña, no Monte da Gándara, ás aforas de Rábade, con disparos en peito e cabeza.

 Traxectoria 
 Primeiros anos e formación 
Foi a segunda filla do matrimonio formado por Patrocinio San Martín Urriza, natural de Pamplona, e Juan Pedro Capdevielle Lisalde, nado en Baiona. Naceu no número 25 da rúa madrileña del Barco o 12 de agosto de 1905. Posteriormente a familia se trasladou primeiro á rúa do Carmen, número 16, Madrid, e logo a Pamplona, á rúa San Nicolás, número 21.
esquerda|miniatura|Instituto Plaza de la Cruz, antigo instituto provincial, onde estudou Juana Capdevielle
No instituto provincial desta última localidade, hoxe IES Plaza de la Cruz, foi onde Juana fixo os estudos secundarios, entre 1917 e 1923.Segundo o investigador do Instituto, Ignacio Panizo Santos, Juana ingresara en calidade de  "primeira alumna do instituto", malia que as primeiras alumnas do centro foran, nesta orde: Rodríguez Bescansa (1905) e Isabel e Matilde Romero (a partir de 1907). Tiña un expediente brillante como indica a obtención de premios en varias materias (Psicoloxía e Lóxica, Historia xeral da Literatura e Fisioloxía e Hixiene) e do premio Ansoleaga  ao mellor expediente académico. Alí foi compañeira de aulas de Pedro Laín Entralgo. Con dezaoito anos Juana comezou a dar clases particulares de francés.

Posteriormente cursou as materias da  Sección de Historia da carreira de Filosofía e Letras, pola modalidade de ensino non oficial da Universidade Central.O expediente académico de Juana Capdevielle atópase desaparecido do Arquivo da Universidade. Esta circunstancia é común nos expedientes do alumnado dos anos 20 e 30, debida probablemente ao traslado do Arquivo á Cidade Universitaria, onde tivo lugar a batalla da Ciudade Universitaria, durante a guerra civil, entre o 15 e o 23 de novembro de 1936.O alumnado non oficial facía fronte a unhas taxas inferiores ás do oficial.
. Comeza no curso 1924-25 e remata no 1927-28. Compaxinaba os estudos co traballo: foi profesora de francés e contabilidade no colexio Huarte e tamén acadou a primeira praza nas oposicións á Caixa de Aforros de Navarra. Nos veráns volvía a Pamplona e tamén viaxaba a Francia. 

O 5 de decembro de 1929 o Diario de Navarra publicaba unha foto dela baixo o título: "Juana Capdevielle, primera mujer en Navarra en obtener el título académico de Filosofía y Letras". Na apertura oficial do curso en Pamplona, en outubro de 1929, participou co discurso " El arte y el placer de la lectura". Expedíuselle o título de licenciada pola Sección de Historia o dous de xullo de 1930, segundo consta no rexistro de títulos da universidade.

A altura do seu primeiro ano de estudos, a cifra de mulleres que accedían pola modalidade de ensino non oficial na Universidade Central era de 62, fronte a 609 homes matriculados. De feito era a única muller nas materias de Historia de España e Lóxica Fundamental. Nesta última presentouse a un exame extraordinario de méritos que superou con matrícula de honra.

Outras materias cursadas que cabe salientar son Biblioloxía, impartida por  Pedro Sainz Rodríguez, e Paleografía, daquela impartida por Agustín Millares Carlo. Como era alumna de ensino non oficial, examinábase en convocatorias extraordinarias perante tribunais. Entre os membros destes tribunais destacan Antonio Ballesteros Beretta, Julián Besteiro e Hugo Obermaier Grad.

 Corpo Facultativo de Arquiveiros, Bibliotecarios e Arqueólogos (CFABA) 

O Cuerpo facultativo de Archiveros, Bibliotecarios e Arqueólogos foi unha institución nada en 1858  no seo da administración pública española e pensada para o servizo das bibliotecas, arquivos e museos.Inicialmente denominado Cuerpo de Archiveros-Bibliotecarios, posteriormente Cuerpo Facultativo de Archiveros, Bibliotecarios y Anticuarios e máis tarde Cuerpo Facultativo de Archiveros, Bibliotecarios y Arquéologos.

Dende setembro de 1910 os postos de traballo dependentes do Ministerio de Instrución Pública permitían o acceso tanto de homes como de mulleres, sempre que se demostrase capacidade suficiente.Os departamentos dependentes doutros ministerios non permitiron o acceso das mulleres ata a aprobación do Estatuto da Función Pública en 1918.Esta apertura estaba limitada as categorías de auxiliar e servizo técnico. esquerda|miniatura|Biblioteca Nacional de EspañaEn 1929 modifícase o Regulamento do 24 de decembro de 1920 relativo ás oposicións ao CFABA, de xeito que se crea un Corpo de Aspirantes en expectativa de destino. Estes aspirantes poderían ocupar de xeito inmediato e provisional as vacantes que se producisen no corpo. Este sería o caso das persoas aspirantes derivadas da convocatoria de 40 prazas nas oposicións ao escalafón xeral do CFABA convocado o 23 de novembro de 1929, ás que se presentou Juana Capdevielle. 
De ascendencia francesa por parte de pai, tivo que renunciar á nacionalidade francesa para  poder formar parte do proceso selectivo.

Superou os catro exercicios da oposición e acadou unha nota final de 13,88, que se correspondeu co número de aspirante 11, do total dos 27 que superaran as probas. Os nomeamentos dos aspirantes e os seus destinos provisionais publicáronse o 9 de xullo de 1930 e neles debían permanecer un mínimo dun ano en período de prácticas. Porén, o 4 de agosto de 1930 pasaron a considerarse ingresados como facultativos, sen prexuízo da condición de completar o período de prácticas mínimo dun ano. Capdevielle estivo en prácticas do nove de xullo de 1930 ao 24 de xullo de 1931 na Biblioteca Nacional, foi nomeada funcionaria do CFABA o 28 de xullo e  tomou posesión da súa praza na BNE xa como facultativa o 13 de setembro de 1930. 
miniatura|Instituto de San Isidro, sede principal da Biblioteca de Filosofía e Letras en 1931
Poucos días despois Capdevielle conseguiu un ascenso na escala por antigüidade e contou con outro en xullo de 1931.  En agosto de 1931 obtivo unha praza por concurso na Biblioteca da Facultade de Filosofía e Letras da Universidade de Madrid,  no Instituto de San Isidro.

 A biblioteca de Filosofía e Letras da Universidade Central 
A biblioteca  universitaria de Madrid estaba repartida en diversas localizacións que funcionaban como bibliotecas independentes dende 1897, coa súa correspondente xefatura: 

Unha instalación na Universidade, formada polas bibliotecas da Facultade de Dereito, da Escola Superior de Diplomática e o Arquivo Universitario
A Biblioteca de Medicina
A Biblioteca de Farmacia
A Biblioteca de Filosofía e Letras
A Biblioteca de Ciencias, cunha sección no Xardín Botánico
A Biblioteca de Arquitectura
A Biblioteca de Veterinaria
A Biblioteca da Escola de Artes e Oficios

A biblioteca de Filosofía e Letras contaba con dúas sedes. A principal estaba situada no Instituto de San Isidro, na rúa de Toledo, 45. Esta sede contaba cos fondos procedentes da Biblioteca dos Reais Estudos de San Isidro. A segunda, chamada Biblioteca do Decanato, estaba localizada na rúa Bernardo. En 1932 non contaba con persoal bibliotecario a cargo.

Coa publicación dun decreto do Ministerio de Instrución Pública e Belas Artes en que se se regulaba a organización das bibliotecas universitarias, de 14  de xaneiro de 1932, todas as bibliotecas de facultades pasaron a unirse nun único ente, a Biblioteca da Universidade. Deste xeito a Biblioteca da Universidade queda constituída polas bibliotecas das súas facultades, institutos e laboratorios. Como as once instalacións resultantes estaban dispersas xeograficamente, cada unha contou cunha xefatura local, subordinada á dirección única da Biblioteca Universitaria.

A Facultade de Filosofía e Letras da Universidade Central albergou a nova sección de Pedagoxía creada a raíz do Decreto do 27 de xaneiro de 1932, en que se suprime a Escola de Estudos Superiores de Maxisterio. Como consecuencia, a biblioteca de Filosofía e Letras pasou a integrar os fondos da Escola Superior de Maxisterio consonte a unha orde ministerial de abril de 1932.miniatura|Caserón de San Bernardo, sede da Universidad CentralJavier Lasso de La Vega y Jimenez Placer foi nomeado director da Biblioteca Universitaria en xullo de 1932 e un dos primeiros traballos que lle asignou a Juana Capdevielle  foi o traslado dos fondos da Biblioteca do Decanato e da Escola Superior de Maxisterio a unha localización provisional no novo edificio da Facultade de Filosofía e Letras na cidade Universitaria. Nesta tarefa participaron Manuel Ballesteros e Juana Capdevielle, axudados polo persoal subalterno, bolseiros e estudantes voluntarios  da facultade. Para o traslado foron necesarias as tarefas de catalogación, xa que a biblioteca do decanato non estaba toda catalogada. Centrada principalmente nas tarefas de revisión e catalogación, Juana Capdevielle traballou neste proceso do 17 de decembro de 1932 ao 14 de xaneiro de 1933.
esquerda|miniatura|Facultade de Filosofía e Letras, edificio reconstruído tras a Guerra Civil, na cidade Universitaria

Rematada esta fase en 1933, proseguiuse co traslado dos fondos procedentes da biblioteca de San Isidro e da Escola de Diplomática, xa na instalación definitiva dentro do edificio, no que tamén participou Capdevielle. Co inicio da guerra civil, o acceso da totalidade das coleccións na localización definitiva non puido completarse.

En 1933 converteuse na primeira muller xefa dunha biblioteca de facultade da universidade madrileña. Entre ela e o director Lasso de la Vega redactaron o novo regulamento da Biblioteca Universitaria, que se publicou ese mesmo ano. Tamén formou parte do Seminario de Biblioteconomía,Situado na Universidade, na rúa San Bernando 51. como indica a súa implicación na primeira Exposición de Bibliotecas infantiles, que tiña como fin dar a coñecer e fomentar a produción do libro infantil. Esta exposición realizouse no Círculo das Artes de Madrid e estaba previsto que tivese lugar entre o 27 de abril e o 10 de maio de 1933. En declaracións da propia Juana, debido ao éxito desta convocatoria estaba previsto que organizasen estas exposicións con carácter anual.
miniatura|Juana Capdevielle no Ateneo de Madrid

 Actividade profesional e científica 

 Ateneo de Madrid 
Tamén en 1933 Juana Capdevielle conseguiu o posto de xefa técnica na biblioteca do Ateneo Científico, Literario e Artístico de Madrid. Nesta institución tamén tivo un papel moi activo. En xuño de 1933 foi elixida secretaria terceira da Sección de Historia do Ateneo. Lamentablemente, a documentación do Ateneo perdeuse tras a guerra e a ocupación do centro por parte de Falanxe, polo que non hai moitos datos sobre o seu percorrido no Ateneo.

O grupo teatral La Barraca realizou unha actuación no Ateneo de Madrid a petición de Juana Capdevielle Hai unha discrepancia nas datas achegadas por Mª Carmen García Lasgoity que sitúa esta actuación en 1936, logo dunha excursión a Tarrasa e Barcelona, mentres que Luis Sáenz de la Calzada fala, no mesmo libro,  dun  itinerario en inverno de 1935-36 por Madrid, Salamanca e Béjar, seguido de Cidade Real e, en abril de 1936, do itinerario de Sabadell, Barcelona, Tarrasa. A Barraca continuou, sen Federico García Lorca. En 1936 Manuel Altolaguirre pasa a ser o director de La Barraca. Reanudáronse as actuacións en xaneiro de 1937. " A primeira actuación de la Barraca, en esta su segunda fase fue en el Teatro Español", segundo declara Efrén Arias, recollido en  
 Primeiras Xornadas Euxénicas Españolas 
esquerda|miniatura|139x139px|Hildegart Rodríguez Carballeira, secretaria da Liga Española para a Reforma Sexual sobre bases científicas

As primeiras Xornadas Euxenéticas Españolas, baixo o título: Xenética, Euxénese e Pedagoxía Sexual, celebráronse entre o 21 de abril e o 10 de maio de 1933 na Facultade de Medicina da Universidade Central. Foron organizadas pola Asociación Profesional de Estudantes de Medicina, Gaceta Médica Española e a Liga Española para a Reforma Sexual sobre bases Científicas.

Xunto coas conferencias realizábanse cursiños técnicos, como por exemplo o curso sobre "Patoloxia da miseria e o traballo", que estaba especialmente dedicado ás clases traballadoras. Tratábase pois dunha convocatoria con claros compoñentes sociais e culturais no seu programa. Estas xornadas congregaron un número representativo de figuras do euxenismo español do momento. No programa figuraban os nomes, entre outros, de Nóvoa Santos, Ángel Ossorio y Gallardo, Luis Ramón Huerta Naves, César Juarroa e José María Outaola.

Juana participou no cursiño técnico número 20 sobre Pedagoxía e amor, no que tamén participaron Luis Huerta, R.T. Samper e a doutora N. González Barrio. Capdevielle presentou a conferencia El problema del amor en el ambiente universitario. Este texto, lonxe de ser unha comunicación científica, achega o punto de vista dunha muller universitaria que era o que buscaba o equipo organizador das xornadas:

Por esta razón a conferencia versará sobre a actitude da mocidade española da época, non dos aspectos técnicos ou científicos da euxénese:

Dividira a exposición baixo tres enfoques: o masculino, o feminino e finalmente "como debemos enfocalo os mozos auténticos e sinceros". No seu discurso oponse a determinadas postulados expresados por outros participantes das xornadas. É o caso dos do doutor Nóvoa Santos, autor de La Indigencia espiritual del sexo feminino. Las pruebas anatómicas, fisiológicas y psicológicas de la pobreza mental de la mujer, que abrira as xornadas co discurso "El sentido canibalístico y agresivo de la sexualidad":

Tamén fai referencia á novela La garçonne, de Victor Margueritte e á conferencia de Ramón J. Sender."El hecho cierto es que . nadie, hoy en día, puede afirmar con verdad que no tiene prejuicios: todos, desgraciadamente, los tenemos de una u otra indole. En esto pensaba yo precisamente el otro dia, oyendo desde uno de esos bancos, la conferencia de Sender." Coincide cos postulados de Marañón e esténdeos á mocidade do momento: 

Finalmente expresa abertamente a súas posturas sobre o matrimonio e o amor:

Capdevielle presentou as dificultades entre homes en mulleres como froito dunha falta de entendemento no concepto do amor, xa que os homes aínda non se adaptaran a "unha nova moral, máis limpa, máis sincera, máis responsable". Juana expuña un modelo de muller moderna no que o desexo era un compoñente máis, de xeito natural e sen estigmatizacións.
miniatura|Jimena Fenández de la Vega, outra das participantes nas Primeiras Xornadas Euxénicas Españolas |151x151px
Outras participantes nas xornadas foron a socialista Matilde de la Torre, cun discurso sobre feminismo e pacifismo;  Jimena Fernández de la Vega co cursiño "La herencia biológica en el hombre” e Hildegart Rodríguez Carballeira, figura destacada do euxenismo social e secretaria da Liga Española para a Reforma Sexual sobre bases científicas. Hildegart avogaba pola "maternidade consciente" e o control de natalidade e foi a responsable do cursiño "Birth control - Maternidad Consciente". 

 II Congreso Internacional de Bibliotecas e Bibliografía 

O 28 de maio de 1934 fúndase a Asociación de Bibliotecarios y Bibliógrafos de España,A asociación foi recoñecida formalmente o 25 de xuño de 1934. Desapareceu coa fin da Guerra Civil, substituído por ANABA (Asociación Nacional de Archiveros, Bibliotecarios y Arqueólogos) a raíz do anuncio do II Congreso Internacional de Bibliotecas e Bibliografía. Esta asociación editaba o Boletín de Bibliotecas e Bibliografía. Nesta asociación, Juana tivo un papel moi activo, e exerceu de tesoureira.

Un dos proxectos máis salientables da asociación foi a posta en marcha dun servizo de lectura primeiramente no Hospital Clínico San CarlosOnde se atopaba a facultade de Medicina de Madrid. e máis tarde no Hospital da Cruz Vermella de Madrid. Capdevielle tivo unha participación activa no servizo de lectura destinado aos enfermos do Hospital Clínico: encargouse persoalmente das visitas ao hospital,Segundo un documento depositado no arquivo da universidade, encabezado como: Biblioteca de la Facultad de Medicina. Sección Circulante al Hospital Clínico, Juan traballaba como voluntaria neste servizo e visitaba os enfermos os mércores e sábados. Citado en  da formación do persoal e da realización do proxecto do catálogo. Tratábase dun servizo circulante regulado polas normas establecidas pola biblioteca da Universidade de Madrid.

O Comité Internacional de Bibliotecas e BibliografíaHoxe Federación Internacional de Bibliotecas (IFLA) fundárase en Edimburgo o 30 de setembro de 1927. Foi o impulsor dos congresos internacionais, comezando polo Primeiro Congreso Internacional de Bibliotecas e Bibliografía celebrado en 1929. En maio de 1934 o Comité Permanente da Federación Internacional de Bibliotecas reuniuse en Madrid na súa sétima sesión, e nela decidiuse que o seguinte congreso internacional tería lugar en España.Juana aparece nunha foto da sesión de clausura da sétima sesión do comité, acompañada por María Moliner, Javier Lasso de la Vega, Jordi Rubió, Homero Serís, H. A. Kruss, M. Godet, T.P. Svensma, A.C. Breycha-Vauthier e Thiense H. A foto foi realizada por Luís Ramón Marín (1884-1944) Deste xeito créase a Comisión Organizadora española, formada pola Asociación de Bibliotecarios e Bibliógrafos de España.

O Segundo Congreso Internacional de Bibliotecas e Bibliografía celebrouse do 20 ao 30 de maio de 1935 entre dúas sedes: Madrid e Barcelona. A maior participación foi a española, pero nel participaron 27 países, aos que se sumaron representantes doutros catorce. O comité español do congreso estaba presidido por Teófilo Hernando, tiña como secretario a Javier Lasso de la Vega e Juana Capdevielle figuraba como primeira vogal. Na sesión inaugural, celebrada no paraninfo da Universidade de Madrid, Ortega y Gasset pronunciou o seu discurso La misión del bibliotecario.Ortega y Gasset liuno en francés.

O congreso organizouse a través de sesións plenarias e das sesións de distintas seccións temáticas. Dentro da sección de bibliotecas populares establecérase unha subsección dedicada ás bibliotecas de hospitais. Esta subsección estaba presidida por Henri Lemaître, bibliotecario honorario da Biblioteca Nacional de Francia e tiña a Juana Capdevielle como secretaria. Juana participou co texto "El fin que persiguen las bibliotecas de hospital, ¿debe ser distraer o instruir a los enfermos?" Nesta disertación falaba do valor terapéutico da lectura ou biblioterapia. 

Engadía a necesidade de seleccionar coidadosamente as coleccións destinadas ás bibliotecas de hospitais, incluíndo lecturas recreativas e divertidas, sen libros "excesivamente pesimistas", pero coidando a un tempo o seu valor literario.Síntese dos extractos citados en 

 A JAE e o sistema de clasificación decimal 
A Junta para Ampliación de Estudios e Investigaciones Científicas (JAE) concedeulle unha pensión de catro meses para ampliar os seus estudos en relación ao sistema de clasificación decimal en Alemaña, Bélxica, Francia e Suíza. É relevante sinalar que na solicitude que realiza Capdevielle indicaba que a súa traxectoria profesional viñera centrándose, de forma exclusiva, nas bibliotecas.

Tamén indicaba que estaba a  "reorganizar e continuar o catálogo por materias decimal" da Biblioteca do Ateneo.O impulso do sistema decimal na biblioteca do Ateneo debíaselle Bernardo G. de Candamo.Declaracións de Luis G. de Cardamo, fillo de Bernardo:

"Claro mi padre no era un técnico bibliotecario, era el socio bibliotecario, y entonces Juanita era una bibliotecaria de verdad, y entonces se impuso, con gran apoyo de mi padre que estaba encantado con eso y Juanita Capdevielle, se impuso el sistema decimal. Todavía en la sala de ficheros está la clasificación decimal, que no era nada fácil de usar en principio. A veces mi padre se peleaba con ella, porque mi padre tenía un formación literaria y Juanita Capdevielle tenía una formación técnica. (...) porque mi padre presumía mucho de haber introducido el sistema decimal, que a lo mejor en la Biblioteca Nacional todavía se estaba empezando o… hombre un poco como lo que ha pasado ahora con la informática, es igual." 
Candamo, Luis G. de. El universo del ateneísta más antiguo. Ateneo de Madrid. Archivo. p.6Candamo, Luis G. de. El universo del ateneísta más antiguo. Ateneo de Madrid. Archivo. p.6  

No informe preceptivo necesario para a concesión da pensión o director da Biblioteca Universitaria, Lasso de la Vega destacaba por unha banda a falta de oportunidades de formación no sistema decimal en España e pola outra o claro interese que tiña a Biblioteca da Universidade no tema, ao estaren a aplicalo daquela na Biblioteca de Filosofía e Letras.}esquerda|miniatura|Clasificación decimal

O sistema de clasificación decimal permitía organizar as coleccións por áreas temáticas, pero aínda non estaba implantado en España. Houbera un primeiro estudo piloto realizado na Universidade de Salamanca entre 1896 e 1898, seguido da súa aplicación na Biblioteca de Arquitectura e de Enxeñeiros do exército cara 1915.  A primeira biblioteca importante que aplicou a clasificación decimal aos seus fondos foi a Biblioteca de Catalunya, da man de Jordi Rubió, e posteriormente usouse tamén nas bibliotecas populares da Mancomunitat. A Clasificación Decimal Universal non foi obrigatoria nas bibliotecas públicas españolas ata 1939.Por Orde do 29 de xullo de 1939

O 13 de febreiro de 1936 resólvese a concesión da pensión da JAE por parte do Ministerio e dende ese día comeza a gozala.Porén, a bibliotecaria non chegou a esgotar os catro meses de pensión no estranxeiro, xa que en marzo de 1936 casou polo civilco avogado e político de Izquierda Republicana Francisco Pérez Carballo. A parella coñecérase probablemente na UniversidadeFrancisco cursou o chamado curso preparatorio  entre 1926 e 1927. Nel impartíanse tres asignaturas na Facultade de Filosofía e Letras: Lóxica Fundamental, Historia de España e Literatura Española. ou no Ateneo de Madrid.

 O Golpe de Estado do 18  de xullo de 1936 

Logo da vitoria da Frente Popular, o seu home foi designado Gobernador Civil da Coruña e o matrimonio trasladouse a Galicia. Chegaron  en tren Á Coruña o 12 de abril de 1936.. Dous días despois da súa chegada a Agrupación Republicana Femenina organizoulle a Juana un "vino de honor".La Voz de Galicia (A Coruña). 16 de abril de 1936. Citado en * 

Cando tivo lugar o golpe de Estado do 18 de xullo de 1936, permaneceu co seu marido no Goberno Civil ata o 20 de xullo,  pola mañá, momento en que abandonou o edificio -- que se estaba preparando para resistir o asalto --Segundo un texto inédito escrito polo irmán de Francisco, Ángel Pérez Carballo, que estaba co seu irmán no momento en que o goberno civil foi asaltado polos sublevados. Recollido en  por causa do seu embarazo. Refuxiouse na casa do boticario López Abente.  

O seu marido foi aprehendido coa rendición do Goberno Civil na tarde do domingo 20 de xullo e trasladárono ao cárcere da Coruña. Francisco Pérez Carballo foi fusilado na madrugada do 24 de xullo en Punta Herminia, preto da Torre de Hércules. O mesmo día do fusilamento, Pérez Carballo escribiu unha carta de despedida a Juana, asinada ás cinco da madrugada:Texto orixinal: "Juana: has sido lo más hermoso de mi vida. Donde esté y mientras pueda pensar, pensaré en ti. Será como si estamos juntos. Beso tu anillo una vez cada día. Te quiero. Paco.
Para Juana Capdevielle, mi querida esposa. Viernes, 24 de julio de 1936, cinco de la madrugada."

A familia Abente escondeulle a nova por seren conscientes do seu embarazo. Ela conseguiu chamar ao Goberno civil para ter novas do seu esposo. González Vallés indícalle que está ben e envíalle un coche levalo canda el. Porén, foi detida e encarcerada. Unha vez liberado do cárcere, o irmán de Francisco, Ángel Pérez Carballo, visítaa no pavillón de mulleres.Segundo o texto inédito escrito polo irmán de Francisco, Ángel Pérez Carballo. Recollido en  Segundo o relato do seu cuñado, Juana coñecería a nova do fusilamento do seu home o 27 de xullo. 

miniatura|Cárcere da Coruña.Algúns autores consideran que Juana sufrui un aborto en prisión. É o caso de Julián Casanova, que declara que foi debido a un ataque de nervios tras recibir as novas da morte do seu home. Porén outras voces desminten esta teoría, como os testemuños de Carmen Veiga, filla de Victorino Veiga, que convivira con ela nos seus últimos días:

Nesta liña tamén se sitúan as declaracións do sobriño de Juana. O xornalista Rafael Torres recolle tamén o testemuño de Maruja Santiso, que tiña 13 anos cando viu o cadáver de Juana. Nel afírmase que o médico que examinou o corpo indicara que a muller sufrira un aborto..  

O investigador da figura de Francisco Pérez Carballo, José Galán Ortega, sostén que o aborto non tivo lugar"De los calabozos del Cuartel de Asalto había pasado al pabellón de mujeres, punto en que la leyenda labrada en torno a su persona fabuló en diversas direcciones -como se analizó en su momento-, desde un aborto que nunca se produjo hasta algunas enfermizas proyecciones sexuales de los represores". e que esta idea está máis ben ligada á  "elaboración social dunha lenda morbosa" ao redor da figura de Capdevielle. 

Juana Capdevielle foi liberada coa prohibición de residir na Coruña e buscou acubillo en Vilaboa (Culleredo), na casa do deputado de Izquierda Republicana Victorino Veiga, a principios de agosto de 1936.Alí recibiu unha orde de deportación que nunca chegou a cumprir, pois na noite do 17 de agosto foi detida por membros da Garda Civil.Segundo o testemuño de Carmen Veiga de Fernando, Juana recibiu o 17 de xullo unha notificación para que acudise ao posto da Garda Civil de Vilaboa e na que se falaba dun desterro a 60-70 quilómetros. Ela e seus irmáns ían acompañándoa pola estrada cara Vilaboa. A metade do camiño parou un coche da Garda Civil que viña dende a dirección da Coruña. A parella da garda civil identificouna e meteuna no coche, para volver de volta cara A Coruña. Citado en   

Non hai información que permita reconstruír de xeito fiábel o decorrer dos acontecementos entre a súa detención pola Garda Civil e a aparición do seu cadáver. No proxecto Nomes e Voces figura como "paseada nun traslado da Garda Civil" e Galán Ortega afirma que foi "paseada (...),  por  un  grupo  de  falanxistas  nas proximidades de Rábade (Lugo)".

Porén, o xornalista Rafael Torres sinala o falanxista e tenente coronel Florentino González Vallés como o principal responsable primeiro da captura de Juana cando estaba refuxiada cos López Abente, e case con certeza do envío da Garda Civil a Vilaboa, xa que fora el quen asinara o oficio no que se indicaba a deportación. O autor apunta a alta probabilidade de que el mesmo encargase o asasinato a falanxistas locais. O historiador Paul Preston afirma que, "por orde de González Vallés", foi detida pola Garda Civil o día 17, transportada á Coruña e "entregada a un escuadrón falanxista". Este historiador tamén sostén que padecera un aborto e que foran moitos os rumores de que fora violada, práctica común no trato dado ás mulleres republicanas durante esa época. Achega como contraste o caso doutra muller que esquivou a pena de morte polo seu embarazo, a única muller alcaldesa en Galicia en 1936, a da Cañiza, María Gómez. 

O cadáver de Juana apareceu á mañá seguinte no km 526 da estrada Madrid - A Coruña, no Monte da Gándara, ás aforas de Rábade, provincia de Lugo. A súa defunción foi certificada o día 19 de agosto como muller descoñecida finada o día 18 agosto por disparos de arma de fogo en peito e cabeza.

Isto contrasta coas versións dalgunhas persoas que puideron ver o corpo esa mañá, que din que houbera quen a idenficara como a muller do gobernador da Coruña. A investigadora Carmen Blanco indica que houbo persoas que a identificaron no momento e que mandaron aviso á familia.  Carme Veiga de Bernardo, filla de Victorino Veiga contou que pasado o día 18 recibiron novas de que acharan nunha cuneta dun lugar indefinido da nacional VI.
alt=Imaxe da tumbra de Juana Capdevielle San Martín, 18 de agosto de 1936, no cemiterio de Rábade|miniatura|250x250px|Tumba de Juana Capdevielle no cemiterio de Rábade
Ao rematar a guerra e a petición da nai de Juana o cadáver foi exhumado e recoñecido polo amigo da familia Manuel Gómez-Acebo. Foi el quen se encargou da colocación da placa de mármore onde se inscribe o nome e a data de morte visible hoxe no cemiterio de Rábade. A consecuencia do recoñecemento, o 12 de setembro de 1939 engadíuselle unha nota ao rexistro de defunción. Nela aclárase que o rexistro desta muller descoñecida se corresponde con Juana Mª Clara Capdevielle y Sanmartín. 

O fusilamento de Capdevielle foi considerado oficialmente axustizamento. Así se le nun documento asinado por Miguel Gómez del Campillo, inspector xeral de Arquivos e interino de Bibliotecas,Miguel Gómez Campillo involucrárase dende 1937 nas "comisións depuradoras de bibliotecas" que operaban na zona do bando nacional e foi nomeado xuíz instrutor único do CFABA nos procesos de depuración de funcionarios en xullo de 1939. dirixido a Javier Lasso de la Vega,Javier Lasso de la Vega fora adscrito ao Ministerio de Educación Nacional en febreiro de 1938 e un mes máis tarde foi nomeado xefe do Servizo de Arquivos, Bibliotecas e Rexistro da Propiedade Intelectual do devandito ministerio. con data do 23 de setembro de 1938. Este oficio acompañaba unha solicitude para cubrir determinadas prazas vacantes no CFABA. Na listaxe de vacantes aparecía a de Juana Capdevielle, en situación "axustizada".

Está soterrada no cemiterio de Rábade. Na crónica escrita polo xornalista Rafael Torres son varias as testemuñas locais que lembran que a súa tumba sempre tivera flores, feito que recollen tanto Carmen Blanco como Claudio Rodríguez Fer nas obras literarias que lle dedicaron a Juana.

 Interpretacións biográficas 
miniatura|esquerda|Monumento ás vítimas da represión franquista, deseñado por Isaac Díaz Pardo, no Campo da Rata, A Coruña
Segundo José Galán Ortega, a memoria oficial franquista creou unha nova narrativa ao redor da figura de Francisco Pérez Carballo, oposta á da memoria republicana. Dentro desa dinámica proxectábase unha imaxe de debilidade do gobernador civil a través do discurso que se creou á súa vez sobre a súa esposa. Nel esaxerábase o papel desempeñado por Juana no eido político e tamén aspectos do seu carácter:

Coa fin do franquismo a memoria de Juana, como a doutras moitas outras vítimas, foron reivindicadas fundamentalmente pola memoria cultural republicana.

Nas últimas décadas, a diferenza do que ocorría nun inicio, "é a memoria da bibliotecaria e intelectual madrileña a que nos remite a do seu esposo e non ao revés".

 Obras 


 extractos en  e 

 Homenaxes e recoñecementos  
miniatura|A Juana Capdevielle en Rábade.
O concello de Rábade dedicoulle un monumento.. A escultura, obra de Luciano Couselo, foi inaugurada nunha homenaxe organizada polo Concello de Rábade, a Consellería de Presidencia e a Fundación Amigos de Galicia "O Grelo" o 29 de marzo de 2008. Na placa situada na base da escultura reprodúcese un poema de Claudio Rodríguez Fer, que está recollido no libro Ámote vermella.

O concello da Coruña dedicoulle unha rúa en maio de 2009.

En maio de 2006 Universidade da Coruña inaugurou o edificio que leva o seu nome (Edificio Xoana Capdevielle). Nel localízanse o Servizo de Biblioteca Universitaria, o Centro de Documentación e Arquivo e unha sala de estudo.

A exposición Biblioteca en Guerra, que tivo lugar na Biblioteca Nacional de España do 15 de novembro de 2005 ao 19 de febreiro de 2006 incluía unha fotografía de Juana Capdevielle e unha breve biografía.

O curso de verán organizado pola Universidade de Santiago de Compostela na Facultade de Humanidades do Campus Universitario de Lugo en 2007 e títulado: "As vítimas do 36 en Galicia. Memoria e Paz para sempre" incluíu unha intervención do sobriño de Juana, Juan Pérez-Carballo Veiga, en homenaxe a Francisco Pérez Carballo e Juana Capdevielle. No marco deste curso, a Compañía de Teatro da Universidade de Santiago de Compostela no Campus de Lugo, dirixida por Paloma Lugilde, representou a obra Km. 526, baseada no texto As costureiras, do escritor Claudio Rodríguez Fer.

A escritora Carmen Blanco, unha das principais investigadoras desta figura, dedícalle unha serie de breves textos dentro da súa obra literaria Atracción total. e baixo o pseudónimo de Emma Luaces, un texto de ficción titulado "Juana Capdevielle vive". Outro escritor que lle dedicou un poema a Juana Capdevielle foi Vicente Piñeiro.

Foi homenaxeada dentro das xornadas conmemorativas polo 75 aniversario do traslado da Facultade de Filosofía e Letras ao novo edificio da Universidade de Madrid, celebradas do 15 ao 17 de xaneiro de 2008.La Facultad de Filosofía y Letras de Madrid en la Segunda República: arquitectura y universidad durante los años 30: [exposición, del 18 de diciembre de 2008 al 15 de febrero de 2009]. [Madrid]: Sociedad Estatal de Conmemoraciones Culturales, 2008. Citado en 

Unha fotografía realizada pola axencia EFE, onde figura Juana Capdevielle traballando na biblioteca e máis o carro de libros que aparece nela formaron parte da exposición titulada "La Facultad de Filosofía y Letras en la Segunda República. Arquitectura y Universidad durante los años 30"  celebrada entre o 18 de decembro de 2008 ao 15 de febreiro de 2009.

O 15 de xuño de 2010 celebrouse a na Universidade Computense a Xornada sobre Juana Capdevielle San Martín, bibliotecaria da Universidad Central.

 Notas 

Referencias

 Véxase tamén 

 Bibliografía 



 Outros artigos 
 Represión franquista en Galicia
 Francisco Pérez Carballo
 Luisa Cuesta
 María Brey Mariño
 María Gómez González

 Ligazóns externas 
 Asociación para dignificación das Vítimas do Fascismo
 Biografía no sitio web A Coruña das mulleres
 Foto da sesión de clausura da sétima sesión do Comité Internacional de Bibliotecas da IFLA, realizada por Luís Ramón Marín (1884-1944), en Europeana



Categoría:Nados en 1905
Categoría:Finados en 1936
Categoría:Nados en Madrid
Categoría:Asasinados polo bando nacional en Galicia
Categoría:Pensionados da JAE
Categoría:Alumnos da Universidade Central de Madrid
Categoría:Bibliotecarios
Categoría:Artigos destacados sobre Galicia