Carlos Velo

Carlos Velo Cobelas, nado nos Pereiros (Cartelle) o 15 de novembro de 1909 e morto en México, onde viviu exiliado, o 1 de marzo de 1988, foi un cineasta galego e figura clave do cinema mexicano.

 Traxectoria 
miniatura|Casa familiar na parroquia de Cobelas, Cartelle.
 Primeiros anos 
Naceu nunha pequena aldea, onde o seu pai, José Velo Castro (1880-1973), exercía de médico. De rapaz, trasladouse á cidade de Ourense a estudar o bacharelato e despois Maxisterio. Nesta época coñeceu a Vicente Risco e da súa man embebeuse de galeguismo. Agromou tamén nestes anos a súa dobre vocación pola bioloxía e polo cinema.

 Universidade 
Por decisión familiar trasladouse a Madrid para realizar a carreira de medicina, pero Velo decantouse pola bioloxía.

Acadou a licenciatura en 1932 e iniciouse na investigación baixo a dirección de Cándido Bolívar Pieltain, quen tamén terminou os seus días exiliado en México. Impartiu na Universidade Central de Madrid as materias de entomoloxía e ciencias naturais. Curiosamente, dende a súa especialización como biólogo entrou en contacto co mundo profesional do cine, pois foi Velo o encargado de subministrarlle a Luis Buñuel as formigas vermellas que precisaba na filmación de Un chien andalou.

Velo coñeceu a través das sesións de cinema da Residencia de Estudiantes a obra de Robert Flaherty, Eisenstein, Pudovkin, Vertov e Alexandre Dovxenko. Entusiasmado cos seus descubrimentos fundou en 1933, e dirixiu, o cineclub da FUE. De aí viña o seu coñecemento persoal de Federico García Lorca. A repetida visión e estudo d' O acoirazado Potemkin marcou para sempre a súa vocación polo cine, adentrándose na técnica cinematográfica da man de Fernando Gutiérrez Mantilla. Experimentou coa fotografía utilizando unha pequena cámara Leica. Froito da colaboración co Mantilla foi a estrea en Madrid o 27 de marzo de 1934 de La ciudad y el campo. Tamén en 1934 realizou o documental, Almadrabas, ao que ía seguir Infinitos en 1935 con música de Rodolfo Halfter. Realizou Felipe II y el Escorial e axiña, durante unhas vacacións na terra, Galicia. Cando este último documental se exhibiu na Exposición Internacional de París recibiu o primeiro premio e mais o diploma dun xurado que presidía Buñuel. Até o ano 2010 conservábanse só 8 minutos da cinta, pero nese ano unha copia de 20 minutos foi atopada en Moscova polo profesor Vladimir Magidov."Galicia, la histórica película de Carlos Velo, hallada en Moscú tras 70 años perdida", artigo de Daniel Salgado en El País, 16 de decembro de 2010 .

 Guerra civil 
Ao inicio da guerra civil atopábase en Segovia preparando as oposicións á cátedra de Ciencias Naturais. Marchou para Cartelle pensando en fuxir coa súa muller Marylin Santullano a Portugal; desistiu do plan e rematou en Marrocos filmando, por espazo de seis meses, Yerbala.

En febreiro do 39 cun salvoconduto do exército republicano pasou a Francia como refuxiado, para o campo de concentración de Saint Cyprien-Josafat.

Xunto coa muller, grazas aos irmáns Fernando e Susana Gamboa, embarcou rumbo a México no vapor Flandre. Na capital mexicana, reuniuse na casa do pintor David Alfaro Siqueiros canda outros intelectuais españois. Deu clases de Bioloxía Xeral no Instituto Politécnico Nacional, recentemente inaugurado polo presidente Lázaro Cárdenas e nacionalizouse mexicano.

No número 6 da revista España Peregrina, de xullo de 1940, publicou Galicia, paisaje de sangre. Realizou varias colaboracións sobre temas de cinema para a revista Romance. En 1942 colaborou na fundación da revista Saudade, xunto a Florencio Delgado Gurriarán, Xosé Caridad Mateo e Ramiro Isla Couto. Foi membro da Unión de Profesores Universitarios Españoles que dirixía en México dende 1943 o científico Ignacio Bolívar y Urrutia (da que tamén eran membros os galegos Bibiano Fernández Osorio-Tafall e Lois Tobío Fernández). Proseguiu coa docencia en distintos centros ata que en 1944 decidiu abandonar o traballo afectado dunha forte depresión que lle causou a súbita morte da muller.

Recuperou azos mergullándose no cinema. Ocupouse dende 1946 ata 1953 da dirección do Noticiero Mexicano EMA e realizou os documentais México eterno, México incógnito e Historia de México. Coñeceu en 1952 o produtor iucateco Manuel Barbachano Ponce co que realizou a curtametraxe Tele-revista. Cando ao ano seguinte os irmáns Barbachano fundaron Teleproducciones, Velo pasou a ocupar o cargo de director técnico. Desenvolveu para Barbachano o proxecto Cine Verdad e puxeron en marcha o proxecto Raíces da autoría de Velo, pero que por problemas sindicais asinou Benito Alazraki. Con Raíces obtivo o Premio da Crítica no Festival Internacional de Cannes en 1955. Para Fernando Gamboa realizou un gran documental sobre a pintura mural mexicana (Pintura mural mexicana. Retrato de un pintor, sobre Diego Rivera e Arte público, dedicado a David A. Siqueiros).

 Actividades no exilio 
Participou en diversas actividades alentadas polos exiliados. Foi, en 1949, un dos socios fundadores do Ateneo Español de México, ao igual que outros galegos como José Almoina, Caridad Mateo, Manuel Porteiro Viñas e Arturo Souto. Identificado coa causa galeguista, foi un dos fundadores en 1953 do Padroado da Cultura Galega (no cal se sumou á liña máis radical representada por Luís Soto) e, en 1958 alentou, sendo presidente do Padroado, a aparición da revista Vieiros que integraba tamén a Florencio Delgado Gurriarán, Luís Soto e Elixio Rodríguez. Antes, en 1956 enviara ao Primeiro Congreso da Emigración de Buenos Aires a súa proposta para a creación dun Centro Cinematográfico Galego. Realizou tamén un documental sobre a pintura do seu amigo Arturo Souto. É de salientar que o primeiro número de Vieiros codirixido por Carlos Velo, Florencio Delgado Gurriarán e Luís Soto saíu en 1959. Un segundo número, codirixido polos mesmos, saíu en 1962. No terceiro, de 1965, Florencio Delgado foi substituído por Xosé Caridad Mateo. O último número de Vieiros saíu na primavera de 1968.

En 1956 dirixiupara a produtora de Barbachano a súa primeira longametraxe, Torero, trasunto cinematográfico da biografía de Luís Procuna, coa que recibiu unha Mención do Xurado na 17 edición da Mostra de Venecia e unha preselección na categoría Mellor Documental para o premio ÓscarDatos procedentes da base de datos (The Official Academy Awards® Database ) da páxina oficial dos premios Óscar (edición 30 de 1957): Albert Schweitzer, Jerome Hill, produtor (gañador); On the Bowery, Lionel Rogosin, produtor; Torero!, Manuel Barbachano Ponce, produtor.  de 1957. Dende o seu posto en Teleproducciones colaborou de maneira decisiva en Nazarín (1958) de Buñuel e en Sonatas (1959) de Juan Antonio Bardem. A petición de Alfredo Guevara participou na creación do Instituto Cubano de Arte e Industria Cinematográfica (ICAIC). En 1960, tamén con Barbachano, asumiu o desafío de levar ao cine Pedro Páramo, a novela do seu amigo Juan Rulfo. Carlos Fuentes colaborou no guión, axudándolle a recrear a atmosfera do universo rulfiano. O mesmo Rulfo colaborou na localización de paisaxes nos estados de México e Hidalgo. A película estreouse en 1966 sen que Velo se considerase satisfeito do resultado a pesar de que a crítica loou o coidado técnico e a fotografía en branco e negro. A polémica que arrodeou a presentación do filme levouno a un cine máis comercial. En 1967 a película presentouse ao Festival de Cannes.  

Para a produtora da súa segunda muller, Angélica Ortiz, realizou Don Juan 67, Cinco de chocolate y uno de fresa, Alguien nos quiere matar e El medio pelo. En 1971 dirixiu o Centro de Producción de Cortometraje dende o que impulsou unha fonda renovación do cine mexicano. En 1975 pasou a dirixir o Centro de Capacitación Cinematográfica, aceptándose a súa proposta de nomear a Buñuel Presidente honorario do mesmo. Seguiu a realizar documentais como Universidad comprometida, no cal incluíu o discurso de Salvador Allende aos estudantes da Universidade de Guadalaxara en decembro de 1972; esta curtametraxe foi premiada en 1976 co Colón de Oro do Público no II Festival de Cine Iberoamericano de Huelva. Filmou tamén Homenaje a León Felipe e Cartas de Japón.

 Persoal 
Casou con María Luisa Santullano "Marilyn", coa que tivo dous fillos, Teresa e Luis. Marilyn faleceu nos anos 40 e Carlos Velo volveu casar en 1966 con Angélica Ortiz, e posteriormente unha terceira vez con Carol de Swan.

 Filmografía (incompleta) 
 Curtametraxes documentais 
 La ciudad y el campo (1934), B/N, 9 min. 31 s., director e guionista
 Almadrabas (1934), B/N, 21 min., codirector e guionista
 En un lugar de Castilla (1934), director e guionista
 Felipe II y El Escorial (1935), B/N, 17 min. 20 s., codirector e guionista
 Infinitos (1935), B/N, codirector e guionista
 Castillos en Castilla (1935), B/N, codirector e guionista
 Galicia y Compostela (1935), codirector e guionista
 Tarraco Augusta (1935), codirector e guionista
 Saudade (1936), codirector e guionista
 Yebala (1937), director
 Galicia (1937), director
 Terra do chicle (Tierra de chicle), (1952), 14 min. V.O. subtitulada en galego, director
 Los que sí y los que no (1972), director, produtor e guionista
 El rumbo que hemos elegido (1972), director, produtor e guionista
 Cartas a Japón (1973), director, produtor e guionista
 A la mitad del camino (1973), director, produtor e guionista
 Baja California: Último paraíso (1973), director, produtor e guionista
 Baja California: Paralelo 28 (1973), director, produtor e guionista (Carlos Velo foi candidato a XVI Premio Ariel na categoría Mellor Curtametraxe Documental por este filme)
 Forum de Roma (1974), director, produtor e guionista
 Homenaje a León Felipe (1974), 13 min., director
 Laberinto (1975), director, produtor e guionista
 El pueblo maya (1983), director, produtor e guionista

 Longametraxes documentais 
 Romancero marroquí (Der Stern von Tetuan) (1939), codirector
 Torero! (1956), B/N, 80 min., director e guionista (Mención do Xurado na 17 edición da Mostra de Venecia (1956); candidata ao Mellor Documental no premio Óscar (edición 30 de 1957); escollida como un dos Mellores Filmes Estranxeiros (Top Foreign Films) polo National Board of Review of Motion Pictures en 1957 canda Ordet, Gervaise, The Red Baloon e A Man Escaped)

 Longametraxes de ficción 
 Entre hermanos (1944), coguionista (Carlos Velo, xunto con Emilio Fernández e Mauricio Magdaleno, foi candidato a I Premio Ariel na categoría Mellor Guión Adaptado por este filme)
 Raíces (1953), B/N, 103 min., guionista
 Chistelandia (1958), codirector
 Nueva Chistelandia (1958), codirector
 ¡Vuelve Chistelandia! (1958), codirector
 Nazarín (1958), B/N, 93 min., conselleiro de produción
 Sonatas (Aventuras del marqués de Bradomín) (1959), produtor
 Don Juan 67 (1966), director e guionista
 Pedro Páramo (1969), director
 Secreto eterno (1966)
 Cinco de chocolate y uno de fresa (1967) director e guionista
 El medio pelo (1970) director e guionista
 Alguien nos quiere matar (1977) director e guionista

 Literatura 
 Relatos 
 Memoria erótica. 1998. Colección O fardel da memoria, 6. Edicións A Nosa Terra. Promocións Culturais Galegas, S.A., 104 páxinas, limiar de Miguel Anxo Fernández, ISBN 84-89976-53-8.Algunhas das ilustracións do libro: Hedy Lamarr, 1933, Bessie Love, 1921, Edwina Booth, 1930 , Renée Adorée, 1924, Norma Talmadge, 1927, Lupe Vélez, 1929 ...

 Documentos 
 Informe. O Centro Cinematográfico Galego: Un manifesto de intencións. Primeiro Congreso da Emigración Galega, celebrado en Bos Aires en 1956.
 O Centro de Imaxe de Galicia. Axencia Audiovisual Galega.
 Recoñecementos 
Dende España, se ben moi tarde, comezan a chegarlle os recoñecementos. En 1976 a Filmoteca Española tribútalle unha homenaxe. En 1977 as V Xornadas de Cine de Ourense promoven unha primeira homenaxe galega, á que asiste o propio Velo. Pero, antes do recoñecemento pleno a un e outro lado do Atlántico, Velo habería de pasar serias dificultades. No sexenio do presidente José López Portillo foi inxustamente acusado, como logo se demostrou, de fraude na xestión de fondos públicos. Os catro meses pasados no cárcere minguaron a súa saúde. Velo é reivindicado publicamente no sexenio de goberno do presidente Miguel de la Madrid, que en 1984 o nomea subdirector de medios audiovisuais no Consejo Nacional de Ciencia y Tecnología.

Comezada a década dos oitenta, o Ministerio de Cultura do goberno español, presidido por Felipe González, encárgalle unha serie de curtametraxes, finalmente editadas en vídeo, sobre os republicanos exiliados en México. Velo realiza Tres pintores e Pintura e poesía. En 1983 recibe da Xunta de Galicia o premio "Mestre Mateo" e en 1985 fíxoselle unha retrospectiva-homenaxe no Festival do Carballiño. Despois da súa morte en México, na súa memoria a Consellería de Cultura constituíu en 1989 o Premio de Guións "Carlos Velo". En 2009 recibiu a título póstumo o Premio Chano Piñeiro2009, 4º Premio Chano Piñeiro. Acta do xurado do 14 de decembro de 2009. xunto con Xosé Luis Cabo, María Bouzas e Xavier Villaverde.

En 1999 a súa neta Laura Gardós Velo, tamén directora de cine, realizou un documental sobre a súa figura, titulado Vieiros, vida y obra de Carlos Velo.

 Notas 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 

 Carlos Velo. Entregas de Comunicación Cultural . Imaxe. Número Extra. 1.8.1985. Coordinadores: Emilio Carlos García Fernández, Miguel Anxo Fernández. Dirección Xeral de Cultura. Consellería de Educación e Cultura. Xunta de Galicia.
 Vieiros. 1999. Documental de Laura Gárdos Velo (México D.F., 1967), neta de Carlos Velo que inclúe materiais do arquivo familiar.
 A Xunta rexeitou en vida a Carlos Velo. Luís Álvarez Pousa. 01.02.2007. Historia do audiovisual de Galicia. Axencia Audiovisual Galega.
 Vieiros: los senderos de Carlos Velo. Teresa Velo. Los Universitarios, No. 004, xaneiro 2001. Universidad Nacional Autónoma de México .
 As imaxes de Carlos Velo. Miguel Anxo Fernández. 2002. Edicións A Nosa Terra. Promocións Culturais Galegas, S.A. ISBN 84-96202-43-7.
 A volta a Cartelle. [Fotografías, 1967]. Fundación Carlos Velo, 2017.

 Outros artigos 
 Diáspora galega
 Ligazóns externas 
 Carlos Velo en Cine mexicano 
 Carlos Velo en AVG

Categoría:Directores de cinema de Galicia
Categoría:Galegos de México
Categoría:Artigos destacados sobre Galicia
Categoría:Nados en Cartelle
Categoría:Nados en 1909
Categoría:Finados en 1988