Pardo de Cela

Pedro Pardo de Cela Aguiar e Ribadeneira, coñecido como don Pedro Pardo de Cela, nado en Betanzos cara ao 1425 e executado en Mondoñedo o 3 de outubro de 1483, foi un mariscal galego medieval, decapitado diante da catedral mindoniense por mandato do gobernador do reino nomeado polos Reis Católicos.

 Traxectoria 
miniatura|250px|Torre do castelo de Castro de Ouro, e ruínas das murallas ao fondo.
Segundo fillo de Xoán Nunes Pardo de Cela, o Vello, comendeiro do bispado de Mondoñedo, e de Teresa (ou Violante) Rodríguez de Aguiar, ao falecer o seu irmán herdou as propiedades e privilexios da familia. A súa posición mellora ao casar coa filla do Conde de Lemos, Sabela Pérez Osorio, que viñera co seu tío, Pedro Enrique de Castro, bispo de Mondoñedo (1426-1445) á cidade episcopal, onde Pardo de Cela era meiriño, en representación da Casa de Lemos. O bispo deulle en dote de voda todas as rendas do bispado, agás as que necesitaba para o seu sustento. Falecido o bispo en 1445, Pedro Pardo trasládase a Viveiro, onde chega a ser alcalde (a mención máis antiga que se ten del é unha sentenza de 1464 en que se titula alcalde de Viveiro e comendeiro do bispado) e en 1474 xa ten o título de Mariscal. Merca a "casa do Carballo de Galdo", cabeza do seu morgado. Adquiriu moitos beneficios por herdanza, matrimonio e concesión real.

Foi pai de Costanza de Castro e de Beatriz:

 A revolta irmandiña 

A pesar de que a historiografía galeguista chega ao extremo de facer del un irmandiño, o certo é que foi un dos seus máis acérrimos inimigos e tivo que fuxir de Galiza até a restauración nobiliaria. Da súa ferocidade dá conta a famosa frase referida por Pedro Paxariño no preito Tabera - Fonseca, onde Pardo de Cela lle di ao Conde de Lemos que aforque todos os seus servos:

Ao finalizar a revolta co restablecemento da nobreza e da Santa Irmandade, aínda ficaron preitos pendentes, en 1467 a Condesa de Santa Marta queixábase á Irmandade:

En 1469 o Concello de Viveiro envía unha relación ao rei, na que se queixan da violencia dos nobres: 

 A guerra de sucesión 

miniatura|A raíña Sabela era curmá de Isabel de Castro, a muller de Pedro Pardo.
Á morte de Henrique IV de Castela, a maioría da nobreza castelá apoiou a causa de Isabel de Castela, acusando á filla do rei, Xoana, de ser filla ilexítima de Beltrán de la Cueva e alcumándoa la Beltraneja. A nobreza galega en xeral apoiou á herdeira máis lexítima que ademais supoñía a unión dos reinos de Castela e Portugal fronte á unión con Aragón. Pardo de Cela, xunto coa súa familia política e o bispo Alonso I de Fonseca, puxéronse da parte de Isabel, e parece que o mariscal chegou a combater en Zamora. Participou tamén xunto a Fonseca no cerco a Pontevedra de 1476.

 O enfrontamento coa coroa 
O seu apoio a Isabel a Católica contra a pretendente lexítima Xoana de Castela foi axiña recompensado pola nova raíña ratificando todos os seus privilexios e sendo confirmado no seu cargo de alcalde de Viveiro. Pero o mariscal non ía acomodarse á política de control da nobreza dos novos reis e logo entrou en conflito con eles. No 1476 é destituído da alcaldía polos Reis Católicos e o posto de alcalde pasa a ser para Xoán de Viveiro, quen xa fora alcalde antes de que Henrique IV nomease a Pardo de Cela. A muller de Xoán de Viveiro era María de Acuña, a madriña do casamento dos Reis Católicos. Pedro Pardo tiña o poder do Señorío de Viveiro, xa que o rei Henrique IV o recompensara polo seu apoio. Pero cando este morreu, Pardo de Cela xa non tiña un valedor, polo que o Señorío volveu ás mans de Xoán de Viveiro. Isto condicionou moito a relación de Pedro Pardo cos Reis Católicos. O 10 de xuño de 1478 os reis comínano a satisfacer as súas débedas coa coroa inmediatamente e o 26 dese mes Fernando de Aragón prohíbelle construír fortalezas, utilizar portos e entrar en Viveiro e na súa comarca, baixo pena de confiscación. Ese mesmo ano os Reis Católicos escriben aos concellos de Santa Marta de Ortigueira e Mondoñedo para que non o deixen entrar nos seus lindes. É neste clima de enfrontamento cos cidadáns e coa coroa que chega a Galiza en 1480 Fernando de Acuña con ordes claras de pacificar o reino e restabelecer os dereitos usurpados, como lle escribiu a raíña ese mesmo ano:

Asustado ante o perigo que corre a súa vida, pide unha carta de "seguro e amparo" aos Reis e refúxiase na Fortaleza da Frouseira, onde se fai forte e derrota decote as tropas castelás e as "hermandades", comandadas por Acuña e Luis de Mudarra. A raíña confirma en carta a Fernando de Acuña o 4 de novembro de 1480 a fidelidade do seu vasalo:

Así a todo, a súa persecución continúa. En 1483 cae a fortaleza da Frouseira e o 7 de decembro é detido na casa de Fonsa Yáñez no Castro de Ouro (no actual concello de Alfoz, Lugo) e lévano preso a Mondoñedo, onde dez días despois lle cortan a cabeza "por cruel e poderoso", segundo palabras do Poder Real.

miniatura|300px|Mapa dos reinos e territorios gobernados polos Reis Católicos arredor do ano 1500. A dúas cores os reinos que foron sometidos ou anexados no seu mandato; Galicia, Navarra e Granada.
A causa da súa morte non fica clara. A tradicional atribución a unha vontade explícita dos reis non está documentada, o que levou a algúns estudosos a atribuíla a enfrontamentos coa nobreza local que naquel momento apoiaba a Acuña (e que tiña moitos asuntos pendentes co mariscal). Xa as crónicas da época insinúan a situación de Acuña aínda que sen deixar claro quen apoiaba a quen:
 Isto apoia a teoría de que Acuña, incapaz de controlar o territorio aproveitou un momento de debilidade dos seus opoñentes coa morte do Conde de Lemos para dar un golpe de forza e intentar subxugar a nobreza rebelde. Isto concorda co feito de que Fernando de Acuña foi deposto do seu cargo a comezos do ano seguinte, aínda que non perdeu a confianza dos reis e acabaría os seus días como vicerrei en Sicilia.

miniatura|190px|A Mariscala, cadea que a tradición di que mantivo preso a Pardo de Cela.
A figura do mariscal é unha das máis mitificadas da historia de Galicia. Moitas veces foi usada como símbolo de resistencia da nobreza galega fronte á castelá, visión que a historiografía deu como simplificada por demais. Da mesma forma, tamén o é a intención de facer do mariscal un criminal sen escrúpulos. Pardo de Cela era un personaxe normal no seu contorno. A nobreza galega da época dubidaba entre a unión con Portugal ou con Castela e intentaba extorsionar aos servos de tal forma que deu lugar ás revoltas irmandiñas.

 A lenda 
Segundo a lenda, os mandatarios reais tramaron a traizón da Frouseira ante a imposibilidade de poder conquistala. A Pardo de Cela teríano vendido os 23 criados que defendían a fortaleza. Os "cantares" din que o traidor foi Roi Cofano do Valadouro. A rexa loita durante tres anos na Frouseira, a traizón dos criados e a degolación, coas semellanzas á morte de Xesús, convérteno axiña en mito e comeza a ser trobado en feiras e mercados.

 A ponte do Pasatempo 
miniatura|A ponte do Pasatempo en Mondoñedo.
Non obstante, a lenda máis tradicionalmente asentada verbo da execución do Mariscal di que a súa dona traía consigo o perdón real cando foi entretida polas xentes do bispo de Mondoñedo, inimigo do Mariscal, na ponte desde entón coñecida como "do Pasatempo". Entrementres, a execución xa se estaría a consumar, e a cabeza do mariscal, xa desprendida do corpo, estaría a rodar polos banzos do cadafalso, mentres os seus beizos pronunciaban as verbas "credo, credo, credo".A execución do Marechal Pero Pardo de Cela.

Actualmente, a ponte do Pasatempo é un lugar moi visitado de Mondoñedo, e sobre a lenda arredor da morte do Mariscal teñen corrido ríos de tinta en forma de poemas, cancións, novelas, ensaios histórico-lendarios e análises científico-históricas destinados a esclarecer que parte podería ter de verdade.

 A tumba do mariscal 
O único que se sabe dos últimos meses do Mariscal é grazas á chamada "Relazón da carta executoria" (da cal existen tres versións, dúas en galego e unha en castelán). Unha Relazón foi atopada no pazo dos Taboi, concello de Outeiro de Rei, e escrita con case toda seguridade por un membro da familia dos Saavedra, aló polo ano 1515.

Nese texto, exprésase a propósito do seu soterramento:

miniatura|250px|Pero Pardo foi degolado publicamente na praza de Mondoñedo fronte á catedral.
Parece que foi exactamente así como di a "Relazón" pois, ao facer unhas obras na catedral mindoniense o día 16 de marzo de 1965, quedou ao descuberto unha sepultura co escudo de armas do Mariscal e coa inscrición Pardo de Cela arno de Viveiro no mesmo sitio que sinala o documento. Levantada a lápida, apareceron tres cranios cos ósos correspondentes e, debaixo deles, os restos do citado arcediago [= arno], Xoán Pardo de Cela, que morrera no 1613.

Enrique Cal Pardo, no prólogo do libro Mito do Mariscal, sinala a evidente relación familiar dos restos do Mariscal e do seu fillo coa tumba do arcediago. Ademais, o doutor D. F. Mayán, presente durante a apertura da tumba, indicou que se atopou unha moeda coa efixie de Henrique IV, que non podía ser do arcediago.

Co gallo destas obras trasladouse a lápida do mariscal fronte á capela da Virxe Inglesa. Durante este traslado deteriorouse a lápida: aínda hoxe ten cemento enriba e na actualidade é ilexible. A colocación orixinal da tumba era xunto ao Pulpito do Evangeo, e porta da Capela mor da Catedral segundo a familia Saavedra.

 Notas 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 

 : "Mitos da historiografía galeguista", publicado en versión reducida en "Mitos de la historiografía galleguista", Manuscrits. Revista d’història moderna 12, Barcelona, 1994, pp. 245–266.
 :.
  (2004): O mito do Mariscal Pardo de Cela: historia, lendas e literatura, Asociación Cultural O Mundo de Galea. ISBN 84-609-1128-4.
  (1981) El Mariscal Pardo de Cela y la Galicia de fines del siglo XV, Editorial Alvarellos, Lugo, 196 pp., ISBN 84-85311-39-6.
  (1986) “Documentos medievales de Betanzos (I). Los Pardo de Cela del siglo XV”, Anuario Brigantino 9, pp. 23–30.
  (1993) "El mariscal Pardo de Cela. Apuntes para una recapitulación necesaria", en Conclusións das primeiras xornadas históricas e arqueolóxicas da Mariña Lucense. Foz: A Frouxeira e o Mariscal Pardo de Cela, Lugo, pp. 118–136.
  (2005): "Pardo de Cela, Mariscal", artigo en Gran Enciclopedia Galega Silverio Cañada.
  (2005): "El mariscal Pardo de Cela. Una injusticia ejemplar", Torre de los Lujanes: Boletín de la Real Sociedad Económica Matritense de Amigos del País, 55 , pp. 83–108.
  (2006) "El mariscal Pardo de Cela. Leyenda, mito y realidad", pp. 1–63 en O Mariscal Pardo de Cela e o seu tempo, I xornadas de historia medieval, Deputación provincial de Lugo, ISBN 84-8192-344-3.
  (2013): "El testamento del Mariscal Pardo de Cela. Noticia del hallazgo y edición del documento", Cuadernos de Estudios Gallegos, LX, núm. 126 , pp. 171–223.
 : "Ecos románticos en «El Mariscal Pedro Pardo», drama inédito de Emilia Pardo Bazán" 
 {{Cita libro |título=Recuento de las casas antiguas del reino de Galicia|autor= |autor2= et al. |anoorixinal=1660 |ano=1986 |formato=int. e ed. crítica con notas |editorial=Xunta de Galicia |isbn=84-505-3389-9 }}

 Outros artigos 
 Castelo da Frouxeira
 Casa do Carballo de Galdo
 Castelo do Castro de Ouro
 Lamento da Frouseira O Mariscal Ligazóns externas 
 Britonia
 "El mariscal Pedro Pardo de Cela" celtiberia.net, 19/8/2005 .
 "Atopan o testamento do mariscal Pardo de Cela" Telexornal Mediodía, TVG, 22/1/2013.
 20px "Capítulo 13: Nación de Breogán" de Historias de Galicia'', 4/11/2007, TVG.

Categoría:Personalidades da Idade Media de Galicia
Categoría:Nados en Betanzos
Categoría:Finados en 1483
Categoría:Artigos destacados sobre Galicia
Categoría:Revoltas irmandiñas