Uxía (cantante)

Uxía Domínguez Senlle, de nome artístico, Uxía, nada en Sanguiñeda (Mos), o 19 de novembro de 1962, é unha cantante galega de gran relevancia a nivel nacional e internacional. Foi recoñecida polo seu traballo de divulgación da poesía galega, renovación da música tradicional e fusión con outras culturas lusófonas.

O seu traballo representa un punto de encontro de diferentes culturas. Creou o seu repertorio a través das súas viaxes e intercambios con músicos de Brasil, Portugal, Cabo Verde ou Guinea-Bisáu, como João Afonso, Dulce Pontes, Rui Veloso ou Tito Paris.

En corenta anos de carreira lanzou doce discos polos que recibiu, entre outros, o Premio da Crítica Galicia 2016, o Premio ao Mellor álbum de música de Raíz nos Premios de música independente de España 2012 por Meu Canto, seleccionado tamén como Top of the World pola revista británica Songlines. 

Tamén creou e dirixiu proxectos colaborativos como Cantos na Maré, Enredadas e De tu casa a la mía.

Traxectoria persoal
Uxía naceu en Sanguiñeda no seo dunha familia moi vinculada á música.

Estudou Filoloxía Románica no Colexio Universitario de Vigo e na Universidade de Santiago de Compostela, onde profundou na literatura e raíces musicais galegas. 

Colabora asiduamente en medios de comunicación escritos, de televisión e especialmente na radio. É crítica musical para o programa Diario Cultural, que dirixe Ana Romaní na Radio Galega. Interveu na creación literaria colectiva Polifonía e participou en numerosas experiencias pedagóxicas.

A raíz do afundimento do buque Prestige en novembro de 2002 fronte ás costas galegas, Uxía actuou como voceira do colectivo cidadán Nunca Máis que reclamaba a depuración de responsabilidades e unha maior protección do medio mariño e litoral. Anos despois, en 2006, Uxía volveu actuar como voceira de Nunca Máis durante a crise dos incendios forestais de agosto. Tamén cantou nos campamentos de refuxiados saharauís de Tindouf en varias ocasións.

Traxectoria musical
Uxía comezou a cantar dende moi nova, como solista e tamén como membro de formacións locais, como a Coral Polifónica do CRC do Porriño.

A súa carreira comezou oficialmente en 1985, cando gañou o primeiro premio do Festival de Bergantiños. En 1986, con só vinte e catro anos, publica o seu primeiro álbum, Foliada de Marzo, cunha música bastante próxima ao tradicional, influenciada polo espertar da poesía galega na música popular. Ao ano seguinte incorpórase como vocalista ao grupo Na Lúa, un dos buques insignias do folk galego, e talvez o máis renovador dos anos oitenta. Con eles grava dous discos, A Estrela de Maio (1987) e Ondas do Mar de Vigo (1989). Catro anos despois, en 1991, deixa o grupo e edita outro álbum en solitario, o cosmopolita Entre cidades, un paseo emocional polas cidades do mundo en clave literaria co que achega aires pop e un certo sabor urbano á súa discografía.

O 6 de marzo de 1994 participa no espectáculo Mulleres a viva voz, con Amália Rodrigues e coa mallorquina Maria del Mar Bonet. A partir dese momento continuará na liña máis cosmopolita, destacándose polas súas intervencións en discos alleos, polas colaboracións en concertos de varios artistas e pola creación de espectáculos plurais sobre a canción de mulleres ou o ámbito da lusofonía. Un bo exemplo é o festival Cantos na Maré un proxecto cultural pioneiro que a través da lingua e da música traza un mapa común entre os territorios lusófonos, e que despois de varias edicións en Pontevedra, no 2009 comezou unha nova andaina no Brasil e dende 2020 en Santiago de Compostela baixo o nome de Maré. Outros proxectos destacados son O cantar das mulleres, O cantar das galegas, Natal dos simples, Son Delas ou O mar nunha flor.

O seu maior éxito chegou en 1995 co álbum Estou vivindo no ceo, producido polo portugués Júlio Pereira, e que a deu a coñecer en toda Europa. Nel renova a canción tradicional galega, con algúns dos seus temas máis coñecidos, como o “Alalá das mariñas” ou “A laranxa”. O disco dá pé á aparición de todo un amplo abano de vocalistas femininas nos finais dos anos noventa, como Guadi Galego, Leilía ou Anubía. Editado en Europa, os Estados Unidos e o Canadá, foi recoñecido pola crítica europea coma un dos mellores álbums daquel ano e orixinou a primeira xira internacional de Uxía, con actuacións en Alemaña, Austria, Italia, Escocia, Cuba e Arxentina.

Despois de participar en media ducia de proxectos colectivos, grava La Sal de la Vida (1997), xunto a Rasha (Sudán), María Salgado (Castela) e Xesús Pimentel. No 2000 Uxía publica Danza das Areas, unha proposta musical complexa producida polo pianista Nani García e na que participan máis de 40 músicos e vocalistas convidados, entre os que destacan Dulce Pontes, Xosé Manuel Budiño, Maria del Mar Bonet, Karen Matheson, Donald Shaw (Capercaillie), Michael McGoldrick, João Afonso, Susana Seivane ou Quim Farinha.

Eterno navegar, o seu quinto álbum de estudio en solitario, foi incluído entre os mellores na categoría de World Music da BBC. É un disco de autora co que Uxía consegue, xunto co pianista e produtor Paulo Borges, que as raíces galegas convivan cos cantos portugueses e africanos dun modo natural, innovador e vangardista. Con el, Uxía realizou unha xira pola península ibérica, Cuba, o Brasil, a Arxentina e o Uruguai.

Meu canto, o seu sexto álbum, foi gravado en Brasil nos estudios da editora Biscoito Fino, con Jaime Alem (director musical de Maria Bethânia) como produtor e a dirección musical e os arranxos de Sérgio Tannus. O traballo é unha celebración dos seus 25 anos de carreira. Contén pezas inéditas e relecturas dalgúns temas históricos. Conta coa colaboración dos músicos brasileiros Lenine, Socorro Lira e Fred Martins. Recibiu varios recoñecementos importantes, como o Mellor Álbum de Música de Raíz nos Premios de la Música Independente de España, o Premio Opinión á Mellor Artista e Traxectoria de Música Folk e foi elixido Top of the World na revista británica Songlines.

Ademais de manter unha prolífica carreira musical en solitario e de colaborar en ducias de proxectos alleos, Uxía produce, escribe e compón cancións para os primeiros traballos discográficos de Emilio Rúa, Cantareiras do Berbés, Malvela e a Señora Carmen e para A nena e o Grilo.

Os seus temas están tamén recollidos en máis dunha ducia de compilacións nacionais e internacionais. Tamén compón ou intervén na banda sonora orixinal de varios proxectos audiovisuais, como Río de Sombras, Minas, Lobos, Abrígate, Que culpa tiene el tomate, Maimiño e Frágil equilibrio.

Representou a Televisión de Galicia en 1991 nun festival de televisións rexionais celebrado en Nüremberg e a Galiza na Expo 98 de Lisboa e na edición de 2004 do Liet International celebrada en Leeuwarden, onde acadou o terceiro posto.

No ano 2017 foille concedido o Premio Rebulir da Cultura Galega, en recoñecemento a súa traxectoria na difusión e posta en valor da música galega.Uxía, Gayoso e Lois Antón recibirán os premios Rebulir de Cultura Galega en Ramirás

No ano 2018 recibiu o premio da Música Independente ao mellor álbum galego con Uxía-o.

Proxectos colectivos
Ademais dos festivais mencionados, Uxía tamén dirixiu varios proxectos colectivos:
 CoraSons: traballo multidisciplinar no que participan máis de corenta artistas lusófonos, como Couple Coffee, Carlos Blanco ou António Zambujo. 
 A nena e o grilo e Canta o cuco, con Magín Blanco, co obxectivo de achegar a música en galego ás novas xeracións.
 María Fumaça e Xiqui xoque, fiú fiú!, para público familiar con cancións novas e pezas reinterpretadas. 
 Enredadas, con Ugia Pedreira, Carmen París e Martirio. Para promover a arte como encontro e revisitar a copla, a xota aragonesa e os alalás desde unha ollada feminista. As catro artistas teñen en común o seu compromiso pola reconversión da canción popular española, da copla, do canto telúrico galego, da xota con aires tropicais, etc. 

Medios de comunicación
Uxía é un referente para os medios de comunicación galegos. Desenvolveu funcións como:
 Asesora musical do programa Alalá na TVG.
 Directora do programa Outras músicas e da sección A mala de Uxía, de Xurxo Souto, na Radio Galega.
 Crítica no Diario Cultural de Ana Romaní, na Radio Galega.
40 anos de música e palcos
No 16 de marzo de 2025 celebra as súas catro décadas de carreira co espectáculo Será por Flores, no Auditorio de Galicia, onde tamén se conmemoran os 30 anos do álbum Estou vivindo no ceo. Con esta actuación dá inicio a unha xira internacional.
Discografía
Álbums
Foliada de marzo (Edigal), 1986
A estrela de maio (Edigal), 1987, con Na Lúa
Ondas do mar de Vigo (GASA), 1989, con Na Lúa
Entre cidades (Sons Galiza), 1991
Estou vivindo no ceo (Nubenegra), 1995
La Sal de la Vida (Nubenegra), 1997, en colaboración con Rasha, María Salgado e Xesús Pimentel)
Danza das Areas, (Virgin), 2000
Cantos na maré (Nordesía), 2005, con Chico César, Filipa Pais, Manecas Costa, Astra Harris, Xabier Díaz e Jon Luz.
Eterno navegar (Harmonía Mundi. World Village), 2008
A nena e o Grilo (OQO), 2010, con Magín Blanco
Meu Canto, (Fol Música, 2011)
Andando a Terra (Fundación Manuel María), 2012, sobre poemas de Manuel María
 María Fumaça, Editorial Galaxia, 2012
 Rosalía Pequeniña (Galaxia/Sonárbore), 2013
 Xiqui xoque, fiú fiú!, Editorial Galaxia, 2014
 Baladas da Galiza imaxinaria (Edicións da Madriña), 2015, con Narf
 Canta o cuco, Editorial Galaxia, 2015, con Magín Blanco
Uxía canta a Manuel María, Fundación Manuel María, 2015
Uxía-o, Fundación Uxío Novoneyra, 2017
Alalás e cantigas do camiño, Xunta de Galicia, 2021 
De tu casa a la mía con Javier Ruibal, 2022 

Colaboracións
Lo bueno, dentro (1995) de Víctor Coyote
Emilio Rúa (2000) de Emilio Rúa
Alma de buxo (2001) de Susana Seivane
Que o pano non me namora (2002) de Malvela
Komunikando (2003) de Diplomáticos de Montealto
Aghinaldo (2004) de Malvela
Vida miña (2006) de Emilio Rúa
Da miña xanela á túa (2007) de Malvela
Na flor dos meus anos (2007) da Señora Carmen
Acácia (2007) de Mingo Rangel
O coraçao tem três portas (2007) de Dulce Pontes
Etxea (2008) de Kepa Junquera
Alalá do Cebreiro (2009) de Brañas Folk
Terra de soños (2009) de Fuxan os Ventos
Interior (2010) de Emilio Rúa
Cores do Atlântico (2010), libro disco de Socorro Lira

 Recompilacións 
A Cantar con Xabarín Vol. III (CRTVG, 1996) 
All Children in School, All Cultures Together (Fundación Audrey Hepburn, 1997) con Omara Portuondo, Susana Baca, Teresa Salgueiro, Caetano Veloso e Dulce Pontes
Cantigas de Nadal (Boa, 1998) con Berrogüetto, A Quenlla, Xistra De Coruxo, Os Cempés, Leilía, Maite Dono, Pancho Álvarez, Muxicas, Na Lúa e Chouteira
Galicia, terra única (Xacobeo, 1999)
Spain in My Heart: Songs of the Spanish Civil War (Appleseed Records, 2003) con Arlo Guthrie, Michele Greene, John McCutcheo, Guardabarranco, Lila Downs, Aoife Clancy, Joel Rafael & Jamaica Rafael, Elixeo Parra, Quetzal e Laurie Lewis
Euskadi Galiziarekin/Galicia con Euskadi (Radio Euskadi, 2003)
Marea de Música (Boa, 2003)
Hadas (Factoría Autor, 2004) con Mercedes Peón, Marina Rossell, Mestisay, María del Mar Bonet, Ginesa Ortega e Faltriqueira
Meniños cantores (Pontenasondas, Pai música e Casa de Tolos, 2006) 
A Terra do Zeca: Tributo a Jose Afonso (Som Livre, 2007), con Terra d'Agua + Dulce Pontes, Filipa Pais, Lúcia Moniz e Maria Anadon
La tierra del agua (Limón Records, 2007) con Leilía, Budiño, Niño Josele e Hip Hop Roots
España (Putumayo World Music, 2009) con Peret, Gertrudis, DePedro, Burguitos, Calima, Gossos, El Combolinga, Xabier Lete, Gecko Turner, Biella Nuei.
Compositoras (Vol. I) (Tratore, 2010) con Cristina Saraiva, Etel Frota, Simone Guimarães e Socorro Lira
Cantigas do Camiño (Boa, 2010)
 CoraSons, Kalandraka, 2012

 Premios 
 Premio da Crítica Galicia de Música de 2015.
 Premio Rebulir da Cultura Galega 2017.
 Premio da Música Independente 2018 ao mellor álbum en galego.
Premio San Martiño de normalización lingüística 2018 na categoría Galicia.
Premio especial do xurado do proxecto aRitmar no 2019.
Premio Arraianos en 2024.

 Notas 

 Véxase tamén 

 Ligazóns externas 
Páxina Web oficial 
Videoclip de "A lira"
"Alalá de Muxía" en concerto

Categoría:Músicos de Galicia
Categoría:Cantantes de Galicia
Categoría:Nados en Mos
Categoría:Nados en 1962
Categoría:Grupos musicais do Xabarín Club
Categoría:Participantes do Festival Internacional do Mundo Celta de Ortigueira
Categoría:Cantantes en lingua galega