Sardiña

A sardiña, Sardina pilchardus (Walbaum, 1792), é un peixe osteíctio mariño da familia dos clupeidos, dentro da orde dos clupeiformes, sendo o único representante do xénero Sardina.

Cando as sardiñas son pequenas denomínanse xoubas nas Rías Baixas (máis ou menos, de Fisterra para abaixo),Ríos Panisse recolle de Cornide, Cuveiro, Valladares ou Crespo Pozo o nome de xouba para o bocarte (Engraulis encrasicolus), probablemente a causa dun erro de identificación polas semellanzas entre as dúas especies. e parrochas nas Rías Altas (máis ou menos, de Fisterra para arriba).

A sardiña captúrase con artes de cerco e de enmalle ou deriva (como o xeito), durante a noite, e destínase a consumo en fresco, afumada, salgada ou en conserva. Abunda en todas as costas españolas e foi precisamente a riqueza en sardiña das augas galegas no que se baseou a industria conserveira galega, iniciada na segunda metade do século XVIII polos chamados fomentadores da pesca cataláns,<ref>Vilar Rodríguez, Margarita (2006): "Éxito y ocaso de una saga de negociantes catalanes en Galicia: la Casa de Comercio Francisco Ferrer y Albà (1750-1860)", Cuadernos de Estudios Gallegos, Vol.53, nº 119: 5-335. Ver texto completo en PDF</ref>"La guerra por la sardina. Pleito gallego-catalán sobre artes de pesca en las costas de Galicia desde 1.750 a 1.890", en Vila Sánchez, Jesús: Ares. La pesca de la sardina e hoxe diversificada noutras especies de peixes e moluscos.

 Características 
As principais características definitorias da sardiña son as seguintes:Bauchot, M. K. e Pras, A. (1982), p. 100.Rodríguez Solórzano et al. (1983), pp. 61-62.Rodriguez Villanueva et al. (1995), pp. 28-29.Muus, Bent J. et al. (1998), pp. 94-95.

 Corpo alongado e de sección ovalada, algo comprimido lateralmente. Xeralmente de pequenas dimensións, de 10 a 25 centímetros de lonxitude.
 Coloración azulada ou verdosa no dorso cos flancos e o ventre prateados. Ás veces pódense ver nos flancos unha liña de pequenas manchas negras que recordan ás das zamborcas.
 Escamas de tipo cicloide, desiguais, unhas grandes, que se desprenden con facilidade e que ocultan a outras máis pequenas, que están debaixo. Liña lateral lonxitudinal, oculta por unha serie de 30 escamas. Quilla ventral, aparentemente lisa, formada por escamas carenadas.
 Opérculo con estrías lonxitudinais dispostas radialmente. Boca con dentes moi pequenos en ambos os maxilares, e sen eles no vómer. Os maxilares son curtois, case iguais (a mandíbula sobresae só un pouco do maxilar superior), e chegan ata o terzo anterior dos ollos, que están cubertos por pálpebras adiposas ben desenvolvidas.
 Unha única aleta dorsal, situada case no centro do lombo, algo máis cerca da cabeza que do pedúnculo caudal, carácter que serve para diferenciar a sardiña do arenque, que ten a aleta dorsal en posición máis posterior: se se toma o peixe pola aleta caudal, a sardiña bascula cara a atrás e o arenque cara a adiante. As aletas pelvianas están inseridas á altura do medio da aleta dorsal. Todas as aletas carecen de raios espiñentos.

Son especies semellantes á sardiña o arenque (Clupea harengus), a alacha (Sardinella aurita) e o trancho (Sprattus sprattus).

 Hábitat e bioloxía 
miniatura|Xoubas ou parrochas.
A sardiña distribúese polo Atlántico leste, desde Islandia e o sur de Noruega e Suecia, polo norte, até as costas do nordeste africano, ata Senegal, polo sur, pasando polas illas Azores e as de Cabo Verde, e internándose polo Mediterráneo ata o mar Negro. Son menos abundantes nas costas máis setentrionais.

É un peixe peláxico, gregario, que forma grandes cardumes ou mansíos en augas costeiras, por riba dos 50 metros de profundidade, buscando sempre as augas máis cálidas e salgadas, migrando cara ao norte en verán e cara ao sur en inverno, alimentando importantes pescarías. Aliméntase principalmente de zooplancto (como pequenos crustáceos e ovos e larvas de peixes).

A época da reprodución é durante a primavera e o verán, dependendo da temperatura da auga, en mar aberto ou preto da costa. Na parte meridional do mar do Norte a desova ten lugar desde xuño ata agosto, no canal da Mancha en abril, en Galicia e Portugal de febreiro a abril, e no Mediterráneo desde setembro ata maio.

As femias producen de 50 000 a 60 000 ovos, e de 1,5 mm de diámetro, que eclosionan ao cabo de 2 a 4 días, e as larvas miden, cando nacen, uns 4 mm.

 O nome científico 

 Etimoloxía 
O nome do xénero, Sardina, deriva do latín tardío sardina, diminutivo de sarda (nome co que se coñecía a especie Sarda sarda, o bonito alistado), termos probablemente de orixe grega: σάρδη sárdē, σαρδήνη sardénē, σαρδῖνος sardĩnos. Tradicionalmente asóciase o termo coa illa mediterránea de Sardeña (en latín Sardinia, en grego antigo Σαρδώ Sardó), cerca da que probablemente se capturarían estes peixes, o que resulta historicamente bastante inverosímil: segundo Klein «é moi pouco probable que os antigos gregos pescaran tan lonxe de onde vivían daquela, en tempos de Aristóteles, de quen Ateneo cita unha pasaxe na que o filósofo fala do peixe σαρδῖνος sardĩnos».Harper, Douglas (2001–2012): "sardine" en Online Etymology Dictionary. Por iso outros etimoloxistas pensan que máis ben derive do latín tardío (lapis) sardinus, a "(pedra de) Sardes", do grego σάρδινος (λίθος) sárdinos (líthos), unha variedade de cor vermella alaranxada da calcedonia, similar pero máis escura que a cornalina, talvez de Sardes (en grego Σάρδεις ou Σάρδις), capital do reino de Lidia, en Asia Menor.Merriam-Webster's Unabridged Dictionary.

En canto á orixe do epíteto específico, pilchardus, ten menos dúbida: obviamente deriva do inglés pilchard, "sardiña".

 Primeiro nome 
O primeiro nome científico da sardiña débese ao famoso ilustrado galego Joseph Cornide que, en 1788, lle deu o de Arengus minor. Porén, e a pesar de que asegura no título da súa monografía Ensayo de una historia de los peces (...) o libro estaba arreglado al sistema del caballero Carlos Linneo, Cornide non segue sempre a Linneo no tocante á nomenclatura binomial que establecera algúns anos antes o afamado médico e botánico sueco, xa que Arengus minor aparece só na páxina 244, dentro do segundo índice, onde dá os nomes galegos das especies descritas (por certo, para el esta se denominaría sardina, en castelán), mentres que na parte descritiva (páxinas 91-92) o peixe figura con nome prelinneano de Arengus minor maxîllis æqualibus (algo así como "arenque pequeno cos maxilares iguais").Cornide, J. (1788), pp. 91-92 e 244.

Seguramente por iso a comunidade científica recoñeceu como descritor da especie ao alemán Walbaum, que o fixo catro anos máis tarde.Walbaum, J. J. (ed.) (1792): Petri Artedi sueci genera piscium in quibus systema totum ichthyologiae proponitur cum classibus, ordinibus, generum characteribus, specierum differentiis, observationibus plurimis: redactis speciebus 242 ad genera 52: Ichthyologiae pars 3. Ant. Ferdin. Röse: Grypeswaldiae, e poucos son os autores que hoxe en día recoñecen nome cornidiano, que foi declarado obsoleto polos expertos, como sinónimo (só, entre a bibliofgrafía consultada, fano o francés Bauchot, e o World Register of Marine Species).

 Cambios do nome 
Despois do nome de Cornide, a especie foi coñecida durante moito tempo como Clupea pilchardus, un dos nomes empregados por Walbaum (tamén usou os de Alosa pilchardus e Clupea harengus pilchardus, como subespecie do arenque). Polo tanto, vemos que o introdutor do nome específico pilchardus foi este autor.

Pero en 1904 o ictiólogo e ecólogo romanés Grigore Antipa describiu unha nova especie de peixe, para a que creou un novo xénero, Sardina, denominándoa Sardina dobrogica (é dicir, a "sardiña da Dobruxa"). Máis tarde, os especialistas comprobaron que se trataba da mesma especie que a Clupea pilchardus descrita por Walbaum en 1792, así que o seu nome pasou a ser Sardina pilchardus (Walbaum, 1792), a nosa popular sardiña. Como vemos, o novo xénero, diferenciado de Clupea, mantívose.

 Subespecies 
Algúns autores recoñecen dúas subespecies:
 Sardina pilchardus pilchards (Walbaum, 1792), no Atlántico, e
 Sardina pilchardus sardina (Risso, 1826), no Mediterráneo.

 Outras sardiñas 
Na bibliografía internacional, sobre todo na castelá, co nome de sardina, e na inglesa co de sardine ou o de pilchard, poden designar a diferentes especies de peixes da familia dos clupeidos, estreitamente emparentados coas verdadeiras sardiñas, o que pode ocasionar non poucas confusións.<ref>Ver máis abaixo en Uso culinario"" o que se di sobre a normativa da UE.</ref>

En inglés, sardine ou pilchard son os nomes comúns usados para referirse a varios peixes pequenos, graxos, semellantes ao arenque. Porén, os termos sardine e pilchard non son precisos, e o que significan depende da rexión. A Sea Fish Industry Authority do Reino Unido, por exemplo, cualifica como sardines ás pichards xuvenís (é dicir, ás xoubas). Un criterio suxire que os peixes de tamaño menor a 6 polgadas (15 centímetros) son sardines e os máis grandes, pilchards.Robin Stummer: "Who are you calling pilchard? It's 'Cornish sardine' to you...". The Independent, 17de agosto de 2003. The Independent  O FAO/ WHO, Código normalizado para as sardiñas enlatadas, cita 21 especies que poden ser clasificadas como sardiñas;"Codex standard for canned sardines and sardine-type products". Codex Alimentarius. FAO/WHO Codex Alimentarius Commission. pp. 1–7. FishBase, unha completa base de datos sobre peixes, chama "pilchards" a seis especies, e a máis dunha ducia "sardines".

A continuación relaciónanse as principais especies que adoitan coñecerse en moitas publicacións como sardiñas.Incluso algúns fabricantes de conservas de ceros países envasan peixes doutras familias, como a dos engráulidos. Ver máis abaixo.

(Nota: os nomes galegos apuntados son os propostos por Lahuerta e Vázquez.Lahiuerta e Vázquez (200), p161-164.
miniatura|300px|Capturas globais de sardiñas (en toneladas)Datos subministrados pola FAO (1950–2009) Sardinops
En verde, especies do xénero Sardinops.En azul, especies doutros xéneros.
miniatura|300px|Capturas globais de sardiñas (en toneladas)(Sardiñas de xéneros distintos a Sardinops)En azul escuro (arriba): Sardina pilchardus, a "auténtica sardiña".En azul claro (no medio): xénero Sardinella.En azul mariño (abaixo): sardiña arco da vella.

 Xénero Amblygaster
 Amblygaster clupeoides
 Amblygaster leiogaster
 Amblygaster sirm = Sardinella sirm – sardinela de manchas Xénero Dussumieria
 Dussumieria acuta – sardiña arco da vella Dussumieria elopsoides
 Xénero Escualosa
 Escualosa elongata
 Escualosa thoracata – sardiña branca Xénero Sardinella
 Sardinella albella – sardinela branca Sardinella aurita – sardinela lombuda, sardinela atlántica, lacha Sardinellla fimbriata – sardinela fimbriada Sardinella gibbosa
 Sardinella lemuru – sardinela de Balí Sardinella longiceps – sardinela da India Sardinella madeirensis – sardinela de Madeira Sardinella rouxi – sardinela de cola amarela Sardinella zunasi – sardinela do Xapón Xénero SardinopsTodas as especies de sardiñas citadas son sonónimos de Sardinops sagax.
 Sardinops caeruleus – sardiña de California Sardinops melanostica – sardiña xaponesa Sardinops neopilchardus – sardiña australiana Sardinops ocellatus – sardiña de Sudráfica Sardinops sagax - sardiña chilena Pesca e usos 
 Pesca 
miniatura|Tabal de sardiñas.
A sardiña péscase desde moi antigo, pero ao ser a súa carne delicada e soportar mal o transporte, a súa pesca non adquiriu verdadeira importancia comercial ata despois de comercializarse conservada en latas.

Mesmo en moitos lugares, como en Galicia, considerábase antigamente como comida de pobres, a pesar de que para algúns consumidores da burguesía as chamadas sardiñas do tabal (salgadas, afumadas e prensadas en barrís de madeira —tabais—, como os arenques nos países nórdicos) eran un bocado exquisito, comparable ao mellor xamón.

Hoxe en día, coa modernización dos sistemas de transporte, as sardiñas consómense (especialmente no verán) en fresco, e todo o ano afumadas, salgadas ou en conserva.

Péscanse con diversas artes, de deriva e de cerco, e tamén con traíñas, atríadas ou non, pola noite, con luces (como adoita facerse no Mediterráneo), ou e día, engadadas, ou non, con míllaras, xeralmente de bacallau, nas zonas onde se pesca esta última especie.

As capturas anuais en Europa flutúan, pero nalgúns períodos foron de ata un millón de toneladas, sendo as principais costas onde se extrae as de Marrocos e España. En canto as capturas mundiais de sardiñas, ver o gráfico arriba.

 Uso culinario 
Sardiñas asadas.|miniatura
Sardiñas en conserva.|miniatura
Consómese tanto en fresco como en conserva, con numerosas formas de preparación na cociña. É un peixe azul por excelencia, con niveis de graxa en torno ó 6,3% ou máis no seu mellor momento, proporcionando unhas 134 calorías por 100 gramos. Pola súa riqueza en ácidos omega-3, considérase un "protector" do corazón, en contra da crenza hoxe superada de que, por ser peixe graxo, incrementaba o colesterol. Tamén resulta especialmente rico en vitamina B12.

As xoubas fritas ou as sardiñas e as xoubas en conserva (denominadas nas latas sardinillas), polo feito de comérense enteiras, coa espiña, constitúen unha interesante fonte de calcio e fósforo.La sardina, fuente de fósforo, mineral fundamental para huesos y músculos Ver en PDF 

No caso das conservas, baixo a denominación sardina podían enlatarse diversas especies próximas. Pero desde o ano 2003, un Regulamento europeoRegulamento (CE) nº 1181/2003, de 2 de xullo de 2003, que modifica o Regulamento (CEE) nº 2136/89, polo que se establecen normas comúns de comercialización para as conservas de sardiñas (DO nº L 165, de 3.07.2003). obriga a etiquetar como "conservas de sardiñas" só as elaboradas a partir da especie Sardina pilchardus, e como "conservas de produtos tipo sardiña" as elaboradas a partir doutras especies como:

 Xénero Sardinops
 Sardinops sagax – sardiña chilena e outras (véxase máis arriba)
 Xénero Sardinella – Véxase máis arriba
 Sardinella aurita
 Sardinella brasiliensis
 Sardinella maderensis
 Sardinella longiceps
 Sardinella gibbosa 
 Xénero Clupea
 Clupea harengus
 Xénero Sprattus
 Sprattus sprattus
 Xénero Hyperlophus
 Hyperlophus vittatus 
 Xénero Nematalosa
 Nematolosa vlaminghi 
 Xénero Etrumeus
 Etrumerus teres – arenque de ollo vermello Xénero Ethmidium
 Ethimidium maculatum – alacha do Pacífico Xénero Engraulis
 Engraulis anchoita – bocarte arxentino Engraulis mordax – bocarte do Pacífico norte Engraulis ringens – bocarte do Perú Xénero Opisthonema
 Opisthonema oglinum – arenque alongado do Atlántico' En Galicia 
miniatura|Tapa de guiso de xoubas.
 Referencias da súa presenza 
O primeiro rexistro da presenza da sardiña nas nosas augas foi, como quedou dito, a de Cornide en 1788, como Arengus minor. No primeiro terzo do século XX citárona de Buen (1919, 1925) e Ducloux en de Buen (1919), como Clupea pilchardus, e de Buen (1929, 1935) como Arengus pilchardus. Nos dous últimos terzos do século pasado, e xa como Sardina pilchardus, foi rexistrada por numerosos autores.Solórzano, et al. (1988), p. 18.

 Pesca 
En Galicia, as capturas de sardiña concéntranse nos meses do verán (cando están máis gordas e teñen máis graxa, e alcanzan cifras comprendidas, segundo os anos, entre 1,7 e case 2 millóns de quilogramos (datos de xuño a outubro) para descender bruscamente a cifras de 200 000 a 400 000 kg entre decembro e febreiro. A cifra total anual foi de 13 828 968 kg no ano 2009. O tamaño mínimo legal para a súa captura é de 11 centímetros.Xunta de Galicia. Consellería do Medio Rural e do Mar. Pescadegalicia.com. Plataforma tecnolóxica da pesca

 Festas gastronómicas 

miniatura|Pratos conmemorativos da Festa da Sardiña de Portonovo (Sanxenxo).

O verán é o tempo das sardiñadas e, probablemente, en todas as vilas costeiras pódense degustar sardiñas asadas (á grella ou á prancha). Mesmo hai portos pesqueiros nos que case toda a súa actividade céntrase na pesca desta especie.

E numerosos concellos introduciron este peixe nas súas festas gastronómicas, das que as seguintes son só unha mostra:
 Festa da xouba: o 25 de xullo en Rianxo.
 Festa da sardiña:
 O 16 de xullo en Cee.
 O 7 de agosto no Monte da Guía, Teis (Vigo).
 O 14 de agosto en Portonovo (Sanxenxo).
 O 18 de agosto en Sada.
 en Cortegada (Silleda)TurGalicia.es
 En Caión (A Laracha).
 Festa da sardiña lañada: o 8 de agosto en Cariño.

miniatura|Sardiña no Museo Galego do Entroido.

 A sardiña na cultura popular galega 

 A muller e a sardiña, canto máis pequeniña, máis xeitosiña.
 Con castañas asadas e sardiñas salgadas non hai viño ruín. 
 En abril, a sardiña val pernil. 
 En San Xoán, xa a sardiña molla o pan. 
 Por Santa Mariña pinga a sardiña.

 Notas 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 

 Bauchot, M. K. e Pras, A. (1982): Guía de los peces de mar de España y Europa. Barcelona: Ediciones Omega. ISBN 84-282-0685-6.
 Cornide, J. (1778): Ensayo de una historia de los peces y otras producciones marinas de la costa de Galicia arreglado al sistema del caballero Carlos Linneo con un tratado de las diversas pescas y de las redes y aparejos con que se practican. (en liña).
 Lahuerta Mouriño, F. e Vázquez Álvarez, F. X. (2000): Vocabulario multilingüe de organismos acuáticos. Santiago de Compostela: Xunta de Galicia. ISBN 84-453-2913-8, p. 190.
 Muus, Bent J.; Jørgen G. Nielsen; Preben Dahlstrøm e Bente O. Nyström (1998): Peces de mar del Atlántico y del Mediterráneo. Barcelona: Ediciones Omega. ISBN 84-282-1161-2.
 Nelson, Joseph S. (2006): Fishes of the World. John Wiley & Sons, Inc. ISBN 0-471-25031-7.
 Ríos Panisse, M. C. (1977): Nomenclatura de la flora y fauna marítimas de Galicia. I Invertebrados y peces. Santiago: Universidad de Santiago de Compostela. ISBN 84-7191-008-X. 
 Rodríguez Solórzano, Manuel; Sergio Devesa Regueiro e Lidia Soutullo Garrido (1983): Guía dos peixes de Galicia. Vigo: Editorial Galaxia. ISBN 84-7154-433-4.
 Rodríguez Villanueva, X. L. e Xavier Vázquez (1995): Peixes do mar de Galicia. (III) Peixes óseos (continuación). Vigo: Edicións Xerais de Galicia. ISBN 84-7507-870-2.
 Solórzano, Manuel R[odríguez]; José L. Rodríguez, José Iglesias, Francisco X, Pereira e Federico Álvarez (1988): Inventario dos peixes do litoral galego (Pisces: Cyclostomata, Chondrichthyes, Osteichthyes). O Castro-Sada, A Coruña: Cadernos da Área de Ciencias Biolóxicas (Inventarios). SEG, vol. IV. ISBN 84-7492-370-0.
 Xunta de Galicia (1999): Guía do consumidor de peixe fresco''. Consellería de Pesca, Marisqueo e Acuicultura.

 Outros artigos 
 Clupeiformes
 Clupeidos

 Ligazóns externas 
 Sardina pilchardus (Walbaum, 1792) en FishBase . Contén informacións sobre a especie, numerosas imaxes, dous vídeos en mapa de distribución.	
 Consumer.es 
 Fichas de diferenciación e recoñecemento de especies pesqueiras do mercado galego Xunta de Galicia.


Categoría:Clupeiformes