Lingua manx

A lingua manx (tamén coñecida como gaélico manx, Yn Ghaelg en manx) é unha lingua celta que se fala na illa de Man, unha pequena illa do Mar de Irlanda que constitúe unha dependencia autogobernada da coroa británica e que non pertence ao Reino Unido. O manx está clasificado como en perigo crítico polo Libro Vermello das Linguas Ameazadas da UNESCO.

No século V, os goidélicos ou gaélicos, procedentes de Irlanda invaden a illa, traendo a súa lingua céltica, que, cos séculos, evolucionaría ata se converter na actual lingua manx, a cal tamén ten préstamos nórdicos, froito das sucesivas invasións viquingas: primeiro no século IX e logo unha segunda invasión viquinga procedente de Irlanda no século XI. A illa mantívose baixo dominación norueguesa ata a segunda metade do século XIII.

O illamento da illa e a súa dependencia da coroa inglesa (logo británica) a partir do século XIV fixeron que o manx adoptase unha grafía baseada no inglés e non noutros idiomas celtas.

A poboación conservou o seu idioma ata o século XVII, comezando a declinar no século XVIII R. L. Thomson The History of the Celtics Languages in the British Isles en Peter Trudgill Language in the British Isles. CUP Archive, 1984, páxina 257 cando comezou a súa decadencia. En 1831 falábao regularmente o 30% da poboación; en 1901 só o falaban 970 persoas e o último falante nativo de manx, Ned Maddrell, morreu o 27 de decembro de 1974Mark Abley Spoken Here: Travels Among Threatened Languages. Houghton Mifflin Harcourt, 2005, páxina 96 á idade de 97 anos.

Hoxe en día, o manx sobrevive grazas a un pequeno número de persoas que o aprenderon como segunda lingua e que intentan potencialo fronte ao inglés, a súa lingua materna. En 2001 un 2.2% da poboación da Illa de Man, 1.689 de 76.315 habitantes, aseguraba poder desenvolverse en manés, aínda que en graos diversos. Non foi até 2003 cando o goberno pasou a introducilo oficialmente na escola. Actualmente, o manés é segunda lingua nas escolas primarias e secundarias, na universidade da Illa e no centro de estudos de manés. Alén diso, unha escola privada, o Bunscoill Ghaelgagh, ten o manés como lingua principal. Ademais, xa hai dúas ducias de rapazas e rapaces que teñen o manés como lingua materna.

 Historia 
A lingua manx é unha lingua goidélica, estreitamente relacionada coa lingua irlandesa e a lingua gaélico escocesa. En xeral non son mútuamente intelixibles entre elas, aínda que os falantes das tres linguas encontran doado acadar competencia pasiva nas respectivas linguas e mesmo a falalas.

Ao igual que o gaélico escocés e o irlandés moderno, a lingua manx deriva de formas antigas do irlandés. A lingua máis antiga coñecida na Illa de Man foi unha forma da lingua británica.

 Gramática 
 Fonoloxía 
 Consoantes 
A lingua manx ten os seguintes fonemas consonánticos:

+Fonemas consonánticos da lingua manx   Bilabial Labiodental Dental Alveolar Postalveolar Palatal Palatovelar Velar Labiovelar Glottal Oclusiva                                         Fricativa                                          Nasal                                               Vibrante múltiple                                                  Aproximante                                                 Lateral                                                

 Vogais 
A lingua manx ten os seguintes fonemas vocálicos:

+ Fonemas vocálicos da lingua manx Curta Longa Anterior Central Posterior Anterior Central Posterior Pechada     Media      Aberta ()  () 

 Mostra textual 

Evanxeo de Xoán, V 1 - 8 .

 1. Ayns y toshiaght va'n Goo, as va'n Goo marish Jee, as va'n Goo Jee. 
 2. Va'n Goo cheddin ayns y toshiaght marish Jee. 
 3. Liorishyn va dy chooilley nhee er ny yannoo; as n'egooish cha row nhee erbee jeant va er ny jannoo. 
 4. Aynsyn va bea, as va'n vea soilshey deiney. 
 5. As ren y soilshey soilshean ayns y dorraghys, as cha ren y dorraghys goaill-rish. 
 6. Va dooinney er ny choyrt veih Jee va enmyssit Ean. 
 7. Haink eh shoh son feanish, dy ymmyrkey feanish jeh'n toilshey, liorishyn dy voddagh dy chooilley ghooinney credjal. 
 8. Cha nee eh va'n soilshey shen, agh v'eh er ny choyrt dy ymmyrkey feanish jeh'n toilshey shen.

 Frases típicas en manx 
 Manx Gaélico escocés Irlandés GalegoFailt  Fàilte  Fáilte  BenvidoHello  Halò  Haileo ou Dia dhuit  OlaKys t'ou?  Ciamar a tha thu?  Conas atá tú? (Cad é mar atá tú? no Ulster)  Que tal estás?Kanys ta shiu?  Ciamar a tha sibh?   Conas atá sibh? (Cad é mar atá sibh? no Ulster)  Que tal estades? (plural, singular formal)Moghrey mie  Madainn mhath  Maidin mhaith  Bos díasFastyr mie  Feasgar math  Trathnóna maith  Boas tardesOie vie  Oidhche mhath  Oíche mhaith  Boas noitesGura mie ayd  Tapadh leat  Go raibh maith agat  Moitas grazasCre'n ennym t'ort?  Dè an t-ainm a tha ort?  Cad é an t-ainm atá ort?  Como te chamas?Cre'n ennym t'erriu?  Dè an t-ainm a tha oirbh?  Cad é an t-ainm atá oraibh?  Como vos chamades?Mish...  Is mise...  Is mise...  Eu son...Slane lhiat  Slàn leat  Slán leat  AdeusCre shoh?  Dè a tha seo?  Cad é seo?  Que é isto?Slaynt  Slàinte  Sláinte  Saúde (ó beber)

 Notas 

 Véxase tamén 

 Outros artigos 
 Wikipedia en manx
 Bibliografía 






















Categoría:Illa de Man
Categoría:Linguas goidélicas
Categoría:Linguas do Reino Unido
Categoría:Revitalización de linguas celtas