Ilustración

miniatura|Rousseau
miniatura|dereita|Denis Diderot, fundador da Enciclopedia Francesa
A Ilustración (en francés: Siècle des Lumières; en alemán: Aufklärung; en inglés: Enlightenment; en italiano: Illuminismo; en castelá Ilustración) foi unha corrente filosófica, político e social europea que promoveu o progreso, o racionalismo e o liberalismo contra o poder real, a nobreza e o escurantismo católico. Comezou no Reino de Francia,DDAA, The Great Encyclopedia in Catalan (2004) p. 8227 no Reino Unido e en Alemaña ao final do século XVII. Despois estendeuse, con pegada francesa, a outras partes do Occidente durante o século XVIII, chamado o século das luces. Ao longo deste século, aínda que se mantiveron as características básicas do Antigo Réxime, o intenso impulso demográfico e económico e o estalido do pensamento ilustrado abrindo as portas a unha época de revolucións burguesas propiciadas pola Revolución Francesa e a Revolución Industrial. O nome en diferentes linguas deste movemento fai referencia á razón, identificada coa luz, o ideal e a guía dos individuos da época. Foi un dos movementos impulsor do capitalismo e da sociedade moderna. Tivo unha dinámica rápida nos países protestantes e máis lenta nos demais estados da Europa.Kors, Alan Charles. Encyclopedia of the Enlightenment. Oxford: Oxford UP, 2003. Print.

Dado que non existe unha data de inicio do movemento que goce do consenso de estudosos e académicos, a totalidade do século XVIII adoita considerarse como a época na que se desenvolveu (a pesar de que convive con outros movementos intelectuais). O seu final, por outra banda, adoita identificarse coa chegada das guerras napoleónicas.

miniatura|Portada da Encyclopédie (1751)
O termo "Ilustración" refírese especificamente a un movemento intelectual histórico. Aínda que existen precedentes da Ilustración en Inglaterra e Escocia de finais do século XVII, o movemento considérase de orixe francesa. Ademais, a Ilustración tamén tivo unha expresión estética, chamada neoclasicismo. Dende o Reino de Francia, onde madura, estendeuse por Europa e América e renovou especialmente as ciencias, a filosofía, a política e a sociedade. As súas contribucións foron máis discutidas no campo das artes e da literatura. Esta corrente avogaba pola razón como forma de establecer un sistema ético. A mentalidade ilustrada non presentaba actitudes uniformes, pero entre os denominadores comúns do movemento figuran elementos como naturalismo, racionalismo e humanismo.

Entre 1751 e 1765 publícase a primeira Encyclopédie no Reino de Francia, de Denis Diderot e Jean Le Rond d'Alembert , que pretendía recoller o pensamento ilustrado. Querían educar á sociedade, porque unha sociedade culta que pensa por si mesma era a mellor forma de asegurar o fin do antigo réxime (o absolutismo e o fanatismo baséanse na ignorancia do pobo para dominalo.). Outros pensadores ilustrados como Montesquieu, Rousseau e Voltaire colaboraron na súa redacción.

Os líderes intelectuais deste movemento considerábanse a elite da sociedade. O seu principal propósito era conducir o mundo cara ao progreso, sacándoo do longo período de tradición, superstición, irracionalidade e tiranía (un período que crían que comezou durante a chamada Idade Escura). Os ilustrados non só comezaron unha tarefa de revisión e crítica ao antigo réxime, mentres o erosionaban, senón que tamén puxeron as bases de novos paradigmas políticos e das ciencias económicas e sociais. Este movemento trouxo o marco intelectual no que se producirían varias revolucións, en particular a guerra de Independencia Americana e a Revolución Francesa, así como o auxe do capitalismo e o nacemento do socialismo. Na música, estivo acompañado polo clasicismo, e nas artes plásticas, polo neoclasicismo.

Outro movemento filosófico destacado do século XVIII, moi relacionado coa Ilustración, caracterizouse por centrar o seu interese na fe e na piedade. Os seus partidarios intentaron utilizar o racionalismo como unha forma de demostrar a existencia dun ser supremo. Neste período, a fe e a piedade eran partes integrantes da exploración da filosofía natural e da ética ademais das teorías políticas do momento. Porén, destacados filósofos da Ilustración como Voltaire e Jean-Jacques Rousseau cuestionaron e criticaron a propia existencia de institucións como a Igrexa e o Estado.

O século XVIII tamén viu o continuo aumento das ideas empíricas na filosofía, ideas que se aplicaron á política económica, ao goberno e a ciencias como a física, a química e a bioloxía.

Na historia nada é casual; un acontecemento é a consecuencia inevitable doutros que o precederon. A Revolución Francesa, aínda que tivo outras causas, non sería posible sen a presenza da Ilustración que, arroxando luz sobre o escurantismo da Idade Media, época na que se impedía o libre pensamento, afastou dogmas relixiosos para explicar o mundo os seus acontecementos, para examinalos á luz da razón. Tampouco existiría a Ilustración se non fora precedida dun debilitamento do poder da Igrexa por mor da Reforma protestante, que dividiu o mundo cristián, e do humanismo, movemento filosófico que se centraba no ser humano e nas preocupacións terreais. quitando este privilexio a relixión, e rexeitando o teocentrismo.

 Orixe 
A ilustración foi un fenómeno cultural que se desenvolveu en Europa e América afectando á totalidade dos ámbitos sociais, políticas e culturais do mundo do século XVIII. Aínda que este movemento afectou a case todo o mundo, non tivo a mesma importancia nuns países que noutros, xa que algunhas nacións achegaron constantemente novas ideas, mentres que outras, limitábanse a seguir de lonxe as innovacións que se ían producindo nos outros países. Se se establece unha clasificación dos países "máis ilustrados", a orde sería: Francia, Alemaña e Inglaterra.Robert R. Palmer, The Age of the Democratic Revolution (1964)Russell, Bertrand. A History of Western Philosophy. p 492–494
 Definición do termo 

A Ilustración (Lumières, en francés; Enlightenment, en inglés; Illuminismo, en italiano; Aufklärung, en alemán),U. Im Hof, La Europa de la Ilustración, Barcelona, Crítica, 1993, cap I. en frase dun dos seus máis importantes representantes, D'Alembert, «discutiuno, analizou e axitou todo, desde as ciencias profanas aos fundamentos da revelación, desde a metafísica ás materias do gusto, desde a música ata a moral, desde as disputas escolásticas dos teólogos ata os obxectos do comercio, desde os dereitos dos príncipes aos dos pobos, desde a lei natural ata as leis arbitrarias das nacións, nunha palabra, desde as cuestións que máis nos incumben ás que nos interesan máis debilmente». Isto mesmo indícanos que, máis que o contido mesmo das súas doutrinas, o orixinal do movemento foi a forma de pensamento e valoración.

Segundo as interpretacións marxistas, entre cuxas opcións se atopa a de Lucien Goldmann, a Ilustración pode ser definida como «unha etapa histórica da evolución global do pensamento burgués». Como tal, inseriría a súa filiación doutrinal no Renacemento e, especialmente, nas correntes racionalistas e empiristas do século XVII (de Descartes, a Locke, pasando por Bacon, Bayle, Galileo, Grocio, Hobbes, Leibniz, Newton, Spinoza, ou os libertinos), e basea a súa posibilidade sociolóxica de desenvolvemento nas revolucións políticas neerlandesa e inglesa, no pulo da burguesía e nas transformacións económicas en xestación, apoiadas nunha conxuntura en alza, que desembocarán na Revolución Francesa.
 Esquema xeral e hispánico 
miniatura|Retrato de corpo enteiro de Jovellanos, pintado por Francisco de Goya y Lucientes en 1798, considerado un dos máis emblemáticos personaxes da Ilustración española. Este intelectual español accedeu ao cargo de ministro e emprendeu reformas que non chegaron a consolidarse. No fondo apréciase unha estatua de Minerva, deusa da sabedoría, que parece estar "a bendicilo".
Desde Gran Bretaña, onde algúns dos trazos esenciais do movemento déronse antes que en ningún outro lugar, a Ilustración asentouse en Francia, onde a anglofilia foi difundida por Voltaire, e produciu en Francia un corpo ideolóxico, o enciclopedismo, e as súas máis difundidas personalidades (Montesquieu, Diderot, Rousseau, Buffon, etc). Agora ben, a filosofía ilustrada máis sólida foi sen dúbida a máis tardía alemá, que con Kant culminará a creación do pensamento propiamente moderno, xa moi por encima da ideoloxía enciclopedista. A Ilustración tamén deu os seus froitos propios noutras lugares europeos e americanos. En ocasións recreáronse proxectos ilustrados máis ou menos autónomamente, pero na maioría de casos vinculados ao pensamento inglés e, sobre todo no que se refire á ideoloxía enciclopedista, a Francia (así en Países Baixos, Polonia, Rusia, Suecia, a península italiana e a ibérica etc., ou nas súas colonias americanas). Desde o punto de vista sociopolítico foron froitos condicionados polo grao de desenvolvemento ideolóxico adquirido no momento do lanzamento da nova ideoloxía e polo proceso interno seguido ao longo do seu desenvolvemento. Se a Ilustración alemá foi por necesidade teórica de asimilación lenta e complexa, o ideoloxismo ilustrado foi rápido e coa superficialidade característica que o amparaba na vida mundana, da moda e os costumes.Cf. Cf. F. Sánchez-Blanco Parody, Europa y el pensamiento español del siglo XVIII, Madrid, editorial Alianza, 1991.
 A Ilustración en España 
En España a Ilustración coincidiu cos reinados de Fernando VI e Carlos III. Aínda que a situación en que se atopaba o país obstaculizou unha eclosión inmediata, o auxe dinámico dalgunhas das súas zonas xeográficas (especialmente Cataluña) e a actuación coadxuvante do poder político facilitaron a aparición dun nutrido e valioso grupo de ilustrados (Cabarrús, Cadalso, Campomanes, Capmany, Feijoo, Floridablanca, Jovellanos etc.)J.A. Maravall, Estudios de la historia del pensamiento español (siglo XVIII), Madrid, Mondadori, 1991. condicionado, con todo, polo arraigamento e a preponderancia do pensamento escolástico tradicional. A creación das Reais Academias da Lingua, da Historia, da Medicina e do Real Gabinete de Historia Natural (actual Museo Nacional de Ciencias Naturais), son reflexo dos logros da Ilustración española, que nin moito menos foi relativa ao influxo francés.Cf. F. Sánchez-Blanco Parody, Europa y el pensamiento español del siglo XVIII, ob. cit.

A polémica acerca da existencia ou non dunha Ilustración española (polarizada nas opinións contrarias de Ortega y Gasset e Eugeni d'OrsCf. P. Aullón de Haro, Los géneros ensayísticos en el siglo XVIII, Madrid, Taurus, 1987.), máis o engadido dunha escasamente articulada investigación posterior durante gran parte do século XX, atendía a razóns máis políticas que científicas e tivo como consecuencia un gran atraso no recoñecemento da existencia e reconstrución dunha sólida e internacionalizada Ilustración española ou hispánica, tanto humanística como científica, empirista e cristiá, progresista pero moi escasamente política, unha tardía Ilustración universalista de gran envergadura, encabezada por Juan Andrés, creador da Historia universal das letras e as ciencias, Lorenzo Hervás e Antonio Eximeno, construtores de feito da Comparatística moderna. Trátase dunha nutrida gama de intelectuais, algúns de primeira orde (Miguel Casiri, Raimundo Diosdado Caballero, Juan Bautista Muñoz, Juan da Concepción, Pedro Franco Dávila, Antonio José Cavanilles, José Celestino Mutis, Vicente Requeno, Juan Ignacio Molina, Pedro José Márquez, Francisco Javier Clavijero, entre outros), en boa parte xesuítas españois expulsados en 1767, pero tamén americanos e filipinos. É o que se veu en chamar Escola Universalista Española do século XVIII.
Cf. P. Aullón de Haro, La Escuela Universalista Española del siglo XVIII, ob. cit.
 A Ilustración en Galiza 
En Galiza fundáronse Sociedades Económicas de Amigos do País, coma a de Santiago (1784) ou a de Lugo (1785). Amais, creouse a Academia de Agricultura do Reino de Galiza e fundouse o Real Consulado Marítimo da Coruña, que activou o comercio atlántico.

Os ilustrados galegos promoveron a resolución de cuestións concretas, coma o estado dos camiños, a necesidade de converter o río Miño en navegábel ou o fomento do comercio de gando.

No panorama intelectual, sobresaíron personalidades beneditinas coma Benito Xerónimo Feijoo ou Martín Sarmiento. Amais, Lucas Labrada escribiu Descrición económica do reino de Galiza.
 A Ilustración en Hispanoamérica 
A Hispanoamérica chegaron as ideas da Ilustración a través da metrópole.Cf. D. Soto Arango, La Ilustración en América Colonial. Bibliografía crítica, Madrid, CSIC, 1995. Existe, xunto ao marbete de Ilustración Española, o máis xeral de Ilustración Hispánica, que abarca tanto o español como o hispanoamericano.Cf. Araceli García Martín (ed.), La Ilustración Hispánica, ob. cit.

Nos ámbitos da política e a economía, as reformas impulsadas polo despotismo ilustrado a finais do reinado de Fernando VI e durante o do seu sucesor Carlos III tiñan por obxecto reafirmar o dominio efectivo do goberno de Madrid sobre a sociedade colonial e conter ou frear o ascenso das elites crioulas.

As autoridades españolas procedían a unha explotación máis sistemática e profunda das colonias. Procuraban, ademais, fortalecer e aumentar a mariña de guerra e establecer unidades do exército regular español nas diversas rexións de América.

No Vicerreinado de Nova España (México), no ámbito dos colexios da Compañía de Xesús, vemos xurdir un importante grupo de científicos e filósofos ilustrados, encabezados por José Rafael Campoy (1723-1777), que defenden unha clara separación entre a filosofía e as ciencias naturais, unha maior especialización no estudo científico e unha simplificación no método do ensino filosófico, evitando as sutilezas siloxísticas, así como a submisión incondicional ás autoridades.Cf. S. Vargas Alquicira, La singularidad novohispana en los jesuitas del siglo XVIII, México, UNAM, 1989. Neste grupo de estudosos que traballa principalmente na Cidade de México, Tepotzotlán, Guadalaxara e Valladolid (Morelia), destacan o historiador e naturalista, xesuíta expulsado, Francisco Javier Clavijero (1731-1787), membro sobresaínte da Escola Universalista Española do século XVIII, que empregaba un método histórico sistemático e sorprendetemente moderno; o filósofo Andrés de Guevara e Basoazábal (1748-1801), que se basea en Bacon, Descartes e os censistas para expor a necesidade dunha filosofía moderna, xustificar o método indutivo e experimental, e denunciar o abuso do método dedutivo; e principalmente Juan Benito Díaz de Gamarra e Dávalos (1745-1783), crítico da escolástica e defensor da ciencia e da modernidade, cuxo eclecticismo ilustrado está principalmente rexido polos valores do bo sentido, a racionalidade, a tolerancia e a utilidade para o home.

No sur do continente, o pensamento ilustrado tivo un primeiro gran pulo na Real Audiencia de Quito mediante a chamada Escola da Concordia, fundada na cidade de Quito polo Dr. Eugenio Espejo en 1791, e á cal pertencían nobres da elite criolla e profesionais mestizos. Os pensamentos e debates xurdidos na Escola da Concordia plantaron as primeiras sementes de nacionalismo e independencia de Suramérica, xa que a partir de varios sucesos ocorridos cos seus diferentes membros, a ilustración propagaríase cara ao resto de territorios dos vicerreinados de Nova Granada e Perú.

 Ideas básicas 
A ilustración presenta as seguintes ideas:
 Empirismo: os ilustrados, en contra da obriga a aceptar as verdades en base á fe ou á autoridade de quen as proclama, contrapuxeron a experimentación para poder coñecer o mundo e conseguir o progreso. O coñecemento nace da experiencia e todo aquilo que non poida ser verificado pola mesma, como a fe ou a metafísica, non poden ser consideradas nun plano de igualdade co que nace do empírico, como a ciencia.
 Criticismo: o ilustrado aspira a someter a crítica racional todo o coñecemento anterior, poñendo en cuestión todo o herdado por tradición ou imposto pola simple fe.
 Desexo de Coñecemento: o ilustrado sente un enorme desexo de coñecer o mundo onde habita, de iluminalo, aínda que tamén sente a necesidade de dar a coñecer o aprendido.
 Utopismo: Crese que a aplicación da razón a todos os aspectos da vida humana permitira unha mellora constante da sociedade e un progreso económico e cultural ilimitado.
 Progreso e Felicidade: o ilustrado ao que aspira como obxectivo prioritario é a conseguir a felicidade neste mundo.
 Reformismo: os ilustrados propoñen modernizar a sociedade mediante lentas reformas que sería levadas a cabo por reis e gobernos de carácter absolutista.

 Características 
As características máis importantes desta corrente son:
 Natureza: desexo de descubrir mediante a aplicación da razón e da observación as leis que rexen a natureza. Amor á natureza.
 Razón: Fe constante no poder da razón humana, polo tanto, todo o racional era bo, mentres que o irracional era incorrecto.
 Igualdade: Todos os homes proceden da mesma natureza, polo que todos posúen a capacidade de razoar xa que todos son iguais.
 Progreso: crenza no progreso da sociedade humana, para mellorar as condicións de vida e acadar a felicidade.
 Liberdade: En cuestións políticas, relixiosas, intelectuais e económicas.
 Deísmo: É a relixión natural. Tiña o seu fundamento en que Deus e a alma non podían ser coñecidos xa que eran algo abstracto, que non se percibe cos sentidos.
 Moral laica: É independente da relixión, xa que os homes réxense por morais, non só porque Deus manda observalas, senón porque a razón esixe o respecto dos dereitos dos demais.

O pensamento partía do suposto de que o ser humano nacera para ser feliz, de que a razón humana era capaz por si soa de acadar a verdade e dos principios fundamentais da teoría de John Locke e a partir de aí os filósofos ilustrados propuñan unha nova forma de Estado que garantise a liberdade, a seguridade e a prosperidade e que, como consecuencia fose representativa e non totalmente dependente da vontade do monarca. Pero para que trunfase está postura os filósofos eran conscientes que tiña que cambiar a sociedade e estar baseada na tolerancia e a igualdade legal, pero non económica.Véxase Darnton, The Literary Underground, 184.Darnton, The Literary Underground, 135–147.Darnton, The Literary Underground, 13, 17.

 Representantes 
Os máximos representantes deste movemento foron: Montesquieu, que teorizou sobre a separación de poderes, Voltaire, defensor da liberdade de pensamento, e Rousseau, que expresou o principio de soberanía nacional.

 Montesquieu: Era membro da nobreza francesa e admirador do réxime parlamentario inglés, xa que consideraba a este o mellor sistema político capaz de garantir a liberdade dos homes e impedir así o abuso dos gobernantes. Pero a súa maior achega foi a teoría da separación de poderes (lexislativo, executivo e xudicial) na súa obra O espírito das leis para evitar o despotismo.
 Voltaire: A súa filosofía era a defensa dos dereitos do home para seguir os ditados da súa razón á vez que dicía que o home debía seguir as súas ideas e opinións con respecto á relixión e a práctica da mesma. Voltaire cría no deísmo, xa que pensaba que Deus creara o Universo, pero que só lle dera o primeiro impulso, e que despois non interviñera en nada máis. Amais, promoveu a creación de parlamentos que limitasen o poder dos reis e a reforma do sistema fiscal para acabar cos privilexios.
 Jean Jacques Rousseau: Os seus ideais partían do suposto de que os homes posúen dereitos naturais que deben ser respectados por todos, pero inclúe outro elemento como característica da natureza humana, a idea de que o estado natural era unha situación perfecta na cal todos os homes eran bos, pero que ao formarse na sociedade xorden as desigualdades e así o egoísmo. E isto ocasionou que os homes perderon os sentimentos morais concedidos pola natureza, para cambialos por unha actitude racionalista e fría que os afasta da súa bondade innata. Na súa obra O contrato social sostivo que o poder reside no pobo e que o Estado xorde coma resultado dun pacto ou contrato entre os cidadáns, concepción que inspirou o concepto de soberanía nacional.
 Denis Diderot: critica a sociedade corrupta do seu tempo e é racionalista e materialista igual que Voltaire, sostén que as ciencias naturais permitirán o progreso técnico, polo que está en contra da relixión tradicional.
 François Quesnay: Foi o cabeza dun grupo de pensadores que deron orixe ao movemento chamado fisiocracia e que desenvolveron unha teoría acerca das leis que rexen as actividades económicas. Esta teoría baséase no principio de que o desenvolvemento económico dun país está determinado polo nivel de produción agrícola e non pola riqueza metalúrxica que posúa.
Intelectuais influentes

A Era da Ilustración foi precedida e estivo estreitamente relacionada coa revolución científica.
I. Bernard Cohen, "Scientific Revolution and Creativity in the Enlightenment." Eighteenth-Century Life 7.2 (1982): 41–54. Entre os filósofos anteriores cuxa obra influíu na Ilustración atópanse: Francis Bacon, Pierre Gassendi, René Descartes, Thomas Hobbes, Bento Spinoza, John Locke, Pierre Bayle, e Gottfried Wilhelm Leibniz.Israel, Jonathan I. Democratic Enlightenment. Oxford: Oxford University Press 2011,9Sootin, Harry. Isaac Newton. New York: Messner (1955) Algunhas das figuras da Ilustración foron Cesare Beccaria, George Berkeley, Denis Diderot, David Hume, Immanuel Kant, Lord Monboddo, Montesquieu, Jean-Jacques Rousseau, Adam Smith, Hugo Grotius, e Voltaire.Jeremy Black, "Ancien Regime and Enlightenment. Some Recent Writing on Seventeenth-and Eighteenth-Century Europe," European History Quarterly 22.2 (1992): 247–55.

Unha das publicacións máis influentes da Ilustración foi a "" ("Enciclopedia"). Publicada entre 1751 e 1772 en 35 volumes, foi compilada por Diderot, Jean Le Rond d'Alembert e un equipo de 150 persoas. A “'Encyclopédie”' contribuíu a difundir as ideas da Ilustración por toda Europa e máis aló.Robert Darnton, The Business of Enlightenment: a publishing history of the Encyclopédie, 1775–1800 (2009). Outras publicacións da Ilustración inclúen "Tratado sobre os principios do coñecemento humano" (1710) de Berkeley, "Cartas sobre os ingleses" (1733) e "Dicionario filosófico" (1764) de Voltaire; "Tratado da natureza humana" (1740), de Hume; "O espírito das leis" (1748), de Montesquieu; Discurso sobre a desigualdade (1754) e O contrato social (1762), de Rousseau; Dos delitos e dos castigos (1764), de Cesar Beccaria; A teoría dos sentimentos morais (1759) e A riqueza das nacións (1776), de Adam Smith; e Crítica da razón pura (1781), de Kant.
Temas
Filosofía
miniatura|esquerda|upright|A obra do filósofo inglés Francis Bacon considérase fundamental para a era da Ilustración.
miniatura|esquerda|upright|René Descartes, amplamente considerado unha figura fundamental no xurdimento da filosofía moderna e da ciencia.
O empirismo de Bacon e a filosofía racionalista de Descartes sentaron as bases do pensamento ilustrado. O intento de Descartes de construír as ciencias sobre unha base metafísica segura non tivo tanto éxito como o seu método da dúbida aplicado á filosofía, que conduciu a unha doutrina dualista da mente e a materia. O seu escepticismo foi refinado por Locke na súa obra ”Ensaio sobre o entendemento humano (1690) e polos escritos de Hume na década de 1740. O dualismo de Descartes foi cuestionado pola afirmación intransixente de Spinoza sobre a unidade da materia na súa Tractatus (1670) e Ética (1677).

Segundo Jonathan Israel, estes estableceron dúas liñas distintas de pensamento ilustrado: en primeiro lugar, a variedade moderada, seguindo a Descartes, Locke e Christian Wolff, que buscaba un equilibrio entre a reforma e os sistemas tradicionais de poder e fe; e, en segundo lugar, a Ilustración radical, inspirada na filosofía de Spinoza, que defendía a democracia, a liberdade individual, a liberdade de expresión e a erradicación da autoridade relixiosa. A variedade moderada tendía a ser deísta, mentres que a tendencia radical separaba por completo a base da moralidade da teoloxía. Ambas as liñas de pensamento acabaron atopando a oposición dunha Contrailustración conservadora que buscaba un retorno á fe.

 Notas 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 
 Becker, Carl L. The Heavenly City of the Eighteenth-Century Philosophers. (1932)
 Bronner, Stephen.  The Great Divide: The Enlightenment and its Critics
 Burns, William. Science in the Enlightenment: An Encyclopædia (2003) 353pp
 Chisick, Harvey. Historical Dictionary of the Enlightenment. 2005. 512 pp
 Delon, Michel. Encyclopædia of the Enlightenment (2001) 1480pp
 Dupre, Louis. The Enlightenment & the Intellectual Foundations of Modern Culture 2004
 Gay, Peter. The Enlightenment: The Rise of Modern Paganism (1966, 2nd ed. 1995), 952 pp; The Enlightenment: The Science of Freedom, (1969 2nd ed. 1995)
 Greensides F, Hyland P, Gomez O (ed.). The Enlightenment (2002)
 Cowan, Brian, The Social Life of Coffee: The Emergence of the British Coffeehouse. New Haven: Yale University Press, 2005
 Darnton, Robert. The Literary Underground of the Old Regime. (1982).
 Edelstein, Dan. The Enlightenment: A Genealogy (University of Chicago Press; 2010) 209 pages
 Golinski, Jan. "Science in the Enlightenment, Revisited," History of Science (2011) 49#2 pp 217–231
 Goodman, Dena. The Republic of Letters: A Cultural History of the French Enlightenment. (1994).
 Hesse, Carla. The Other Enlightenment: How French Women Became Modern. Princeton: Princeton University Press, 2001.
 Hankins, Thomas L. Science and the Enlightenment (1985).
 Diderot, Denis. Rameau's Nephew and First Satire.' (2008).
 Diderot, Denis. "Letter on the Blind" in Tunstall, Kate E. Blindness and Enlightenment. An Essay. With a new translation of Diderot's Letter on the Blind (Continuum, 2011)

 Outros artigos 
 Revolución francesa
 Revolución Americana
 Historia da filosofía
 Primavera dos pobos
 A ciencia no século das luces

 Ligazóns externas 
 Ilustración (en castelán) La ilustración (en castelán)''

Categoría:Ilustración (corrente intelectual)
Categoría:Virtudes
Categoría:Artigos que toda Wikipedia debería ter (Historia e xeografía)