Joseba Sarrionandia

Joseba Sarrionandia Uribelarrea, Sarri, nado en Iurreta (Biscaia) o 13 de abril de 1958, é un poeta e filólogo vasco.

Escribiu varios libros de poemas e contos, así como algunhas novelas. Fuxiu do cárcere en 1985 e viviu na clandestinidade durante 31 anos. Escribiu e difundiu as súas obras desde o exilio, desde lugares sen nome, e unha fotografía en branco e negro dun mes antes de saír do cárcere foi unha das poucas imaxes identificables del.  

 Joseba Sarrionandia e Galicia 
No ano 2014 foi publicado en galego o volume Tempo de exilio, unha escolma da súa obra poética escollida por el mesmo e traducida ao galego por Isaac Xubín. Tempo de exilio foi merecente do I Premio Etxepare de tradución outorgado polo Instituto Etxepare.  

En 2024 a Asociación de Escritores e Escritoras en Lingua Galega declarouno Escritor Galego Universal, escritor con obra traducida ao galego e que tamén traduce obras do galego ao vasco.  

 Traxectoria 
Licenciouse en Filoloxía Vasca na Universidade de Deusto en Bilbao e exerceu como profesor de vasco. Foi profesor de fonética na UNED de Bergara e tamén participou na Universidade Vasca de Verán. Publicou os seus primeiros traballos en revistas de Euskadi, e foi un dos membros da Pott Banda, xunto a Bernardo Atxaga, Manu Ertzilla, Ruper Ordorika, Jon Juaristi, Joxe Mari Iturralde e moitos outros escritores. Tamén foi un dos fundadores da revista Ibaizabal. Ademais de obras orixinais, traduciu ao éuscaro aos autores da literatura universal, especialmente da literatura inglesa, entre os que destaca o longo poema narrativo de Samuel Taylor Coleridge The Rime of the Ancient Mariner, un dos pináculos da poesía romántica. Tamén traduciu obras de varios escritores, entre eles T. S. Eliot, Manuel Bandeira ou Fernando Pessoa.

En 1980, por ser membro de ETA, foi detido pola policía española e condenado a 27 anos de prisión. Segundo indica o seu traballo, foi torturado durante oito días durante esa longa detención. Desde entón, describiu varias veces no seu traballo a realidade de ser preso. Ese ano gañou varios premios literarios. En 1981, publicou o seu primeiro poemario Izuen gordelekuetan barrena. O libro tivo unha gran resonancia, e influíu fortemente nos novos escritores vascos; de feito, Bitakora kaiera tamén foi considerado o primeiro poema manifesto.

Conseguiu fuxir o día de San Fermín de 1985, aproveitando un concerto dado polo cantante Imanol no interior do cárcere de Martuten, co preso Iñaki Pikabea tocando nun altofalante. En homenaxe a ese evento, a banda Kortatu interpretou a famosa canción Sarri, Sarri. Viviu como prófugo (segundo as leis de España, aínda que os seus delitos fosen prescritos) e, de feito, o prófugo exiliado foi o outro tema principal da súa obra, como se pode ver, por exemplo, na novela Lagun Izoztua. Malia vivir na clandestinidade, seguiu publicando libros e colaborou con varios músicos: Mikel Laboa, Ruper Ordorika, Fermin Muguruza e enviou por cartas os seus poemas a outros moitos músicos. As discográficas Esan Ozenki e Txalaparta editaron en colaboración o disco  Hau da ene ondasun guzia, cos poemas do escritor musicados.

En outubro de 2011, o Goberno Vasco concedeulle o Premio Euskadi Literatura polo ensaio Moroak gara behelaino artean?, pero anunciou que retería os cartos correspondentes ao premio durante a súa situación regularizada ante a xustiza. Cando a Fiscalía da Audiencia Nacional española dixo que non había caso déronlle unha recompensa monetaria.

A principios de novembro de 2016, o Instituto Vasco Etxepare nomeou a Sarrionandia como lector vasco na Universidade da Habana (Cuba), tras un rigoroso proceso de selección, e foi entón cando se soubo que levaba varios anos na Habana. E uns días despois, o 20 de novembro, por primeira vez en 31 anos, saíu unha imaxe del actualizada, nunha entrevista publicada conxuntamente en catro publicacións de Euskadi (Grupo ZuZeu, Berria, Gara e Noticias); O xornalista Jose Goitia fixo tanto as fotos como a entrevista dous días antes.

Desde o 19 de abril de 2021, Joseba Sarrionaindia está no País Vasco. Segundo informa o portal durangalde Anboto.org, o escritor Joseba Sarrionandia atópase no País Vasco visitando familiares e amigos. Declarou ao semanario Durangalde que atopou a cidade cambiada e que sente o baleiro do seu pai, doutros familiares e dos seus amigos mortos.

En 2022 publicou o conto ilustrado  Munduari bira eman zion ontzia co famoso ilustrador cubano Ares.

 Obras 

 Poesía 

 Izuen gordelekuetan barrena (Dentro dos agochamentos dos medos) (1981). Bilboko Aurrezki Kutxa, Bilbao.
 Intxaur azal baten barruan. Eguberri amarauna (Dentro dunha casca de noz. Arañeira navideña) (1983). Amnistiaren Aldeko Batzordeak, Lizarran inprimatua.
 Alkohola poemak (Poemas do alcohol) (1984). Pamiela, Iruñea. Libro colectivo.
 Marinel zaharrak (Os vellos mariñeiros) (1987). Elkar, Donostia.
 Gartzelako poemak (poemas do cárcere) (1992). Susa, Iruñea.
 Hnuy illa nyha majah yahoo (poemak 1985-1995) (1995). Elkar, Donostia.
 Hau da ene ondasun guzia (Estes son todos os meus bens) (1999). Txalaparta, Tafalla. Disko-liburua.
 XX. mendeko poesia kaierak: Joseba Sarrionandia (Cadernos de poesía do século XX) (2002). Susa, Iruñea. Koldo Izagirreren antoloxía.
 Hilda dago poesia? La poesía está muerta? (2016). Pamiela, Iruñea. Antoloxía bilingüe.
 Gure oroitzapenak (As nosas lembranzas) (1987, 2018). Elkar, Donostia. Disco-libro.

 Narrativa 

 Narrazioak (Narracións) (1983). Elkar, Donostia.
 Atabala eta euria (Choiva e tamboril) (1986). Elkar, Donostia.
 Ifar aldeko orduak (As horas do norte) (1990). Elkar, Donostia.
 Han izanik hona naiz (De alí mesmo veño) (1992). Elkar, Donostia.
 Miopeak, bizikletak eta beste langabetu batzuk (Miopes, bicicletas e outros desempregados) (1995). Erein, Donostia.
 Lagun izoztua (O amigo conxelado) (2001). Elkar, Donostia.
 Kolosala izango da (Srá colosal) (2003). Txalaparta, Tafalla.
 Narrazio guztiak (1979-1990) (2011). Elkar, Donostia. Compilación
 Herejeen alaba (A filla dos herexes) (2017). Ander Berrojalbiz eta Joseba Sarrionandia. Pamiela.
 Munduari bira eman zion ontzia (O barco que deu a volta ao mundo) (2022). Ipuin ilustratua, 2022. Ares-en ilustrazioekin.

 Ensaio 

 Ni ez naiz hemengoa (Eu non son de aquí)  (1985). Pamiela, Iruñea.
 Marginalia  (1988). Elkar, Donostia.
 Ez gara gure baitakoak (Non somos de nós mesmos) (1989). Pamiela, Iruñea.
 Hitzen ondoeza (O malestar das palabras) (1997). Txalaparta, Tafalla.
 Akordatzen (Lembrando) (2004). Txalaparta, Tafalla.
 Moroak gara behelaino artean? (Somos mouros entre a néboa?) (2010). Pamiela, Iruñea.
 Lapur banden etika ala politika  (2015). Pamiela, Iruñea.
 Durangoko Azoka 1965-2015 (Feira de Durango...) (2015). Gerediaga Elkartea, Durango. Jesus Mari Arruabarrena eta Txelu Angoitiarekin lana.
 Bizitzea ez al da oso arriskutsua? (A vida non é moi perigosa? (2018). Pamiela, Iruñea.
 Airea ez da debalde: Habanako gaukaria (O aire non é gratis: Diario nocturno da Habana) (2019). Pamiela, Iruñea.

 Literatura infantil e xuvenil 

 Izeba Mariasun ipuinak (Contos da tía Mariasun) (1989). Elkar, San Sebastián.
 Ainhoari gutunak (Cartas a Ainhoa) (1990). Elkar, San Sebastián.
 Harrapatutako txorien hegalak (Alas de paxaros atrapados) (2005). Baigorri, Bilbao. Ilustrado por Jokin Mitxelena. Edición bilingüe, en éuscaro e inglés.
 Gau ilunekoak (Os da noite escura) (2008). Elkar, San Sebastián. Ilustrado por Maite Gurrutxaga.
 Munduko zazpi herrialdetako ipuinak (Contos dos sete territorios do mundo) (2008). Pamiela, Pamplona.
 Idazlea zeu zara, irakurtzen duzulako (O escritor es ti, porque les) (2010). Xangorin, San Sebastián.

 Cómic 

 Zitroi ur komikiak: Joseba Sarrionandia komikitan (Cómics de auga de limón) (2000). Coeditado por Napartheid e Txalaparta, Tafalla. Con Koldo Almandoz.

 Adaptacións escénicas 

 Danza 

 Hnuy illa... Kukai Dantza Konpainia e Tanttaka Teatroa, con dirección de Mireia Gabilondo e coreografía de Jon Maya. Estrea en 2008.

 Teatro 

 Aulki hutsa. Le Petit Théâtre de Pain, con dirección de Ander Lipus. Estrea en 2008.
 Han izanik, hona naiz. Apurka Antzerki Taldea, con dirección de Borja Ruiz. Estrea en 2009.
 Decir lluvia y que llueva. Kabia, espazo de investigación de Gaitzerdi Teatro, con dirección de Borja Ruiz. Estrea en 2010.​
 Koblakariak behar ditugu. Karrika, con Gotzon Barandiaran, Miren Amuriza, Eñaut Elorrieta e Unai Iturriaga. Estrao en 2010.

 Cine 

 Gure oroitzapenak. Con dirección e guión de Oskar Alegría, Özcan Alper, Asier Altuna Iza, Mireia Gabilondo, Eugène Green, Itziar Leemans, Josu Martinez, Fermin Muguruza, Ane Muñoz Mitxelena, Maider Oleaga, Carlos Machado Quintela e Maialen Sarasua. Estrea no Festival Internacional de Cine de San Sebastián de 2018.

 Adaptacións musicais 
Versións musicadas dos poemas de SarrionandiaAnoDiscoIntérpreteCancións / Poemas1983Ni ez naiz Noruegako erregeRuper OrdorikaGaltzetan gordetzeko koblak 
Alberto Caeiroren bisita1985Sei - 6Mikel LaboaSorterriko koblak1986In fragantiOskorriArratseko fadoa 
Biolin musikazMea kulparik ezImanolOroimeneko portua1989Hamabi - 12Mikel LaboaLili batDatorrena datorrelaOskorriInork agintzen ez didalakoEuskal kantu txapelketa«Euskal Kantu Txapelketa 89 Finala». Soinuenea. Consultado el 16 de agosto de 2018.KeaHi oroituzZatikiInork agintzen ez didalako1990Ez da posibleRuper OrdorikaEne begiekZu zeuGontzal MendibilBost minutuko bisita?1992Badok hamairuOskorriMarinel batzuEbihotzEltzegorHil ez da deus hiltzen1994Hamalau - 14Mikel LaboaHegazti errariak 
Não es tu, faculdade de sentir 
Oroitzen zaitudanean, ama 
Gure oroitzapenakAlivio rápidoNación ReixaEncuentros con Sarri en Nación ReixaJexuxmai & NoizbehinkaJexuxmai & NoizbehinkaSustraiak 
Amodio poema 
Azkenengo trena1995Apaiz gazteaMikel ElizagaAmodioaBostak arteMikel ErrazkinEne begiekZertarako mugak jarriMikel MarkezPreso egon denaren gogoa1996Deabruak guarda!Deabruak TeilatuetanHau da ene ondasun guziaFran Lauen & Eskuadra ZarraFran LasuenIrlandar abiadoreak bere heriotza igarri du 
Oroimeneko portua 
Ez dut gure herria saltzekoHori bera da denen ixtoriaImanolAldaketarik aldaketa1997AiseJabier MuguruzaLinguae vasconum primitiaeAzkenaBittor AiapeDefenda ezazue zuen bake beltza 
Lagun presoakDenboratik atJexuxmai & NoizbehinkaEsku ahurreko marrak 
Bunba, blaf 
Thames gozoa 
Besterriko koblak1998Dabilen harriaRuper OrdorikaMartin Larralde 
Gutunei koblakNahiezkeroDantzutTerritorio librea...eta legeaz landako gure mintzairan solastukoNaunKaleko kronika1999Brigadistak Sound SystemFermin MuguruzaEguraldi lainotsua hiriburuanIkastenBerri TxarrakAspaldian utzitako zeldaEz diren gauzakJexuxmai & NoizbehinkaEz diren gauzak 
Albisteak 
Sorlekuaren kanta 
Talaieroaren gogoeta 
11 aldaketaZuzenean II - GernikaMikel LaboaKiromantzidxa (Lekeitio 10)SorterriraTrepi eta ArawakHerri proiektua 
Bake beltza2000IkusIkusZertarako?FM 99.00 Dub ManifestFermin MuguruzaMendebaldarketaNew land - Lur berriaItxaso & Daniel PérezHegazti errariak2001Eskuak/UkabilakBerri TxarrakMundua begiratzeko leihoakMeatzaldeaSagarroiSagarroiakHain guapa zaudeJabier MuguruzaItsasoak emandako indarra2002AuskaloAlaitz eta MaiderEz dizut esango2003Kantuok jartzen ditutRuper OrdorikaKantuaren gauza galdua2005Xoriek - 17Mikel LaboaSustraiak han dituenak 
Xoriak (Xorien ihesa)2006BiluzikKautaNorbere akaberari buruzko mintzaldiaPentsamendu hutsakMikel AranzabalGose grebako hogeigarren eguneanMemoriaren mapaRuper OrdorikaLera zakurren balada 
Ibaia 
Hondartza galduan 
Hiriak 
Esku biak 
Albert Einsteinen mihia 
Goizalbada 
Ez da itzuliko 
Berak entzungo ez duen kantua 
Enbaxadore hodeiertzean 
Izen zaharrak2007KonplizeakJabier MuguruzaNorbere akaberari buruzko mintzaldiaArgiakKen ZazpiGaueko argiakElkarrekinKasu!GeografiaXopapoSustraiak han dituenak2008AwañakPettiEne begiekKiribilZuraPropostas para a definição do exilioErantziKatamaloAriane2010Ortzemugak begietanKen ZazpiHemen gaude 
GiltzakTxinaurriakHotel & Miren IzaNão es tu, faculdade de sentir2011Rock & RonZe Esatek!Esperantza2013Deserriko kantakEñaut ElorrietaGeografia 
Besamotzaren besoa 
Propostas para a definição do exilioNotícies de GurbIagoalaiaga i els detectius salvatgesPau negra2014GosariakGoseErrua 
Zoroetxeko harresia 
Anaren hiri arraroa 
Katuen kantua 
Txalupa 
Banku atrakatzaileak 
Alegrantziaren aldeko konjura 
Eguna 
Bederatzi te kikara basamortu ertzean 
Non dago gure askatasuna? 
Belengo albistiekElkar estudioa sesioakIzaki GardenakEne begiek2016Guria ostatuanRuper OrdorikaKontserba fabrikaren aurrean

 Premios 

 Premio Resurrección María de Azkue de poesía, por Izuen gordelekuetan barrena  en 1980.
 Premio Ignacio Aldekoa, por  Maggie, indazu kamamila en 1980. 
 Premio Vila de Bilbao de contos, por Enperadore eroa en 1980. 
 Premio da Crítica de narrativa en éuscaro, por Atabala eta euria en 1986.
 Premio dla Crítica de narrativa en éuscaro, por Lagun izoztua en 2001.
 Premio Euskadi de Literatura, de ensayo en éuscaro, por Moroak gara behelaino artean? en 2011.
 Escritor Galego Universal da AELG en 2024.

 Notas 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 


 Ligazóns externas 

 Ficha na editorial Txalaparta

Categoría:Escritores en lingua éuscara
Categoría:Escritores do País Vasco
Categoría:Membros de ETA
Categoría:Nados en 1958
Categoría:Nados en Iurreta
Categoría:Alumnos da Universidade de Deusto