Troitosende, A Baña

Santa María de Troitosende (tamén coñecida pola xente da zona como A Ribeira) é unha parroquia do concello da Baña, na comarca da Barcala. Segundo o IGE, en 2025 tiña 206 habitantes (108 homes e 98 mulleres), 17 menos ca en 2016. Ten oito entidades de poboación.

Trátase da parroquia máis oriental da Baña, separada do núcleo do concello polo monte Santa Mariña. Sitúase á beira do río Tambre, que fai de límite cos concellos de Ames e Val do Dubra. Antes de facer a ponte entre Portochán e Ames, a xente da parroquia atravesaba nunha barca o Tambre, establecendo vínculos sociais e económicos coas poboacións veciñas. Historicamente vinculada ao agro e á gandaría, na actualidade a súa poboación compaxina estas actividades con outros sectores.

 Historia 
Da Idade de Ferro permanecen as dúas mámoas de Salgueiróns, as dúas mámoas do Monte da Medorra; en Bugalleira. Tamén existiu un castro entre Portochán e Vilacova denominado Castro de Troitosende., en mal estado de conservación pero de grande importancia debido á cantidade e calidade de materiais arqueolóxicos recuperados.

Da época romana hai tres sitios arqueolóxicos descubertos: o de Vilela, o de Mouzón e o de Bugalleiras, onde se atopou abundante material cerámico romano, varias fosas escavadas, unha lápida e unha tumba.

 Estela de Troitosende 
Atopada na Eira dos Mouros en 1908 por Óscar Lojo Batalla, ten un tamaño de 142 cm de alto e 40 cm de ancho. Talada en granito, está decorada por unha soa cara con dúas barras e un extremo superior rematado por unha cabeza discoidea na que se aprecian dous ollos, un nariz e unha boca. Non existe consenso sobre a súa adscrición cronolóxica. Atópase no Museo de Pontevedra.
miniatura|dereita|Lápida de Ursino.

 Estela de Vilacova 
Atopada nos Castros en 1979. Ten unha inscrición en latín que di o seguinte: "Aos deuses Manes. Púxoo Co[...] Fronto, de 44 anos". Decorada orixinalmente cunha serie de arcos, na actualidade só se conserva a parte inferior na casa dun veciño do lugar.

 Lápida de Ursino 
Atopada no lugar de Vilela, consérvase incompleta debido a que foi rebaixada nun lateral. Segundo as investigacións realizadas, podería tratarse dunha prancha funeraria adicada por un pai a un fillo. Posúe unha inscrición talada en latín que di o seguinte: "Consagrado aos deuses Manes. Para o liberto Publius M[...] Ursus, de 30 anos". Consérvase no Museo do Castelo de Santo Antón.

 Demografía 
En 2025 ten 206 habitantes distribuídos polas súas oito aldeas. Nos últimos 25 anos, a súa poboación diminuíu un 35 % (no 2001 tiña 317 habitantes). En 1929 tiña 384 habitantes de dereito, supoñendo unha perda de poboación do 46 % en case 100 anos.

Evolución demográfica de Troitosende para o período 2001-2025:

A poboación de Troitosende presenta en 2025 un perfil envellecido: o 41,3 % ten máis de 65 anos, mentres que só o 7,3 % é menor de 16 anos. A distribución por sexo amosa un lixeiro predominio de homes, con 108 fronte a 98 mulleres.
 Infraestrutura civil 
A estrada Portomouro–Negreira, cunha lonxitude de algo máis de 13 km, atravesa a parroquia. Finalizada o 10 de febreiro de 1963, esta estrada deu resposta ao desexo da veciñanza de Troitosende de contar cunha infraestrutura civil que vertebrase a parroquia e facilitase as comunicacións con Negreira e Portomouro.

O trazado da vía proxectouse en 1886 como parte dunha estrada Negreira–Portomouro–Ordes que nunca chegou a completarse. O descontento da veciñanza reflíctese en crónicas da segunda metade do século XX, nas que se dá conta da organización veciñal de parroquias como Troitosende e Fiopáns, que derivou nunha viaxe á Coruña para dar a coñecer ás autoridades provinciais as súas demandas.

Antigamente, a parroquia cruzaba o Tambre en barca para establecer comunicacións coas aldeas veciñas. Co fin de superar este obstáculo hidrográfico, no século XX construíuse unha ponte para comunicar Portochán coas aldeas de Piñeiro, sufragada polos concellos da Baña e Ames. A comezos do século XXI, chegou a construírse unha ponte colgante entre Vilacova e as proximidades de Oca que foi derrubada pola forza dunha riada.

 Patrimonio cultural 
Ao ser unha zona poboada dende hai séculos, a parroquia conserva un amplo patrimonio cultural, que inclúe numerosas edificacións de pedra, muíños tradicionais e outros elementos ligados á vida e á economía local.

Igrexa de Santa María de Troitosende
miniatura|Igrexa de Santa María de Troitosende (A Baña).|dereita
A actual igrexa parroquial construíuse entre os séculos XII e XX, pasando por numerosas fases e estilos que conforman o seu actual aspecto. Aínda que as súas orixes atópanse no románico, desta etapa unicamente se conserva o muro sur da capela maior, no cal aínda se poden apreciar o beiril e unha serie de canzorros variados característicos deste estilo. 

A comezos do XVIII construíronse a capela de San Xosé, inaugurada en 1707 polo cura Andrés de Chentre y Vaamonde, e o primeiro tramo da nave. No 1763 acometeuse a renovación da capela maior e a execución da bóveda e a sancristía, intervencións que se inscriben no estilo barroco. Xa nas décadas posteriores elevouse a sancristía, completouse a nave e levantouse a fachada actual coa súa espadana, na que se combinan elementos neoclásicos e barrocos. Esta grande evolución do último terzo do século XVIII produciuse da man do cura Juan Antonio Luaces, o cal lle encargou a obra ao mestre canteiro Benito Pazos. Xa no século XX, realizáronse as bóvedas da nave e da capela de San Xosé (1953), así como o coro alto (1965). 

Ten nave de planta rectangular, con muros de cadeirado de granito e cuberta a unha e dúas augas con tellado de tella. A fachada é de cadeirado de granito, con portada enmarcada por dúas pilastras encaixadas con basas toscanas e capiteis dóricos. Por riba vai un entaboado, unha cornixa e unha fiestra decorada con placas semicirculares. A sancristía está acaroada ao muro norte. A espadana é cuadrangular, con tres machóns sobre os que voltean dous arcos de medio punto laterais. No centro hai dous machóns cun arco de medio punto e un pináculo rematado por unha cruz metálica. Ten un pequeno retablo nunha capela e varias imaxes. 

No exterior, a igrexa conta cunha escalinata que estaría inspirada na da catedral de Santiago de Compostela. Construída arredor de 1945 mediante proxecto do médico negreirés Victoriano Fabeiro, representa, en palabras de Cardeso Liñares, o triunfalismo e o historicismo preponderantes. A poucos metros atópase o cemiterio da parroquia, que conta cunha parte orixinal que data do século XIX e unha ampliación realizada no século XX. Nel gravouse unha escena do filme A lingua das bolboretas.

A parroquia, aínda que civilmente forma parte do concello da Baña, nunca pertenceu ao arciprestado de Barcala, senón que se encadra dentro do de Dubra.

 Cruceiros 
Nos arredores da igrexa existen tres cruceiros catalogados como patrimonio etnográfico local pola Xunta de Galicia: o cruceiro das Rogativas (no cemiterio da parroquia), o cruceiro no adro da igrexa (a poucos metros desta) e o cruceiro no igrexario de Troitosende (no lugar coñecido popularmente como "Alto do Campanario").

 Casa reitoral 
Completando o complexo parroquial, nas proximidades da igrexa tamén se atopa a casa reitoral, de cuxa existencia existe constancia xa a mediados do século XIX. A casa foi reformada a comezos dos anos 60 mediante unha colecta de 60.000 pesetas levada a cabo pola freguesía, coincidindo co nomeamento do ecónomo Maximino Pérez Ortoño uns meses antes.

 Muíños 
Na parroquia hai dous muíños, actualmente en desuso: muíño do Canal de Portochán e o muíño de Mandelo. Teñen dúas pedras cada un e funcionaban aproximadamente medio ano, aproveitando a forza das augas do río Tambre. Este sistema forma parte do patrimonio hidráulico da contorna e ilustra o aproveitamento tradicional da enerxía fluvial do río Tambre na economía local.

 Patrimonio natural 
miniatura|Carballo de Cancelos.|dereita
Na parroquia hai un patrimonio natural asociado a espazos fluviais e masas arbóreas autóctonas, que conforman unha paisaxe de notable valor ambiental e paisaxístico.

 Ruta da Ribeira do Tambre 
Cunha lonxitude de 5,5 km, o percorrido ten o seu inicio na Pontella, unha ponte de pedra tradicional sobre o río Portalaxe. A vexetación do itinerario está dominada por especies arbóreas propias dos bosques de ribeira, principalmente carballos e amieiros. Entre estes exemplares destaca o Carballo de Cancelos, cun diámetro de seis metros, considerado un dos máis grandes de Galicia. O itinerario continúa xunto á área recreativa de Tapia ata chegar á ponte de Portochán, que conecta os concellos da Baña e Ames e permite a ligazón coa Ruta do Rego Andoriña. O percorrido sinalizado finaliza neste punto, realizándose o retorno polo mesmo trazado ata Fiopáns.

 Troitosende no imaxinario cultural 
Francisco María de la Iglesia menciona Troitosende nunha crónica publicada en 1861 en Galicia. Revista Universal de este Reino, a través da cal describe a súa estancia na parroquia:

O escritor pontecesán Eduardo Pondal menciona Troitosende no poema dedicado ao río Lengüelle, incluído na obra Queixumes dos pinos (1886):

Ou aires de Troitosende,
Terra, donde m' eu criára;
Levad' esta filla vosa,
Levá d' esta terra estraña!

 Festas 
 Domingo de Entroido: Santa Lucía
 1º domingo de Entroido: O Rosario
 2º domingo de xullo: O Carme
 15 de agosto: Nosa Señora
 16 de agosto: O Sacramento

Lugares e parroquias
Lugares de Troitosende

Parroquias da Baña

Notas

Véxase tamén
Outros artigos
Lugares da Baña

Categoría:Parroquias da Baña
Categoría:Parroquias de Galicia baixo a advocación de santa María