Océano Ártico

O océano Ártico,<ref>ártico no Dicionario da RAG.</ref> tamén coñecido como océano Glacial Ártico,glacial 1 <small>adx XEOG</small> 1 Aplícase ás terras e mares das zonas polares. Dicionaro de galego. Vigo: Ir Indo Edicións, 2004, ISBN 84-7680-7.  é a parte do océano mundial máis pequena, e a máis setentrional, das cinco grandes divisións oceánicas do planeta Terra.

Está situado no hemisferio norte, na súa gran maioría na rexión polar ártica. A Organización Hidrográfica Internacional recoñece o Ártico como un océano, se ben é chamado por parte da oceanografía mar Ártico Mediterráneo ou simplemente mar Ártico, clasificándoo como un dos mares mediterráneos do océano Atlántico.Tomczak, Matthias e J. Stuart, Godfrey (2003): Regional Oceanography: an Introduction . Delhi, Daya Publishing House . Por outro lado, o océano Ártico pode ser visto como o lobo norte do océano Mundial.

Case completamente envolvida por Eurasia e por América do Norte, o océano Ártico está parcialmente cuberto por xeo durante todo o ano: case por completo no inverno, se ben no comezo do século XXI a superficie cuberta por xeo é de só entre 1/3 e 1/2 a finais do verán. A temperatura e a salinidade do océano Ártico varían segundo esta cobertura de xeo se derrete e conxela;Some Thoughts on the Freezing and Melting of Sea Ice and Their Effects on the Ocean K. Aagaard and R. A. Woodgate, Polar Science Center, Applied Physics Laboratory, University of Washington, January 2001. Retrieved 7 December 2006. a media de salinidade é a máis baixa en comparación cos cinco grandes océanos, debido á baixa evaporación, ao fluxo pesado de auga doce de ríos e correntes, e a conexión limitada con augas oceánicas de salinidade máis elevada. No verán o nivel do xeo diminúe nun 50 %. O National Snow and Ice Data Center (NSIDC) usa datos de satélite para fornecer un rexistro diario da cobertura de xeo do Ártico e a taxa de fusión, en comparación cun período medio dos últimos anos.

 Características 
esquerda|miniatura|upright|A rexión ártica. A fronteira sur da rexión neste mapa está representada por unha isoterma vermella, con temperaturas medias inferiores aos 10 °C en xullo ao norte da mesma.

O océano Ártico ocupa unha bacía aproximadamente circular e cobre unha área de cerca de 14 056 000 km², case do tamaño da Federación Rusa, cun litoral de 45 390 km. 

Está limitado polas masas terrestres da Eurasia, América do Norte, Groenlandia, e por varias illas.

Abrangue a baía de Baffin, os mares de Barents, de Beaufort, de Chukchi, de Siberia Oriental, o Groenlandia, a baía de Hudson, o estreito de Hudson, os mares de Kara, de Laptev, o mar Branco e outros corpos de auga tributarios. 

Está ligado ao océano Pacífico a través do estreito de Bering e ao océano Atlántico a través do mar de Groenlandia e do mar do Labrador.

Os bordos do océano Glacial Ártico están repartidos entre diversos mares secundarios, separados por arquipélagos costeiros; de Escandinavia a Rusia e América do Norte sucédense o mar de Barents, o mar de Kara, o mar de Laptev, o mar de Siberia Oriental, o mar de Chukchi, o mar de Beaufort e o mar de Lincoln, ao norte da América. Limitado por soleira de pequena profundidade, o océano Ártico realiza pouquísimos intercambios con augas dos outros océanos.

A capa de xeo que cobre o océano ten unha superficie caótica por mor dos movementos que a animan, e ten un espesor de dous a catro metros. Vese afectada por unha deriva, desde a illa de Wrangel até o polo Norte e o arquipélago de Svalbard. Os límites da capa, variables segundo as estacións do ano, permiten en verán unha certa circulación marítima do mar de Barents ao cabo Tcheliuskin.

miniatura|upright|Diminución do antigo xeo do mar Ártico 1982–2007
 Historia 
 Prehistoria 
Segundo estudos realizados por especialistas da Universidade de Oxford (Inglaterra) e o Instituto Real de Holanda para a Investigación Mariña o océano Ártico hai uns setenta millóns de anos gozaba de temperaturas similares ás que hoxe en día se viven no mar Mediterráneo, con temperaturas duns 20 °C hai vinte millóns de anos.

Chegaron a estas conclusións mediante o estudo de materiais orgánicos atopados en lodo de illotes de xeo do ártico. Aínda non se sabe porque se daban estas temperaturas naqueles tempo pero crese que puido ser o efecto invernadoiro derivado dunha forte concentración de dióxido de carbono na atmosfera.
 América do Norte 
A presenza humana na rexión polar de América do Norte remóntase polo menos a entre 17 000 e 50 000 anos, durante a glaciación Wisconsin. Nesta época, a baixada do nivel do mar permitiu ás persoas desprazarse a través da ponte de Bering que unía Siberia co noroeste de América do Norte (Alasca), o que deu lugar ao poboamento de América.
esquerda|miniatura|upright|Xacemento arqueolóxico de Thule
Os primeiros grupos de paleoesquimós incluían aos da cultura pre-dorset (); os da cultura Saqqaq de Groenlandia (2500-800 a. C.); as culturas Independencia I e Independencia II do nordés do Canadá e Groenlandia ( e ); e a cultura Groswater do Labrador e Nunavik. A cultura dorset estendeuse polo Ártico de América do Norte entre o 500 a. C. e o 1500 d. C. Os dorsetianos foron a última gran cultura paleoesquimó do Ártico antes da migración cara ao leste desde a actual Alasca dos pobo thule, antepasados dos modernos inuit."The Prehistory of Greenland" , Greenland Research Centre, National Museum of Denmark, acceso 6 de febreiro do 2025.

A tradición Thule durou desde aproximadamente o ano 200 a. C. até o 1600 d. C., xurdindo ao redor do estreito de Bering e abarcando máis tarde case toda a rexión ártica de América do Norte. O pobo Thule foron os antepasados dos inuit, que agora viven en Alasca, nos Territorios do noroeste, Nunavut, Nunavik (norte de Quebec), Labrador e Groenlandia.
 Europa 
Durante gran parte da historia europea, as rexións do polo norte permaneceron en gran parte inexploradas e a súa xeografía era conxectural. Piteas de Massilia rexistrou un relato dunha viaxe cara ao norte no 325 a. C., a unha terra que chamou "Eschate Thule", onde o Sol só púñase durante tres horas ao día e a auga era substituída por unha substancia conxelada "na que non se pode camiñar nin navegar". Probablemente estaba a describir un icebergs, mentres que "Thule" era probablemente Noruega, aínda que tamén se suxeriron as illas Feroe ou as Shetland.Pytheas  Andre Engels. Arquivo do 16 de decembro de 2006.
miniatura|esquerda|upright|O mapa do Ártico de Emanuel Bowen da década de 1780 representando un «Océano boreal».
Os primeiros cartógrafos non estaban seguros de se debuxar a rexión ao redor do Polo norte como terra (como no mapa de Johannes Ruysch de 1507, ou o mapa de Gerardus Mercator de 1595) ou auga (como no mapa mundial de Martin Waldseemüller de 1507). O fervente desexo dos comerciantes europeos de atopar un paso cara ao norte, a ruta do Mar do Norte ou o paso do Noroeste, cara a «Catai» (China) fixo que a auga gañase terreo, e en 1723 cartógrafos como Johann Homann incluíron un extenso «Oceanus Septentrionalis» no extremo norte dos seus mapas.

As poucas expedicións que penetraron moito máis alá do círculo polar ártico naquela época só engadiron pequenas illas, como Nova Zembla (século XI) e Svalbard (1596), aínda que, como estas estaban a miúdo rodeadas de banquisa, os seus límites setentrionais non estaban tan claros. Os creadores das cartas náuticas, máis conservadores que algúns dos cartógrafos máis fantasiosos, tendían a deixar a rexión en branco, con só fragmentos debuxados da costa coñecida.

miniatura|upright|A rexión ártica que mostra o paso do Nordés, a ruta do Mar do Norte dentro dela e o paso do Noroeste a través das augas interiores canadenses.
 Século XIX 
Esta falta de coñecemento do que había ao norte da cambiante barreira de xeo deu lugar a unha serie de conxecturas. En Inglaterra e outras nacións europeas, persistía o mito dun "mar polar aberto". John Barrow, durante moito tempo segundo secretario do almirantazgo británico, promoveu a exploración da rexión desde 1818 até 1845 en busca deste.

Nos Estados Unidos, nas décadas de 1850 e 1860, os exploradores Elisha Kane e Isaac Israel Hayes afirmaron ver parte desta escorregadiza masa de auga. Mesmo a finais de século, a eminente autoridade Matthew Fontaine Maury incluíu unha descrición do mar polar aberto no seu libro de texto The Physical Geography of the Sexa (1883). Con todo, como informaron todos os exploradores que viaxaron cada vez máis preto do polo, o casquete polar é bastante groso e persiste durante todo o ano.

Fridtjof Nansen foi o primeiro en realizar unha travesía náutica do océano Ártico, na expedición Fram de 1893 a 1896.
 Século XX 
O primeiro cruzamento da superficie do océano foi dirixido por Wally Herbert en 1969, nunha expedición en zorra de cans desde Alasca até Svalbard, con apoio aéreo. O primeiro tránsito náutico do Polo norte realizouno en 1958 o submarino USS Nautilus, e o primeiro tránsito náutico en superficie realizouno en 1977 o crebaxeos NS Arktika.

Desde 1937, as estacións de xeo á deriva tripuladas por soviéticos e rusos vixiaron exhaustivamente polo océano Ártico. Establecéronse asentamentos científicos no xeo á deriva e transportáronse miles de quilómetros en témpanos de xeo.North Pole drifting stations (1930s–1980s) . Institución Oceanográfica de Woods Hole

Na segunda guerra mundial, a rexión europea do océano Ártico foi fortemente disputada: o compromiso dos aliados de reabastecer á Unión Soviética a través dos seus portos do norte foi contrarrestado polas forzas navais e aéreas alemás.

Desde 1954, as aeroliñas comerciais sobrevoan o océano Ártico (véxase ruta polar).

 Xeografía 
miniatura|upright|Batimetría e topografía do océano Ártico e as terras veciñas.
miniatura|upright|A rexión ártica. Cabe destacar que o fronteira sur da rexión neste mapa está representada por unha isoliña vermella, e que todo o territorio ao norte ten unha temperatura media inferior a  en xullo.

Tamaño
O océano Ártico ocupa unha conca aproximadamente circular e cobre unha área duns 14 056 000 km2, case do tamaño da Antártida. A costa ten 45 390 km de lonxitude. É o único océano máis pequeno que Rusia, que ten unha superficie terrestre de 16 377 742 km2.
 Terras circundantes e zonas económicas exclusivas 
O océano Ártico está rodeado polas masas de terra de Eurasia (Rusia e Noruega), América do Norte (Canadá e o estado estadounidense de Alasca), Groenlandia e Islandia.

Zonas económicas exclusivas do ÁrticoSegmento de paísAreakm2mi² Mar de Laptev ata mar de Chukchi, Rusia  Mar de Kara, Rusia   Mar de Barents, Rusia   Noruega continental   Illas Svalbard, Noruega   Illas Jan Mayen, Noruega   Islandia continental   Groenlandia continental   Costa leste   Ártico Canadá   Ártico Estados Unidos   Outros  total océano Ártico  
Nota: Algunhas partes das áreas enumeradas na táboa atópanse no océano Atlántico. Outras consisten en golfos, estreito, canles e outras partes sen nomes específicos e exclúen zonas económicas exclusivas.
 Subáreas e conexións 
O océano Ártico está conectado co océano Pacífico a través do estreito de Bering e co océano Atlántico a través do mar de Groenlandia e o mar do Labrador. (O mar de Islandia ás veces considérase parte do mar de Groenlandia e outras veces considérase separado).

Os mares máis grandes do océano Ártico:

 Mar de Barents—1.4 millòns de km2
 Baía de Hudson—1.23 millòns de km2  (sometimes not included)
 Mar de Groenlandia—1.205 millòns de km2
 Mar de Siberia Oriental—987,000 km2
 Mar de Kara—926,000 km2
 Mar de Laptev—662,000 km2
 Mar de Chukchi—620,000 km2
 Mar de Beaufort—476,000 km2
 Golfo de Amundsen—93,000 km2
 Mar Branco—90,000 km2
 Mar de Pechora—81,263 km2
 Mar de Lincoln—64,000 km2
 Mar do príncipe Gustaf Adolf
 Mar da raíña Vitoria
 Mar de Wandel

Diferentes autoridades sitúan varios mares marxinais no océano Ártico ou no océano Atlántico, entre eles: Baía de Hudson,
Baía de Baffin, o Mar de Noruega, e o  Estreito de Hudson.

 Illas 
As illas e arquipélagos principais do océano Ártico son cara o oeste, desde o primeiro meridiano:
 Jan Mayen (Noruega)
 Islandia
 Groenlandia
 Illas Árticas do Canadá (Canadá, inclue as Illas da Raíña Isabel e a Illa de Baffin)
 Illa Wrangel (Rusia)
 Illas de Nova Siberia (Rusia)
 Terra do Norte (Rusia)
 Nova Zembla (Rusia, inclue Illa Severny e Illa Yuzhny)
 Terra de Francisco Xosé (Rusia)
 Svalbard (Noruega, incluída Illa do Oso)
 Portos 
Hai varios portos no océano Ártico.Arctic Ocean . CIA World Fact Book

 Alasca
 Utqiagvik (Barrow)
 Baía Prudhoe
 Canadá
 Manitoba: Churchill (Porto de Churchill)
 Nunavut: Nanisivik (Instalación Naval Nanisivik)
miniatura|upright|Foto aérea do porto de Tuktoyaktuk
 Tuktoyaktuk e Inuvik nos Territorios do Noroeste
 Groenlandia: Nuuk (Porto de Nuuk)
 Noruega
 Terra continental: Kirkenes e Vardø
 Svalbard: Longyearbyen
 Islandia
 Akureyri
 Rusia 
 Mar de Barents: Murmansk 
 Mar Branco: Arkhangelsk
 Mar de Kara: Labytnangi, Salekhard, Dudinka, Igarka e Dikson
 Mar de Laptev: Tiksi 
 Mar de Siberia Oriental: Pevek
 Plataformas árticas 
A plataforma ártica deste océano comprende varias plataformas continentais, incluída a plataforma ártica canadense, que se atopa debaixo do arquipélago ártico canadense, e a plataforma continental rusa, que ás veces denominase «plataforma ártica» porque é máis grande. A plataforma continental rusa consta de tres plataformas separadas máis pequenas: a plataforma de Barents, a plataforma do mar de Chukchi e a plataforma de Siberia. Destas tres, a plataforma siberiana é a máis grande do mundo; contén grandes reservas de petróleo e gas. A plataforma de Chukchi forma a fronteira entre Rusia e Estados Unidos, como se establece no Acordo de Fronteiras Marítimas entre a URSS e EE. UU. Toda a zona está suxeita a reivindicacións territoriais internacionais.

A meseta de Chukchi esténdese desde a plataforma do mar de Chukchi.
 Características submarinas 
miniatura|upright|Principais características batimétricas/topográficas do Océano Ártico
Unha dorsal submarina, a dorsal de Lomonosov, divide o mar profundo da conca polar norte en dúas concas oceánicas: a conca eurasiática, que ten unha profundidade de 4.000 e 4.500 m, e a conca amerasiana (ás veces chamada conca norteamericana ou hiperbórea), que ten uns 4000 m de profundidade. A batimetría do fondo do océano está marcada por dorsais de bloques de fallas, chairas abisais, profundidades oceánicas e concas. A profundidade media do océano Ártico é de 1038 m. O punto máis profundo é o buraco de Molloy no estreito de Fram, duns 5550 m de profundidade.

As dúas concas principais subdividense á súa vez na conca do Canadá (entre a plataforma de Beaufort de América do Norte e a dorsal Alfa), a conca de Makarov (entre as dorsais Alfa e Lomonosov), a conca de Amundsen (entre as dorsais Lomonosov e Gakkel) e a conca de Nansen (entre a Dorsal de Gakkel e a plataforma continental que inclúe a Terra de Francisco Xosé).
Xeoloxía
As rochas cristalinas da base das montañas que rodean o océano Ártico recristalizaronse ou formaronse durante a oroxenia innuitiana, a fase terrirorial da oroxenia caledoniana, máis extensa, no paleozoico. O afundimento terrirorial nos períodos xurásico e triásico provocou unha importante deposición de sedimentos, creando moitos dos xacementos de petróleo e gas actuais. Durante o período cretáceo, abriuse a conca canadense, e a actividade tectónica debida á ensamblaxe de Alasca provocou a migración de hidrocarburos cara ao que hoxe é Prudhoe Bay. Ao mesmo tempo, os sedimentos desprendidos das crecentes Montañas Rochosas canadenses construíron o gran delta do río Mackenzie.

A separación do supercontinente Panxea, que comezou no período triásico, abriuse o océano Atlántico primitivo. A separación estendeuse logo cara ao norte, abrindo o Océano Ártico a medida que o material máfico da cortiza oceánica entrou en erupción desde unha rama da dorsal mesoatlántica. A conca de América puido abrirse primeiro, coa meseta de Chukchi movida cara ao nordés por fallas transformantes. A expansión adicional axudou a crear a «tripla unión» da dorsal de Alfa-Mendeleev na época do cretáceo tardío.

Ao longo da era cenozoica, a subducción da placa do Pacífico, a colisión da India con Eurasia e a continua apertura do Atlántico Norte crearon novas trampas de hidrocarburos. O fondo mariño comezou a estenderse desde a dorsal de Gakkel na época do Paleoceno e o Eoceno, o que provocou que a dorsal de Lomonosov afastásese da terra e afundísese.

Debido ao xeo mariño e ás condicións remotas, a xeoloxía do océano Ártico segue estando pouco explorada. A perforación da Expedición de Sondaxe do Ártico guindou algo de luz sobre a Dorsal de Lomonosov, que parece ser cortiza continental separada da Plataforma de Barents-Kara no Paleoceno e logo privada de sedimentos. Pode conter até 10 000 millóns de barrís de petróleo. A greta da Dorsal de Gakkel tamén se coñece pouco e pode estenderse até o mar de Laptev.
 Oceanografía 
 Caudal de auga 
esquerda|upright|miniatura|Distribución das principais masas de auga no océano Ártico. A sección mostra as diferentes masas de auga ao longo dunha sección vertical desde o estreito de Bering, pasando polo polo norte xeográfico, até o estreito de Fram. Dado que a estratificación oceánica é estable, as masas de auga máis profundas son máis densas que as capas superiores.
En gran parte do océano Ártico, a capa superior (aproximadamente 50 m) ten unha salinidade e unha temperatura máis baixa que o resto. Mantense relativamente estable porque o efecto da salinidade sobre a densidade é maior que o efecto da temperatura. Aliméntase da achega de auga doce dos grandes ríos siberianos e canadenses (Obi, Ienisei, Lena, Mackenzie), cuxas augas flotan practicamente sobre as augas oceánicas máis salgadas, densas e profundas. Entre esta capa de menor salinidade e a maior parte do océano atópase a capa denominada haloclina, na que tanto a salinidade como a temperatura aumentan coa profundidade.
miniatura|upright|Un copépodo
Debido ao seu relativo illamento respecto doutros océanos, o océano Ártico ten un sistema de correntes mariñas único e complexo. Aseméllase a algunhas características hidrolóxicas do mar Mediterráneo, xa que as súas augas profundas só teñen unha comunicación limitada coa conca atlántica a través do estreito de Fram, "onde a circulación está dominada polo forzamiento termohalino".[Regional Oceanography: An Introduction. Tomczak, Godfrey. Consultado o 18 de novembro de 2013.] O océano Ártico ten un volume total de 18,07 × 106 km3, o que equivale aproximadamente ao 1,3 % do océano mundial. A circulación media na superficie é predominantemente ciclónica no lado eurasiático e anticiclónica na conca canadense.

A auga entra tanto polo océano Pacífico como polo Atlántico e pódese dividir en tres masas de auga únicas. A masa de auga máis profunda chámase auga do fondo ártico e comeza a uns 900 m de profundidade. Está composta pola auga máis densa do océano mundial e ten dúas fontes principais: a auga da plataforma ártica e a auga profunda do mar de Groenlandia. A auga da rexión da plataforma, que comeza como afluencia do Pacífico, atravesa o estreito de Bering a unha velocidade media de 0,8 sverdrups e chega ao mar de Chukchi. Durante o inverno, os fríos ventos de Alasca sopran sobre o mar de Chukchi, conxelando a auga superficial e empuxando este xeo recentemente formado cara ao Pacífico. A velocidade da deriva do xeo é de aproximadamente 1-4 cm/s. Este proceso deixa augas densas e salgadas no mar que se afunden por baixo da plataforma continental cara ao océano Ártico occidental e crean un haloclina.Arctic Ocean Circulation . Polar Discovery
miniatura|esquerda|upright|O canal Kennedy.
Esta auga atópase coa auga profunda do mar de Groenlandia, que se forma durante o paso das tormentas invernais. A medida que as temperaturas se arrefrían drasticamente no inverno, fórmase xeo e a intensa convección vertical permite que a auga se volva o suficientemente densa como para afundirse por baixo da auga salgada cálida que se atopa debaixo.  A auga do fondo do Ártico é de vital importancia debido ao seu fluxo de saída, que contribúe á formación da auga profunda do Atlántico. O investimento desta auga desempeña un papel clave na circulación global e a moderación do clima.

No rango de profundidade de 150 a 900 m atópase unha masa de auga coñecida como auga do Atlántico. O fluxo de entrada da corrente do Atlántico Norte entra a través do estreito de Fram, arrefriándose e afundíndose para formar a capa máis profunda da haloclina, onde rodea a conca ártica en sentido antihorario. Trátase do maior fluxo de entrada volumétrico ao océano Ártico, equivalente a unhas 10 veces o fluxo de entrada do Pacífico, e dá lugar á corrente límite do océano Ártico. Flúe lentamente, a uns 0.02 m/s. A auga do Atlántico ten a mesma salinidade que a auga do fondo do Ártico, pero é moito máis cálida (ata 3 °C. De feito, esta masa de auga é en realidade máis cálida que a auga superficial e permanece mergullada só debido ao papel que desempeña a salinidade na densidade. Cando a auga chega á conca, é empurrada por fortes ventos cara a unha gran corrente circular chamada xiro de Beaufort. A auga do xiro de Beaufort é moito menos salina que a do mar de Chukchi debido á afluencia de grandes ríos canadenses e siberianos.

 Clima 
O océano está situado na zona de clima polar, en que as temperaturas mínimas poden baixar de -50 °C, existindo frío permanente e pouca variabilidade zonal. Os invernos son caracterizados por escuridade continua por mor da noite polar, e por condicións estables co ceo limpo. En verán hai sol de medianoite, ceos nubrado e ciclóns con neve ou choiva, aínda que de baixa intensidade. Ten lugar o fenómeno da aurora boreal.

A temperatura da superficie do océano Ártico é practicamente constante, próxima do punto de conxelación da auga do mar, pouco superior aos 0 °C. No inverno o mar exerce unha influencia moderadora, aínda que estea cuberto por xeo, polo que no Ártico nunca se verifican os extremos de temperatura que teñen lugar na Antártida.

O océano ten unha boa parte de zona sólida, con numerosos icebergs.

 Bioloxía 
Cheo de xeo e neve, só sobreviven algunhas algas, liques, briófitas e fungos. Entre os animais encóntranse o oso polar, focas, leóns mariños, raposo ártico, lebre ártica, krill e algúns peixes e baleas.

 Desxeo 
O desxeo do Ártico é principalmente causado polo efecto invernadoiro e o quecemento global, que provocan o desxeo rápido de vastas reservas de auga doce.Revista Veja (23 de setembro de 2009): "Um atalho no gelo" 

En setembro de 2007 o ENVISAT, satélite da ESA, rexistrou o maior desxeo do océano Ártico, abrindo á navegación a Paso do Noroeste.

 Notas 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 
 Neatby, Leslie H., Discovery in Russian and Siberian Waters (1973), .
 Ray, L., and B. Bacon, eds., The Arctic Ocean (1982), .
 Thorén, Ragnar V.A., Picture Atlas of the Arctic'' (1969), .
 Outros artigos 
 Polo Norte
 Paso do Noroeste

 Ligazóns externas 
 Artigo no diario ABC La temporada de deshielo marino en el Ártico aumenta en cinco días cada década 
 Artigo La guerra del Ártico: los países luchan por la región más rica del mundo 
 Artigo no xornal El País Estudio asegura que el océano Ártico se oscurece y calienta la Tierra  


Categoría:Artigos que toda Wikipedia debería ter (Historia e xeografía)