Illa de Sálvora

A illa de Sálvora (/ˈiɟɐ ðɪ ˈsalβʊɾɐ/) é unha pequena illa galega situada na boca da ría de Arousa. Desde o ano 1959 pertence á parroquia de Aguiño, no concello de Ribeira, parroquia creada nesa data, mais anteriormente a illa dependía da parroquia de Carreira, que fora durante moitos séculos a parroquia máis poboada e rica da comarca, así como a máis antiga. Xunto coas Illas de Vionta, Herbosa e Noro, e coas illas Sagres, forma o arquipélago de Sálvora, integrado ademais dende 2002 no Parque Nacional das Illas Atlánticas, coas illas Cíes, a illa de Ons e a de Cortegada.

Estivo poboada e tivo actividade agrícola, gandeira e pesqueira durante anos, mais dende 1972, está case deserta. Na illa, que foi de titularidade privada até 2007,O Ministerio de Medio Ambiente pecha a merca de Sálvora Consello de Cultura Galega, 11 de setembro de 2007 atópanse, amais da aldea, oito hórreos, un lavadoiro maila fonte da Telleira ou de Santa Catarina, un almacén de finais do século XVIII ampliado cara 1963 con dúas torres con aire de pazo, unha antiga taberna reconvertida en capela, un faro, un peirao, un cruceiro, dous muíños e a estatua dunha serea. A parte do interior da ría conta con areais frecuentados por mergulladores deportivos.

 Etimoloxía 
Segundo E. Bascuas, "Sálvora" é unha forma de orixe paleoeuropea, derivada da raíz indoeuropea *sae- 'ondada, auga que flúe, corrente'. Este topónimo figura rexistrado no ano 899 como "insulam Saluare".Cf. páx.  541 de "8. La Hidronimia de Galicia: tres estratos ..." en Revista Estudios Mindonienses 24(2008)

 Historia 
No ano 899 o rei Afonso II dóaa ao cabido catedralicio de Santiago, que a reclama co fin de obter recursos para o seu sustento. Esta doazón, que incluía Ons, Tambo, Arousa, Cíes e Framio, confirmouna o rei de Galicia Ordoño II ao bispo Sisnando no ano 911. Xa no ano 1120 a illa fora invadida por naves sarracenas que se refuxiaron nela esperando reforzos cando se dispoñían a invadir estas terras, máis a tardanza daquela axuda, fixo que os navíos cristiáns enviados por orde do arcebispo de Santiago se apoderasen das naves invasoras, freando por longo tempo estas incursións. A partir de entón, esta illa descoñecida comeza a ser ambicionada pola nobreza do momento. O desinterese do cabido compostelán por Sálvora fixo que a partir desa época, os veciños de Carreira ocuparan a illa para utilizala como terreos de cultivo, chegando a establecerse nela permanentemente anos máis tarde.
miniatura|Ría de Arousa no atlas de Pedro Teixeira (1634).
No ano 1770, o comerciante coruñés Jerónimo de Hijosa instalou por poder unha fábrica de secado e salgadura de peixe, á que en 1960 se lle engadiron dúas torres e ameas, e hoxe é coñecida como O Almacén, sendo a primeira factoría de salgadura de Galicia.

Por esta illa comezarían os preitos no ano 1789 entre os veciños de Carreira encabezados polo seu cura párroco, Manuel Acuña e Malvar, contra Vicente Caamaño Valera e Gayoso, cabaleiro da orde de San Xoán de Malta e veciño da Vila de Ferrol, ao obter este unha Real Cédula para instalar unha pesqueira de atúns que, ademais da illa, ocuparía unha concesión de catro leguas ao redor dela, co que os mariñeiros de Carreira quedarían practicamente sen poder faenar nestas augas, o cal sería unha ruína para as súas economías familiares.

A principios do século XIX, as dificultades económicas fan que algúns habitantes de Carreira se desprazaran á illa para traballar como caseiros de explotacións agrícolas e gandeiras. Consolidouse así unha pequena aldea con oito casas ao redor dunha praza e dúas fontes de auga potable. A poboación era de 60 persoas e coñecíaselles polo nome da casa que habitaban.

Os caseiros pagaban ao amo (a familia Otero-Goyanes) a metade das recollidas agrícolas e a metade do gando nado na illa da súa propiedade.
miniatura|O vapor Santa Isabel nas rías galegas.
Sálvora e o concello de Ribeira foron honrados como "moi humanitarios", e especialmente catro mulleres foron condecoradas como Heroínas de Sálvora, polo auxilio aos náufragos do vapor-correo "Santa Isabel", no ano 1921, que deixaría tras de si un rastro de 213 mortos.

O principal lugar de relación social era a taberna, situada á beira do antigo almacén de salgadura, lugar onde se reunían os pescadores. Esa taberna converteríase cara 1960 na capela de Santa Catarina, patroa da illa.

O Ministerio de Obras Públicas construíra en 1862 un faro, no bordo sur da illa. A illa foi expropiada polo Estado en 1904, que construíu a pista, o peirao, e inaugurou en 1921 o faro actual, de maior altura e se cadra non ben situado, polo que posteriormente houbo que voar toneladas de rochas que dificultaban o seu alcance no sector noroeste. O MOP construíu un pequeno peirao na praia do Almacén.

En 1958, a familia Otero-Goyanes recuperou a propiedade da illa, xunto cos illotes de Vionta e Noro, estando a illa libre de cargas fiscais e sendo o prezo de compra ao estado español de 1.293.758 pesetas da época. Joaquín Otero Goyanes, xeneral auditor da Armada, conseguiu unha concesión dos bens do estado, en réxime de usufruto, por 99 anos, cunhas condicións da concesión que, na práctica, supuxeron unha cesión da titularidade de praias, camiños e fontes, que en seis ocasións foi ratificada polos tribunais.
miniatura|300px|esquerda|Aldea de Sálvora
En 1960, Joaquín Otero reconstruíu a fonte da Telleira, bautizándoa co nome de fonte de Santa Catarina, adornada cos banzos da escaleira de caracol do faro vello. Outros restos foron empregados nas torres engadidas ao almacén e nun lavadoiro, e tamén transpórtase á illa un tractor e instálase un xerador eléctrico; todo isto con fondos do servizo de extensión agraria. 

Pouco durarían xa os colonos na illa porque, reclamados pola instalación en terra de industrias pesqueiras propiedade da familia, decidiron irse a vivir ao continente. Aínda así o último habitante abandonou a aldea en 1972.

En marzo de 2007, Caixa Galicia ofreceu comprar a Illa por 8,5 millóns de euros pero a finais dese mesmo ano o Ministerio de Medio Ambiente exerceu o seu dereito de tenteo, comprando Sálvora, Vionta e Noro por esa mesma cantidade. A Xunta de Galicia, que figura como titular da paraxe desde o 1 de xullo de 2008, conxuntamente co Ministerio de Medio Ambiente, iniciou os traballos para rehabilitar o enclave, dentro do Parque Nacional das Illas Atlánticas.

 A Illa de Sálvora na cultura popular galega 
Corre un conto, ou unha lenda a modo de conto, sobre un demo maliño e criador que habitaba na Illa.Asieumedre: "A Illa milagreira", en O Tío Marcos d'a Portela nº 50, 7.03.2019, pp. 2-3. O creador ou compilador, Manuel Lugrís Freire, que neste caso asina como Asieumedre, conta que ía nunha dorna cara a Illa de Arousa xunto a diferentes mulleres, casadas, solteiras, mozas e vellas, cando o patrón berrou "¡Sálvora á vista!", e observou cómo tódalas mulleres pousaban a man na barriga e musitaban unha oración. Non dixo ren pero cando chegou a terra non tardou en preguntar a un vello mariñeiro pola causa dese comportamento.

O mariñeiro contoulle que un tal señor Vicente comprara a Illa de Sálvora ó conde de Malvar, alá polo 1840. Levantou unhas casas e mandou alá a quince colonos que traballaran a terra. Todo ía ben pero, ó cabo de dous meses, os colonos se presentaron ante a casa de don Vicente negándose a seguir traballando na Illa. A razón era que había alí tantísimos coellos que furaban o chan e lles comían toda a colleita.

Don Vicente tranquilizounos e prometeu acabar coa praga de coellos. Mandou varios gatos e, efectivamente, acabaron cos coellos. Pero pasados catro meses volveron os colonos negándose a seguir na Illa. E é que agora había tantos gatos que armaban un verdadeiro escándalo e, aínda por riba, agora andaban á xaneira, co que o balbordo era moito maior, algo xa insoportable. 

Así que don Vicente mandoulles solimánProduto químico composto de cloro e mercurio, empregado como desinfectante pero moi velenoso. e acabáronse os gatos. Parecía todo arranxado e pasaron uns cantos anos, ata que os colonos volveron e dixeron que, agora si, xa non ían traballar máis na Illa. E a razón era que agora estaban inzados de fillos, que lles nacían como os sapos tras unha tormenta. Incluso contaron que o home que foi a inaugurar o faro que levantou o Goberno na Illa, e que tiña máis de 75 anos e unha muller gorda como catro amas ben mantidas, resultou que, ó cabo de dez meses de vivir na illa, a muller deulle xemelgos. Todos dicían que era cousa do demo maliño e criador que vivía na Illa.

O mariñeiro que isto contaba engadiu que tiña xa nove fillos, e todo por culpa de que unha ventá da súa casa daba á Illa. Mandouna tapiar hai anos pero sospeitaba que a muller debía mirar cara esa terra de cando en vez.

 Notas 

 Galería de imaxes 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 






 Outros artigos 
 Heroínas de Sálvora
Faro da illa de Sálvora
Sálvora, Aguiño, Ribeira

Categoría:Parque Nacional das Illas Atlánticas
Salvora
Categoría:Topónimos de illas galegas con etimoloxía
Categoría:Ribeira
Categoría:Ría de Arousa