Pérgamo

A antiga cidade de Pérgamo (en , to Pergamon, ou , hē Pergamos) estaba situada no noroeste de Asia Menor (actual Turquía), a 30 km da costa do mar Exeo e fronte á illa de Lesbos, na rexión chamada Misia. As súas ruínas rodean a actual cidade de Bergama, construída sobre o que foi a parte baixa de Pérgamo. Existiu desde o século -V, mais só no período helenístico foi importante por tornarse sede da dinastía atálida. Posuía unha biblioteca de prestixio que perdía en importancia só coa Biblioteca de Alexandría. En Pérgamo xurdiu o pergamiño .

No 2014, a Unesco elixiu a Pérgamo como Patrimonio da Humanidade.

 Historia 
miniatura|300px|Localización da cidade de Pérgamo na costa de Asia Menor (Turquía).

 Pérgamo no mito 
Pérgamo, remonta a súa fundación a Télefo, o fillo de Heracles, non se menciona nos mitos gregos nin na épica dos períodos arcaico ou clásico. Porén, no Ciclo troiano o mito de Télefo xa está conectado coa área de Misia. Buscando á súa nai, Télefo visita Misia por consello dun oráculo. Alí convértese en xenro ou fillo adoptivo de Teutrante e herda o seu reino de Teutrania, que abarca a zona entre Pérgamo e a desembocadura do Caico. Télefo négase a participar na Guerra de Troia, pero o seu fillo Eurípilo loita ao lado dos troianos. Este material tratouse en varias traxedias, como Misi de Esquilo, Aleadae de Sófocles  e Télefo e Auge de Eurípides, pero Pérgamo non parece ter desempeñado ningún papel en ningunha delas.Johannes Schmidt: Telephos. In: Wilhelm Heinrich Roscher (Hrsg.): Ausführliches Lexikon der griechischen und römischen Mythologie. Band 5, Leipzig 1924, Sp. 274–308 (Digitalisat). A adaptación do mito non é de todo sinxela.

Así, por unha banda, Eurípilo que debeu formar parte da liña dinástica como consecuencia da apropiación do mito, non foi mencionado no himno cantado na honra de Télefo no Asclepieión. Se non, parece que non lle prestaron atención.Pausanias 3.26.10. 
Pero os Pérgamenes fixeron ofrendas a TélefoPausanias 5.13.3. e a tumba da súa nai Auge estaba localizada en Pérgamo preto do Caico.Pausanias 8.4.9. Pérgamo entrou así no ciclo épico troiano, dise que o seu gobernante era un Arcadiano que loitara con Télfo contra Agamenón cando desembarcou no Caico, confundíndoa con Troia e comezou a arrasar a terra.

A lenda di que a cidade de Pérgamo foi fundada por Pérgamos, fillo de Neoptólemo e Andrómaca, todos eles personaxes da Guerra de Troia. No ano -560, a cidade pertencía a Creso, rei de Lidia, e tempo despois pasou a depender de Ciro II de Persia. 

Por outra banda, a lenda di que a cidade de Pérgamo foi fundada por Pérgamos o de Pérgamo, o heroe epónimo da cidade. Tamén pertenceu ao ciclo máis amplo de mitos relacionados coa guerra de Troia como neto de Aquiles a través do seu pai Neoptólemo e de Eetión de Tebas a través da súa nai Andrómaca (concubina de Neoptólemo tras a morte de Héctor de Troia).Pausanias 3.20.8. Coa súa nai, dicíase que fuxiu a Misia onde matou o gobernante de Teutrania e deu o seu propio nome á cidade. Alí construíu un heroon para a súa nai despois da súa morte.Pausanias 1.11.2. Nunha versión menos heroica, Grinos, fillo de Eurípilo, nomeou así a cidade en agradecemento por un favor.Servius, Commentarius in Vergilii eclogas 6.72. Estas conexións míticas parecen ser tardías e non están testemuñadas antes do século III a.C. O papel de Pérgamo permaneceu subordinado, aínda que recibiu algún culto. A partir da época romana, a súa imaxe aparece en moedas cívicas e dise que tivo un heroe na cidade.Elizabeth Kosmetatou: The Attalids of Pergamon. in Andrew Erskine, A Companion to the Hellenistic World. Blackwell Pub., Oxford – Malden (MA) 2003,  p. 168. Aínda así, proporcionou unha ligazón máis, deliberadamente elaborada, ao mundo da épica homérica. Mitrídates VI foi considerado na cidade como un novo Pérgamo.Christopher Prestige Jones: New heroes in antiquity: from Achilles to Antinoos. Harvard University Press, Cambridge (MA) 2010, , p. 36.

Porén, para os atálidas, foi ao parecer a conexión xenealóxica con Heracles o que era crucial, xa que todas as outras dinastías helenísticas estableceran desde hai tempo tales vínculos:Ulrich Huttner: Die politische Rolle der Heraklesgestalt im griechischen Herrschertum. F. Steiner, Stuttgart 1997, , pp. 175–190. os tolemaicos derivaron directamente de Heracles,Ulrich Huttner: Die politische Rolle der Heraklesgestalt im griechischen Herrschertum. F. Steiner, Stuttgart 1997, , pp. 124-128. os Antigónidos inseriron a Heracles na súa árbore xenealóxica no reinado de Filipe V a finais do século III a.C. como moi tarde,Ulrich Huttner: Die politische Rolle der Heraklesgestalt im griechischen Herrschertum. p. 164. e os seléucidas afirmaron descender de Apolo.Ulrich Huttner: Die politische Rolle der Heraklesgestalt im griechischen Herrschertum. p. 240. Todas estas afirmacións derivan o seu significado de Alexandre o Grande, que afirmaba descender de Heracles, a través do seu pai Filipe II.Ulrich Huttner: Die politische Rolle der Heraklesgestalt im griechischen Herrschertum. pp. 86–124.

Na súa adaptación construtiva do mito, os atálidos mantivéronse dentro da tradición das outras dinastías helenísticas máis antigas, que se lexitimaron a través da descendencia divina e buscaron aumentar o seu propio prestixio.Sabine Müller, "Genealogie und Legitimation in den hellenistischen Reichen," in Hartwin Brandt, Katrin Köhler, Ulrike Siewert (ed.), Inter- und intragenerationelle Auseinandersetzungen sowie die Bedeutung von Verwandtschaft bei Amtswechseln. University of Bamberg Press, Bamberg 2009, , pp. 61–82; Ulrich-Walter Gans: Attalidische Herrscherbildnisse. Studien zur hellenistischen Porträtplastik Pergamons. Harrassowitz, Wiesbaden 2006, , pp. 108. Os habitantes de Pérgamo seguiron o seu exemplo con entusiasmo e comezaron a chamarse Telephidai () e referíndose á propia Pérgamo nos rexistros poéticos como a "cidade telefóna" ().

 Período prehelenístico 
O asentamento de Pérgamo pódese detectar desde a Período arcaico, grazas a modestos achados arqueolóxicos, especialmente fragmentos de cerámica importados do oeste, particularmente do leste de Grecia e Corinto, que datan do finais do século VIII a. C..Jörg Schäfer: Hellenistische Keramik aus Pergamon. de Gruyter, Berlin 1968, p. 14 (Pergamenische Forschungen. Vol. 2). Non se pode demostrar a habitación anterior na Idade de Bronce, aínda que na zona circundante se atopan ferramentas de pedra da Idade de Bronce.Kurt Bittel, "Sobre a historia de asentamento máis antiga do nivel inferior de Kaikos", en Kurt Bittel (ed.): Asia Menor e Bizancio. Recollidos de ensaios sobre arqueoloxía e historia da arte. Presentado a Martin Schede nun manuscrito no seu sesenta aniversario o 20 de outubro de 1943. W. de Gruyter, Berlin 1950, pp. 17–29 (Istanbuler Forschungen. Vol. 17).

A mención máis antiga de Pérgamo nas fontes literarias procede da Anábase de Xenofonte, xa que a marcha dos Dez Mil baixo o mando de Xenofonte rematou en Pérgamo en 400/399 a.C.Xenophon, Anabasis 7.8.8; Hellenica 3.1.6. Xenofonte, que chama a cidade Pérgamo, entregou o resto das súas tropas gregas (uns 5.000 homes segundo Diodoro) a Tibrón (fl. 400–391 a. C.), que planeaba unha expedición contra os sátrapas persas Tissafernes e Pharnabazus, neste lugar en marzo do 399 a.C. Neste momento Pérgamo estaba en posesión da familia de Gongylos de Eretria, un grego favorable ao Imperio aqueménida que se refuxiara en Asia Menor e obtivera o territorio de Pérgamo de Xerxes I, e Xenofonte foi acollido pola súa viúva Hellas.Xenophon, Anabasis 7.8.7–8.

No 362 a. C., Orontes, sátrapa de Misia, utilizou Pérgamo como base para unha revolta sen éxito contra o Imperio persa.Altertümer von Pergamon. 8.2, pp. 578–581 No. 613. Cando Alexandre o Grande venceu a Darío III, rei dos persas, e dominou toda a Asia Menor, puxo como gobernadora da cidade a Barsine que era a viúva dun comandante persa de Rodas, foi cando Pérgamo e os seus arredores libráronse do control persa. Hai poucos vestixios da cidade prehelenística, xa que no período seguinte o terreo foi profundamente modificado e a construción de amplos socalcos supuxo a eliminación de case todas as estruturas anteriores. Partes do templo de Atenea, así como os muros e cimentos do altar do santuario de Deméter, remóntanse ao século IV.

 Período helenístico 

Lisímaco, rei de Tracia, tomou posesión no 301 a.C., e a cidade foi ampliada polo seu lugartenente Filetero. No 281 a.C., o reino de Tracia derrubouse e Filetero converteuse nun gobernante independente, fundando a dinastía Atálida. 

Filetero era macedonio, fillo de Átalo e Boa. Servira ás ordes do xeneral de Alexandre o Grande, Antígono I Monóftalmos, máis tarde Lisímaco de Tracia nomeouno comandante para a zona de Pérgamo e fíxolle responsable do erario que se gardaba na acrópole. O seu mandato como gobernador durou dende o -283 até o -263, primeiro baixo as ordes de Lisímaco, despois ás de Seleuco I de Babilonia e Siria e por último como dirixente independente. Filetero non foi nomeado nunca rei pero foi o comezo dunha dinastía. A súa familia gobernou Pérgamo desde o 281 ata o 133 a.C.: Filetero 281–263, Eumenes I 263–241, Atalo I 241–197, Eumenes II 197–159, Atalo II 159–138 e Atalo III 138–133.

No ano -281, tivo lugar o enfrontamento entre Lisímaco e Seleuco I Nicátor, no que perdeu a vida Lisímaco. Un pouco máis tarde, xa no -280, Seleuco morreu asasinado e sucedeuno o seu fillo Antíoco I Sóter. Este cambio de rei foi aproveitado por Filetero para declarar independente todo o territorio de Pérgamo, o cal foi doado pois tivera moito tino de facerse co tesouro que custodiaba por encargo de Lisímaco. Deste xeito, Pérgamo e as localidades que dependían dela, deixou de formar parte do reino dos seléucidas. Pérgamo era unha cidade cosmopolita, un punto de encontro cultural do Imperio Romano, centro pagán de deidades antigas.


Filetero só controlaba Pérgamo e os seus arredores inmediatos, pero a cidade adquiriu moitos novos territorios baixo Eumenes I. En particular, despois da batalla de Sardis no 261 a.C. contra Antíoco I, Eumenes puido apropiarse da zona. ata a costa e algún camiño cara ao interior. A pesar deste aumento do seu dominio, Eumenes non tomou título real. No 238 o seu sucesor Atalo I derrotou aos Gálatas, a quen Pérgamo pagara tributo baixo Eumenes I.  Despois, Atalo declarouse líder dun reino de Pérgamo totalmente independente.

Os Atálidos convertéronse nuns dos máis leais partidarios de Roma no mundo helenístico. Atalo I aliouse con Roma contra Filipe V de Macedonia, durante a primeira e segunda Guerras de Macedonia. Na Guerra Romano-Seléucida, Pérgamo uniuse á coalición dos romanos contra Antioco III, e foi recompensado con case todos os antigos dominios Seléucidas na Asia Menor coa Paz de Apamea no 188 a.C. Os territorios do reino alcanzaron así a súa maior extensión. Eumenes II apoiou de novo a Roma na Terceira Guerra de Macedonia, pero os romanos escoitaron rumores de que levaba a cabo negociacións secretas co seu opoñente Perseo de Macedonia. Sobre esta base, Roma negou calquera recompensa a Pérgamo e intentou substituír a Eumenes polo futuro Atalo II, quen se negou a cooperar. Estes incidentes custáronlle a Pérgamo o seu status privilexiado cos romanos, que non lle concederon máis territorio.

P. Green, Alexander to Actium. The historical evolution of the Hellenistic age, p. 168. Os documentos epigráficos que sobreviven mostran como os atálidos apoiaron o crecemento das cidades enviando artesáns expertos e remitindo impostos. Permitiron que as cidades gregas dos seus dominios mantiveran a súa independencia nominal, e enviaron agasallos a sitios culturais gregos como Delfos, Delos e Atenas. Os dous irmáns Eumenes II e Atalo II mostraron o trazo máis distintivo dos Atalidas: un pronunciado sentido de familia sen rivalidade nin intrigas, raro entre as dinastías helenísticas.Elizabeth Kosmetatou, "The Attalids of Pergamon" in Andrew Erskine, Companion to the Hellenistic World. Blackwell Publishing, 2003. pp.159-174. Atalo II levaba o epíteto de 'Filadelfo', 'o que ama ao seu irmán', e as súas relacións con Eumenes II comparáronse coa harmonía entre os míticos irmáns Cleobis e Bitón.Polybius 22.20.

Cando Atalo III morreu sen herdeiro no 133 a.C., legou toda Pérgamo a Roma. Isto foi desafiado por Aristónico, quen dicía ser irmán de Atalo III e dirixiu un levantamento armado contra os romanos coa axuda de Blossius, un famoso filósofo estoico. Durante un período tivo éxito, derrotando e matando ao cónsul romano P. Licinio Craso e o seu exército, pero foi derrotado no 129 a.C. polo cónsul M. Perperna. O reino de Pérgamo dividiuse entre Roma, Ponto e Capadocia, co groso do seu territorio converténdose na nova provincia romana de Asia. A propia cidade foi declarada libre e serviu brevemente como capital da provincia, antes de que esta distinción fose transferida a Éfeso.

 Época romana 
No 88 a.C., Mitrídates VI do Ponto fixo de Pérgamo o seu cuartel xeral na súa primeira guerra contra Roma, na que foi derrotado. Os romanos vencedores privaron a Pérgamo de todos os seus beneficios e da súa condición de cidade libre. A partir de agora a cidade debía pagar tributos e acomodar e abastecer ás tropas romanas, e confiscóuselles os bens de moitos dos habitantes. Os produtos de Pérgamo importados estaban entre os luxos dos que gozaba Lucullus. Os membros da aristocracia de Pérgamo, especialmente Diodorus Pasparus nos anos 70 a.C., utilizaron as súas propias posesións para manter boas relacións con Roma, actuando como doadores para o desenvolvemento da cidade. Numerosas inscricións honoríficas indican o traballo de Pasparus e a súa posición excepcional en Pérgamo neste momento.On Diodorus Pasparus, see Altertümer von Pergamon. 15.1, pp. 114–117.

Pérgamo aínda seguía sendo unha cidade famosa, e era a sede dun conventus (asemblea rexional). O seu neocorato, concedido por Augusto, foi a primeira manifestación do culto imperial na provincia de Asia. Plinio o Vello refírese á cidade como a máis importante da provinciaPlinio, Naturalis historia 5.126. e a aristocracia local continuou para alcanzar os círculos de poder máis altos no século I d.C., como Aulus Julius Quadratus que foi cónsul nos anos 94 e 105.

Con todo, só foi baixo Traxano e os seus sucesores cando se produciu un completo redeseño e remodelación, coa construción dunha "nova cidade" romana na base da Acrópole. A cidade foi a primeira da provincia en recibir un segundo neocorato, de Traxano no ano 113/4 d.C. Hadrián elevou a cidade ao rango de metrópole no 123 e, así, elevouno por encima dos seus rivais locais, Éfeso e Esmirna. Realizouse un ambicioso programa de construción: construíronse templos macizos, un estadio, un teatro, un enorme foro e un anfiteatro. Ademais, nos límites da cidade o santuario de Asclepio (o deus da curación) expandíuse nun luxoso balneario. Este santuario medrou en fama e considerábase un dos centros de cura máis famosos do mundo romano.

A mediados do século II Pérgamo era unha das cidades máis grandes da provincia, e tiña uns 200.000 habitantes. Galen, o médico máis famoso da antigüidade ademais de Hipócrates, naceu en Pérgamo e recibiu a súa primeira formación en Asclepeion. A principios do século III Caracalla concedeu á cidade un terceiro neocorato, pero xa se produciu un declive. A fortaleza económica de Pérgamo esborrallouse durante a crise do século III, xa que a cidade estaba mal logo de quedar danada por un terremoto no 262 e foi saqueada polos godos pouco despois. Na antigüidade tardía, experimentou unha recuperación económica limitada.

A orixe da gran cidade que chegou a ser, está nunha cidadela situada na parte máis alta, onde o xeneral Lisímaco de Tracia gardou os seus tesouros. Crese que acaudalou unha grande riqueza, ata 9.000 talentos que xunto con outras xoais deixou naquel lugar ó coidado do gobernador da zona, chamado Filetero (outros autores chámano Filetaro ou Filetairo).

 Galería 

 Notas 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 
Hansen, Esther V. (1971). The Attalids of Pergamon. Ithaca, Nova York: Cornell University Press; Londres: Cornell University Press Ltd. ISBN 0-8014-0615-3.
Kekeç, Tevhit. (1989). Pergamon. Istanbul, Turkey: Hitit Color. ISBN 9789757487012.
Kosmetatou, Elizabeth (2003) "The Attalids of Pergamon," in Andrew Erskine, ed., A Companion to the Hellenistic World. Oxford: Blackwell: pp. 159–174. ISBN 1-4051-3278-7.
McEvedy, Colin (2012). Cities of the Classical World. Penguin Global
Nagy, Gregory (1998). "The Library of Pergamon as a Classical Model," in Helmut Koester, ed., Pergamon: Citadel of the Gods. Harrisburg PA: Trinity Press International: 185-232.
Nagy, Gregory (2007). "The Idea of the Library as a Classical Model for European Culture," http://chs.harvard.edu/publications.sec/online_print_books.ssp/ . Center for Hellenic Studies

Xenofonte. Xenophon in Seven Volumes, Carleton L. Brownson. Harvard University Press, Cambridge, MA; William Heinemann, Ltd., Londres. vol. 1. 1918, vol. 2. 1921, vol 3. 1922.

Categoría:Grecia antiga
Categoría:Patrimonio da Humanidade en Turquía