Reino de Asturias

O Reino de Asturias ou Reino dos ástures (en ) foi fundado no 718 polo nobre visigodo Paio de Asturias. Foi a primeira entidade política cristiá establecida trala invasión musulmá no 718 ou 722. Ese ano, Paio derrotou ao exército Omeia na batalla de Covadonga, o que tradicionalmente se considerou como o comezo da Reconquista. O reino de Asturias foi sucedido polo Reino de León no 925, cando Froila II reunificou os reinos e trasladou a capital a León. O reino de Asturias foi ata a súa partición o último reino bárbaro do período das grandes migracións e considérase como o precedente histórico da Coroa de Castela e do Reino de Portugal.

A carencia de fontes historiográficas que aludan a un Reino de Asturias, xunto coa narración mítica da orixe do reino, fai que unha gran parte dos estudosos dubiden da súa mesma existencia. Para esta parte da historiografía non se esta a respectar a literalidade da documentación, a cal fai sempre referencia ao Reino de Galicia.

De feito, algúns dos autores que introduciron e empregaron este termo, recoñecen nas súas obras que o nome de Reino de Asturias non é correcto, pois non é o que figura en crónicas, mapas e diplomas.

 Visión tradicional 
 Substrato indíxena do reino de Asturias 

O reino asturiano tivo como base os territorios occidentais e centrais da Cordilleira Cantábrica, particularmente os Picos de Europa e a área central da actual Asturias, zonas onde tiveron lugar os principais acontecementos político-militares durante as primeiras décadas de existencia do reino. Segundo as descricións de Estrabón, Dión Casio e outros xeógrafos grecorromanos ditas zonas estaban habitadas nos albores de éraa cristiá por diferentes pobos, entre os cales pódense citar os seguintes: vadinienses, que habitaban os Picos de Europa e cuxa área de asentamento foi desprazándose lentamente cara ao sur durante os primeiros séculos de nosa era, tal e como testemuñan numerosas ronseis; os orgenomescos, que moraban na costa oriental asturiana; os selinos, que como o seu propio nome indica distribuíanse por todo o val do río Sella (Salia); os lugones, cuxo territorio estender entre os ríos Sella e Nalón e cuxa capital situar en Lucus Asturum (Lugo de Llanera); os ástures propiamente devanditos que habitaban a zona interior de Asturias situada entre os concellos actuais de Piloña e Cangas del Narcea; e os pésicos, que moraban na zona costeira de Asturias occidental, entre a desembocadura do Navia e a actual cidade de Xixón.

En calquera caso, a conquista do norte peninsular foi finalizada por César Augusto Octavio despois da conquista das Galias, que tivo como aliados aos vascóns que cortaban o territorio aquitano de onde proviñan as provisións para as lexións e cuxo tránsito era vital para su abastecemento.

miniatura|esquerda|Imaxe do lago do Val (Somiedo). Nela obsérvanse os coñecidos teitos, non moi diferentes das vivendas dos antigos ástures.
As informacións que nos dan os xeógrafos clásicos achega da filiación étnica destes pobos son confusas: Ptolomeo sinala que os ástures habitaban a zona central da actual Asturias, a que se estende entre os ríos Navia e Sela, situándose ao oriente deste río a fronteira co territorio dos cántabros. Con todo, xa no século IV a Cosmographia de Julio Honorio pon o nacemento do Ebro en territorio dos ástures (sub asturibus). En calquera caso e deixando ao carón os detalles relativos ás fronteiras entre as diferentes etnias cantábricas, o propio Estrabón sinalaba no seu Geographia que durante a época romana, todos os pobos do norte de España, desde os galaicos ata os vascones, tiñan unha cultura e unhas formas de vida similares.

Doutra banda, existen testemuñas que manifestan que nin os lugones nin os pésicos se identificaban orixinariamente cos ástures: así, no Parroquial Suevo se distingue entre ástures e pésicos, como se foran dúas tribos diferenciadas, e nunha lápida encontrada no concello de Piloña –a pedra dos Ungones– sinálase a fronteira entre os lugones e os ástures. Sendo todos eles celtas romanizados.

Esta situación afianzouse no Baixo Imperio e en tempos das invasións xermánicas: a loita primeiro contra os romanos e logo contra os vándalos asdingos e os visigodos foi forxando unha identidade común entre os pobos da futura Asturias. A este respecto, diversas escavacións arqueolóxicas atoparon restos de fortificacións nos arredores do Campamento romano da Carisa (concello de Lena). Os expertos consideran que dita liña defensiva, situada estratexicamente na cunca alta do río Caudal –vía de entrada natural a Asturias desde a Meseta–, proba a existencia dunha resistencia organizada no seo da cal forzosamente deberon cooperar todos os habitantes de Asturias central. Neste sentido, devanditos especialistas descubriron na Carisa dous niveis arqueolóxicos diferentes, un dos cales corresponde ás guerras cántabras e o segundo ao período 675–725, no que tiveron lugar a expedición do rei visigodo Wamba contra os ástures e a conquista de Asturias por Musa.

A identidade asturiana que progresivamente ía forxándose cristalizaría dun xeito definitivo trala coroación de Paio, a vitoria en Covadonga e a subseguinte consolidación do Reino. Neste sentido, a Crónica Albeldense, ao narrar patrioticamente os sucesos de Covadonga, afirma que tras esa batalla Asturorum Regnum divina providentia exoritur, «naceu pola divina providencia o Reino dos Ástures». Unha expresión esta última que, non obstante, non serve como denominación para o reino, pois constitúe unha excepción en séculos de documentos, do mesmo xeito que ocorre por exemplo con Xp̃ianorum regnum (reino dos cristiáns), tamén da Albeldense.

 Conquista musulmá e revolta ástur 
miniatura|Paio, vencedor en Covadonga e primeiro Rei dos ástures.
281x281px|miniatura|Cronoloxía et xenealoxía dos reis de Asturias e León|alt=

No transcurso da conquista musulmá da Península Ibérica, as principais cidades e centros administrativos da Península foron caendo nas mans das tropas do Emirato de Córdoba. O dominio das rexións centrais e meridionais, como os vales do Guadalquivir ou do Ebro presentou moi poucos problemas para os invasores, que se axudaron das estruturas administrativas visigodas existentes, de orixe romano. Porén, nas montañas do norte, os centros urbanos eran practicamente inexistentes (como Gigia) e a submisión do país había de facerse val a val. A miúdo os musulmáns recorrían a toma de reféns para asegurarse a pacificación das novas conquistas.

Trala primeira incursión de Tariq ibn Ziyad que no ano 711 chegou ata Toledo, o vicerrei iemení de Ifriqiya, Musa ibn Nusair, cruzou o ano seguinte o Estreito de Xibraltar e levou a cabo unha masiva operación de conquista que lle levaría capturar, entre outras, as cidades de Mérida, Toledo, Zaragoza e Lleida. Na última fase da súa campaña militar chegou ata o noroeste da Península onde logrou apoderarse das poboacións de Lugo e Xixón. Nesta última cidade situou a un pequeno destacamento bérber ao mando dun gobernador, Munuza, cuxa misión debía consistir en consolidar o dominio musulmán sobre Asturias. Como garantía da submisión da rexión algúns nobres, entre eles algunhas teorías apuntan que Paio (aínda que a súa orixe resulta descoñecido), foron levados como reféns de Asturias a Córdoba.

Segundo contan tanto a Crónica RotenseCrónica de Afonso III onde se considera a Paio como sucesor dos reis de Toledo, con claros fins de procura de lexitimidade política como a de Al-Maqqari  Paio logrou escapar da devandita cidade durante o goberno do valín Al Hurr (717–718) e á súa volta a Asturias instigou unha revolta contra as autoridades musulmás de XixónA identidade de don Paio, segue sendo un tema aberto, sendo esta só unha das teorías. O caudillo dos ástures –cuxo orixe é discutido polos historiadores. Atribúenselle orixes ástures, visigodos, galegos, cántabros, cordobeses e ata británicos. Véxase a páxina dedicada a Don Paio para coñecer todas as teorías respecto diso. tiña entón a súa morada en Bres (concello de Piloña) e a devandito lugar Munuza enviou tropas ao mando do xeneral Al Qama. Tras recibir noticias da chegada dos musulmáns, Paio e os seus compañeiros cruzaron apresuradamente o río Piloña e dirixíronse ao monte Auseva, nunha de cuxas covas, Covadonga, refuxiáronse. Alí lograron emboscar ao destacamento sarraceno, que foi aniquilado. A vitoria –relativamente pequena, pois nela interviñeron apenas uns cantos centos, ou decenas, de soldados bérberes– outorgou un gran prestixio a Paio e provocou unha insurrección masiva dos ástures. Munuza, véndose entón illado nunha rexión de tendencia hostil decidiu abandonar Xixón e dirixirse á Meseta a través do Camiño da Mesa. Con todo, sempre segundo a crónica citada, foi interceptado e morto polos ástures en Olalíes (actual concello de Grado). A Crónica Mozárabe, única crónica case contemporánea e probablemente con menos intereses creados nos feitos, pasa por alto calquera mención ao incidente.

miniatura|esquerda|Vista do xacemento do monte Curiechos, en A Carisa.

Segundo contan tanto a Crónica Rotense como a de Al-Maqqari, Paio logrou fuxir da cidade durante o goberno do valí Al Hurr (717–718) e á súa volta a Asturias instigou unha revolta contra as autoridades musulmás de Xixón O caudillo dos ástures —cuxa orixe é discutida polos historiadores— tiña entón a súa morada en Bres (concello de Piloña) e este lugar lugar Munuza enviou tropas ao mando do xeneral Al Qama. Tras recibir noticias da chegada dos musulmáns, Paio e os seus compañeiros cruzaron apresuradamente o río Piloña e se dirixiron até o monte Auseva, on de se refuxiaron nunha das súas covas, Covadonga. Alí lograron emboscar ao destacamento sarraceno, que foi aniquilado. A vitoria –relativamente pequena, pois nela interviñeron apenas uns cantos centos ou ducias de soldados bérberes– outorgou un gran prestixio a Paio e provocou a insurrección masiva dos ástures. Manuza, véndose entón illado nunha rexión cada vez máis hostil decidiu abandonar Xixón e dirixirse á Meseta a través do camiño da Mesa. Porén, sempre segundo a crónica citada, foi interceptado e morto polos ástures en Olalíes, no actual concello de Grado. A crónica mozárabe, pasa por alto calquera mención a este incidente.

miniatura|Na imaxe, a ponte romana de Cangas de Onís, primeira capital do Reino de Asturias.

Trala vitoria de Don Paio na batalla de Covadonga (722) sobre os musulmáns, establécese unha pequena entidade territorial nas montañas asturianas que dará lugar máis tarde ao Reino de Asturias. O liderado de Pelayo non era comparable ao dos reis visigodos: de feito os primeiros reis de Asturias se autotitulaban alternativamente princeps ('príncipe') e rex ('rei') e non é ata a época de Afonso II cando este último título consolídase definitivamente. Neste sentido o título de princeps tiña unha gran tradición nos pobos indíxenas do norte de España e o seu uso constátase na epigrafía galaica e cantábrica, na que aparecen expresións como princeps albionum{{efn|Nícer, Príncipe de los Albiones. O escritor asturiano Juan Noriega fixo del un dos protagonistas principais da súa novela histórica La Noche Celta, ambientada no castro de Coaña.}} (nunha inscrición atopada no concello de Coaña) e princeps Cantabrorum (sobre unha lápida vadiniense do municipio de Cistierna, en León). En realidade, o reino de Asturias xurdiu como un caudillaxe sobre os pobos da Cornixa Cantábrica que resistiran tanto aos romanos como aos visigodos e que non estaban dispostos a someterse aos ditados do Imperio Omeia. A influencia dos inmigrantes provenientes do sur, fuxidos de al-Ándalus, foi impregnando de goticismo ao reino asturiano. Porén, aínda a principios do século IX no testamento de Afonso II renegábase dos visigodos culpándoos da perda de Hispania. As crónicas nas que se basea o coñecemento da época, escritas en tempos de Afonso III cando a influencia ideolóxica gótica xa era importante, son a Sebastianense, Albeldense e Rotense.

Durante as primeiras décadas o control asturiano sobre as diferentes rexións do reino era aínda bastante laxo, e por iso debía ser fortalecido continuamente a través de alianzas matrimoniais con outras familias poderosas do norte da Península Ibérica: Deste xeito, Ermesinda, a filla de Paio, contraeu matrimonio con Afonso, fillo de Pedro de Cantabria. E os fillos de Afonso, Froila e Adosinda fixeron respectivamente o propio con Munia, unha vasca orixinaria de Álava, e Silo, un xefe local pésico da área de Flavionavia (Pravia).

Trala morte de Paio no ano 737, o seu fillo Fávila ou Fáfila foi elixido monarca. A Fávila, segundo as crónicas, matouno un oso nunha das probas de valor normalmente exixidas á nobreza da época.

 Problemática  

miniatura|Detalle do mapa elaborado por Modesto Lafuente para a súa obra Historia General de España, onde este autor traduciu o termo árabe Jalikiah (referido ó Reino de Galiza) polo nome Reino de León. Barcelona, ano 1850.|alt=
A narración dos feitos que deron lugar ao nacemento do discutido Reino de Asturias continúan vixentes na historia "oficial", aínda que son obxecto de debate por parte da historiografía moderna.

Os historiadores anteriores ao século XIX adxudicáronlle diferentes denominacións a este espazo territorial. Así, Ambrosio de Morales no século XVI considerouno o "Reino de León, Galicia y Asturias". Juan de Mariana no mesmo século designouno como "Reino de los cristianos de España". No século XVII Prudencio de Sandoval percibiuno implicitamente como un conxunto de reinos (Galicia, León, Castela e Portugal). Xa no século XVIII Enrique Flórez acolleuse ao nome de "Reino de los cristianos", e Francisco Javier Simonet a finais do século XIX utilizou a fórmula de "Reino de Asturias y Galicia".Finalmente sería Modesto Lafuente o que lograría fixar as bases da denominación "Reino de Asturias", que sería adoptada polos historiadores españois do século XX traducindo sistematicamente a denominación do reino desde os orixinais: Gallaecia, Djalikiyah o al-yalalika a Asturias e León. E mesmo a Cantabria, tal é o caso de Miguel Morayta na súa historia de general de España do 1893. Outros exemplos desta irregular tradución son o arabista Pascual de Gayangos y Arce que traduce "ardhu al-jalalkah" (a terra dos galegos) por "Galicia y Asturias" ou o mesmo Lafuente para o que "Jalikiya" tradúcese por "Reino de León".

Con todo, o propio Lafuente recoñece na súa obra nun comentario a pé de páxina que nos documentos "(...) ni al reino cristiano de Asturias le llamaban ellos Castela,sino Galicia". O mesmo recoñecemento efectúan, dun ou outro xeito, algúns dos historiadores que continuaron a senda trazada por Lafuente: Menéndez Pidal, Americo Castro, Sánchez Albornoz ou Jose Antonio Maravall.

Fronte a esta perspectiva existe outro grupo de intelectuais, primordialmente historiadores e escritores galegos, que teñen denunciado a modificación do nome indicado polas fontes históricas: Roger Collins, Francisco Carballo, Benito Vicetto, Manuel Murguía, Ruben García Álvarez, Camilo Nogueira, Xosé Antonio López Teixeira, Miguel Anxo Murado ou Anselmo López Carreira.

 Fontes históricas 
miniatura|Mapamundi do Beato de Liébana (701-798). O mapa representa á Península Ibérica no século VIII. Apreciase en todo o norte-noroeste o nome "Gallecia" e dentro, o faro da Coruña, a Catedral de Compostela e na súa franxa costeira norte o nome "Asturias".
O reino de Asturias non aparece na documentación histórica do séculos VIII a X. De forma unánime e reiterada as fontes denominan Galicia á parte noroccidental da península. Esta denominación continuará nos séculos seguintes cando ao mudar a capitalidade do reino, pasando de Oviedo a León, a historiografía tradicional decida, sen dar explicación do motivo, que o reino debe cambiar tamén o seu nome polo de Reino de León.

Fontes árabes. As fontes musulmáns son unánimes na súa denominación do reino cristián peninsular o longo da alta Idade Media, para eles o nome deste reino é sempre Ŷilliqiya (Ḏj̲illīḳiyya) ou Galisiya nome cuxa tradución é Galicia nunca Asturias. De igual xeito, os soberanos do territorio son para os cronistas árabes sempre reis de Yilliqiya ou reis galegos.
Fontes francas. No ano 798 nos Annales regni Francorum Afonso II aparece como Rex Gallitiae et Asturiae, no século IX na biografía de Carlomagno, Vita Karoli Magni, repítese a fórmula. Na obra Vita hludovici"  Afonso II é denominado príncipe das Galicias (Adefonsi Galletiarum Principis)
Fontes vaticanas. No ano 794 con motivo do Concilio de Frankfurt o papa Adrián I diríxese ao clero de Galicia e España, é dicir ao clero galaico e ao mozárabe. O Cronicón Aniense afirma que ao referido concilio acudiron bispos de Italia, Gotia, Aquitania e Galicia. O papa Xoán IX comunícase co rei Afonso III chamándolle "Adefonso Regi Gallaeciarum”, ou “Rex Galletiae". Sobre esta misiva é ilustrativo referir que o historiador español Sánchez Albornoz realizou un ensaio titulado "Sobre una epístola del papa Juan IX a Alfonso III de Asturias", aínda que no texto Afonso III só figura como rei de Galicia
Fontes escandinavas. A xeografía normanda divide a península en tres partes: Galizuland, Spanland e Skarland. Existen dezaseis sagas escandinavas nas que se fala de Galicia, habitualmente co nome Jacobsland a "terra de Santiago", e dos reis galegos.
Fontes cartográficas. Nos mapas medievais conservados até a actualidade denominase Galicia á parte cristiá da Península Ibérica. Nas escasas ocasións nas que aparece Asturias nunca figura soa, sempre o fai dentro de Galicia.

Astororum regnum
A única fonte da época da que podería deducirse a existencia dun reino asturiano atopámola nunha única frase da Crónica Albeldense: "Tunc etiam qui remanserunt gladio de ipsa oste Sarracenorum in Libana monte ruente iudicio Dei opprimuntur et Astororum regnum diuina prouidentia exoritur" . Estas dúas palabras, astororum regnum, adoitan ser traducidas por Reino de Asturias a pesar de que a súa tradución literal é "reino dos Astores", se ben é asumido que existe unha errata no texto e que debería poñer Asturorum. A definición étnica do reino, xunto coa abundancia de manipulacións na documentación da época fai que existan dúbidas sobre a súa autenticidade.

 Evolución histórica do territorio asturiano 
miniatura|310x310px|Os dous espazos peninsulares na época de Isidoro de Sevilla (Século VII). Copia do S.X da obra Etymologiarum.

 Asturias antes do século VIII. As referencias históricas ao territorio asturiano sitúano sempre como unha parte de Galicia (Gallaecia). Pode comprobarse nas obras de Isidoro de Sevilla, Paulo Orosio ou o Beato de Liébana. Era un territorio sen cidades de relevancia e sen tradición eclesiástica, pois carecía de sés episcopais, de mosteiros e na división diocesana do parroquiale suevorum do século VI non figura Oviedo senón Astorga. O distrito asturiano dependía dos bispados de Lugo e do Bretoña-Mondoñedo, este feito fai dubidar a algúns historiadores da posibilidade de que puidese emerxer un reino con esas bases.
 Ocupación islámica: Unha considerable nómina de historiadores sosteñen a hipótese da non ocupación da Gallaecia polo islam, ou unha presenza efémera do mesmo: Felipe Maíllo, Jackes Le Goff, Roger Collins, Maravall,Sánchez Albornozetc.. No territorio galaico, mantívose a poboación e a estrutura económico-social do tempo galaico-suevo. As análises dos tombos medievais non atopan ningún indicio que poida soster a descontinuidade na ocupación do territorio. Os textos revelan en cambio, o mantemento das explotacións agrarias tradicionais e a continuidade da propiedade sen perturbacións de ningún tipo. Tamén é segura a continuidade relixiosa polo menos en tres dioceses: Lugo, Iria e Bretoña-Mondoñedo. De Iria Flavia, importante centro portuario e comercial, consérvanse mesmo os nomes de todos os bispos sen interrupción desde o século VI. Así mesmo, non existen restos toponímicos que indiquen presenza árabe no cuadrante noroeste peninsular que si amosa unha grande abundancia de toponimia de orixe xermánica. Tampouco as escavacións arqueolóxicas reflicten fractura histórica de ningún tipo, observándose en cambio unha continuidade no uso das necrópoles e nos materiais exhumados.
 Don Paio e a Batalla de Covadonga: A primeira mención latina a Paio é do S.IX e a musulmá do S.X, os feitos da súa vida son un collage de textos bíblicos, clásicos grecorromanos e vidas de santos católicos, por outra parte a narración da batalla de Covadonga garda grandes similitudes co relato do asalto ao santuario de Delfos polos gálatas no ano 279 a.C.. É por isto que moitos dos autores tenden a pensar que o episodio de Covadonga só se pode interpretar en clave mítica.
 Simbolos Asturianos: Algúns dos emblemas característicos do Reino de Asturias son tamén postos en consideración pola actual historiografía. A chamada Cruz da Vitoria, símbolo que figura na bandeira do Principado de Asturias, supostamente empuñada por Paio na Batalla de Covadonga ou resultado dunha doazón de Afonso II (é o que indica a súa inscrición), hoxe afírmase que foi manufacturada no século XII, xunto coa Cruz dos Ánxeles, polo bispo Pelayo de Oviedo. Tamén a arte asturiana é posta en cuestión, diversos autores considérana unha simple variante da arquitectura carolinxia cuxa obra senlleira tería sido a primitiva igrexa de Santiago de Compostela.

 Bases documentais 
 Crónicas asturianas: A Crónica de Albelda e a Crónica de Afonso III, non aparecen até máis de século e medio despois do inicio dos feitos que relatan e teñen unha clara intencionalidade política, lexitimar o reinado de Afonso III remontando a súa xenealoxía até facela emparentar coa dos últimos reis visigodos, o chamado neogoticismo. Introducen ademais un novo concepto ideolóxico: a idea do traslado da poboación cara ao norte e a unha posterior repoboación. Este concepto será utilizado para explicar a evolución política do reino en base a unha suposta reconquista norte-sur do territorio. Na realidade, os termos das crónicas están abertos a múltiples posibilidades interpretativas e algúns historiadores entenden a idea da repoboación como un proceso de reorganización administrativa polo cal se coloca o territorio baixo o poder monárquico.
 Crónicas musulmás: As crónicas musulmás son aínda mais serodias que as cristiás, o primeiro texto, o de al-Razi é 200 anos posterior aos feitos e algún documento como a compilación de al-Maqqari elevan a distancia temporal a 800 anos. Estas crónicas son copias doutras copias e traducións pouco fiábeis. Todas estas cuestións reducen o valor das crónicas como fonte histórica.
 Fontes diplomáticas: A maior parte dos diplomas relacionados coa monarquía asturiana proceden do scriptorium do bispo Pelayo de Oviedo, que pretendeu favorecer á súa sé episcopal, carente de tradición histórica, mediante a falsificación sistemática da documentación. Dos trinta diplomas coñecidos até Afonso III, Sánchez Albornoz, aínda que interpolados , da por certos doce. O investigador francés Barrau-Dihigo só dous.

Notas

 Véxase tamén 

 Bibliografía 
 Carballeira Debasa, Ana María. Galicia y los gallegos en las fuentes árabes medievales. CSIC. 2007
 Carballo, Francisco. A igrexa galega. Promocións Culturais Galegas. 1995


 Dubert, Isidro (ed.). Historia das historias de Galicia. Xerais. 2016


 López Carreira, Anselmo. O Reino de Galiza. A Nosa Terra. 1998
 López Carreira, Anselmo. O reino medieval de Galicia. A Nosa Terra. 2008

 Murado, Miguel-Anxo. Outra idea de Galicia. Debate. 2013
 Murado, Miguel-Anxo. La invención del pasado. Verdad y ficción en la historia de España. Debate. 2013
 Maíllo Salgado, Fernando. Acerca de la conquista árabe de España. Imprecisiones, equivocos y patrañas. Trea. 2011
 Nogueira Román, Camilo. A memoria da nación. O reino de Gallaecia. Xerais. 2001
 Olagüe, Ignacio. La revolución islámica en Occidente. Fundación Juan March. 1974
 Pallares, Mª Carmén, Portela, Ermelindo. El territorio en la historia de Galicia (Para una lectura del paisaje, la impronta medieval). USC editora académica. 2015
 Pallares, Mª Carmén, Portela, Ermelindo. Galicia fai dous mil anos (Galicia á marxe do Islam). Museo do Pobo Galego. 1996
 Sánchez Albornoz, Claudio. Estudios sobre Galicia en la temprana edad media''. Fundación Barrié de La Maza. 1981

 Outros artigos 
 Lista de reis de Asturias
 Árbore xenealóxica dos reis de Asturias

 Ligazóns externas 
 Orixe do reino de Asturias 
 Falsificaciones Históricas: el Reino de Asturias 
O reino de Galicia nos mapas medievais

Categoría:Estados desaparecidos da Península Ibérica
Categoría:Historia de España
Categoría:Reinos antigos
Categoría:Estados da Idade Media