Socialismo

O socialismo é unha corrente filosófica política, social e económica, e unha ideoloxía, que abarca unha gama de sistemas socioeconómicos caracterizados pola propiedade social dos medios de produción," e a autoxestión de empresas por parte dos traballadores. Inclúe teorías políticas e os movementos asociados con tales sistemas. A propiedade social pode ser pública, colectiva ou cooperativa. A RAG define o termo socialismo como: «Doutrina económica, política e social, que procura a mellora das clases menos favorecidas, tendendo a unha maior igualdade entre ricos e pobres, mediante a modificación ou supresión do sistema capitalista.». O sistema socialista implica, polo tanto, unha planificación e unha organización colectiva consciente da vida social e económica orientada á satisfacción de necesidades.Oskar Lange, "Planificación de la economía social: realización de la racionalidad político-económica" en "Racionalidad económica en el capitalismo y el socialismo", La economía en las sociedades modernas, Editorial Grijalbo, 1966 (1964), parte 1: 'Socialismo', cap. 4, § 3, pp. 78-80 Con todo, hai moitos tipos de socialismo e non existe unha definición única que as englobe a todas, sendo a propiedade social o elemento común compartido polas súas diversas formas cuxo obxectivo é sortear as ineficiencias e crise tradicionalmente asociadas coa acumulación de capital e o sistema de ganancias sobre a base da explotación laboral. "Esta concepción do socialismo non só a tiñan os socialistas marxistas revolucionarios, senón tamén os socialistas evolucionistas, os socialistas cristiáns e mesmo os anarquistas. Naquela época, tamén había un amplo acordo sobre as institucións básicas do futuro sistema socialista: propiedade pública en lugar de propiedade privada dos medios de produción, planificación económica en lugar de forzas de mercado, produción para o uso en lugar de para o beneficio...."

A ideoloxía socialista critica os males e as inxustizas do capitalismo (como a distribución desigual da riqueza, a feroz competitividade no mercado, ou a incapacidade de autorrealización e desenvolvemento humano etc.) transcendéndoo por un sistema socioeconómico autodenominado moralmente superior.

Subsisten con todo criterios atopados respecto a a necesidade da centralización da administración económica mediante o Estado como única instancia colectiva no marco dunha sociedade complexa,Ernesto Guevara, "En la Conferencia Afroasiática en Argelia" (24 de febreiro de 1965), Una antología mínimaDuan Zhong Qiao, "Crítica a la teoría de la superioridad y la neutralidad del mercado", Conferencia Internacional sobre el Manifiesto Comunista, Atenas, 1998 fronte á posibilidade de formas diferentes de xestión descentralizada da colectividade socialista, tanto por vías autoxestionarias como de mercado, así como mediante o emprego de pequenas unidades económicas socialistas illadas e autosuficientes.Amir Helman, "The Israeli Kibbutz as a Socialist Model", Journal of Institutional and Theoretical Economics (JITE), Vol. 148, No. 1Nathan Smith, "The Economics of Monasticism" , The ASREC/ARDA Working Paper Series, 2009 O primeiro acto en que o Estado se manifesta efectivamente como representante de toda a sociedade: a toma de posesión dos medios de produción en nome da sociedade, é á vez o seu último acto independente como Estado.

Os sistemas socialistas divídense en formas de non mercado e de mercado. O socialismo de non mercado implica substituír os factores de mercado e o diñeiro con planificación e enxeñería económica integrada ou criterios técnicos baseados ​​en cálculos realizados en especie, producindo así un mecanismo económico diferente que funciona de acordo con leis e dinámicas económicas diferentes ás do capitalismo.Market Socialism: The Debate Among Socialists, por Schweickart, David; Lawler, James; Ticktin, Hillel; Ollman, Bertell. 1998. From "The Difference Between Marxism and Market Socialism" (pp. 61–63): "Máis fundamentalmente, unha sociedade socialista debe ser unha sociedade na que a economía se rexa polo principio da satisfacción directa das necesidades humanas... O valor de cambio, os prezos e, por tanto, o diñeiro son obxectivos en si mesmos nunha sociedade capitalista ou en calquera mercado. Non existe unha conexión necesaria entre a acumulación de capital ou de sumas de diñeiro e o benestar humano. En condicións de atraso, o estímulo do diñeiro e a acumulación de riqueza conduciron a un crecemento masivo da industria e a tecnoloxía ... Parece un argumento estraño dicir que un capitalista só será eficiente na produción de valor de uso de boa calidade cando tente gañar máis diñeiro que o seguinte capitalista. Parecería máis fácil basearse na planificación de valores de uso de forma racional, que ao non haber duplicación, produciríanse de forma máis barata e serían de maior calidade." O debate do cálculo socialista, orixinado polo problema do cálculo económico, refírese á viabilidade e os métodos de asignación de recursos para unha economía planificada socialista,Durlauf, Steven N.; Blume, Lawrence E., ed. (1987). The New Palgrave Dictionary of Economics Online. Palgrave Macmillan. Retrieved 2 February 2013. doi:10.1057/9780230226203.1570. xa sexa de forma centralizada ou participativa / democrática. Pola contra, o socialismo de mercado conserva o uso dos prezos monetarios, os factores de mercados e, nalgúns casos, o ánimo de lucro, con respecto ao funcionamento das empresas de propiedade social e a asignación de bens de capital entre elas. As ganancias xeradas por estas empresas serían controladas directamente pola forza laboral de cada empresa ou se acumularían á sociedade en xeral en forma de dividendo social.

Existen tamén discrepancias sobre a forma de organización política baixo o socialismo para lograr ou asegurar o acceso democrático á sociedade socialista a clases sociais ou poboacións,Jorge Schafik Handal (entrevista por Marta Harnecker), "El socialismo: ¿una alternativa para América Latina?", Biblioteca Popular, 1991 fronte á posibilidade dunha situación autocrática por parte das burocracias administrativas.Isaac Deutscher, "Las raíces de la burocracia", ciclo de conferencias abreviadas y editadas por Tamara Deutscher, London School of Economics, 1960 A política socialista foi tanto de orientación internacionalista como nacionalista; organizado a través de partidos políticos e opostos á política de partidos ás veces superpóñense cos sindicatos e outras veces son independentes e críticos deles; e presente tanto en países industrializados como en desenvolvemento.Newman, Michael (2005). Socialism: A Very Short Introduction. Oxford University Press. p. 2. "In fact, socialism has been both centralist and local; organized from above and built from below; visionary and pragmatic; revolutionary and reformist; anti-state and statist; internationalist and nationalist; harnessed to political parties and shunning them; an outgrowth of trade unionism and independent of it; a feature of rich industrialized countries and poor peasant-based communities".
miniatura|esquerda|upright|Mikhail Bakunin, ideólogo político, defensor da independencia individual e colectiva.
As formas históricas da organización social de tipo socialista poden dividirse entre determinadas evolucións espontáneas de certas civilizacións de carácter relixioso e as construcións políticas establecidas por proxectos ideolóxicos deliberados. Destas destácase o Imperio Inca.
Louis Baudin, El imperio socialista de los incas, Zig-Zag, 1945, passim. Ver también: José Carlos Mariátegui, 7 ensayos de interpretación de la realidad peruana, Biblioteca Amauta, 1928 O movemento socialista inclúe un conxunto de filosofías políticas que se orixinaron nos movementos revolucionarios de mediados a finais do século XVIII e por preocupación polos problemas sociais asociados co capitalismo. A finais do século XIX, despois do traballo de Karl Marx e Friedrich Engels, o socialismo chegara a significar oposición ao capitalismo e a defensa dun sistema poscapitalista baseado nalgunha forma de propiedade social dos medios de produción. O socialismo marxista foi máis tarde denominado como socialismo científico, caracterizado pola ditadura do proletariado como obxectivo para sentar o comunismo (sistema socioeconómico sen clases sociais), en contraposición a autores socialistas anteriores, denominados socialistas utópicos. Ao longo do século XIX, os termos "comunismo" e "socialismo" usáronse como sinónimos. Doutra banda, pensadores anarquistas como Pierre Joseph Proudhon e Mikhail Bakunin defenderon un socialismo libertario sen Estado en comparación o socialismo de Estado marxista.

A finais do século XIX orixinouse a socialdemocracia dentro do movemento socialista,Ely, Richard T. (1883). French and German Socialism in Modern Times. New York: Harper and Brothers. pp. 204—205. "Os socialdemócratas forman o á extrema dos socialistas [...] inclinados a poñer tanto énfase na igualdade de goce, independentemente do valor do traballo de cada un, que poderían, quizais, chamarse máis propiamente comunistas. [Teñen dúas características distintivas. A gran maioría deles son obreiros e, por regra xeral, esperan que o derrocamento violento das institucións existentes pola revolución preceda á introdución do Estado socialista. Eu non diría, de ningunha maneira, que todos son revolucionarios, pero a maioría deles indubidablemente sono. [...] As reivindicacións máis xerais dos socialdemócratas son as seguintes: O Estado debe existir exclusivamente para os traballadores; a terra e o capital deben converterse en propiedade colectiva, e a produción debe levar a cabo de forma unida. A competencia privada, no sentido ordinario do termo, debe cesar." apoiando as intervencións económicas e sociais para promover a xustiza social.Merkel, Wolfgang; Petring, Alexander; Henkes, Christian; Egle, Christoph (2008). Social Democracy in Power: The Capacity to Reform. Routledge Research in Comparative Politics. London: Routledge. . Mentres conserva o socialismo como un obxectivo a longo prazo,Roemer, John E. (1994). A Future for Socialism. "The long term and the short term". Harvard University Press. pp. 25–27. .Lamb, Peter (2015). Historical Dictionary of Socialism (3rd ed.). Rowman & Littlefield. p. 415. .Bailey, David J. (2009). The Political Economy of European Social Democracy: A Critical Realist Approach. Routledge. p. 77. "[...] Giorgio Napolitano launched a medium-term programme, 'which tended to justify the governmental deflationary policies, and asked for the understanding of the workers, since any economic recovery would be linked with the long-term goal of an advance towards democratic socialism'". . desde o período de posguerra chegou a abrazar a unha economía mixta keynesiana dentro dunha economía de mercado capitalista.Badie, Bertrand; Berg-Schlosser, Dirk; Morlino, Leonardo, eds. (2011). "Social Democracy". International Encyclopedia of Political Science. 8. SAGE Publications. p. 2423. "Social democracy refers to a political tendency resting on three fundamental features: (1) democracy (e.g., equal rights to vote and form parties), (2) an economy partly regulated by the state (e.g., through Keynesianism), and (3) a welfare state offering social support to those in need (e.g., equal rights to education, health service, employment and pensions). . Non foi senón ata a revolución bolxevique con Lenin que o termo socialismo chegou a referirse a unha "primeira fase" á "fase superior" do comunismo. Na década de 1920, o comunismo e a socialdemocracia convertéronse nas dúas tendencias políticas dominantes dentro do movemento socialista internacional, co socialismo mesmo converténdose no movemento secular máis influente do século XX.George Thomas Kurian (ed). The Encyclopedia of Political Science CQ Press. Washington, DC 2011. p. 1554 Mentres que o xurdimento da Unión Soviética como o primeiro Estado socialista nominal do mundo conduciu á asociación xeneralizada do socialismo co modelo económico soviético, algúns economistas e intelectuais argumentaron que na práctica o modelo funcionaba como unha forma de capitalismo de EstadoChomsky, Noam (1986). "The Soviet Union Versus Socialism". Chomsky.info. Consultado o 29 de xaneiro de 2020.Howard, M. C.; King, J. E. (2001). "'State Capitalism' in the Soviet Union" . History of Economics Review. 34 (1): 110–126. .Wolff, Richard D. (27 June 2015). "Socialism Means Abolishing the Distinction Between Bosses and Employees" . Truthout. Consultado o 29 de xaneiro de 2020 ou unha economía administrativa ou de mando non planificada. Tras a caída do bloque soviético, o termo «socialismo do século XXI» de Heinz Dieterich Steffan como "produto da reflexión sobre o socialismo soviético-oriental do século XX"Heinz Dieterich: Der Sozialismus des 21. Jahrhunderts – Wirtschaft, Gesellschaft und Demokratie nach dem globalen Kapitalismus, Einleitung

Socialism of the 21st Century – Economy, Society, and Democracy in the era of global Capitalism, Introduction. adquiriu difusión mundial por varios líderes latinoamericanos como Hugo Chávez de Venezuela e Evo Morales de Bolivia.

Actualmente, as ideas e partidos socialistas que van desde os partidos laboristas ata as diversas variedades do esquerdismo seguen sendo unha forza política con diversos graos de poder e influencia en todos os continentes, encabezando gobernos nacionais en moitos países de todo o mundo, os cales adoptaron as causas doutros movementos sociais como o ambientalismo, o feminismo e o progresismo. Tamén se afirma que todas as economías son sistemas híbridos "non simplemente como tipos ideais de todo ou nada [...] senón tamén como variables", como di Erik Olin Wright, que combinan a propiedade privada, social e estatal sendo máis socialistas ou menos capitalistas. A maioría dos principais partidos reúnense, a nivel internacional, dentro da Internacional Socialista, e a nivel europeo, dentro do Partido Socialista Europeo. Ademais da diversidade vinculada ás súas variacións ideolóxicas, o socialismo tamén coñece moitos avatares vinculados a contextos xeográficos e culturais, como o socialismo árabe ou o socialismo africano.
 Definicións 
miniatura|upright|Imaxe socialista (Romanía, 1895). Un proletario, portador dunha bandeira vermella adornada coa lema "Proletarios de todos os países, xuntádevos!", enfróntase a unha alegoría da socialdemocracia, que lle indica os principios dos dereitos políticos e do sufraxio universal. O neno sentado aos seus pés sostén un escudo co título de “O capital” de Marx.

Socialismo e socialista son termos que, polas súas connotacións, foron reivindicados e difundidos desde a súa creación en numerosos contextos, adquirindo un mosaico de significados diferentes, aínda que xorden pautas comúns. O socialismo xorde dunha filosofía occidental da historia, que se basea na idea de progreso, é dicir, na transformación do mundo nunha dirección positiva:. na súa acepción máis ampla, condena as desigualdades sociais e a explotación do home polo home.« O socialismo comezou condenando as desigualdades sociais e a explotación do home polo home, e esixindo que o interese xeral primase sempre sobre o interese individual. » (Le Quid, 1995, p. 904). e defende o progreso social« Unha doutrina de organización social que busca facer prevalecer o ben común sobre os intereses particulares, mediante unha organización concertada (oposta ao liberalismo); unha organización social que tende cara ao mesmo obxectivo cunha preocupación polo progreso social. » (Novo dicionario Petit Robert da lingua francesa, 2007, páxina 2382 e Petit Robert 1990, páxina 1822).. A enciclopédica Grand Larousse define o socialismo como "unha teoría destinada a reformar a organización social en aras da xustiza".Édition de 1985, volume 9, p. 9645.

Os académicos Georges Bourgin e Pierre Rimbert descríbeno como "unha forma de sociedade cuxos fundamentos son os seguintes: propiedade social dos medios de produción; xestión democrática de devanditos medios; orientación da produción cara á satisfacción das necesidades individuais e colectivas das persoas".Georges Bourgin et Pierre Rimbert, Le Socialisme, Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1986, . No ámbito económico, a palabra "socialismo" designa orixinalmente un conxunto de doutrinas baseadas na propiedade colectiva —ou "propiedade social"— dos medios de produción, ou polo menos crítica a propiedade privada dos mesmos en contraposición á visión capitalista. Élie Halévy resume o socialismo como a posibilidade de "substituír a libre iniciativa dos individuos pola acción concertada da colectividade na produción e distribución da riqueza": así definido, o socialismo considérase un sistema de valores opostos aos do liberalismo. Con todo, desde o século XIX, algunhas escolas de pensamento tentaron conciliar o liberalismo e o socialismo, conciliando os valores da solidariedade cos principios da liberdade, no marco dunha relación crítica co liberalismo económico...

No plano político, o socialismo afírmase en Europa no século XIX, ao mesmo tempo que o liberalismo e a aspiración democrática. Aínda que o socialismo pretende ser portador dunha democracia universal, o socialismo e a democracia non son sinónimos nos planos político, económico e social. De feito, debido ás súas limitacións particulares, o socialismo pode entrar en contradición coa democracia.

A reivindicación común da filiación socialista por parte de tendencias políticas a miúdo opostas entre si acentuou a polisemia do termo, pero tamén favoreceu a confusión. Así, o feito de que os socialdemócratas e os comunistas reivindíquense do socialismo permitiu aos adversarios dos movementos socialistas practicar, no século XX, amálgamas entre o reformismo socialista e o comunismo revolucionario e autoritario...
 Un concepto con múltiples significados 
 Definicións da esencia do socialismo 
miniatura|upright|esquerda|Karl Marx, fundador do chamado "socialismo científico".
Karl Marx e Friedrich Engels empregaron indistintamente as palabras "comunismo" e "socialismo" para designar a sociedade sen clases que xurdiría despois da revolución e o derrocamento do capitalismo:Gérard Duménil, Michael Löwy, Emmanuel Renault, Les 100 mots du marxisme, Presses universitaires de France, 2009, p. 32-34. Marx non definiu con precisión o que sería unha sociedade socialista posrevolucionaria; limítase a fórmulas xerais (unha descrición demasiado precisa do socialismo é rexeitada por ambos os autores, denunciada como utopismo), indicando que se baseará na liberdade e o desenvolvemento humano.Raymond Aron, Introduction à la philosophie politique. Démocratie et révolution, Éditions de Fallois, 1997, p. 171-172. O Manifesto do Partido Comunista fala así de "unha asociación na que o libre desenvolvemento de cada un é a condición para o libre desenvolvemento de todos". Émile Durkheim define o socialismo como, no plano económico, «|esencialmente unha tendencia a organizar», e cuxo obxectivo é instaurar unha forma de organización social na que a mellora da sorte dos traballadores non será máis que unha das consecuencias. O «Manifesto do Partido Comunista» fala así de «unha asociación na que o libre desenvolvemento de cada un sexa a condición do libre desenvolvemento de todos». Émile Durkheim define o socialismo como, no plano económico, «|esencialmente unha tendencia a organizar», e cuxo obxectivo é instaurar unha forma de organización social na que a mellora da sorte dos traballadores non será máis que unha das consecuencias...
miniatura|upright|esquerda|Bertrand Russell.
En 1918, Bertrand Russell describiu "a esencia do socialismo" como "por definición, a reivindicación da propiedade común da terra e o capital. A propiedade común pode significar a propiedade por parte dun Estado democrático, pero non inclúe a propiedade por parte de ningún Estado que non sexa democrático"., en Proposed roads to freedom. Socialism, Anarchism and Syndicalism, Henry Holt e Company, edición de 1919, p. 10.}}

Segundo Durkheim, o socialismo, que responde a unha certa sensibilidade moral, é ante todo un ideal e non o produto dun enfoque científico: para el, o socialismo caracterízase sobre todo por "a vinculación de todas as funcións económicas, ou dalgunhas delas que actualmente están dispersas, aos centros directivos e conscientes da sociedade". Joseph Schumpeter ofrece unha definición estritamente económica do socialismo, asimilada ás concepcións marxistas, describíndoo como "un sistema institucional no que unha autoridade central controla os medios de produción e a produción mesma".Louis O'Neill, Initiation à l'éthique sociale, Fides, 1998, p. 283-284.. O socialismo, neste sentido, oponse, polo tanto, ao liberalismo económico clásico en que non cree no laissez-faire nin na autorregulación do sistema económico mediante a mera procura do interese persoal e a liberdade individual, cuxa procura non bastaría para lograr a harmonía de intereses. Con todo, existen numerosos graos de regulación na economía: o colectivismo económico considerouse durante moito tempo unha condición sine qua non do socialismo, pero a denominación de socialista (ou "socialdemócrata") é reivindicada hoxe en día por correntes que aceptan a economía de mercado e avogan por un control da economía que non chegue até a colectivización..

O historiador Albert Samuel define o socialismo, en sentido amplo, como "a procura razoada e activa dunha orde política que comparta o poder; dunha orde económica que distribúa equitativamente a produción e os bens producidos; dunha orde xurídica que protexa aos pobres, e dunha cultura que sexa froito dunha creación común".

O teórico Francesco Merlino ofrece unha definición principalmente filosófica do socialismo, distinguindo entre o "socialismo das cousas", é dicir, os intentos concretos de implementación, e o "socialismo dos socialistas", é dicir, o dos teóricos: para el, a esencia do socialismo hai que buscala na aspiración á igualdade de condicións e ao benestar para todos. Desde esta perspectiva, o socialismo defínese menos a través dunha ou outra teoría que como unha aspiración á dignidade e á xustiza social.

 Usos políticos 
No ámbito político, o termo socialismo designa o conxunto de prácticas aplicadas polos partidos e outras agrupacións que se reivindican del. Aínda que o socialismo non se presta a unha definición única, distínguese por un sistema de valores cuxo principio central é que as relacións colectivas e a xustiza social deben prevalecer sobre as accións e os intereses individuais: neste sentido, constitúe unha reacción contra a lóxica liberal que xurdiu no século XVIII, á vez que é produto do contexto económico e político nado da revolución industrial.Guy Hermet, Bertrand Badie, Pierre Birnbaum, Philippe Braud, Dictionnaire de la science politique et des institutions politiques, Armand Colin, 2010, p. 283. Segundo os países e en función da súa implantación ao longo da historia, a corrente socialista pudo estar representada por partidos que utilizan denominacións como socialdemócrata —o termo socialdemocracia converteuse, nalgúns países, especialmente nos de cultura alemá ou escandinava, en sinónimo de socialismo no sentido de organización partidista— ou laborista.'.

A expresión socialismo democrático utilízase en contraposición ás formas "autoritarias" do socialismo, pero o termo puido adquirir diferentes significados segundo os contextos históricos.. O termo "socialista" foi utilizado ao longo das décadas por correntes tan diversas como o anarquismo socialista ou o socialismo liberal, e mesmo o nacionalsocialismo (ou nazismo). A corrente socialista é, por definición, complexa, diversa e contraditoria: a calidade de socialista é reivindicada por correntes ás veces moi opostas entre si, incluídos movementos que empregan a palabra "socialismo" desviándoa do seu significado orixinal, e que o historiador Gilles Candar (fr) cualifica de imposturas.. O adxectivo "socialista", aínda que hoxe en día asociase comunmente con partidos moderados, segue sendo utilizado por movementos de extrema esquerda: no Reino Unido, por exemplo, tanto un partido de centroesquerda como o Partido Laborista reivindican a calidade de socialistas,How we work, páxina web oficial do Partido Laborista. o igual que un partido trotskista como o Partido Socialista dos Traballadores. O socialismo tamén aparece, nalgúns casos, no vocabulario de movementos de extrema dereita ou de ditaduras militares. No que respecta aos réximes políticos, a aplicación dunha política socialista foi e segue sendo reivindicada tanto por gobernos libremente elixidos e que respectan as regras da democracia parlamentaria, como por países clasificados como ditatoriais, ou mesmo totalitarios.

 No vocabulario marxista: debates, interpretacións e usos do termo 
Dentro da propia familia do pensamento socialista, a palabra "socialismo" ten múltiples significados. Desde unha perspectiva radical, incluso revolucionaria, o socialismo só pode ser a abolición completa do capitalismo e a súa substitución por unha sociedade socialista. O socialismo é, na teoría marxista e logo leninista, a fase inferior da sociedade comunista (ou primeira fase da sociedade comunista). Se Marx e Engels se negan voluntariamente a definir con demasiada precisión o socialismo, non ocorre o mesmo con Lenin. A partir dos textos de Marx e Engels, desenvolve o que debe ser a fase inferior do comunismo, en particular en O Estado e a revolución.
miniatura|upright|Anton Pannekoek, pensador marxista do comunismo de consellos (ou «consellismo»), oposto ás concepcións estratéxicas leninistas.
Con todo, a interpretación dos escritos de Lenin é obxecto de debate entre os marxistas. Os comunistas de esquerda, os leninistas e outros marxistas ortodoxos defenden a idea de que o "socialismo", como primeira fase da sociedade comunista, xa ten as propiedades da sociedade comunista, é dicir, un Estado desaparecido e unha ausencia de clases sociais, de produción mercantil, de diñeiro, etc. Baseándose nos escritos de Marx, Engels e Lenin do mesmo xeito que outras fontes, esta visión marxista explica que unha das únicas diferenzas entre o socialismo e o comunismo radica na "distribución dos produtos e a distribución do traballo entre os membros da sociedade."

Sobre esta idea, o artigo 9 dá constitución rusa de 1918 di, por exemplo, sobre ou fin dás clases e do Estado baixo o socialismo:

E sobre a idea máis concretamente do fin das clases sociais baixo o socialismo, Lenin dixo: 

Sen clases sociais nin un Estado, o socialismo —segundo esta visión marxista— só se diferenciaría do comunismo na distribución dos produtos e do traballo, e por outros factores económicos (que non afectan directamente ao Estado nin ás clases sociais) citados por Marx na Crítica do Programa de Gotha.De aí a afirmación de Lenin, en O Estado e a Revolución (e máis concretamente na sección sobre a primeira fase da sociedade comunista), que di:

Así, o Estado só subsistiría na medida en que fose unha parte do dereito burgués que servise para a distribución dos produtos e o traballo. Dado que o socialismo xa non ten clases sociais nin Estado, as escasas referencias de Lenin a un Estado baixo o socialismo poden entenderse, segundo esta visión, como a idea da subsistencia do dereito burgués á distribución, e non dun Estado como o Estado burgués e o Estado proletario; posto que as clases sociais xa non existen baixo o socialismo, esta forza de coacción do pobo non sería un Estado, xa que, segundo a definición marxista, o Estado é unha ferramenta de opresión dunha clase por outra.. Ademais, segundo esta interpretación, se Lenin reivindica unha soa vez a necesidade dun Estado burgués «sen burguesía», en contradición directa cos seus numerosos chamamentos (como Marx e Engels) a romper a máquina estatal burguesa como condición necesaria para a ditadura do proletariado, isto débese a que, por "estado burgués", se refire á lei burguesa que persiste baixo o socialismo.

Segundo esta interpretación, a ditadura do proletariado e o socialismo son dúas fases distintas e non superpostas. Esta idea, inseparable da interpretación de que as clases sociais deixan de existir baixo o socialismo, como deriva directamente de afirmacións de Marx, Engels e Lenin:

En 1907, Stalin fixo declaracións similares sobre o socialismo, que el consideraba sen clases sociais, sen Estado e sen produción mercantil, en particular:

E en 1928:

Isto non lle impediu, en 1936, contradecirse explicando que a URSS acadara o socialismo:

A idea de que os principais líderes de países autoproclamados socialistas —Stalin, Mao, Castro, Hô Chi Minh, Tito, etc.— falsificarían a definición do socialismo para dar un carácter marxista e poscapitalista aos seus réximes vese apoiada por varios exemplos, como a contradición entre as declaracións de Stalin de 1907 e as de Stalin de 1936 mencionadas anteriormente, ou mesmo máis abaixo, cando Lenin di en 1919: 

Mentres que Stalin, en 1952, afirma a existencia das dúas clases —e, por tanto, implica coa súa existencia que son distintas, separadas e non foron abolidas—: 

E a negación estalinista da afirmación de Lenin de que o socialismo é imposible sen o fin da distinción entre obreiros e campesiños continúa mesmo despois da súa morte, como se ve a continuación en 1957: 

A outra interpretación do socialismo é a que defenden, en particular, os partidarios dos réximes denominados socialismo real. Consideran que o socialismo e a ditadura do proletariado superpoñense, e que o socialismo, como simple fase de transición —sen criterios precisos salvo a propiedade estatal dos medios de produción— xunto coa ditadura do proletariado, non é unha sociedade sen clases sociais nin Estado. Por tanto, a presenza de Estados e clases sociais nos países chamados socialistas non lles parece contraditoria co pensamento de Marx, Engels e Lenin.

No plano económico, a fase inferior da sociedade comunista corresponde á instauración dun colectivismo económico (fr), a través dun proceso denominado socialización dos bens.André Piettre, Marx et marxisme, Presses universitaires de France, 1966, p. 79-91. O que queda do Estado, é dicir, o dereito burgués para a distribución dos produtos e a distribución do traballo entre os membros da sociedade, permanece baixo o socialismo para permitir a aplicación do adagio propio do socialismo: «de cada un segundo o seu traballo, a cada un segundo as súas necesidades». Tras esta fase, a sociedade pasa á fase, denominada superior, do comunismo integral, é dicir, unha sociedade sen clases na que o Estado extinguiu por completo, chamado a desaparecer por completo (esta desaparición completa concíbese como un proceso natural, en oposición á concepción anarquista que preconiza o fin do Estado como efecto dunha decisión voluntaria). A sociedade funciona entón segundo o adaxio "de cada un segundo a súa capacidade, a cada un segundo as súas necesidades". Desde o punto de vista da teoría marxista, a sociedade comunista, cuxa chegada considérase inevitable, constitúe, por tanto, a última etapa da evolución dunha sociedade socialista, na que o home se converte nun home social, é dicir, un home total liberado da alienación..

No vocabulario comunista, a palabra socialismo utilízase ás veces para designar a realidade efectiva do Estado e a sociedade na URSS, e, despois de 1945, noutros réximes comunistas, aínda que os comunistas de esquerda adoitan rexeitar esta denominación, xa que consideran que os réximes comunistas son capitalismos de Estado. Segundo o discurso oficial practicado na Unión Soviética —e posteriormente nos réximes denominados democracias populares—, que coincide coa segunda interpretación do socialismo citada anteriormente, considérase que a etapa do socialismo alcánzase no momento en que desaparecen a economía capitalista e as capas sociais que a sustentan. A cuestión do socialismo convértese entón na da súa construción, é dicir, o fortalecemento do sector colectivo da economía.Georges Labica, Gérard Bensussan (dir), Dictionnaire critique du marxisme, Presses universitaires de France, 1982, p. 816-821..

En consecuencia, os réximes políticos comunmente denominados comunistas presentábanse como aplicadores do socialismo real, ou como alcanzando a etapa do socialismo desenvolvido, tomando como modelo a URSS, proclamada patria do socialismo.Stéphane Courtois, Dictionnaire du communisme, Larousse, 2007, p. 514-516. Os diferentes réximes comunistas puideron así, en diversas etapas da súa historia, proclamar que se alcanzou a etapa do socialismo —ou da sociedade socialista desenvolvida, obxectivo considerado máis realista que o do comunismo integral— (acompañando a miúdo este anuncio cun cambio de nome oficial ou unha modificación da constitución), co fin de lexitimar o mantemento dos partidos comunistas no poder.Antony Todorov, À l'Est, tentatives de réformes, échec, effondrement, in Le Siècle des communismes, Éditions de l'atelier/Éditions ouvrières, 2004, ..
 Variacións ao longo do tempo 

Os significados atribuídos á palabra socialismo variaron ao longo da historia e seguen variando segundo os contextos culturais e políticos. En 1831, a palabra socialista tendía a designar unha doutrina moral con fortes connotacións relixiosas, que consideraba ao home como un ser social, para logo asociarse progresivamente con socialismo: a finais da década de 1830, a palabra designaba comunmente unha doutrina que pretendía resolver a cuestión social debido o empobrecemento masivo da clase obreira. A partir da segunda metade do século XIX e co avance da influencia do marxismo, o socialismo defínese esencialmente pola aspiración a unha sociedade igualitaria, que sería o resultado da organización da produción e a substitución da propiedade social pola propiedade individual ou capitalista: desde esta perspectiva, poderíase alcanzar unha nova sociedade, que representaría o reinado da verdadeira democracia.

Outrora asociado a posicións radicais, o termo socialismo utilízase hoxe en día en Europa, na súa acepción máis habitual, para designar a unha familia política de esquerda moderada.. , nalgúns países como os Estados Unidos, a palabra conserva unha connotación máis claramente orientada cara á esquerda.

Nos textos de Marx e Engels, o termo socialismo utilízase para designar o conxunto de doutrinas que critican a sociedade capitalista. Nos escritos posteriores ao Manifesto do Partido Comunista, a palabra emprégase sobre todo para cualificar as correntes, ideoloxías e movementos políticos da clase obreira, é dicir, o movemento obreiro. Engels utiliza a palabra socialismo para designar, de maneira máis precisa, a toma de conciencia por parte da clase obreira das oposicións entre clases e os defectos do capitalismo. Só a partir da época da Internacional Obreira emprégase a palabra para significar a organización social baseada na apropiación colectiva dos medios de produción, en forma estatal e/ou cooperativa. Lenin e os bolxeviques retoman esta acepción para identificala co que Marx denomina a fase inferior da sociedade comunista: desde esta perspectiva, o socialismo convértese na organización social de transición entre o capitalismo e o comunismo. Unha vez creado un estado obreiro, o socialismo, desde o punto de vista de Lenin, identifícase coa propia existencia dese Estado.

A tendencia leninista do socialismo —como a moito menos estendida tendencia luxemburguista— denomínase comunmente, tras a Revolución de Outubro e máis concretamente a partir de 1918, comunismo, aínda que segue reivindicando o socialismo. A tendencia política xeralmente denominada, nas democracias occidentais, socialismo —no sentido de socialismo non comunista— evoluciona progresivamente despois da segunda guerra mundial cara a posicións de centroesquerda: o socialismo percíbese entón como unha tendencia política reformista que tende a corrixir as desigualdades inherentes ao liberalismo económico, sen oporse radicalmente ao principio da economía de mercado. O termo socialdemocracia, utilizado como denominación por parte dos movementos socialistas, pasa a designar posicións reformistas e moderadas, caracterizadas polo uso do compromiso e xa non pola lóxica revolucionaria. Desde esta perspectiva, o socialismo percíbese como unha corrección das inxustizas, en particular a través de sistemas de protección social: a socialdemocracia do norte de Europa distínguese desde a década de 1930 polas súas reformas a favor do estado do benestar. Na segunda metade do século XX, a maioría dos partidos socialistas tenden a afastarse das concepcións marxistas e a integrarse na sociedade liberal-capitalista, non para derrocala ou substituíla, senón para reformala desde dentro... Diversas correntes socialistas non comunistas mantiveron un discurso máis radical: estas correntes manifestáronse especialmente entre as dúas guerras mundiais en organizacións como a Oficina Internacional para a Unidade Socialista Revolucionaria ou, despois da guerra, na tendencia do socialismo autoxestionario.
O socialismo democrático, herdeiro da tradición reformista, constitúe hoxe en día a tendencia maioritaria dos partidos socialistas nos países desenvolvidos, onde se converteu na forma de socialismo máis comunmente asociada ao adxectivo socialista, utilizándose ás veces como sinónimo de socialdemocracia. En 1999, Lionel Jospin, entón primeiro ministro de Francia, publicou un texto no que definía o socialismo moderno —ao que se refería, reivindicándoo, co nome de socialdemocracia— como algo que xa non representaba un sistema, senón "unha forma de regular a sociedade e pór a economía de mercado ao servizo das persoas", é dicir, "unha inspiración, unha forma de actuar, unha referencia constante aos valores democráticos e sociais". Considera que se o socialismo acepta a economía de mercado "porque é a forma máis eficaz, sempre que estea regulada, de asignar os recursos, estimular a iniciativa e recompensar o traballo", pola contra, debe rexeitar a sociedade de mercado porque o mercado en si mesmo non produce valores nin sentido: ao considerar que a cuestión da apropiación colectiva dos medios de produción xa non define por si mesma o socialismo, avoga por un reformismo moderno que se define non polos seus modos de acción, senón polo mantemento dos valores de "xustiza, liberdade, control colectivo do noso destino, desenvolvemento do individuo sen negar as realidades colectivas, vontade de progreso". A socialdemocracia debe ser, a ollos de Jospin, "unha forma de regular a sociedade e pór a economía de mercado ao servizo dos homes".Lionel Jospin, Ma Social-démocratie,texto escrito para a Sociedade Fabiana, reproducido no xornal Libération, 19 de novembro de 1999.

 Concepto 
 Orixe da palabra socialismo 
esquerda|miniatura|upright|Folleto socialista utópico de Rudolf Sutermeister.Para Andrew Vincent, "a palabra 'socialismo' atopa a súa raíz no latín sociare, que significa combinar ou compartir. O termo relacionado, máis técnico no dereito romano e logo medieval foi societas. Esta última palabra podería significar compañeirismo, así como a idea máis legalista dun contrato consensuado entre homes libres".

Ao parecer a palabra socialismo foi empregada por primeira vez polo monxe Ferdinando Facchinei en 1766 para referirse á doutrina dos que defendían o contrato social como o fundamento da organización das sociedades humanas. 20 anos máis tarde, outro autor italiano Appiano Buonafede volveu utilizala. O termo socialismo tamén se atribúe en Francia a Pierre LerouxLeroux: o socialismo é "a doutrina que non renunciaría a ningún dos principios de Liberdade, Igualdade e Fraternidade" da Revolución Francesa de 1789. "Individualism and socialism" (1834) quen afirmou utilizar por primeira vez o termo na revista parisiense  en 1832. Mentres o termo en Gran Bretaña asóciase a Robert Owen, xa que os discípulos de Robert Owen xa empregaran en 1827 o termo ‘socialist’, para designar aos adeptos da doutrina de Owen, no Co-operative Magazine. Leroux era seguidor de Henri de Saint Simon, un dos fundadores do que máis tarde se denominaría socialismo utópico. O socialismo contrastaba coa doutrina liberal do individualismo, que salientaba o valor moral do individuo á vez que subliñaba que as persoas actúan ou deberían actuar coma se estivesen illadas unhas doutras. Os socialistas utópicos orixinais condenaron esta doutrina do individualismo por non abordar as preocupacións sociais durante a Revolución Industrial, entre elas a pobreza, a opresión e a enorme desigualdade de riqueza. Consideraban que a súa sociedade prexudicaba a vida comunitaria ao basearse na competencia. Presentaban o socialismo como unha alternativa ao individualismo liberal baseada na propiedade compartida dos recursos. Saint-Simon propuxo a planificación económica, a administración científica e a aplicación do coñecemento científico á organización da sociedade. Pola contra, Robert Owen propuxo organizar a produción e a propiedade a través de cooperativas. O socialismo tamén se atribúe en Francia a Marie Roch Louis Reybaud, mentres que en Gran Bretaña atribúese a Owen, quen se converteu nun dos pais do movemento cooperativo.

Con todo, a palabra socialismo, no sentido moderno do termo, aparece por primeira vez, case simultaneamente, cara a 1830 en Gran Bretaña e en Francia para designar as ideas dos seguidores de Robert Owen, Henri de Saint Simon e grupos da Europa occidental que xurdiran da Revolución Francesa. O primeiro uso preciso do neoloxismo adóitase atribuír ao sansimoniano francés Pierre Leroux quen no número de outubro-decembro de 1833 da Revue encyclopédique publicou un artigo titulado Do individualismo e do socialismo, aínda que nel criticaba ambas as doutrinas por consideralas o resultado da esaxeración da idea de liberdade, a primeira, e da idea de asociación, a segunda. Con todo, nunha nota engadida á reimpresión do artigo anos máis tarde escribiu:

Entre agosto de 1836 e abril de 1838 Louis Reybaud publicaba na Revue des deux mondes tres estudos baixo o título de Socialistas modernos dedicados a Saint-Simon, a Charles Fourier e a Robert Owen, e nos que confirmaba que o termo socialismo, no seu sentido moderno, xurdira cara 1830.

A definición e o uso do termo socialismo consolidáronse na década de 1860, cando o termo socialista substituíu a asociacionista, cooperativista,  mutualista e colectivista, que se utilizaron como sinónimos, mentres que o termo comunismo caeu en desuso durante este período. Unha distinción temperá entre "comunismo" e "socialismo" era que este último só pretendía socializar a produción, mentres que o primeiro pretendía socializar tanto a produción como o consumo (en forma de libre acceso aos bens finais). En 1888, os marxistas empregaban o termo "socialismo" en lugar de "comunismo", xa que este último pasara a considerarse un sinónimo anticuado de "socialismo". Non foi até despois da revolución bolxevique cando Vladimir Lenin apropiou o termo "socialismo" para referirse a unha etapa entre o capitalismo e o comunismo. Utilizouno para defender o programa bolxevique das críticas marxistas que afirmaban que as forzas produtivas de Rusia non estaban o suficientemente desenvolvidas para o comunismo. A distinción entre "comunismo" e "socialismo" fíxose evidente en 1918, despois de que o Partido Obreiro Socialdemócrata Ruso cambiase o seu nome polo de Partido Comunista de toda Rusia, interpretando «comunismo» especificamente como os socialistas que apoiaban a política e as teorías do bolxevismo, o leninismo e, máis tarde, as do marxismo-leninismo.: "No sentido moderno da palabra, o comunismo refírese á ideoloxía do marxismo-leninismo." aínda que os partidos comunistas continuaron describíndose a si mesmos como socialistas dedicados ao socialismo. Segundo The Oxford Handbook of Karl Marx, "Marx utilizou moitos termos para referirse a unha sociedade poscapitalista: humanismo positivo, socialismo, comunismo, reino da individualidade libre, libre asociación de produtores, etc. Utilizou estes termos de forma totalmente intercambiable. A noción de que o socialismo e o comunismo son etapas históricas distintas é allea á súa obra e só entrou no léxico do marxismo despois da súa morte».

Na Europa cristiá, críase que os comunistas adoptaran o ateísmo. Na Inglaterra protestante, o termo comunismo asociábase demasiado co rito da comuñón católica romana, polo que se prefería utilizar o termo socialista. Engels escribiu que en 1848, cando se publicou o Manifesto Comunista, o socialismo era respectable en Europa, mentres que o comunismo non o era. Os owenistas en Inglaterra e os fourieristas en Francia eran considerados socialistas respectables, mentres que os movementos da clase obreira que "proclamaban a necesidade dun cambio social total" autodenominabanse comunistas. Esta rama do socialismo deu lugar ás obras comunistas de Étienne Cabet en Francia e Wilhelm Weitling en Alemaña. O filósofo moral británico John Stuart Mill discutiu unha forma de socialismo económico dentro do libre mercado. En edicións posteriores da súa obra Principles of Political Economy (Principios de economía política) (1848), Mill postulou que "no que respecta á teoría económica, non hai nada en principio na teoría económica que impida unha orde económica baseado en políticas socialistas". e promoveu a substitución das empresas capitalistas por cooperativas de traballadores.Principles of Political Economy with Some of Their Applications to Social Philosophy, IV.7.21. John Stuart Mill: Political Economy, IV.7.21. "Con todo, a forma de asociación que, se a humanidade segue mellorando, cabe esperar que acabe predominando, non é a que pode existir entre un capitalista como xefe e uns traballadores sen voz na xestión, senón a asociación dos propios traballadores en condicións de igualdade, que posúen colectivamente o capital co que levan a cabo as súas operacións e traballan baixo a dirección de xerentes elixidos e destituibles por eles mesmos." Mentres que os demócratas consideraban as Revolucións de 1848 como unha revolución democrática (en) que, a longo prazo, garantía a liberdade, a igualdade e a fraternidade, os marxistas denunciábanas como unha traizón aos ideais da clase obreira por parte dunha burguesía indiferente ao proletariado.

Como destacou Jean-Paul Thomas, toda «palabra nova, responde a realidades novas. As doutrinas sociais non xorden casualmente a principios do século XIX. Teñen como orixe inmediata a revolución industrial e a miseria que a acompaña… Contrapoñen á procura egoísta do proveito a visión dunha comunidade de produtores ligados uns a outros por unha solidariedade fraternal». Segundo este autor as raíces do socialismo hai que buscalas nas propostas igualitarias dos grupos «radicais» da Revolución Francesa, como a do enragé Jacques Roux que escribiu en 1793, denunciando os acaparamentos dos bens de subsistencia: «os produtos da terra, como os elementos, pertencen a todos os homes. O comercio e o dereito de propiedade non poden consistir en facer morrer de miseria e de inacción aos nosos semellantes».

 Distinción entre socialismo e comunismo 
miniatura|upright|Pierre Joseph Proudhon. Os seus pensamentos sobre o socialismo libertario (mutualismo) inspiraron profundamente a Karl Marx.

Segundo O manual de Oxford de Karl Marx, "Marx usou moitos termos para referirse a unha sociedade poscapitalista: humanismo positivo, socialismo, comunismo, reino da individualidade libre, asociación libre de produtores etc. Usou estes termos de maneira completamente intercambiable. A noción de que "socialismo" e "comunismo" son etapas históricas distintas é allea á súa obra, e só entrou no léxico do marxismo despois da súa morte.Hudis, Peter; Vidal, Matt, Smith, Tony; Rotta, Tomás; Prew, Paul, eds. (setembro 2018–xuño 2019). The Oxford Handbook of Karl Marx. "Marx's Concept of Socialism". Oxford University Press. . .

Uns dez anos despois da aparición dos termos «socialismo» e «socialista» xurdiron en Francia as palabras «comunismo» e «comunista» e o seu uso difundiuse rapidamente. Étienne Cabet e o neobabuvista Jean-Jacques Pillot empregáronas de inmediato e o adxectivo «comunista» foi usado para referirse a un banquete organizado por Pillot celebrado o 1 de xullo de 1840 nos arredores de París no que participaron máis de mil comensais, na súa maioría obreiros, e no que se defendeu a necesidade de aplicar reformas que non fosen soamente políticas para alcanzar unha «igualdade real». En xuño de 1843 o poeta alemán Heinrich Heine, quen desde había máis de dez anos vivía en París, advertiu do seu crecemento: «Os comunistas son en Francia o único partido que merece atención».

Desde Francia os termos «comunismo» e «comunista» difundíronse polos Estados alemáns e por Suíza, grazas ao libro de Lorenz von Stein publicado en 1842 en Leipzig co título O socialismo e o comunismo na Francia de hoxe (Der Sozialismus und Communismus deas heutigen Frankreichs) —Wilhelm Weitling, August Becker e outros utilizaronos enseguida—, e tamén por Gran Bretaña a través doutras canles. Así o termo «comunismo» foi substituíndo progresivamente ao orixinario de «socialismo» ou polo menos confundiuse con el.
miniatura|upright|Esquema político de esquerda a dereita
Na década de 1830, en xeral, a palabra "socialismo" chegou a significar case calquera tipo de reforma co propósito de mellorar a situación do proletariado e "comunismo" como máis extremo que o socialismo. Unha distinción xeneralizada era que o socialismo socializaba só a produción, mentres que o comunismo socializaba tanto a produción como o consumo.

Segundo Jean Bruhat, na década de 1840 «comunista» e «socialista» non eran termos completamente equivalentes xa que os comunistas distinguíanse por unhas ideas que neles estaban máis claramente afirmadas que nos socialistas, como a realidade da loita de clases da que se derivaba a necesidade da revolución —a conquista do Estado— para alcanzar a nova sociedade, pois para cambiar ao home había que cambiar o réxime económico e social no que vivía, como o advertiu o neobabuvista Théodore Dézamy cando criticaba aos que crían «que para modelar ao home ao seu gusto bastaría propoñerllo dun modo testarudo e enérxico». Estas diferenzas foron as que motivaron que Karl Marx e Friedrich Engels adoptasen o termo «comunista» e non o de «socialista» para chamar á Liga que fundaron en 1847 e ao manifesto da mesma feito público ao ano seguinte.

En Principios do comunismo, un programa da liga dos comunistas que serviu de borrador para o manifesto, Engels escribiu que había tres tipos de socialistas: os socialistas reaccionarios, os socialistas burgueses (antagónicos ambos aos obxectivos comunistas) e os socialistas democráticos (que ás veces poden aliñarse útilmente cos comunistas). Engels explicou en Contribución ao problema da vivenda que: "A característica esencial do socialismo burgués é que pretende conservar a base de todos os males da sociedade presente, querendo ao mesmo tempo poñer fin a estes males". Esta clasificación mantívose no Manifesto Comunista.

Nas súas críticas mutuas, tanto Marx como Pierre Joseph Proudhon aceptaron que o "comunismo" e "socialismo" eran distintos. Na Europa cristiá, críase que os comunistas adoptaran o ateísmo. Na Inglaterra protestante, o termo comunismo parecíase ao nome do rito da comuñón da Igrexa católica, polo que socialista era o termo preferido. O filósofo británico John Stuart Mill discutiu unha forma de socialismo económico dentro dun contexto liberal que máis tarde se coñecería como socialismo liberal. En edicións posteriores dos seus Principios de economía política (1848), Mill argumentou ademais que "no que respecta a a teoría económica, non hai nada en principio na teoría económica que exclúa unha orde económica baseada en políticas socialistas"Wilson, Fred. "John Stuart Mill". Stanford Encyclopedia of Philosophy, 10 July 2007. Retrieved 2 August 2016."Mill, in contrast, advances a form of liberal democratic socialism for the enlargement of freedom as well as to realise social and distributive justice. He offers a powerful account of economic injustice and justice that is centered on his understanding of freedom and its conditions." Bruce Baum, "[J. S. Mill and Liberal Socialism]", Nadia Urbanati and Alex Zacharas, eds., J.S. Mill's Political Thought: A Bicentennial Reassessment (Cambridge: Cambridge University Press, 2007). e promoveu a substitución das empresas capitalistas por cooperativas de traballadores.Principles of Political Economy with Some of Their Applications to Social Philosophy, IV.7.21. John Stuart Mill: Political Economy, IV.7.21. "The form of association, however, which if mankind continue to improve, must be expected in the end to predominate, is not that which can exist between a capitalist as chief, and work-people without a voice in the management, but the association of the labourers themselves on terms of equality, collectively owning the capital with which they carry on their operations, and working under managers elected and removable by themselves."

A definición e o uso do socialismo estableceuse na década de 1860, substituíndo a asociacionista, cooperativo e mutualista que se utilizaron como sinónimos mentres o comunismo caeu en desuso durante este período. Unha das primeiras distincións entre comunismo e socialismo foi que o último tiña como obxectivo socializar unicamente a produción, mentres que o primeiro tiña como obxectivo socializar tanto a produción como o consumo (en forma de libre acceso aos bens finais). En 1888, os marxistas empregaron o socialismo en lugar do comunismo, xa que este último chegara a ser considerado un sinónimo antigo de socialismo.

Engels explicou no prólogo do Manifesto de 1890 que “socialismo” designaba un movemento burgués, o “comunismo” un movemento obreiro debido a que naqueles anos «a parte dos obreiros que, convencida da insuficiencia das revolucións soamente políticas, esixía unha transformación radical da sociedade, chamábase entón comunista» mentres que a maioría dos que se facían chamar «socialistas» «achábanse fóra do movemento obreiro e buscaban apoio máis ben nas clases "instruídas"», «e como nós xa naquel tempo sostiñamos moi decididamente o criterio de que "a emancipación da clase obreira debe ser obra da clase obreira mesma", non puidemos vacilar un instante sobre cal das dúas denominacións procedía elixir».

Despois de 1848, os termos «socialismo» e «comunismo» afirmáronse e superpuxéronse, identificándose nuns períodos e diferenciándose noutros, e tamén se utilizaron para caracterizar etapas de desenvolvemento histórico distintas. Marx e Engels cambiaron ao uso do termo "socialismo", para significar exactamente o que antes quixeran dicir con "comunismo". O sociólogo francés Émile Durkheim afirmou que no «comunismo», a diferenza do «socialismo», a contribución á produción común era libre e non planificada mentres que o consumo vivíase en común.Émile Durkheim, El socialismo, Akal, 1987, cap. II, 2.º lección (cont.), pp. 48-50

En 1888, o socialismo era de uso xeral entre os marxistas e foi utilizado para significar o que antes se entendeu polo termo menos popular e máis restrinxido. O programa de Erfurt de Karl Kautsky de 1891 explicou:

miniatura|upright|Friedrich Engels, filósofo socialista alemán, compañeiro de Karl Marx.
Friedrich Engels en Socialisme utopique et socialisme scientifique (Do socialismo utópico ao socialismo científico), define o socialismo como un sistema social e económico caracterizado polo control por parte da sociedade, organizada con todos os seus integrantes, tanto dos medios de produción como das diferentes forzas de traballo aplicadas cara aos mesmos.August Bebel, "El estado socialista", Socialización de la sociedad , cap. 1 y passim Engels opina que unha “sociedade socialista” debe concibirse nun estado de constante cambio e a súa diferenza coa orde actual consiste na produción organizada sobre a base da propiedade común da nación de todos os medios de produción. Segundo Engels, o obxectivo dun partido socialista é comunista, cuxo último era vencer todo ao Estado e superar a "democracia burguesa".

Mentres tanto, os socialistas non marxistas continuaron falando dunha distinción entre socialismo e comunismo, aínda que non como etapas sucesivas. Na Crítica do programa de Gotha, Marx diferencia entre unha etapa comunista previa onde o individuo compraría bens con vales de traballo, dunha etapa superior, na que cada persoa contribuirá segundo as súas capacidades e recibirá acorde ás súas necesidades. Pouco despois en 1917, Lenin na súa obra O Estado e a revolución utilizou a palabra «socialismo» para referirse á primeira etapa na consecución da sociedade sen clases ou «comunismo», caracterizada pola organización colectiva da produción e a distribución en tanto que o consumo seguiría sendo particular.V. I. Lenin, El Estado y la revolución, Siglo Veintidós, 2000, cap. V, § 3 y 4, pp. 79-88

Segundo o marxismo, nun sistema socialista, ao establecerse a propiedade social (colectiva) dos medios de produción, desaparece calquera forma de propiedade privada dos bens de capital e con esta o capitalismo como forma de apropiación do traballo asalariado, unha forma de explotación por vía económica. Por tanto o socialismo constitúe o primeiro paso para a extinción das clases sociais (ou comunismo) dando así por superada a loita de clases como motor do progreso histórico.Karl Marx, "Segunda nota marginal crítica" a "Proudhon" en "Crítica crítica...", La sagrada familia, Claridad, 2008, capítulo IV, parte IV, § 3, pp. 50-51

Vladimir Lenin expresou no seu escrito "Seis tese acerca das tarefas inmediatas do poder soviético" que o Estado socialista organizado pola ditadura do proletariado tiña como obxectivo sentar as bases do comunismo e encargaríase da dirección da economía baixo o modo de produción "socialista" centralizado. O socialismo moderno é, en primeiro termo, polo seu contido, froito do reflexo na intelixencia, por unha banda, dos antagonismos de clase que imperan na moderna sociedade entre posuidores e desposuídos, capitalistas e obreiros asalariados, e, doutra banda, da anarquía que raíña na produción.
 Socialismo como movemento político 
miniatura|upright|Vladimir Lenin definiu o socialismo como un etapa previa ao comunismo.
Non foi senón até 1917 despois da revolución bolxevique que Vladimir Lenin apropiouse do termo para significar unha etapa entre capitalismo e comunismo baixo a ditadura do proletariado do que Marx xa falaba na Crítica do programa de Gotha (Kritik des Gothaer Programms).Karl Marx, Crítica do programa de Gotha. Texto de: Marx y Engels, Obras Completas (en alemán), volume XIX, páx. 28, citado en: Gérard Bekerman, Vocabulario básico del marxismo, Editorial Crítica, Barcelona, 1983, pp. 178-179. Segundo Engels, a "forma específica" desta etapa é a república democrática.A Critique of the Draft Social-Democratic Program of 1891. Marx & Engels Collected Works Volume 27, p. 217. "Se hai algo seguro é que o noso partido e a clase obreira só poden chegar ao poder baixo a forma dunha república democrática. Esta é mesmo a forma específica da ditadura do proletariado." Non foi senón até a revolución bolxevique que o termo socialismo chegou a referirse a esta etapa previa.

 Orixe do socialismo 
O socialismo naceu como reacción ao capitalismo na primeira metade do século XIX xurdido do liberalismo económico e político, baseado na propiedade privada dos medios de produción, na explotación do proletariado e que determinaba que o Estado non debía intervir en cuestións sociais e económicas, o que se traducía na práctica no dominio do débil polo forte. A medida que aumentaba o seu número e a súa miseria aumentou a súa conciencia de clase e comezou a pensarse en facer o mesmo que fixera a burguesía para conseguir o poder, unha revolución que lle dese o poder para conseguir a igualdade social. Foi en Gran Bretaña, o país máis industrializado de Europa, onde máis forza tivo o pensamento socialista ao principio. Robert Owen foi un dos primeiros teóricos do socialismo. En Francia Louis Blanc foi outros dos teóricos socialistas da primeira época. Pero o máis importante dos pensadores socialistas do XIX apareceu en Alemaña, foi Karl Marx, as súas obras constituíron a base do soporte teórico da ideoloxía socialista e a el débeselle a teorización de que a riqueza debe quedar nas mans do obreiro que a produce e que unha revolución obreira levaría a unha sociedade xusta e libre, na cal cada cidadán daría en función das posibilidades e recibiría en función das súas necesidades.

 Historia 
miniatura|upright|A bandeira vermella foi o símbolo clásico do socialismo e o comunismo desde o seu comezo.
miniatura|upright|A estrela vermella simboliza o socialismo. 
miniatura|upright|Henri de Saint Simon, considerado pai da idea de socialismo como proxecto social e fundador do chamado «socialismo utópico». 
miniatura|upright|Ferdinand Lassalle, fundador da centroesquerda política e da corrente socialista denominada socialdemocracia.
A historia do socialismo ten as súas orixes na Ilustración e na Revolución Francesa de 1789, xunto cos cambios que estas trouxeron consigo, aínda que ten precedentes en movementos e ideas anteriores.
 Orixes 
miniatura|150px|Ilustración de Utopía, de Thomas More, por Holbein.
A idea dunha organización armoniosa da sociedade remóntase á antigüidade, moito antes da aparición do termo socialismo. Os antepasados afastados e indirectos do socialismo -aínda que o uso da palabra sexa moi anacrónico-, como do comunismo, -no seu sentido orixinal de sociedade sen propiedade privada- atópanse en varios continentes: na Grecia de Platón, quen imaxina en A República e As Leis modos ideais de organización da cidade (Platón non avoga pola igualdade social —a súa cidade ideal de “'A República”' é, pola contra, estritamente xerárquica—, senón pola harmonía. No seo da elite social concibida por Platón reinaba unha comunidade absoluta de bens materiais);. en Asia en certas correntes de pensamento do confucianismo e do islam que conciben unha sociedade baseada nun modo de organización fraternal; por último, na doutrina cristiá, que avoga pola repartición dos bens materiais. Nas herexías cristiás, como no movemento milenarista, atópanse reivindicacións fortemente igualitarias.. A corrente de pensamento utópica, que se desenvolve a partir do Renacemento, tamén tende cara á idea dunha sociedade armoniosa, que superaría as desigualdades sociais mediante a supresión, en particular, da propiedade privada. Thomas More, no seu libro “”Utopía“” (1516), crea o modelo do xénero: un narrador visita un país marabilloso onde reinan a fraternidade e a igualdade e descóbrello ao lector.. A literatura utópica, na que a sátira e a crítica social preséntanse a través da ficción, ten unha longa posteridade, da que A cidade do sol, do monxe Tommaso Campanella, é un dos exemplos máis coñecidos.. As utopías poden variar no seu contido, pero todas se caracterizan pola harmonía, o equilibrio e os mecanismos de regulación. En case todas elas, a tendencia dominante é a igualdade social, lograda mediante a desaparición da propiedade privada, considerada como a causa da infelicidade dos homes.. Como mostra desta filiación filosófica, numerosas asociacións socialistas ou socializantes do século XIX denomínanse Utopia...

A crítica social segue desenvolvéndose no pensamento occidental, sendo a consecuencia lóxica da utopía a protesta moral e social contra o mundo tal e como é e contra o seu principio desigualitario. Esta escola de pensamento alcanza o seu apoxeo no século XVIII, na época da Ilustración: Jean-Jacques Rousseau, no seu Discurso sobre a orixe e os fundamentos da desigualdade entre os homes, Étienne-Gabriel Morelly en Código da natureza, ou O verdadeiro espírito das súas leis, sempre descoidado ou descoñecido, tratan as cuestións da propiedade e a igualdade. . Morelly, máis radical que Rousseau, avoga por unha organización da sociedade á vez igualitaria e autoritaria, na que o matrimonio e o traballo serían obrigatorios. Entre outros autores franceses da Ilustración, o sacerdote Jean Meslier denuncia con vehemencia a inxustiza da súa época, cuxa causa ve na institución da propiedade privada; o monxe Dom Deschamps tamén condena a propiedade privada e avoga por un universo igualitario e uniforme. Se Morelly tivo influencia en vida, Dom Deschamps e o cura Meslier deixaron escritos esencialmente póstumos: estes autores son considerados precursores dun socialismo "filantrópico e racional, máis que revolucionario e científico"..

Na segunda metade do século XVIII, os clérigos católicos acuñaron o termo socialistae a partir do latín socialis para denunciar a doutrina da escola alemá do dereito natural que, seguindo a Hugo Grotius e Pufendorf, pretendía basear a orde social non na Revelación divina, senón nun instinto humano de "sociabilidade". A finais de século, no ámbito xermanoparlante, o termo perdeu a súa connotación pexorativa para designar simplemente, nos manuais de estudos xurídicos, a Pufendorf e os seus discípulos. A palabra "socialismo" apareceu na lingua francesa arredor dá mesma época, sen entrar de inmediato non uso común. Etimoloxicamente, ou termo deriva dá palabra latina "socius", un substantivo común que significa "compañeiro, camarada, asociado, aliado, confederado" e un adxectivo que significa "unido, asociado, aliado, posto en común, compartido".Eugène Benoist et Henri Goelzer, Nouveau dictionnaire latin-français, Librairie Garnier, 10ª edición, sans date.. A palabra socius deriva do verbo sequi: "seguir". O seu primeiro uso remóntase ao abade Sieyès, quen na década de 1780 menciona un "tratado sobre o socialismo" que debe tratar "do obxectivo que se propón o home en sociedade e dos medios que ten para alcanzalo". Neste uso efémero, a palabra significa entón "ciencia da sociedade"... En 1795, Gracchus Babeuf utilizou a palabra sociétaire para designar a unha persoa membro da comunidade social; Charles Fourier retomou este termo no sentido de asociado da nación industriosa. En 1803, atopamos a palabra socialisme nos escritos dun autor italiano, Giacomo Giuliani, a quen ás veces se lle atribuíu a súa paternidade, no sentido que lle dá Giuliani, o termo designa a defensa da propiedade privada, factor de orde na sociedade humana, mentres que o antisocialismo é o individualismo revolucionario que disolve as relacións sociais.Revue d'histoire des doctrines économiques et sociales, Volume 2, recueil de 1983, p. 307 Non foi até despois de 1820 cando a palabra socialismo apareceu realmente en varios idiomas, entrando progresivamente na linguaxe corrente e adquirindo o seu significado contemporáneo:. en 1822,Les Décodeurs, émission du 18/10/2015 A expresión socialista aparece nunha carta que Edward Cooper, partidario de Robert Owen, envía a este último. Os owenistas e os fourieristas, en contacto frecuente desde a década de 1830, adoptaron a denominación, talvez por mor dunha visita de Owen a Fourier en 1837. A palabra socialismo, no sentido de doutrina destinada a resolver a cuestión social, entrou definitivamente na linguaxe corrente a finais da década..

O socialismo, como compromiso militante, ten parte das súas raíces na Revolución Francesa, que introduciu na orde dos feitos a ruptura histórica e posibilitou o paso da utopía á acción, para construír un mundo novo, supostamente armonioso e fraternal. A Revolución Francesa convértese nun paradigma no que se inspiran as revolucións posteriores. Karl Marx escribe máis tarde que o socialismo alemán ten ao seu favor a forza da teoría, e o socialismo francés, a tradición revolucionaria. O historiador Michel Winock considera que é grazas á revolución que o socialismo "faise pensable". Michel Winock distingue tamén tres achegas decisivas da Revolución Francesa ao pensamento socialista, tanto no plano das ideas como no da práctica: no que respecta ao exercicio do poder, co goberno revolucionario baixo a Convención montagnarda e as medidas excepcionais do Comité de Salvación Pública, que son o Terror e o establecemento dunha ditadura provisional debido ás circunstancias; en canto ao uso do contrapoder, coa presión "popular" exercida polos sans-culottes e o seu apego á democracia directa, aínda que a súa ideoloxía se resumise nunha forma de "igualitarismo de pequenos propietarios". Por último, Gracchus Babeuf introduciu unha técnica de toma do poder, aínda que fóra a nivel teórico, durante a conspiración dos Iguais en 1796: Babeuf confía a dirección da insurrección a un estado maior segredo, é dicir, a unha minoría revolucionaria, e a súa concepción anuncia as de Blanqui e Lenin. As concepcións igualitarias de Babeuf tamén anuncian, de maneira directa, a ideoloxía comunista.
 Antes de 1848 

Durante as primeiras décadas do século XIX, a revolución industrial transformou Europa occidental, modificando as paisaxes, os modos de vida e as culturas. A progresiva transformación das economías e as sociedades provocou o desenvolvemento no medio urbano dunha clase obreira, que vivía en condicións a miúdo difíciles. A escola de pensamento socialista desenvolveuse como resposta a esta situación, en primeiro lugar mediante a procura de novos modos de organización social destinados a resolver os problemas da época.. O movemento socialista xorde durante a primeira metade do século. Nas décadas de 1820 e 1830, a palabra socialismo introdúcese progresivamente no vocabulario político habitual, en diversos idiomas. Con todo, nas súas orixes, o movemento socialista era distinto do movemento obreiro: aínda que unha doutrina socialista, ou máis ben un conxunto de doutrinas, xorde a través dunha multitude de escritos de autores que se recoñecen como socialistas, o movemento obreiro en si mesmo só pode cualificarse de socialista na medida en que asume os obxectivos, ou algúns dos obxectivos, das doutrinas socialistas. Por outra banda, existen movementos obreiros sen fins socialistas, do mesmo xeito que movementos socialistas sen obreiros. Só na segunda metade do século, a corrente de pensamento socialista constituíuse progresivamente en partidos políticos e movementos internacionais... Esta primeira época do socialismo corresponde ao que posteriormente os marxistas denominaron socialismo utópico, en oposición ao socialismo científico que eles mesmos consideraban representar. Algúns socialistas prefiren ademais denominarse "comunistas" termo que designa a oposición á propiedade privada. Na maioría dos casos, os socialistas acompañan aos movementos democráticos que reclaman a instauración do sufraxio universal, como o cartismo no Reino Unido ou os republicanos en Francia durante a Restauración e a monarquía de Xullo..

Tres países europeos desempeñan un papel fundamental no surgimiento do movemento socialista: Francia contribúe ao xurdimento do socialismo a través da súa tradición revolucionaria; o Reino Unido, grazas ao poder do seu movemento industrial, con profundas consecuencias sociais, contribúe ao nacemento do movemento obreiro como forza organizada; Alemaña, que naquela época aínda non era un Estado unificado, achega ao movemento un marco filosófico, grazas ás obras de numerosos pensadores de lingua xermánica...

 Socialismo no Reino Unido 
Inglaterra foi un dos berces do socialismo utópico. Existiron dúas causas importantes que dan ao socialismo utópico inglés o seu carácter peculiar: a revolución industrial, coas súas miserias para o desenvolvemento do proletariado británico, e o desenvolvemento dunha nova póla da ciencia, a economía política, concepto asociado á procura de dominio titular das ciencias políticas.
miniatura|upright|esquerda|Robert Owen.
As ideas socialistas desenvólvense no Reino Unido cando o país, adiantándose ao resto de Europa, experimenta unha forte industrialización e o desenvolvemento dun capitalismo moi dinámico: a ideoloxía acompaña as transformacións da economía británica en lugar de precedelas. Robert Owen, empresario con ideas humanistas e teórico político, é un dos autores que reflexiona sobre os cambios nas relacións de produción e laborais. O socialismo aspira a propor, fronte aos aspectos "inhumanos" do capitalismo, un ideal de liberdade e comunidade armoniosa: os teóricos socialistas que se dan a coñecer naquela época no Reino Unido non son intelectuais, senón, na súa maioría, membros da clase dirixente que desexan mellorar a sorte do pobo e a miúdo inspíranse en exemplos do pasado nacional, como os niveladores. As obras de autores británicos de finais do século XVIII, como William Godwin, William Ogilvie ou Thomas Paine, así como as ideas do xacobinismo, contribúen a alimentar a corrente.. En 1812, Thomas Spence fundou con algúns dos seus seguidores unha sociedade filantrópica que se converteu na primeira e modesta organización "socialista" británica. Os discípulos de Spence, que morreu en 1814, situábanse na liña do xacobinismo, a medio camiño entre a acción legal e os soños de levantamento..

miniatura|upright|Reunión do movemento cartista en 1848.

Con Robert Owen, o socialismo británico gaña notoriedade e influencia: son precisamente os discípulos de Owen quen, en 1822, introducen a palabra socialism na lingua inglesa. Autor moi prolífico, que gozou durante a súa vida dunha fama sen parangón con respecto á doutros teóricos socialistas da época, Owen avogaba, para resolver os problemas derivados do individualismo capitalista, por unha nova organización da sociedade mediante a constitución de comunidades —"aldeas de cooperación" de entre 500 e 2000 persoas, formadas por grupos igualitarios de obreiros e agricultores que organizaban a súa autosuficiencia segundo o modelo cooperativo. Na década de 1820, Owen, cuxo enfoque e linguaxe eran claramente mesiánicos, fundou varias comunidades deste tipo, a máis famosa das cales foi a de New Harmony, nos Estados Unidos. O fracaso destes proxectos non impediu que o seu inspirador gozase de gran renome: entre os anos 1820 e 1840, o owenismo contou con numerosos discípulos, tanto entre os intelectuais como entre os obreiros. . Varios filósofos e economistas británicos, como John N. Gray, William Thompson ou Thomas Hodgskin, dedicáronse na mesma época a criticar a economía capitalista..

O Reino Unido tamén se distingue, no contexto da súa avanzada industrialización, polo desenvolvemento dun movemento obreiro, que desde finais do século XVIII constitúe un esbozo do sindicalismo. A partir de 1829, o sindicalismo desenvólvese rapidamente en Gran Bretaña, grazas ao auxe da prosperidade. Na mesma época, o movemento obreiro británico atópase co socialismo coa adopción da ideoloxía owenista, que se traduce, en particular, na constitución de empresas cooperativas segundo os principios de Owen. O propio Robert Owen desempeña un papel importante no xurdimento dun sindicalismo de masas no Reino Unido. O cartismo, entre 1836 e 1848, tivo un gran eco entre os traballadores británicos, mesturando ao longo da súa historia o reformismo e as tentacións radicais..

Tamén no Reino Unido desenvólvese unha corrente de pensamento liberal que aspira a conciliar o liberalismo coas ideas socialistas: John Stuart Mill, interesado na década de 1830 polo sansimonismo , afástase do liberalismo económico clásico para defender unha sociedade na que o progreso económico non sexa un fin en si mesmo e que aspire á xustiza social mediante unha distribución equitativa da riqueza e o traballo, así como unha organización autoxestionaria dos traballadores, que tomarían as rendas do seu propio destino en cooperativas. As ideas de Mill atoparon posteriormente continuidade na corrente denominada socioliberalismo, que retomou o concepto de socialismo liberal e constituíu a primeira escola de pensamento liberal aberta ás ideas socialistas..

 Socialismo en Francia 
miniatura|upright|esquerda| Saint-Simon.
miniatura|upright|Charles Fourier.
En Francia, a industrialización fixose máis lentamente e tivo un carácter máis filosófico que no Reino Unido. O número de traballadores aumentou, pero a clase traballadora francesa estaba lonxe de ser homoxénea. Ao carecer dun verdadeiro movemento obreiro organizado, Francia foi sobre todo, baixo a Restauración, un lugar de "incubación ideolóxica": moitos intelectuais participaron nunha crítica do liberalismo económico a través dunha ampla variedade de ideas "utópicas"..

O seu primeiro representante foi o conde Henri de Saint Simon, considerado por Engels o creador da idea en estado embrionario que foi empregada por todos os socialistas posteriores.Friedrich Engels, "The Development of Utopian Socialism" O conde Claude Henri de Saint-Simon desenvolveu na década de 1820 unha doutrina materialista que avogaba por alcanzar a idade de ouro mediante o progreso económico, que estaría garantido por un goberno da burguesía cuxo obxectivo sería mellorar a sorte da clase máis pobre.. O socialismo defendido por Saint-Simon é un socialismo elitista, no que o coñecemento está en mans dunha elite social á que os demais membros da sociedade non poden aspirar, aínda que a ignorancia destes últimos estea destinada a diminuír co tempo.. Propuxo a Federación de Estados Europeos como instrumento político para controlar o comezo e o desenvolvemento de guerras. Tras a morte de Saint-Simon en 1825, a súa doutrina, bautizada como sansimonismo , foi perpetuada polos seus discípulos, algúns dos cales evolucionaron cara a unha lóxica sectaria. Entre as personalidades máis destacadas do sansimonismo, cabe destacar a Saint-Amand Bazard, Barthélemy Prosper Enfantin e Olinde Rodrigues: os sansimonistas reflexionaban, en particular, sobre o problema das crises económicas, causadas, segundo eles, pola apropiación privada do capital, que xera non só a explotación do home polo home, senón tamén a anarquía económica.. Tamén foi un sansimonista, Pierre Leroux, quen reintroducio en 1831 a palabra socialism na lingua francesa, esta vez no seu sentido moderno;Cando a palabra socialismo reaparece primeiro de forma esporádica en «Le Semeur» do 23 de novembro de 1831, e logo de maneira máis sistemática coa acepción moderna de doutrina oposta ao individualismo., Branca-Rosoff et Guilhaumou, idem, páxina 45. Leroux atribúese a autoría desta idea.Pierre Leroux, La Grève de Samarez, 1857 cité en note (71) par Branca-Rosoff et Guilhaumou, p. 45. En marzo de 1834, empregou o neoloxismo nun texto titulado De l'individualisme et du socialisme (Do individualismo e do socialismo), publicado na Revue encyclopédique. Pierre Leroux, cuxo pensamento era ante todo de inspiración relixiosa, definiu a palabra como un neoloxismo necesario, forxado en oposición ao concepto de individualismo. Para el, o socialismo, directamente vinculado á Revolución Francesa, é a doutrina que non sacrificará ningún dos termos da fórmula liberdade, igualdade, fraternidade.Nouveau Petit Robert de la langue française, 2007, p. 2382..
miniatura|upright|Charles Fourier
Pola súa banda, Charles Fourier entrégase a unha crítica virulenta da "civilización", á que cualifica de "anarquía industrial": na súa opinión, a fragmentación da propiedade e o "parasitismo comercial" conducen á desorde e a unha sociedade que só pode manterse pola forza. Fourier defendía unha transición cara a unha "verdadeira e atractiva industria cooperativa" mediante a asociación de produtores e a reorganización da sociedade segundo un principio comunal. No proxecto de Fourier, a xente formaría comunidades dentro dos falansterios, comunidades sen distinción de raza nin sexo, nas que o traballo se repartirá segundo unha lóxica de harmonía e pracer. A obra de Fourier, moi persoal e mesmo singular, difire en varios puntos doutras escolas de pensamento socialista. De feito, Fourier non avoga pola igualdade total dentro dos falansterios, onde subsistiría unha forma de xerarquía, e non formula unha idea moi clara sobre o concepto de propiedade; aínda que lamenta a miseria dos obreiros, non razoa en termos de antagonismo entre as clases sociais, senón que, pola contra, avoga pola solidariedade entre elas. Entre as súas contribucións á escola de pensamento socialista, cabe destacar as súas reflexións sobre a igualdade de xénero, a necesidade de superar o antagonismo entre as cidades e o campo, e o que existe entre o traballo manual e o intelectual. Hostil á Revolución Francesa, Fourier condena toda forma de violencia e concibe a política como algo desconectado da realidade social. Tamén se distingue polas súas concepcións en materia de erotismo, e neste sentido avoga nos falansterios pola satisfacción de todos os desexos, incluídos os máis orixinais. Aínda que o pensamento de Fourier tivo menos influencia que o de Saint-Simon, entre 1832 e 1848 deu lugar a diversos intentos de vida comunitaria, moitos deles liderados polo seu discípulo Victor Considerant..

miniatura|upright|O teórico anarquista Pierre Joseph Proudhon (detalle do retrato de Gustave Courbet), un dos pais do socialismo libertario.

Entre 1830 e 1848, a toma de conciencia das duras condicións de vida dos obreiros provocou unha proliferación de doutrinas socialistas. Estas estaban impregnadas tanto de tradicións republicanas e democráticas como de ideais de caridade, relixiosos ou non. O socialismo francés acompaña á corrente republicana, pero non se confunde con ela e, pola contra, inscríbese nunha tendencia máis global de aspiración ás reformas sociais, ao dereito ao traballo e ao sufraxio universal.. Étienne Cabet, ensaísta cristián, aparece como o líder da principal escola de pensamento comunista en Francia, xa que, na súa opinión, a comunidade de bens materiais é a única aplicación posible dos ensinos de Xesucristo: no seu libro Voyage en Icarie (Viaxe a Icaria), describe, seguindo a liña de More e Campanella, unha sociedade ideal, baseada na igualdade e a ausencia de propiedade privada. A finais da década de 1840, Cabet e os seus discípulos pasaron da teoría á práctica ao embarcarse, nos Estados Unidos, na aventura de diversas comunidades "icarianas". Outros teóricos como Richard Lahautière, Théodore Dézamy, Jean-Jacques Pillot ou Albert Laponneraye, que se distinguen do comunismo cristián de Cabet por unha filiación máis marcada cara ás tradicións revolucionarias e o pensamento de Babeuf, tamén avogan pola comunidade de bens materiais. En 1840, Lahautière organizou en Belleville un banquete comunista que contribuíu a popularizar o termo en Francia. O legado intelectual de Saint-Simon e Fourier influíu na maioría dos teóricos socialistas franceses, entre eles Victor Considerant, que se dedicou a sintetizar a doutrina de Fourier, Pierre Leroux, quen, influenciado tanto por Saint-Simon como por Fourier, desenvolve unha crítica social mesturada con utopismo e misticismo, ou o economista Constantin Pecqueur, Disidente do sansimonismo, cuxo pensamento impregnase posteriormente do proudhonismo e o cristianismo. Lamennais asocia as ideas socialistas cun paternalismo evanxélico e a visión mesiánica dunha sociedade rexenerada. Philippe Buchez, outro representante da corrente do socialismo cristián, proponse resolver o problema da miseria dos traballadores mediante a asociación obreira: fundador, xunto con Bazard, da industria do carbón francesa, pretende facer unha síntese entre o socialismo, o cristianismo e a Revolución Francesa, que considera como unha consecuencia directa dos principios cristiáns. Louis Blanc, xornalista e escritor moi activo, inspírase nas ideas socialistas que o precederon para expor solucións á miseria obreira. No seu libro Organisation du travail (Organización do traballo) (1839), avoga por unha reorganización do mundo laboral no seo de obradoiros sociais que anuncian os principios da autoxestión, así como a evolución progresiva da sociedade cara ao igualitarismo: na súa concepción, as aspiracións sociais só poden satisfacerse mediante unha intervención racional do Estado, que é a única garantía da transición cara a unha sociedade máis fraternal... O socialismo de Buchez ou Blanc inscríbese en parte na liña de Saint-Simon, no sentido de que estes autores admiten a revolución industrial, pero coa condición de que se leve a cabo baixo o control do Estado e ao servizo do pobo..

Sansimonista na súa mocidade, Auguste Blanqui aparece pola súa banda como un "herdeiro espiritual" de Babeuf, non só pola súa visión da sociedade, senón tamén pola súa concepción do golpe de estado revolucionario. O seu programa é explícito e prevé a aplicación dunha ditadura do proletariado, na que o pobo estaría armado dentro dunha milicia nacional.. Blanqui -que dá nome á corrente política do blanquismo- concibe unha sociedade na que reina unha estrita igualdade de condicións, mediante a abolición da herdanza, e na que os bens distribuesen en función das necesidades de cada un.. Unha vez realizada a revolución, trataríase entón de construír progresivamente unha sociedade comunista loitando contra a ignorancia e contra as relixións. O socialismo insurreccional de Blanqui é ante todo unha cuestión de vangarda revolucionaria e sociedades secretas. Participante en diversos movementos, Blanqui fundou en 1837, xunto con Armand Barbès e Martin Bernard, a Sociedade das familias, que tentou unha insurrección en París en maio de 1839. O levantamento fracasou e os seus líderes foron detidos: Blanqui pagou a súa militancia con múltiples encarceramentos e longos anos de prisión, o que lle valeu o alcume de "o encarcerado".
miniatura|upright|Pierre Joseph Proudhon
Pierre Joseph Proudhon, ensaísta prolífico, imponse progresivamente como unha das personalidades máis destacadas do socialismo francés da época.. Anarquista, partidario da realización dun socialismo desde abaixo, Proudhon aparece como un dos principais defensores do socialismo libertario.. Na súa obra Qu'est-ce que la propriété? («Que é a propiedade?), contribúe a popularizar o adaxio "a propiedade é un roubo": para el, do mesmo xeito que para outros, a propiedade é a base da inxustiza social. Con todo, Proudhon non acepta a propiedade estatal e oponse a calquera forma de colectivismo centralizado. Aínda que constrúe un discurso crítico de forma deductiva, Proudhon non propón solucións positivas antes de 1848. Qu'est-ce que la propriété?, contribúe a popularizar o adaxio "a propiedade é un roubo": para el, do mesmo xeito que para outros, a propiedade é a base da inxustiza social. Con todo, Proudhon non acepta a propiedade estatal e oponse a calquera forma de colectivismo económico centralizado. Aínda que constrúe un discurso crítico de forma deductiva, Proudhon non propón solucións positivas antes de 1848. Hostil cara á maioría das demais escolas socialistas, oponse en particular ao socialismo gobernamental de Louis Blanc e distínguese dos fourieristas e os sansimonistas polo seu virulento rexeitamento ao adoutrinamento e a autoridade..

A difusión destas teorías vai moito máis alá dos círculos restrinxidos de ideólogos e utopistas. Os circuítos alternativos permiten chegar a certos sectores das clases populares. Étienne Cabet consegue así publicar en segredo os seus folletos coa axuda dos tipógrafos de Lión. Estes, por outra banda, non desempeñan un papel pasivo: en setembro de 1842 néganse a publicar un dos seus textos, considerado demasiado crítico con Théodore Dézamy.. Ao mesmo tempo, créanse espontaneamente "bibliotecas" oficiosas en varias cidades industriais, a pesar da represión gobernamental. Son á vez lugares de lectura e de reunión onde os ideólogos expoñen os seus puntos de vista ante un público procedente da clase media e da clase obreira.. Algúns obreiros levan e len folletos no seu lugar de traballo. Esta lectura dista moito de ser reverente; dá lugar a unha apreciación crítica que contribúe ao enriquecemento dos intercambios teóricos..

 Socialismo en Alemaña 
A principios do século XIX, nos estados de fala alemá membros da Confederación Xermánica, durante o período coñecido como Vormärz, a clase obreira traballaba principalmente na artesanía e non na industria. Aínda que o pensamento utópico difundiuse en Alemaña como no resto de Europa, o movemento socialista desenvolveuse posteriormente sobre todo nos círculos intelectuais, a través dos contactos co estranxeiro. Os temas da loita de clases e a mellora da sorte dos obreiros atópanse nas obras dos escritores exiliados Ludwig Börne e Heinrich Heine —este último influenciado polo sansimonismo—, que contribuíron indirectamente a difundir en Alemaña as ideas asociadas ao socialismo. As teorías de Fourier e Babeuf atopan discípulos alemáns. Georg Büchner, a través dos seus contactos en Francia coa Sociedade dos Dereitos do Home (en francés: Société des droits de l'homme, SDH), iníciase na ideoloxía babuvista. Franz Xaver von Baader, filósofo místico, contribúe a sensibilizar á opinión católica sobre a sorte dos proletarios. Lorenz von Stein publica en 1842 a obra “'O socialismo e o comunismo na Francia contemporánea”', que permite aos lectores de lingua alemá familiarizarse en profundidade coas ideas francesas..

Os primeiros embrións de grupos socialistas alemáns constitúense no seo das asociacións de compañeiros que viven no estranxeiro, algúns dos cales foron influenciados polo movemento Alemaña Nova (Junges Deutschland), de inspiración mazziniana. Os exiliados políticos, en estreito contacto coas escolas de pensamento francesas, fundaron en 1834 unha sociedade secreta inspirada na sociedade secreta do  carbonarismo, a Liga dos proscritos (en alemán: Bund der Geächteten). En 1836, este grupo deu paso a unha nova organización clandestina, a Liga dos xustos (Bund der Gerechten), cuxo principal ideólogo era Wilhelm Weitling. Aínda que só contaba cuns centos de membros, a liga tiña ramificacións en varios países.. O socialismo da liga está impregnado de numerosos elementos cristiáns que revelan o seu carácter transitorio: en 1841, Weitling interpreta a comuñón como o acto comunista por excelencia, concibindo a repartición da comida como metáfora da repartición de bens.. Este socialismo cristianizador pronto queda superado por ideoloxías máis radicais. Xa en 1842, Engels destaca o carácter paradoxal deste comunismo que, para lexitimarse, créese obrigado a referirse á Biblia.. Un dos membros da liga, Karl Schapper, reorganiza a sección londiniense do movemento e dirixe a Sociedade Comunista de Formación Obreira (Kommunisticher Arbeiterbildungsverein), que constitúe un activo foco de militancia socialista. Finalmente condenou o liderado de Weitling: "Somos como soldados amontoados en barracóns. No sistema de Weitling non hai liberdade".. Ao longo da década de 1840, a liga secularizase e incorpora novas categorías e conceptos elaborados por círculos intelectuais ateos: a mediados da década, a tendencia weitlingista tende a declinar, mentres que o debate dominante entre os emigrantes políticos alemáns convértese principalmente no que enfronta a crentes e ateos.
miniatura|upright|Georg Wilhelm Friedrich Hegel
O pensamento socialista alemán ten a particularidade de derivarse en parte dun debate filosófico. A finais da década de 1830, xorde un profundo desacordo entre os discípulos de Hegel. Inicialmente, a cuestión era teolóxica: levando até as súas últimas consecuencias os postulados da Phänomenologie des Geistes (en ). A diferenza desta visión positiva pechada á evolución, ao futuro e á utopía, a Esquerda hegeliana (Linkshegelianer) ou mozos hegelianos () negaban a compatibilidade de Hegel co cristianismo, opinaban que moitos outros cambios dialécticos debían suceder posto que contiña bolsas de pobreza e censura gobernamental, así como discriminación por factores relixiosos dos non luteranos, non cristiáns ou simplemente ateos.. Para David Strauss e Ludwig Feuerbach, o «eu» non existe realmente como tal: é simplemente unha construción social. Esta postura filosófica posuía inmediatamente unha connotación política.. Como factor determinante, a sociedade non pode permanecer inmutable. Do mesmo xeito que a conciencia humana, está chamada a evolucionar, a reformarse até alcanzar un grao de organización cada vez máis xusto, democrático e racional. Contrariamente ao que pensan os hegelianos de dereitas, a sociedade prusiana non representa o fin da historia. Non é máis que unha etapa dun proceso de liberalización aínda en curso...

A partir da década de 1840, esta esquerda hegeliana radicalízase: a promoción dunha liberalización gradual non logra imporse fronte a un Estado prusiano remiso a calquera cambio. Moses Hess, futuro teórico do sionismo, preocupado por transformar a filosofía de Hegel nunha filosofía da acción, desenvolve un pensamento socialista que avoga pola instauración dunha sociedade sen propiedade privada, que sería unha nova Xerusalén. A tendencia de Hess —que Marx posteriormente denominou, de forma irónica, socialismo verdadeiro— estendeuse por Alemaña cara a 1844, especialmente nas provincias occidentais, demostrando o interese dos círculos intelectuais polas cuestións sociais. Con todo, a literatura derivada desta corrente era demasiado abstracta e pouco actual como para ter unha influencia política directa... En 1843, Karl Marx decide establecer un vínculo entre o hegelianismo de esquerda e o seu propio compromiso socialista.
miniatura|upright|esquerda|O manuscrito orixinal do Manifesto do Partido Comunista.
En febreiro de 1847, Karl Marx e Friedrich Engels únense á liga dos xustos. De feito, asistimos á unión das dúas principais fontes do pensamento socialista alemán: a intelectual, dos hegelianos de esquerda, e a institucional, das asociacións gremiais.. En consecuencia, a liga dos xustos cambia de nome e pasa a chamarse Liga dos Comunistas. A primeiro lema da liga, "Todos os homes son irmáns", foi substituído por «Proletarios de todos os países, xuntádevos!». Marx e Engels logran impor as súas concepcións revolucionarias fronte ás doutrinas utópicas: encárgaselles redactar a profesión de fe da organización, o Manifesto do Partido Comunista, despois de que se rexeitase un primeiro borrador de Hess. Tras refutar o socialismo reaccionario, o socialismo burgués de Proudhon e o socialismo verdadeiro de Hess, Marx e Engels expoñen a súa concepción da loita das clases, os comunistas deben constituír a "vangarda" dos partidos obreiros e apoiar ao proletariado na súa loita contra a clase dominante, xa sexa, segundo o país, a burguesía ou a nobreza. Con todo, a clase obreira á que se dirixe Marx aínda está en xestación en Alemaña e a liga dos Comunistas, aínda que conta con seccións en varios países, ten poucos membros (uns 500). O Manifesto do Partido Comunista, aínda que destinado a unha longa posteridade, non tivo influencia inmediata no momento da súa publicación. (1848).

O Manifesto comunista foi escrito por Karl Marx e Friedrich Engels en 1847-1848, xusto antes de que as Revolucións de 1848 se estendesen por Europa, expresando o que eles denominaron socialismo científico.
 O socialismo e as revolucións de 1848  

miniatura|upright|esquerda|Louis Blanc.
miniatura|upright|Auguste Blanqui.
O conxunto de situacións revolucionarias que viviu o continente europeo en 1848-1849 brindou aos movementos socialistas a oportunidade de participar nunha convulsión política e darse a coñecer ao gran público. En Francia e Alemaña, en particular, o socialismo apareceu entón como un recentemente chegado á escena política.. Deixa de representar a "á esquerda" do movemento liberal e democrático para imporse como unha ideoloxía autónoma, cos seus propios valores políticos.. Nesa época, o termo "socialdemócrata" aparece para designar a aqueles que engaden á reivindicación da democracia política —é dicir, a instauración do sufraxio universal— a reivindicación "social", é dicir, a mellora das condicións dos traballadores...
miniatura|upright|A Nova Gaceta Renana de Karl Marx.
No momento da revolución de febreiro de 1848 en Francia, as autoridades da recentemente proclamada República Francesa responderon a unha petición dos traballadores que esixían o dereito ao traballo creando a Comisión do Goberno para os Traballadores (en francés: Commission du gouvernement pour les Travailleurs), coñecida como Comisión de Luxemburgo, encargada de tomar medidas para mellorar as condicións laborais: Louis Blanc era o seu presidente e o obreiro Alexandre Martin, coñecido como "Albert", o seu vicepresidente. A Comisión incluía representantes tanto dos traballadores como dos empresarios e intentou, con distintos graos de éxito, arbitrar conflitos entre empresarios e traballadores. O 27 de febreiro púxose en marcha o proxecto dos talleres nacionais (ateliers nationaux en francés), inspirados no proxecto dos talleres sociais de Louis Blanc, co fin de proporcionar traballo aos obreiros. Redactouse un proxecto de lei que incorporaba as ideas expresadas por Blanc en Organisation du travail (Organización do traballo), co fin de regular a economía do país en función das aspiracións socialistas do momento. As doutrinas socialistas estendéronse por toda Francia a través dos clubs políticos, onde teóricos como Blanqui, Dézamy, Toussenel, Barbès, Raspail ou Cabet expresaban as súas opinións —e nos xornais— Raspail, Lamennais e Proudhon editaban cada un a súa propia publicación. As eleccións á Asemblea Constituínte, en abril, supuxeron un primeiro retroceso para os socialistas: Philippe Buchez asumiu a presidencia e Louis Blanc foi elixido deputado, pero a lista de Luxemburgo foi esmagada en París e os socialistas obtiveron moitos menos deputados que os republicanos moderados e os orleanistas, e tantos como os legitimistas. Louis Blanc e Albert abandonan a Comisión de Luxemburgo e a Comisión Executiva rexeita o proxecto de Blanc de crear un Ministerio de Progreso e Traballo. Nas eleccións parciais de xuño, Pierre Leroux e Pierre Joseph Proudhon foron elixidos para a Asemblea Nacional. O socialismo francés, que aínda non se distingue claramente do democratismo radical, sufriu un novo revés tras o desastre dos talleres nacionais: concibidos torpemente baseándose nunha interpretación crúa das ideas de Louis Blanc, os talleres foron un fracaso, cun aumento do desemprego que levou a unha afluencia de moitos traballadores ociosos. O peche dos talleres provoca unha insurrección violenta, coñecida como as xornadas de xuño (en francés: Journées de Juin): á vez que desacredita as teorías de Louis Blanc,. rompen os lazos que se estableceron entre a idea republicana e o socialismo. En xullo, o proxecto de reforma financeira e social de Proudhon só obtén dous votos na asemblea. Nas eleccións presidenciais de decembro de 1848, o «demócrata socialista» Ledru-Rollin e o socialista Raspail quedaron moi por detrás de Bonaparte e Cavaignac, Raspail, pola súa banda, só obtivo o 0,51 % dos votos. O socialismo francés, cuxa ideoloxía se volve cada vez máis confusa, queda en clara minoría fronte ao Partido da Orde (en francés Parti de l'Ordre) nas eleccións lexislativas de 1849. O golpe de estado de 1851 levado a cabo por Luís Napoleón Bonaparte silenciou á maior parte da xeración de socialistas franceses de 1848. A maioría, como Lamennais, Leroux, Blanc, Buchez, Cabet, Considerant ou Pecqueur, cesan toda actividade política; algúns optan polo exilio. Blanqui —a pesar do seu encarceramento e posterior exilio baixo o Segundo Imperio— e Proudhon continuaron, pola contra, escribindo e lograron manter, e mesmo consolidar, a súa influencia.

En Alemaña, a revolución de marzo de 1848 foi acompañada de violentas folgas, que marcan o inicio dun movemento obreiro organizado. O escritor Stephan Born, militante da Liga dos Comunistas, contribúe á coordinación das asociacións obreiras e consegue evitar que caian na anarquía. Conduce ao nacemento dun "Comité Central de Traballadores" berlinés e, en setembro, da Arbeiterverbrüderung («Fraternidade Obreira»), que rapidamente se converte na organización obreira máis importante da Europa continental. Marx, que se atopa entón en Francia, prevé a longo prazo o compromiso do mundo obreiro na loita revolucionaria contra a burguesía e pretende preparar ao proletariado para iso. Tras desprazarse a Maguncia, publicou as Dezasete reivindicacións do Partido Comunista, un intento de adaptar os principios do Manifesto á realidade do momento. Ao considerar que o movemento obreiro carecía de consistencia política, decidiu suspender temporalmente a liga dos Comunistas: establecido en Colonia, optou por privilexiar a acción a través da prensa para reunir ás forzas progresistas e, con este fin, creou a Nova Gaceta Renana (Neue Rheinische Zeitung). Neste xornal, Marx desenvolve un programa de revolución europea e pon as súas esperanzas nunha guerra con Rusia para liberar ás nacións sometidas. Tamén tenta converter a asociación obreira de Colonia na punta de lanza do movemento revolucionario; o seu pensamento difúndese fóra da provincia renana e varias asociacións de traballadores adoptan a ideoloxía do Manifesto. Os xornalistas difunden, con maior ou menor precisión, a ideoloxía da liga. Marx é finalmente obxecto dunha orde de expulsión o 19 de maio de 1849 e o seu xornal debe deixar de publicarse. A derrota dos movementos revolucionarios en Alemaña na primavera de 1849 provocou o exilio dos demócratas, entre eles os socialistas alemáns: Engels, tras participar no levantamento en Baden e no Palatinado, logrou fuxir a Suíza. Marx, refuxiado en Londres, cre primeiro nun novo estalido revolucionario provocado por unha crise económica, pero en 1850, baseándose nos seus propios estudos, decide non esperar a curto prazo unha crise importante nin a vitoria do socialismo. A Liga dos Comunistas reconstituese con dificultade en Alemaña e segue influíndo nos círculos intelectuais mediante a difusión de panfletos clandestinos, pero disólvese a finais de 1852 tras a detención de varios dos seus membros. Marx, aínda no exilio, pon fin ás súas actividades revolucionarias para dedicarse aos seus traballos de economía política. En Alemaña, as ideas de 1848 seguen difundíndose entre as asociacións de traballadores: en 1854, o Bundestag da Confederación Xermánica acaba intimando aos gobernos de todos os Estados alemáns a disolver as organizacións obreiras. As ideas socialistas, aínda que reducidas á clandestinidade, seguen difundíndose entre os círculos obreiros alemáns..

No último terzo do século XIX xurdiron en Europa partidos dedicados ao socialismo democrático, inspirados principalmente no marxismo. Durante unha semana en decembro de 1899, o Partido Laborista Australiano formou o primeiro goberno socialista do mundo cando foi elixido na Colonia de Queensland co primeiro ministro Anderson Dawson como líder..
miniatura|upright|Nova Harmonía, un intento utópico proposto por Robert Owen

Na primeira metade do século XX, a Unión Soviética e os partidos comunistas da Terceira Internacional en todo o mundo, chegaron a representar o socialismo en termos do modelo soviético de desenvolvemento económico e a creación de economías planificadas centralmente dirixidas por un Estado que posúe todos os medios de produción, aínda que outras tendencias condenaron o que consideraban unha falta de democracia. O establecemento da República Popular da China en 1949 supuxo a introdución do socialismo. China estableceu unha economía autosuficiente e autónoma, dirixida polo Estado e centrada na rápida industrialización. Outras políticas incluíron a redistribución da terra e o movemento antidereitista, seguido do desastroso Gran Salto Adiante. No Reino Unido, Herbert Morrison afirmou que "socialismo é o que fai o goberno laborista", mentres que Aneurin Bevan sostiña que o socialismo require que "as principais correntes da actividade económica sométanse á dirección pública", cun plan económico e a democracia obreira.Bevan, Aneurin, In Place of Fear, p. 50, p. 126–128. MacGibbon and Kee, (1961). Algúns argumentaron que o capitalismo fora abolido.Anthony Crosland declarou: "[Á] pregunta "Segue sendo isto capitalismo?", eu respondería "Non"." En The Future of Socialism p. 46. Constable (2006). Os gobernos socialistas estableceron a economía mixta con nacionalizacións parciais e benestar social.

En 1968, a prolongada guerra de Vietnam deu lugar ao xurdimento da Nova Esquerda, socialistas que tendían a ser críticos coa Unión Soviética e a socialdemocracia. Os anarcosindicalistas e algúns elementos da Nova Esquerda e outros favorecían a descentralización a propiedade colectiva (en) en forma de cooperativas ou consellos obreiros. En 1989, a Unión Soviética viu o fin do comunismo, marcado polas Revolucións de 1989 en toda Europa do Leste, que culminaron coa disolución da Unión Soviética en 1991. Os socialistas adoptaron as causas doutros movementos sociais como o ecoloxismo, o feminismo e o progresismo.
 Difusión de ideas e nacemento dos partidos políticos 
 Reestruturación da corrente socialista despois de 1848 
O declive e posterior fracaso dos movementos revolucionarios de 1848 deron lugar a un achegamento entre a oposición democrática moderada e as institucións monárquicas e autocráticas. Algúns demócratas asustáronse ante a radicalización das asociacións obreiras; pola contra, as autoridades conservadoras constataron que o exercicio dunha represión continua non impedira o rexurdimento do espectro revolucionario máis de medio século despois da Revolución Francesa. Este achegamento contribuíu a excluír aos socialistas do xogo político durante máis dunha década: "as asociacións sindicais e socialistas chegaron a sufrir entre dez e quince anos difíciles".. Esta exclusión ten importantes consecuencias a longo prazo. Definitivamente apartados da esquerda republicana, os socialismos europeos reorganízanse sobre bases autónomas. Ernest Labrousse destaca así que, tras un período entre 1815 e 1851 dedicado a especulacións ideolóxicas, o período entre 1851 e 1870 caracterízase pola constitución de elaboradas estruturas políticas e sociais...
miniatura|upright|O xornal Le Peuple, publicado por Pierre Joseph Proudhon en 1848 e 1849.
Entre os socialistas franceses restantes daquela en activo, Blanqui profundou no seu socialismo a nivel doutrinal, pero seguiu concibíndoo como o resultado dunha revolución que sería liderada por unha minoría decidida. Opoñente a esta concepción dun socialismo estatal, Proudhon desenvolveu un pensamento complexo, que máis tarde lle valeu ser presentado por Piotr Kropotkin como un dos pais do anarquismo. Para Proudhon, despois de 1848, a solución para rexeitar tanto os gobernos burgueses como o comunismo de estado residía no que el denominou "anarquía positiva" ou mutualismo, é dicir, non unha xustiza redistributiva exercida desde arriba, senón unha xustiza "conmutativa", baseada nas relacións contractuais entre cada un e todos. O mutualismo aparece entón como un desquite da sociedade sobre o Estado. Proudhon considérase revolucionario, pero hostil ao xacobinismo e ao terrorismo: El concibe a revolución como algo que non debe ser levada a cabo por unha vangarda revolucionaria, senón desde abaixo, é dicir, mediante a constitución dunha asociación voluntaria entre produtores e consumidores, segundo o principio do intercambio recíproco de produtos. Proudhon avogaba pola creación de empresas obreiras, autoxestionadas e asociadas en federacións nacionais, que liberarán aos cidadáns da explotación; o federalismo político permitiria concretar o mutualismo económico reducindo ao mínimo o papel do Estado e permitindo ao proletariado, constituído como un movemento á parte, escapar ao control da burguesía. Aínda que Proudhon considera que a propiedade é inxusta, non avoga pola expropiación xeral —opóndose neste punto aos comunistas da época— e respecta a posesión individual, aínda que a propiedade debe estar subordinada ao novo sistema económico: con todo, a obra de Proudhon non explica como se pode conciliar a herdanza coa igualdade... A influencia de Proudhon é enorme: as súas ideas alimentaron máis tarde as teorías anarquistas e socialistas de Bakunin ou Herzen, o sindicalismo revolucionario de Fernand Pelloutier, a acción das bolsas de traballo, e mesmo foron posteriormente recuperadas por unha banda da extrema dereita.. Pola súa banda, o filósofo francés François Huet tenta promover unha forma francesa de socialismo liberal que concilie o socialismo, o liberalismo e o cristianismo. O socialismo cristián de Huet, exposto en particular na súa obra “'Le Règne social du christianisme”' (1852), oponse tanto ao socialismo anarquista individualista como ao comunismo que nega a individualidade e avoga por unha sociedade baseada tanto nas liberdades económicas como nunha solidariedade garantida polo Estado, que garantiría a igualdade de oportunidades mediante a abolición das desigualdades de clase a través da repartición da riqueza. Profesor da Universidade de Gante, Huet desempeña un papel importante na difusión do socialismo en Bélxica: algúns dos seus alumnos fundan unha sociedade dedicada ao seu pensamento, entre cuxos membros se atopa Émile de Laveleye, futuro teórico importante do socialismo belga..

miniatura|upright|esquerda|Alexandre Herzen, un dos pais fundadores do socialismo ruso.
No Reino Unido, o movemento socialista cristián, impulsado por personalidades como Frederick Denison Maurice, John Malcolm Ludlow ou Charles Kingsley, oponse tanto ao cartismo, que considera demagóxico, como ao sistema capitalista. O socialismo cristián, que avoga por unha reforma espiritual e social da sociedade e a economía, estivo activo principalmente entre 1848 e 1854, antes de evolucionar principalmente cara á actividade de diversas fundacións educativas e cooperativas..

Os antigos militantes cartistas británicos endurécense ideológicamente e achéganse máis claramente ao socialismo. George Julian Harney difunde nos seus artigos e na súa acción militante un socialismo inspirado directamente en Marx, con quen con todo acaba póndose a mal, reprochándolle o seu dogmatismo e a súa intolerancia. Ernest Charles Jones (en), outro militante procedente do cartismo, conservou durante máis tempo o favor de Marx e dedicouse, sen moito éxito, a difundir o internacionalismo revolucionario entre a clase obreira británica. James Bronterre O'Brien (en) pola súa banda, predica un socialismo moderado e reformista, purgado dos seus excesos revolucionarios e que anuncia o socialismo constitucional de tipo laborista. Os temas do socialismo democrático adquiren audiencia entre a clase obreira británica grazas, en particular, á súa difusión no Reynolds Weekly Newspaper, un xornal de gran tirada publicado por George William McArthur Reynolds. Entre 1850 e 1875, desenvólvese ademais no Reino Unido un importante movemento sindical, cun marcado interese polo internacionalismo. Con todo, o sindicalismo británico, que se federou a partir de 1868 no Trades Union Congress, mostrouse pouco inclinado ás loitas ideolóxicas e revolucionarias, evolucionando pola contra cara a un reformismo partidario da paz social..

En Italia, o socialismo difúndese progresivamente e non cobra realmente forma como forza política organizada até 1872. Pero moito antes desa data, as escolas de pensamento socialista adquiren influencia na Italia do risorgimento, moi influenciada pola vida intelectual francesa: Giuseppe Mazzini aínda que non era socialista, gran parte do seu pensamento social inspirábase en Saint-Simon e Fourier, a súa acción tivo unha gran influencia no socialismo italiano, que xurdiu entre os disidentes do mazzinismo (fr). O revolucionario Carlo Pisacane ou o filósofo Giuseppe Ferrari, influído por Proudhon, figuran, por motivos moi diversos, entre as primeiras figuras do socialismo italiano..

Na Rusia imperial, que se distinguía doutras monarquías europeas por un absolutismo particularmente pouco receptivo aos cambios democráticos e cuxa clase obreira non se beneficiou, na segunda metade do século, de ningún dos avances sociais que experimentaron os proletariados doutros países, o socialismo apareceu esencialmente nos círculos intelectuais. Na década de 1830, Aleksandr Herzen e Nikolái Ogarev introduciron en Rusia as ideas socialistas, que tiñan dificultades para expresarse baixo un réxime autocrático. Até 1905, o movemento socialista ruso foi case sempre clandestino e estivo animado en gran parte por exiliados políticos. Herzen, refuxiado en Londres na década de 1850, difunde clandestinamente en Rusia as revistas A estrela polar e, posteriormente, xunto con Ogarev, A campá. Nas súas publicacións, ataca o absolutismo zarista e defende un socialismo campesiño, coa perspectiva dun comunismo esencialmente liberal..

En Alemaña, o movemento socialista reaparece a principios da década de 1860, tras ser condenado polas autoridades conservadoras a unha década de clandestinidade.. Benefíciase indirectamente das loitas políticas pola unidade da nación alemá e, sobre todo, da debilidade do movemento liberal e democrático. Representantes moderados do movemento obreiro alemán, como Johann Jacoby ou Friedrich Lange, non logran unirse ao grupo parlamentario nacional-liberal; este último vaise aliñando progresivamente coas institucións da monarquía prusiana. O espazo político, que permanece libre, é rapidamente ocupado por varios socialismos rivais..
 Partidos políticos e internacionais socialistas 
 O nacemento da socialdemocracia e da Primeira Internacional 

 Lasalleanismo 
miniatura|upright|Ferdinand Lassalle, fondateur de la social-démocratie allemande.

En 1863, Ferdinand Lassalle fundou o primeiro partido socialista alemán, a Asociación Xeral de Traballadores Alemáns (Allgemeiner Deutscher Arbeiterverein, abreviado ADAV).. Lassalle, un brillante avogado, deuse a coñecer ao publicar varios panfletos políticos que causaron gran balbordo na época. O seu socialismo era ecléctico e combinaba, en particular, a loita de clases e a loita pola unidade nacional. A instauración dun Estado alemán único parecíalle un requisito indispensable para a construción dunha sociedade emancipada. O Estado sería entón garante dunha economía socializada, xestionada por múltiples cooperativas descentralizadas nas que o traballador percibiría a totalidade do valor da súa produción. Lassalle defende un socialismo de Estado, xa que para el o Estado non é un instrumento de dominación de clase, senón unha ferramenta de xustiza social.. Estas concepcións teóricas teñen importantes consecuencias prácticas. Para a ADAV, o derrocamento da sociedade burguesa non depende dunha revolución violenta, senón dunha sucesión de reformas graduais. Lonxe de illarse do xogo político institucional, o partido tenta utilizalo. Lassalle avoga así por un achegamento a Bismarck. O chanceler acolle con bastante favor estas iniciativas: segundo el, Lassalle é "unha personalidade política notable [dotada] de conviccións monárquicas e nacionalistas innegables".. As ideas de Lassalle, que prevé pasar ao socialismo favorecendo as cooperativas de produción obreira grazas á axuda do Estado, son ademais moi criticadas por Marx e Engels, quen consideran que a socialización dos medios de produción só pode ser obra dun Estado proletario, é dicir, do propio proletariado..

miniatura|upright|August Bebel.
En 1864, Lassalle morre prematuramente, tras un duelo relacionado cun asunto sentimental. Aínda que segue sendo unha forza política importante, o ADAV non logra recuperarse da desaparición do seu líder. Outros socialistas alemáns, como Wilhelm Liebknecht, discípulo de Marx que rompeu rapidamente con Lassalle, ou August Bebel, reprochan ademais o ADAV que divida as forzas democráticas en Alemaña ao apoiarse exclusivamente nos obreiros: en setembro de 1865 créase o Partido Popular Alemán (Deutsche Volkspartei), que avoga polo sufraxio universal, pero cóidase de non alienar ao electorado burgués e limita o seu programa de reformas económicas ás cooperativas de produción...
 Os debates entre os socialistas clásicos 
Pouco despois apareceu a teoría comunista marxista que dende unha teoría crítica do comunismo, desenvolveu unha proposta política, o socialismo científico. Karl Marx postula nunha das súas obras a diferenciación entre «valor de mercado» e «valor de cambio» dunha mercadoría e a definición de plusvalía, sendo estas as súas maiores contribucións á economía política; non obstante, os economistas modernos non empregan estes conceptos do mesmo modo que o fan os seguidores da escola marxista do pensamento económico, argumentando que a teoría exposta por Marx non contempla a interacción total da ciencia económica e que se ve parcializada polo comunismo. Entre os socialistas houbo axiña unha divisón entre marxistas e anarquistas, que eran a esencia máis próxima á ideoloxía marxista. O marxismo como teoría recibiu moitas críticas, e algunhas delas constituíron durante moitas décadas a base ideolóxica da maioría de partidos socialistas. Máis tarde, a raíz da Revolución rusa e da interpretación que lle deu Lenin, o leninismo converteuse en foco de admiración dos partidos comunistas, agrupados baixo á IIIª Internacional.

A teoría marxista constrúese conxuntamente co anarquismo. O anarquismo pódese inscribir dentro dos conceptos temperáns do socialismo, que como ideal busca que as persoas decidan sobre as súas vidas libre e independentemente, a abolición do Estado e de toda autoridade, exaltando o individuo.

A meta do socialismo é construír unha sociedade baseada na igualdade, a equidade económica, a iniciativa persoal, a cooperación moral dun individuo, eliminando as compensacións estratificadas por esforzo, promovendo estruturas políticas e económicas de distribución como por exemplo o seguro social.
 A Primeira Internacional: entre Marx, Proudhon e Bakunin 
miniatura|upright|esquerda|Karl Marx en 1861.
miniatura|upright|Friedrich Engels en 1856.
miniatura|esquerda|upright|O anarquista ruso Mikhail Bakunin, un opoñente de Marx dentro da Internacional.
Nesa mesma época nace a Asociación Internacional dos Traballadores (AIT, alcumada a posteriori "Primeira Internacional"), creada en Londres o 28 de setembro de 1864, durante unha reunión que congregou a delegados de asociacións obreiras francesas e representantes de sindicatos británicos. Karl Marx, convidado no último momento, está presente na tribuna, pero sen tomar a palabra. A AIT aparece inicialmente como o simple resultado dunha converxencia de intereses dos sindicalistas franceses e británicos que desexan unirse para responder á conxuntura social e política: o seu comité central provisional reúne a británicos e franceses, pero tamén a emigrantes alemáns, italianos e suízos. No plano ideolóxico, os partidarios de Marx conviven con liberais, proudhonianos, antigos cartistas, sindicalistas e socialistas de todas as tendencias. Con todo, Marx desempeña un papel decisivo no subcomité encargado de elaborar os estatutos provisionais e a declaración de principios: o seu futuro adversario, o suízo James Guillaume, reprocharalle que adquira unha importancia desmesurada e que desvíe a AIT en beneficio dos seus intereses ideolóxicos. A Internacional pronto implántase noutros países europeos, como Bélxica ou España. A finais da década de 1860, estalan folgas en Francia: o Goberno imperial atribúe indebidamente a súa autoría á AIT e reprime os movementos co exército, mentres que os militantes socialistas son detidos. A pesar da represión, estes movementos contribúen á afluencia de membros obreiros. A Internacional alcanza o seu apoxeo a principios da década de 1870;. con todo, está infestada de conflitos que enfrontan a Marx cos discípulos de Proudhon (este último falecido en xaneiro de 1865) e, posteriormente, co anarquista ruso Mikhail Bakunin, que se une á AIT en 1868. Marx avogaba pola organización política do proletariado de cada país en forma dunha «partido-clase», que favorecería coas súas loitas a toma do poder por parte dos traballadores; estes últimos aplicarían entón unha ditadura do proletariado provisional antes de chegar á sociedade sen clases. Os proudhonianos, pola contra, seguen unha liña decididamente antiestatal e rexeitan a loita política, vendo o futuro no mutualismo e as cooperativas. Os discípulos de Proudhon quedaron en clara minoría a partir de 1867 e a influencia do proudhonismo tendeu a declinar entre a nova xeración de militantes...

O pensamento marxista gana influencia no movemento socialista: Karl Marx constrúe unha obra filosófica baseada nunha análise científica das realidades históricas, sociais e económicas e nunha visión da historia impulsada pola loita de clases. En 1867, publica o primeiro libro de O Capital, que non ten unha repercusión inmediata, aínda que a AIT recomenda a súa lectura, pero que inflúe profundamente a medio prazo no pensamento socialista ao proporcionar unha análise crítica do capitalismo. Os libros segundo e terceiro foron completados e publicados por Engels tras a morte de Marx, e Karl Kautsky encargouse posteriormente de dar forma a outros borradores deste último.. En contraposición á corrente de pensamento coñecida como socialismo utópico (ou socialismo crítico-utópico) de Saint-Simon, Fourier ou Proudhon, o socialismo de Marx é denominado polos seus discípulos, entre eles o propio Engels, como socialismo científico... Desde a perspectiva do socialismo científico, que se basea no materialismo histórico, a historia declárase obxecto dunha ciencia exacta, suxeita a leis de transformación derivadas da necesidade dos seres humanos de producir vida mediante o traballo e o intercambio.

No Reino Unido, que foi o seu primeiro alicerce, a AIT fracasou xa en 1867-1868: os sindicalistas non aceptaban as ideas de Marx sobre a substitución da loita económica por unha loita política no marco dun partido. O sindicalismo británico adoptou unha orientación claramente reformista e afastouse da AIT..

Nesa mesma época, noutros países europeos, a Internacional desenvólvese, especialmente a raíz do entusiasmo revolucionario nado do episodio da Comuna de París. Aínda que a Comuna —obra de tendencias políticas dispares— non constitúe propiamente unha revolución socialista, entre os seus membros atópanse membros da AIT como Eugène Varlin, Charles Longuet (futuro xenro de Marx) ou Benoît Malon. Entre os socialistas da Comuna atopábanse blanquistas, proudhonianos e marxistas, estes últimos claramente minoritarios e sen desempeñar un papel esencial. A revolución parisiense de 1871 e o seu esmagamento durante a semana sanguenta constitúen feitos determinantes para o socialismo francés: o movemento obreiro francés e o socialismo unifícanse grazas á experiencia da loita; varias personalidades destacadas do socialismo francés, como Édouard Vaillant, Jean Allemane ou Jules Guesde, participaron na Comuna, experiencia que contribuíu a forxar o seu posterior compromiso político. Con todo, a recuperación da memoria da Comuna deu lugar, nas décadas seguintes, a interpretacións ás veces conflitivas do acontecemento...

O episodio da Comuna de París tivo ademais unha gran repercusión en toda Europa: ao dar a sensación de que a revolución social era posible, influíu nos contextos políticos de varios países. En Bélxica, as organizacións obreiras floreceron. En Italia, a culminación do proceso de unificación do país e o declive do mazzinismo (fr) -especialmente despois de que Mazzini condenase a Comuna de París- o apoio de Giuseppe Garibaldi para quen o socialismo é "o sol do futuro", contribúen ao nacemento de numerosas seccións italianas da AIT. En España, a cuestión da sucesión ao trono, a continuación do conflito carlista e a proclamación da República en 1873 favorecen o compromiso revolucionario. En Hungría e en Rusia, os movementos de inspiración socialista, até entón limitados principalmente ao ámbito dos emigrantes políticos, desenvólvense tras a Comuna: as ideas da AIT contribúen directamente á formación dos Narodniki (populistas) rusos, influenciados polas ideas de Herzen..
miniatura|upright|James Guillaume
A pesar destes avances do ideal socialista, a Internacional segue profundamente dividida entre, por unha banda, Bakunin e os seus discípulos, libertarios e defensores dun socialismo "antiautoritario", e, por outro, os "centralizadores" liderados por Marx. Bakunin, por outra banda, consegue un reforzo de luxo ao sumar á súa causa a James Guillaume. No congreso de Basilea de 1869, os partidarios de Marx quedan en minoría. Aínda que ambas as faccións parecían reconciliarse temporalmente nos seus xuízos sobre a Comuna de París, o conflito reavivouse na conferencia internacional de Londres en setembro de 1871: Marx fixo votar unha resolución que estipulaba que a conquista do poder político debía ser o primeiro deber da clase obreira. Ao ano seguinte, durante o congreso de A Haia, Bakunin e Guillaume foron expulsados pola maioría dos participantes. A sede do Consello Xeral trasládase fóra de Europa, a Nova York, o que equivale a unha liquidación encuberta da Asociación Internacional de Traballadores. A Internacional debilítase en Estados Unidos e, en xullo de 1876, a conferencia de Filadelfia decreta a disolución do Consello Xeral. Pola súa banda, Bakunin e Guillaume reorganizan a partir de 1872 aos "antiautoritarios", pero a Internacional disidente, que funciona sobre a base da autonomía federal e defende a folga xeral como medio de emancipación do proletariado, só reúne a pequenas minorías e deixa rapidamente de existir. O propio Bakunin afástase dela a partir de 1874 e morre dous anos máis tarde. Varios comuneiros no exilio, como Benoît Malon e Jules Guesde, abandónana á súa vez. A Internacional Antiautoritaria celebrou o seu último congreso en 1877, e a súa federación do Xura celebrou o seu propio en 1880..

 Desde o fin da Internacional até o auxe da socialdemocracia alemá 
miniatura|upright|esquerda|August Bebel en 1863.
As divisións e posterior desaparición da Internacional non frearon o avance das ideas socialistas: a finais da década de 1860, August Bebel e Wilhelm Liebknecht tentaron crear un "gran partido obreiro revolucionario" cuxo núcleo sería a Federación de Asociacións Obreiras Alemás; dedicáronse a constituír cooperativas sindicais internacionalistas, independentes do Partido Popular pero orientadas segundo o espírito da Internacional. En agosto de 1869, durante o congreso da Federación en Eisenach, fundouse o Partido Socialdemócrata dos Traballadores (“'Sozialdemokratische Arbeiterpartei”', SDAP, tamén traducido como "Partido Laborista Socialdemócrata")..

Durante a guerra de 1870, Bebel e Liebknecht, seguidos polos deputados lassalianos, opuxéronse á votación dos créditos militares, o que lles valeu ser detidos polo goberno de Bismarck e acusados de alta traizón. A Comuna de París espertou o entusiasmo dos socialistas alemáns, tanto dos "lassalianos" como dos "eisenachianos". O contexto da unidade alemá fixo máis urxentes os chamamentos á unificación das familias socialistas alemás, reclamada en particular polos sindicalistas internacionalistas no seu congreso de 1872... Aínda que aínda non alcanzou a unidade política, o socialismo difúndese nos círculos intelectuais: o termo "socialismo de la cátedra" designa así os traballos de diferentes académicos alemáns, como Gustav von Schmoller ou Adolph Wagner, que se esforzan por vincular a economía e a moral para facer da economía política un instrumento de reorganización social.Jean-Claude Filloux, Durkheim et le Socialisme, Droz, 1977, p. 24.

En 1874, o Imperio alemán atópase nunha situación económica difícil, tras anos de prosperidade, o que provoca manifestacións obreiras e un avance electoral dos socialistas; en xuño de 1874, a xustiza alemá obtén a prohibición provisional da ADAV e da sección berlinesa do SDAP. Neste contexto, en febreiro de 1875 inícianse en Gotha as negociacións para a fusión dos movementos, que culminan nun texto de compromiso de inspiración marxista, pero que dá un amplo espazo ás ideas lassalianas. O congreso de Gotha culminou, o 27 de maio de 1875, coa adopción dun novo programa para o SDAP, mentres que a ADAV desapareceu definitivamente. Marx e Engels mostráronse descontentos con este programa, que lles parecía oportunista e anticientífico, pero non romperon por iso co partido socialdemócrata. Marx redactou para a ocasión o texto Crítica ao programa de Gotha, coñecido naquela época só por uns poucos iniciados, no que denunciaba as ideas lassalianas e afinaba o concepto de ditadura revolucionaria do proletariado. En 1878, tras dous intentos de atentado anarquista contra o emperador que atribúe aos socialdemócratas, Bismarck fai aprobar unha lei de excepción contra os socialistas, cuxas organizacións quedan prohibidas. No entanto, algunhas personalidades socialistas poden seguir sendo elixidas deputados ao Reichstag, de forma individual..

A saída de Bismarck, en 1890, foi seguida rapidamente pola derrogación da lexislación antisocialista: os sindicatos desenvolvéronse e o partido alemán, que en 1890 adoptou o seu nome definitivo de Partido Socialdemócrata de Alemaña (Sozialdemokratische Partei Deutschlands, SPD), gana numerosos escanos. O SPD pronto se converte no modelo a seguir para outros partidos europeos, grazas á estreita alianza entre o partido e os sindicatos: os líderes sindicais adoitan ser tamén representantes electos do partido. En torno ao dobre núcleo partido-sindicatos constitúese unha rede de organizacións paralelas —cooperativas de consumo, sociedades educativas... — que pronto constitúen unha contrasociedade obreira no Imperio alemán. Os avances electorais do SPD son a partir de entón constantes: en 1912 conta con máis dun millón de afiliados e convértese no primeiro partido do Reichstag, cun 35 % dos votos e 110 deputados.

 Desenvolvemento dos partidos socialistas europeos e nacemento da Segunda Internacional 
 Nacemento dos partidos obreiros en toda Europa 
miniatura|upright|Pablo Iglesias Posse, fundador do PSOE
No resto de Europa, o último cuarto do século XIX estivo acompañado dun auxe decisivo das organizacións obreiras: o movemento socialista organizouse principalmente en forma de partidos políticos;. Entre os anos 1870 e 1890, xurdiron numerosos partidos socialistas en todos os países europeos.. O Partido Socialista Obreiro Español (PSOE), fundado en 1879, non era nun principio máis que un modesto grupo madrileño, pero estruturouse realmente a partir de 1888; Ese mesmo ano, Pablo Iglesias Posse, fundador do PSOE, creou tamén a Unión Xeral de Traballadores, sindicato aliado do partido e que constituía, de feito, a forza máis importante. O movemento socialista español desenvólvese nun contexto político tenso, marcado por unha forte presenza anarcosindicalista e revolucionaria..

Nos Países Baixos, a Liga Socialdemócrata nace en 1881. ; sufriu unha escisión cando unha minoría, que desexaba crear un partido socialdemócrata seguindo o modelo alemán, opúxose á maioría antiestatista liderada por Ferdinand Domela Nieuwenhuis e fundou o Partido Socialdemócrata dos Traballadores.. O Partido Obreiro Belga, fundado en 1885, conta entre os seus fundadores con Louis Bertrand (fr) e César De Paepe..

No imperio austrohúngaro,  celébrase en decembro de 1888 o congreso de unificación do Partido Socialdemócrata Obreiro austríaco (Sozialdemokratische Arbeiterpartei, SDAP). O partido estivo dominado até 1918 pola personalidade do seu fundador, Victor Adler. Nas primeiras eleccións con sufraxio universal de 1907, o partido logrou un avance inmediato. A influencia marxista na socialdemocracia austriaca tradúcese no nacemento dunha corrente de pensamento pragmática e de gran vitalidade intelectual, bautizada co nome de austromarxismo, na que os traballos de Otto Bauer caracterízanse por unha rehabilitación da idea de nación.. Tamén no imperio austrohúngaro fundase en 1890 o Partido Socialdemócrata de Hungría (MSZDP) co apoio do partido austríaco, pero pronto tivo que enfrontarse a varios outros partidos socialistas rivais..

En Suíza, a presenza durante o século XIX de numerosos exiliados políticos alemáns, especialmente tras as revolucións de 1848, favoreceu a difusión das ideas socialistas e do sindicalismo, o que deu lugar a finais de século ao Partido Socialista Suízo (en francés, Parti socialiste suisse, en alemán : Sozialdemokratische Partei der Schweiz, en italiano, Partito Socialista Svizzero).. En 1889, tras o acordo de 69 asociacións obreiras, fundouse o Partido Socialdemócrata Sueco dos Traballadores, que rapidamente puxo a énfase na primacía da acción parlamentaria e a conquista do sufraxio universal, que só podía obterse mediante unha alianza cos partidos burgueses de esquerda. Desde o primeiro congreso do partido sueco, descartouse a perspectiva dunha revolución violenta e, aínda que inicialmente non se descartou a referencia marxista, esta quedou en papel mollado... O Partido dos Traballadores Noruegueses fundouse en 1887.. O Partido Socialdemócrata de Dinamarca fundouse en 1871 como sección da Internacional, pero non logrou avances electorais até 1883: en 1898, os socialistas daneses recibiron o apoio de diversas organizacións sindicais...

Filippo Turati foi un dos fundadores, en 1892, do Partido dos Traballadores Italianos, que ao ano seguinte pasou a chamarse Partido Socialista dos Traballadores Italianos, antes de reformarse en 1895 co nome de Partido Socialista Italiano: nos seus primeiros anos, o partido italiano atraeu ás súas filas ao Fasci Siciliani, que sumiron a Sicilia nun estado case insurreccional.. O Partido Socialista Polaco (PPS), que milita pola independencia de Polonia respecto ao imperio ruso, aparece en 1892; ao ano seguinte tivo que enfrontarse á competencia doutro partido socialista, a Socialdemocracia do Reino de Polonia (SDKP), fundado por Rosa Luxemburg e Leo Jogiches. A diferenza do PPS, o SDKP opúñase á independencia de Polonia, xa que consideraba que a clase obreira non debía dividirse polo nacionalismo.Elzbieta Ettinger, Rosa Luxemburg : une vie, Belfond, 1990, p. 68-71.

 As divisións dentro do socialismo francés 
miniatura|upright|Estatua de Jean Jaurès en Carmaux.
En Francia, durante as primeiras décadas da Terceira República, o movemento socialista permaneceu moi dividido e seguiuno estando durante máis tempo que en Alemaña. No extremo esquerdo da tendencia republicana, o socialismo exercía un atractivo tal que levou a bautizar a esta corrente como "radical-socialista". O termo "socialismo radical" aparece en 1881, cando o utiliza o comité de apoio a Georges Clemenceau. Xurdiron movementos como a Alliance socialiste républicaine  (ASR) (fr) dirixida por Stephen Pichon, un achegado de Clemenceau, que aspiraba así a achegarse aos militantes socialistas parisienses, á vez que se situaba nunha liña claramente antimarxista e máis ben na tradición blanquista. Con todo, o transplante non calla e, nas décadas seguintes, a pesar de utilizar o adxectivo "socialista", os radicais socialistas seguen sendo, no plano partidista, unha familia política distinta dos socialistas propiamente ditos.Raymond Huard, Gérard Baal, Gilles Le Béguec, Gisèle Bernstein, Un siècle de radicalisme, Presses Universitaires du Septentrion, 2004, p. 36-50. En 1901, as correntes radicais deron lugar ao Partido Republicano Radical e Radical Socialista. Os radicais diferenciábanse dos socialistas, entre outras cousas, polo seu apego á propiedade privada: o Partido Radical, aínda que no seu programa oficial, adoptado en 1907, avoga pola desaparición do salario e a loita contra o "feudalismo capitalista", fai da defensa da propiedade individual un dos alicerces da súa ideoloxía. O radicalismo enxalza sobre todo aos traballadores autónomos, atraendo a un electorado procedente do campesinado propietario ou das clases mediasMichel Winock, Jean-Pierre Azéma, “'A Troisième République”', Calmann-Lévy, 1970, p. 318-319.. No panorama político francés, o radical-socialismo identifícase sobre todo coa defensa da República, do laicismo  e dos "pequenos" fronte aos "grandes". O Partido Radical, cuxo electorado é principalmente provincial, incluso rural, é ante todo o partido da "xente humilde", entendida como o conxunto da pequena burguesía e os proletarios: non avoga pola loita, senón pola colaboración entre clasesJean Touchard (dir.), “'A Gauche en France 1900-1981”', Seuil, 1977, p. 105-134.. Posteriormente, algúns radicais seguen reivindicando explicitamente o socialismo, como Alfred Naquet quen, na súa obra Socialisme collectiviste et socialisme libéral (1890), teoriza un "socialismo liberal" alternativo ao preconizado polo marxismo, que considera liberticida. . Por outra banda, os radicais franceses asócianse rapidamente coa discrepancia entre o seu discurso moi orientado á esquerda e a súa xestión moderada dos asuntos públicos, que só se traduce en modestos avances sociais...

Nos anos 1880-1890, os socialistas franceses, cuxo peso político era inicialmente bastante débil, dividíronse en diferentes grupos, sindicatos e círculos detrás de personalidades como Jules Guesde e o xenro de Marx, Paul Lafargue (dirixentes do Partido Obreiro Francés, cuxo programa, redactado por Guesde, obtivo o "Imprimatur" (aprobación ) do propio Marx),. Édouard Vaillant (Partido Socialista Revolucionario), Paul Brousse (Federación de Traballadores Socialistas de Francia) ou Jean Allemane (fr) (Partido Obreiro Socialista Revolucionario). As diferentes tendencias socialistas francesas rivalizan entre si, ás veces violentamente, entre outras cousas pola cuestión dos sindicatos. Os guesdistas, de tendencia marxista, quererían subordinar o sindicato ao partido, mentres que os allemanistas, partidarios dun goberno desde a base e do principio do mandato imperativo, defenden o contrario.. O anticapitalismo dos socialistas franceses tamén establece pontes con certas correntes antisemitas: Édouard Drumont preséntase gustosamente naquela época como socialista e multiplica os contactos cos guesdistas ou os socialistas independentes, contribuíndo tamén a popularizar a idea do «banco xudeu» entre os discípulos de Blanqui ou Proudhon.Qu'est-ce qui fait courir Drumont ?, L'Histoire, nº 326, decembro de 2007..

En 1892 créase o sindicato Fédération des Bourses du travail (Federación de Bolsas de Traballo), dirixida por Fernand Pelloutier, oposto ao socialismo dos "políticos", avoga pola folga xeral como instrumento político e senta as bases do sindicalismo revolucionario. En 1893, os socialistas franceses logran o seu primeiro avance electoral e obteñen algo menos de cincuenta deputados: este éxito provoca un enfraquecemento da liña revolucionaria en beneficio do socialismo de partido. A falta de unidade do movemento obreiro en Francia e o baixo nivel teórico dos marxistas franceses —o socialismo seguía estando moi ligado ás tradicións republicanas en Francia— fixo que o socialismo francés, xunto cos radicais, só representase un dos elementos da esquerda, a diferenza dos socialdemócratas do centro e o norte de Europa. Os guesdistas tiveron que abandonar a Federación de Sindicatos en 1894 e, en 1895, víronse obrigados a aceptar a aparición dunha Confederación Xeral do Traballo (CXT) que nunca puideron controlar. En 1896, os diferentes grupos socialistas parecen aceptar un programa mínimo común, grazas sobre todo aos esforzos de Alexandre Millerand por sentar as bases dunha unión, pero as vicisitudes e os conflitos relacionados co caso Dreyfus atrasan aínda máis a unificación dos socialistas franceses. A entrada de Millerand en 1899 no goberno de Pierre Waldeck-Rousseau, onde ocupa un posto xunto ao "masacrador da Comuna", o xeneral Galliffet, provoca a indignación dos guesdistas. A unidade posponse de novo, aínda que Millerand puido aproveitar a súa presenza no Goberno para conseguir a redución progresiva da xornada laboral a dez horas. A familia socialista francesa segue dividida polas oposicións entre dirixentes como Jules Guesde e Jean Jaurès: ao contrario que Guesde, Jaurès apoia ao goberno de Waldeck-Rousseau e logo ao do seu sucesor, o radical Émile Combes, que chegou ao poder no momento da vitoria do bloque de esquerdas ("bloc des gauches").. Con todo, a alianza entre socialistas e radicais dentro do bloque de esquerdas vese afectada pola indiferenza mostrada por Combes cara á cuestión social: os socialistas tiveron que retirarlle rapidamente o seu apoio..

O Partido Socialista Francés fundouse en 1902 mediante a fusión dos socialistas independentes, a Federación de Traballadores Socialistas de Francia e o Partido Obreiro Socialista Revolucionario, pero non foi até abril de 1905, durante o Congreso do Globo, cando se logrou a unión da maioría dos socialistas franceses, reclamada pola Internacional, no seo da Sección Francesa da Internacional Obreira (SFIO). Jaurès saudou nesa ocasión o "fermoso sol da unidade". Con todo, unha pequena minoría de socialistas independentes seguiu manténdose á marxe da SFIO. En decembro de 1905, Jaurès e Aristide Briand conseguiron a aprobación da lei de separación da Igrexa e o Estado...
 O nacemento do laborismo británico 
miniatura|upright|esquerda|"O socialismo estrangula ao país": cartel antisocialista do Partido Conservador británico (1909).
No Reino Unido existían diversas escolas de pensamento socialista, que polo momento non daban lugar a un movemento político de envergadura.

En 1884 fundouse a Sociedade Fabiana (en inglés Fabian Society), un círculo de reflexión sen unha unidade ideolóxica real, pero que avoga por un socialismo de estado que consistiría na garantía por parte do Estado da igualdade e a seguridade: o socialismo fabiano, na súa primeira versión, non lle debía nada ao marxismo e constitúe un tipo de "socialismo utilitarista"..  A partir dos primeiros anos do século XX, aparece no Reino Unido unha forma de partido socialdemócrata, comparable ao modelo alemán pola alianza entre o partido e os sindicatos, coa diferenza de que os sindicatos son anteriores ao partido e danlle orixe: ademais, o termo utilizado non é "socialdemocracia", senón "labour movement" », é dicir, movemento obreiro, cuxa contracción "labourism" tradúcese ao galego como «laborismo». O desexo dos sindicatos británicos de ter representación no Parlamento está na orixe do movemento laborista: en 1893 fundouse o Partido Laborista Independente, dirixido por James Keir Hardie, cun programa colectivista e democrático. Pero a opinión pública británica mostrouse pouco receptiva ao socialismo e o partido sufriu un desalentador revés electoral en 1895. Non foi até 1899 cando os sindicalistas decidiron, no seu congreso anual, a necesidade de ter un representante político: en 1900 creouse, nun congreso especial, o Comité para a Representación do Traballo, que en 1906 converteuse no Partido Laborista (Labour Party), dirixido primeiro por Hardie e logo por Ramsay MacDonald...O Partido Laborista británico, no momento da súa creación, só tiña como obxectivo harmonizar o papel dos sindicatos para lograr unha transformación da sociedade, e non ter unha identidade política propia..
 As orixes do social-liberalismo 
miniatura|upright|Leonard Trelawny Hobhouse, un dos creadores do social-liberalismo, especialmente a través do seu libro Liberalism, publicado en 1911.
O social-liberalismo, inspirado nas ideas de John Stuart Mill, desenvólvese a principios do século XX nos círculos intelectuais británicos: Leonard Trelawny Hobhouse, en particular, convértese no seu libro Liberalism (publicado en 1911) no teórico dun "novo liberalismo" que concibe a liberdade como a de todos os membros da comunidade e que, por tanto, daría máis espazo á intervención estatal. Atopa unha forma de socialismo liberal, no que o Estado non debe coartar a iniciativa, senón que, pola contra, debe corrixir as inxustizas e garantir as condicións para a iniciativa individual. O socialismo liberal, tal e como o conciben autores como Hobhouse e John Atkinson Hobson, sitúase nas antípodas tanto do socialismo hostil á iniciativa e a propiedade privada como do liberalismo dogmático: o seu principio é respectar as iniciativas que xorden desde as bases e o desenvolvemento persoal de cada individuo..
 A Segunda Internacional 

A evolución do socialismo europeo e parte dos seus debates teñen lugar no marco dunha nova organización internacional, denominada Internacional Obreira (tamén coñecida como Segunda Internacional e "Internacional Socialista"), fundada en París en 1889: no ano do centenario da Revolución Francesa, os representantes de varios países europeos decidiron reunir un gran congreso obreiro internacional, cuxa preparación foi confiada á Federación de Traballadores Socialistas de Francia de Paul Brousse: pero a rivalidade entre os posibilistas de Brousse e os marxistas de Jules Guesde deu lugar á celebración de dous congresos separados. O congreso "marxista" decide, entre outras cousas, facer do 1 de maio —futura Festa dos Traballadores— na data dunha manifestación mundial para a redución legal da xornada laboral. En 1891 celébrase en Bruxelas un único congreso, xa que os socialistas belgas lograron fusionar as dúas correntes xurdidas dos congresos de París. En 1896, o Congreso de Londres derivou nun enfrontamento frontal entre, por unha banda, os defensores da conquista do poder político a través dunha lóxica de partido e, por outro, os partidarios da autonomía obreira, é dicir, os antiparlamentarios, os sindicalistas revolucionarios e os libertarios. Os anarquistas foron entón excluídos da Internacional, o que beneficiou aos defensores do socialismo de partido, mentres que a democracia parlamentaria tendía a afianzarse en Europa. Até 1900, a Internacional Obreira existiu esencialmente a través dos seus congresos; a partir desa data, estableceuse unha Oficina Socialista Internacional (OSI), cunha secretaría permanente con sede en Bruxelas que garante a continuidade. A partir de 1905, o belga Camille Huysmans convértese en secretario da OSI, que agora conta coas súas propias publicacións... A Internacional Obreira conserva unha gran diversidade ideolóxica, aínda que o teórico marxista alemán Karl Kautsky é ás veces presentado como "o pai do socialismo"..
 O caso de Rusia 
miniatura|130px|O teórico marxista ruso Georgii Plekhanov.
En Europa, Rusia vive unha situación especial debido á clandestinidade imposta ás ideas socialistas: a finais da década de 1860, e máis aínda tras a Comuna de París (1871), as correntes socialistas rusas refórzanse a través da sección rusa da Asociación Internacional dos Traballadores. As tendencias bakuninistas e populistas dominaban entón o socialismo ruso: en 1873-1874, os narodniks "populistas" tentaron unha "cruzada cara ao pobo" que consistía en achegarse á poboación rural para levarlles novas ideas. Mal recibidos polos campesiños e pronto perseguidos polas autoridades, os narodniki sufriron un fracaso rotundo: algúns sobreviventes da "cruzada" fundaron unha nova organización, mellor organizada, Terra e Liberdade (Земля и воля: “'Zemlia i Volia”'). Algúns militantes recorreron aos atentados, como Vera Zasulich, que disparou contra o gobernador de San Petersburgo; outros, como Georgii Plekhanov, repudiaron a acción violenta. No último terzo do século XIX, Rusia sofre unha serie de atentados por parte de organizacións revolucionarias, como Narodnaia volia  (en alfabeto cirílico ruso, Наро́дная во́ля, transliterada academicamente como Naródnaja volja, 'Vontade do Pobo'), que en 1881 asasina ao tsar Alexandre II. Mentres tanto, o marxismo comeza a difundirse nos círculos intelectuais e militantes: en 1872 aparece a tradución ao ruso de “”O capital“”, obra que a censura zarista considerara pouco accesible para o gran público e, por tanto, inofensiva. As ideas de Marx difúndense rapidamente entre os revolucionarios rusos que, decepcionados polas súas relacións co campesiñado, agora pon as súas esperanzas na clase obreira. O propio Marx, que antes vía en Rusia un país demasiado pouco industrializado para que xurdise unha vangarda revolucionaria, segue agora con interese a progresión das súas teses en Rusia. Georgii Plekhanov, exiliado en Suíza, convértese no principal difusor das ideas de Marx en Rusia: en 1883, funda en Xenebra, xunto con Pavel Axelrod e Vera Zasulich, o "Grupo para a Emancipación do Traballo"  (ruso: Освобождение труда ruso, Gruppa osvobozhdenie trudá), que se dedica a difundir obras marxistas en solo ruso. En 1899, fórmase en Minsk o Partido Obreiro Socialdemócrata Ruso (POSDR) durante unha reunión clandestina. O POSDR atraeu a militantes revolucionarios, pero, debido ás condicións de clandestinidade, funcionaba principalmente grazas á rede de exiliados: o xornal Iskra, publicado no estranxeiro, desempeñaba de feito o papel de "comité central" do partido..Orlando Figes, A People's tragedy : the Russian revolution 1891-1924, Penguin Books, 1998, p. 129-149.
 Expansión do socialismo fóra de Europa 
miniatura|175px|esquerda|Cartel de campaña de Eugene Victor Debs, candidato do Partido Socialista de América ás eleccións presidenciais de 1904.
As ideas socialistas difúndense tamén fóra de Europa: nos Estados Unidos, as doutrinas socialistas francesas, británicas e, sobre todo, alemás, gañan adeptos na primeira metade do século século XIX. En 1876, poucos días despois da disolución da Asociación Internacional dos Traballadores en solo estadounidense, nace o "Workingmen's Party of the United States" (Partido Obreiro dos Estados Unidos). Creado pola fusión da AIT con dous grupos lassalianos, o partido conta cuns 2500 membros e ao ano seguinte adopta o nome de Partido Socialista Laborista de América. Os socialistas estadounidenses participan a continuación na Federación Estadounidense do Traballo, pero as súas esperanzas de gañar aos sindicatos estadounidenses para a causa socialista vense frustradas. O socialismo, nos Estados Unidos, afectou tanto aos círculos obreiros como aos intelectuais, en particular a través das obras de escritores como Edward Bellamy: a difusión das ideas socialistas varía moito en canto ao seu grao e natureza, dependendo dos contextos xeográficos e culturais estadounidenses. No país desenvólvese unha corrente de socialismo cristián, de inspiración evanxélica. O Partido Socialdemócrata de América (en) fundase en 1898 e, tres anos máis tarde, dá lugar ao Partido Socialista de América, ao fusionarse cun grupo de antigos militantes do Partido Obreiro. O socialismo estadounidense non logra obter unha representación parlamentaria significativa e segue sendo, en xeral, marxinal; distínguese polo seu arraigamento na tradición populista e o cristianismo evanxélico...

No Imperio Británico, as ideas laboristas implántanse de forma progresiva e desigual coa aparición dos sindicatos, no Canadá ou en Suráfrica. Aínda que no Canadá o socialismo apenas progresou, o proceso de implantación da actividade sindical que deu orixe ao Partido Laborista británico tivo os mesmos resultados noutros dominios británicos: o Partido Laborista Australiano apareceu en 1891, mesmo antes que o seu homólogo do Reino Unido; o Partido Laborista de Nova Zelandia e o Partido Laborista Surafricano nacen en 1910..

En Asia e no mundo árabe, os contactos con Occidente favorecen a penetración das ideas socialistas nos círculos intelectuais. O Xapón é o único país asiático cuxas organizacións manteñen vínculos efectivos coa Segunda Internacional: numerosas organizacións socialistas xaponesas, a miúdo efémeras, sucédense entre finais do século XIX e as primeiras décadas do século XX.. Na China, as ideas socialistas difúndense, especialmente a principios do século XX, entre os militantes políticos e intelectuais, moitos dos cales se atopan entón exiliados en Occidente ou en Xapón. As influencias socialistas atópanse así nalgúns reformistas partidarios de Kang Youwei ou nos nacionalistas republicanos membros da contorna de Sun Yat-sen.. En Persia, as ideas socialistas desenvolvéronse grazas á revolución constitucional entre 1906 e 1911.. A corrente socialista tamén exerceu influencia no movemento sionista,Ofira Seliktar, New Zionism and the foreign policy system of Israel, Southern Illinois University Press, 1986, p. 94 particularmente na organización do primeiro kibbutz.Mark Iris, Avraham Shama, Immigration Without Integration: Third World Jews in Israel, Transaction books, 1977, p. 30.

En América Latina, as ideas socialistas non se estenderon até a segunda metade do século XIX e afectaron principalmente a algunhas elites, como os sainsimonianos arxentinos. A inmigración procedente de Europa favoreceu posteriormente a penetración do socialismo en América do Sur, onde as teses socialistas difundíronse nos círculos sindicais. En México, conviviron co anarquismo e o cristianismo social.Teresa A. Meade, A History of Modern Latin America: 1800 to the Present, Wiley-Blackwell, 2009, p. 177-178.. As asociacións de traballadores aparecen a partir de finais da década de 1850. Despois de 1871, a repercusión mundial da Comuna de París contribúe a atraer aos traballadores suramericanos cara á AIT. Entre a desaparición da Primeira Internacional e a aparición da Segunda, o socialismo libertario desenvólvese en América Latina a través da inmigración italiana en diferentes países (Arxentina, Brasil, Uruguai). Errico Malatesta, instalado en Arxentina, contribúe a difundir o anarcocomunismo creando en 1885 o xornal bilingüe “'A Question sociale”'. En 1896 créase o Partido Socialista arxentino, cuxa organización e programa inspiran aos socialistas de diversos países. En Brasil, as ideas socialistas difúndense sobre todo nos círculos anarcosindicalistas: os primeiros partidos socialistas brasileiros aparecen a principios do século XX, pero a súa audiencia segue sendo escasa. En Uruguai, Colombia, Perú e Chile, as ideas socialistas tamén se difunden a través dos círculos sindicais...

A pesar dos seus avances en todos os continentes, o socialismo permaneceu afastado dos asuntos de Estado até principios do século XX. Naquela época, en case todos os países do mundo, os socialistas aínda non se enfrontaron á proba do poder nin á confrontación dos seus ideais coas esixencias da política nacional. Só Australia coñeceu antes da primeira guerra mundial un efémero goberno de inspiración socialista, cando o Partido Laborista Australiano ocupou o poder durante uns meses en 1904..
 Entre a revolución e o reformismo 
 A socialdemocracia alemá e a controversia reformista 
miniatura|upright|Eduard Bernstein avoga polo paso ao reformismo da socialdemocracia alemá.
miniatura|upright|esquerda|Clara Zetkin e Rosa Luxemburg, representantes da á revolucionaria.
O socialismo europeo caracterízase, desde finais do século XIX, pola oposición entre os defensores dunha liña revolucionaria e os partidarios dun revisionismo ideolóxico que se traduciría nunha evolución cara ao reformismo. A socialdemocracia alemá, inicialmente impregnada das ideas de Lassalle do mesmo xeito que das de Marx, adoptou progresivamente o marxismo como doutrina oficial. Tras a morte de Marx en 1883, Engels desempeñou até o seu propio falecemento en 1895 un papel de figura tutelar do SPD. Con todo, o partido funciona sobre a ambigüidade entre un discurso revolucionario e unha práctica política reformista. Eduard Bernstein, testamenteiro de Engels, tenta conciliar a teoría e a práctica da socialdemocracia; ao constatar o erro das predicións catastrofistas de Marx sobre a evolución do capitalismo, publicou entre 1896 e 1898 na revista Die Neue Zeit unha serie de artigos nos que defendía a tese de que a transformación socialista da sociedade era posible mediante a culminación e a ampliación das institucións políticas e económicas xa existentes...

Ao provocar a "disputa reformista" (reformismusstreit), Bernstein dedícase nada menos que a cuestionar o marxismo, cuxo dogma materialista rexeita, e oponse ás teses da crecente proletarización da sociedade e da inevitabilidade do colapso do capitalismo. Bernstein avoga por un socialismo ético, no que o Estado, democratizado pola instauración do sufraxio universal, se converta no instrumento do interese xeral sen ser por iso o dispensador de todas as cousas.. Para el, a socialdemocracia debe deixar de considerarse o partido do proletariado para converterse nun amplo partido popular e democrático que englobe ás clases medias e se limite a propor reformas destinadas a lograr unha maior xustiza social. Estas teses suscitaron unha forte oposición por parte de marxistas ortodoxos como August Bebel e Karl Kautsky e quedaron en minoría en 1899 durante o congreso do SPD en Hannover.. Kautsky oponse a Bernstein en que segue defendendo a "revolución", é dicir, a transformación total da sociedade: no entanto, el tamén é hostil á violencia, que non lle parece en absoluto indispensable para a revolución, a cal, na súa opinión, pódese levar a cabo pola vía maioritaria.
miniatura|upright|Parte dos delegados presentes no congreso da Internacional Obreira en 1904. Na foto aparecen, entre outros: Victor Adler, Rosa Luxemburg e Karl Kautsky.
A pesar da condena da súa liña, Bernstein non foi expulsado do partido e seguiu desempeñando un papel importante nel. A pesar desta aparente derrota do reformismo, o SPD evolucionou cara ao abandono da liña revolucionaria. En vésperas da primeira guerra mundial, o Partido Socialdemócrata, presidido desde 1913 por Friedrich Ebert, mantén unha liña pragmática, en consonancia co movemento sindical: deféndense os logros sociais da socialdemocracia sen pensar xa na revoluc[[ión. Sempre oficialmente marxista, o SPD contentábase agora con aumentar a súa audiencia electoral nunha Alemaña cuxa lexislación social era xa avanzada. Ante esta evolución reformista, a corrente de extrema esquerda do SPD, encarnada en particular polos jungen (mozos) (Rosa Luxemburg, Karl Liebknecht —fillo de Wilhelm—, Clara Zetkin...), desexa acabar coa separación entre o discurso revolucionario e a práctica revolucionaria, e avoga pola {"folga xeral" como medio de acción política. Esta corrente aproveitou a disputa reformista para reforzar as súas posicións ideolóxicas. En Dans Réforme ou révolution (En reforma ou revolución), Rosa Luxemburg distínguese así dos marxistas ortodoxos ao establecer que o marxismo non é científico, senón "partidista": precisamente porque toma partido, logra emanciparse das categorías científicas infundadas da sociedade burguesa.. Para ela, o proletariado debe tomar as rendas do seu propio destino e os partidos políticos non deben aspirar a desempeñar un papel dirixente, senón que, pola contra, deben contentarse cun papel de orientadores e ceder o poder á clase obreira unha vez realizada a revolución.Elzbieta Ettinger, Rosa Luxemburg : une vie, Belfond, 1990, p. 208-214.
 Avances noutros partidos socialistas 
 Francia 
miniatura|170px|Jules Guesde, representante da tendencia marxista do socialismo francés.
A pesar dos traballos de autores como Georges Sorel, a teoría marxista só penetra moderadamente en Francia, onde o socialismo ten pouca influencia: o guesdismo, principal corrente francesa inspirada nas ideas de Marx e Engels, desexa seguir o exemplo da socialdemocracia alemá, pero só propón un marxismo dogmático, sen apenas innovacións teóricas. A maioría dos guesdistas, empezando polo propio Guesde, non dominaban o alemán, nin sequera o inglés, e só tiñan un coñecemento indirecto ou parcial das obras de Marx, cuxa tradución ao francés era entón moi incompleta. Asimilando con dificultade o materialismo histórico e o materialismo dialéctico, moitos partidarios franceses do "socialismo científico" limítanse a utilizar fórmulas marxistas sen ofrecer unha análise en profundidade do capitalismo francés.. Ademais, a SFIO ten algunhas dificultades para establecerse como un partido obreiro, sendo os seus líderes na súa maioría parlamentarios: a tendencia obreirista, revolucionaria e antiparlamentaria exprésase principalmente fóra do partido —ou mesmo ás veces en contra del— e dentro da CXT..

Jean Jaurès, cuxa personalidade tende progresivamente a dominar a Sección Francesa da Internacional Obreira (SFIO), integra a análise marxista do capitalismo, pero segue apegado ao humanismo republicano: partidario dun "evolucionismo revolucionario", desenvolve a idea dunha progresión cara ao socialismo como culminación dos principios republicanos e rexeita a concepción marxista do Estado como expresión dunha clase social.. Aínda que Jaurès reivindícase como parte da corrente "colectivista" e "comunista" no sentido de partidario da propiedade colectiva dos medios de produción, o seu pensamento tamén concede un gran protagonismo ao individualismo: para Jaurès, se a nación debe ser propietaria dos medios de produción, debe delegalos en cooperativas e sindicatos, onde a iniciativa individual sería esencial.. Jaurès logrou sintetizar en Francia a democracia e o socialismo, a reforma e a revolución, o patriotismo e o internacionalismo, pero era máis un home de compromiso que un creador de doutrinas, xa que a súa concepción do socialismo manifestábase sobre todo como un humanismo progresista e idealista, vivido á maneira dun compromiso relixioso..
 Europa do Norte 
A socialdemocracia sueca afástase desde o principio do camiño revolucionario. En Noruega, pola contra, a evolución cara ao reformismo do Partido Laborista é combatida por unha minoría de esquerda moi activa. No Gran Ducado de Finlandia, estado autónomo do imperio ruso, o Partido Socialdemócrata aproveita o contexto da Revolución rusa de 1905 para conseguir unha reforma do sistema electoral: a Dieta finlandesa aproba unha nova constitución e a adopción do sufraxio universal. Pero axiña que como se instaura o novo parlamento, reaparecen os antagonismos sociais: os socialdemócratas finlandeses manteñen posicións radicais e rexeitan calquera colaboración coa burguesía, incluso a independentista e antirrusa. Nas eleccións de 1907, tras unha campaña particularmente violenta, os socialdemócratas obteñen 80 escanos dos 200 da cámara..

Nos Países Baixos, o Partido Socialdemócrata dos Traballadores (SDAP) tamén está dividido entre moderados e revolucionarios: unha parte da nova xeración de militantes reprocha as súas concesións ao líder do partido, Pieter Jelles Troelstra (en) Henriette Roland Holst, Anton Pannekoek e Herman Gorter atópanse entre as figuras máis destacadas da á revolucionaria, que se expresa principalmente no xornal De Tribune. En 1909, os "tribunistas" escíndense e crean o Sociaal-Democratische Partij (SDP)...

 Italia 
Pola súa banda, o Partido Socialista Italiano (PSI) ve como a loita interna entre reformistas e revolucionarios decántase claramente a favor destes últimos a principios do século XX. O pensamento marxista domina claramente o movemento socialista en Italia e un intelectual como Francesco Merlino, que avoga por superar o pensamento de Marx e pasar a un "socialismo de mercado anticapitalista", segue sendo marxinal fronte a marxistas como Arturo Labriola.. Nos anos previos á primeira guerra mundial, Benito Mussolini, entón próximo ao sindicalismo revolucionario e representante da extrema esquerda do PSI, convértese nun dos principais líderes do partido.Pierre Milza, Histoire de l'Italie, Fayard, 2005, p. 848-853..
 O partido ruso e a revolución de 1905 

Os socialdemócratas rusos, reprimidos polas autoridades tsaristas, manteñen unha perspectiva revolucionaria. A principios do século XX xorde outro partido socialista en Rusia, o Partido Socialista Revolucionario (ou S-R), dirixido principalmente por Viktor Chernov e que se reivindica directamente dos populistas.. A diferenza dos socialdemócratas rusos, os SR son un partido centrado principalmente na defensa do campesiñado, ao que consideran que ten un papel histórico privilexiado en Rusia. Con todo, o partido SR divídese entre os defensores da defensa categórica do campesiñado e os partidarios da acción individual e terrorista.Hélène Carrère d'Encausse, Lénine : la révolution et le pouvoir, Flammarion, 1979, p. 33.

En 1902, Vladimir Uliánov, coñecido como "Lenin", militante do Partido Obreiro Socialdemócrata Ruso, publica o tratado político Que facer?, no que avogaba pola toma do poder por parte dunha organización estritamente centralizada de "revolucionarios profesionais". Desde o segundo congreso do POSDR, celebrado en xullo de 1903 en Bruxelas, o partido dividiuse entre os partidarios de Lenin e os de Julius Martov. A moción de Lenin é inicialmente rexeitada pola de Martov, pero a saída do congreso dos delegados das correntes da Bund e dos "economistas" permite a Lenin obter a maioría e afianzar o control da súa tendencia sobre o comité central e o xornal do partido. Este episodio dá lugar a que os partidarios de Lenin pasen a ser coñecidos como bolxeviques ("maioritarios") e os de Martov como menxeviques («minoritarios»). A contorna socialista rusa segue dividida e infestada de conflitos incesantes. Con motivo da revolución de 1905, bolxeviques e menxeviques regresan a Rusia para participar no levantamento popular, que supuxo a aparición en Rusia dos consellos obreiros (en ruso: "Soviets"). En outubro, Lev Trotski convértese en vicepresidente do soviet de San Petersburgo; Lenin, que chega en novembro, avoga pola instauración dun goberno dos traballadores. Pero tras a publicación por parte do tsar Nicolao II do manifesto de outubro, a oposición divídese e o movemento perde forza. A instauración en Rusia dun esbozo de réxime parlamentario permite a legalización das organizacións socialistas: menxeviques e bolxeviques obteñen escanos na Duma Estatal, o que provoca acalorados debates entre os bolxeviques. Exiliados, os líderes socialistas rusos como Lenin e Martov non renuncian ás súas ambicións revolucionarias, aínda que estas parecen agora pouco factibles. No seo da Internacional Obreira, a división permanente do partido ruso suscita inquietude: Rosa Luxemburg e Karl Kautsky, en particular, opoñense á política seguida por Lenin e a Oficina Socialista Internacional adopta unha resolución condenando aos bolxeviques.Orlando Figes, A People's tragedy : the Russian revolution 1891-1924, Penguin Books, 1998, p. 129-153Hélène Carrère d'Encausse, Lénine, Fayard, 1998, p. 200-206.Robert Service, Lenin : a biography, Pan Books, 2000, p. 189-190, 214-215.
 Primeira guerra mundial e ruptura de 1917 
 O socialismo durante a guerra de 1914-1918 

miniatura|130px|O teórico marxista alemán Karl Kautsky segue aferrado á noción de revolución, pero oponse a unha toma violenta do poder.

A finais do século XIX e principios do XX, os dirixentes da Internacional Obreira mencionan con frecuencia o risco de guerra e as medidas que habería que tomar en tal caso. Jean Jaurès, pacifista convencido, avoga por impedir a guerra mediante unha folga xeral a nivel internacional.  Pero non se dixo nada sobre a actitude dos socialistas se finalmente estalase un conflito.. O estalido en 1914 da primeira guerra mundial supuxo para a Internacional Obreira, que se atopaba entón na cima da súa popularidade e poder, un desastre tanto político como moral:. A Internacional non puxo en marcha ningunha estratexia para impedir a guerra, senón que, pola contra, os principais partidos socialistas sumáronse ás políticas de defensa nacional ao achegarse o conflito. Jaurès, un dos principais opositores socialistas franceses á guerra, foi asasinado o 31 de xullo de 1914, tres días antes do inicio do conflito.. En Francia, tres líderes socialistas, Jules Guesde, Marcel Sembat e Albert Thomas, convértense en membros dos gobernos da Unión Sacra; en Bélxica, Émile Vandervelde participa no goberno mentres o país é invadido; en Alemaña e en Austria-Hungría, os socialdemócratas permanecen á marxe dos asuntos políticos, pero apoian a política dos seus respectivos gobernos, en nome do «Burgfrieden» (equivalente alemán da expresión "unión sacra"). En decembro de 1914, a sede da Oficina Socialista Internacional trasládase a Haia, en territorio neutral, pero Camille Huysmans deixa a organización en suspenso...

Durante a guerra mundial, afírmanse progresivamente tres tendencias dentro do movemento socialista. Unha tendencia «social-patriótica» avoga polo apoio ao esforzo bélico: esta tendencia é maioritaria na maioría dos países belixerantes até 1918. Predomina especialmente entre os socialistas franceses e alemáns, mentres que os italianos se distinguen por adoptar a actitude contraria: Mussolini é expulsado do partido polo seu apoio á entrada de Italia na guerra.

Unha tendencia «pacifista» avoga por unha paz de compromiso sen anexións: está representada, en particular, en Francia por Jean Longuet (fillo de Charles e neto de Karl Marx) e en Alemaña por Karl Kautsky e Eduard Bernstein. Por último, unha tendencia "revolucionaria" heteroxénea —que conta con personalidades como Lenin, Karl Liebknecht ou Rosa Luxemburg— considera que, contra a guerra, debe porse en marcha a "revolución socialista". Lenin avogaba, máis concretamente, polo "derrotismo revolucionario": os traballadores debían loitar contra o seu propio Goberno, sen temer a posibilidade de precipitar a súa derrota militar, que, pola contra, favorecería a revolución. Os socialistas minoritarios organízanse durante o conflito, unha vez superado o impacto da entrada en guerra: en 1915, por iniciativa do Partido Socialista Italiano, a Conferencia de Zimmerwald reúne en Suíza a 38 participantes que representan a 11 países. Nela están representados tanto os pacifistas como os "revolucionarios". Lenin, que asistiu á conferencia, propuxo romper cos socialpatriotas e lanzar unha Terceira Internacional, pero só o seguiron cinco delegados. Lev Trotski redactou o Manifesto de Zimmerwald, aprobado polo congreso, que condenaba a guerra e a Unión Sacra sen chamar á violencia nin á revolución. Durante o conflito, a relación entre as tres tendencias modifícase, a medida que a oposición á Unión Sacra refórzase ante un conflito prolongado e especialmente sanguento; as teses de Lenin gañan terreo a medida que se reforza a "esquerda zimmerwaldiana". En Francia, en 1918, a maioría da SFIO (Sección Francesa da Internacional Obreira) aliñouse coas teses de Jean Longuet: o partido tivera que abandonar o goberno en 1917...

En Alemaña, o SPD escíndese, os centristas e espartaquistas son expulsados e fundan en abril de 1917 o Partido Independente Socialdemócrata de Alemaña (USPD), que desexa volver á tradición da non colaboración revolucionaria: o USPD é un conxunto de correntes dispares, que reúne a reformistas e radicais; a Liga Espartaquista constitúe no seu seo unha tendencia de extrema esquerda autónoma..
 A revolución rusa e a escisión do socialismo 

miniatura|150px|Friedrich Ebert, O líder do Partido Socialdemócrata de Alemaña, négase a que o seu país caia na revolución: o seu goberno reprime o levantamento dos espartaquistas.

O conflito mundial trastorna o destino do movemento socialista mundial ao provocar a caída do imperio ruso: o réxime tsarista, desacreditado pola súa autocracia e polas derrotas na fronte oriental, é derrocado pola revolución de febreiro de 1917. Establécese un goberno provisional, no que participa o Partido Socialista Revolucionario na persoa de Aleksandr Kerenskii (xefe do goberno a partir de xullo). Pero os líderes bolxeviques e menxeviques, de volta en solo ruso, non tardan en alimentar a axitación revolucionaria. Durante a Revolución de Outubro, os bolxeviques toman o poder e, aliados nun primeiro momento cos socialistas revolucionarios de esquerdas (escisión dos S-R), instauran o réxime da Rusia soviética... No seu folleto A revolución proletaria e o renegado Kautsky  (en ruso: Пролетарская революция и ренегат Каутский), publicado en 1918, Lenin defende as súas ideas sobre a revolución e a ditadura do proletariado: ataca violentamente a Karl Kautsky , cuxo oportunismo político denunciara durante a guerra, e, en termos máis xerais, contra o reformismo e a idea dunha revolución socialista non violenta. Ese mesmo ano, os bolxeviques rebautizaronse co nome de Partido Comunista, destinado, segundo Lenin, a subliñar a súa identidade revolucionaria.Vladimir Ilitch Lénine, in Le Prolétariat et sa dictature (recueil de textes), Éditions sociales, 1958, 10/18, p. 389-390..

En Alemaña, o Imperio cae durante a revolución de novembro de 1918. Friedrich Ebert, líder do SPD, convértese en xefe do Goberno e logo no primeiro presidente da República. Mentres que a Liga Espartaquista reclama un goberno dirixido polos consellos de obreiros e soldados que xurdiron pouco antes do derrocamento do Imperio, o SPD desexa evitar ao país os estragos da revolución rusa e, co apoio da asemblea de delegados dos consellos de obreiros e soldados, encamiña a Alemaña pola vía reformista. A liga Espartaquista constitúese no Partido Comunista de Alemaña (KPD). A situación non tarda en dexenerar nun enfrontamento entre moderados e revolucionarios: en xaneiro de 1919, o tento de insurrección dos espartaquistas é esmagado polas autoridades, e o ministro do SPD Gustav Noske recorre aos freikorps (corpos libres) para organizar a represión. Dous dos principais líderes espartaquistas, Karl Liebknecht e Rosa Luxemburg, son asasinados por militares..

Na recentemente independizada Finlandia, unha parte do aparello do Partido Socialdemócrata de Finlandia libra, durante o ano 1918, unha guerra civil contra as forzas políticas do Senado conservador. Proclámase un goberno revolucionario, dirixido por Kullervo Manner, pero os socialdemócratas «vermellos» son finalmente derrotados polos conservadores «brancos». O partido finlandés escíndese entón: os revolucionarios, refuxiados en territorio soviético, rebautizan a súa tendencia como Partido Comunista de Finlandia, mentres que os que non participaron na guerra civil conservan o nome de Partido Socialdemócrata e intégranse na vida política do seu país..

En marzo de 1919, os bolxeviques organizaron unha conferencia internacional na que se constituíu a Internacional Comunista (“'Komintern”'), é dicir, a Terceira Internacional que Lenin desexaba para substituír á Segunda Internacional, desacreditada pola súa actitude durante a guerra. Apareceron partidos comunistas na maioría dos países, a miúdo como escisión dos partidos socialistas, xa que unha parte dos cadros socialistas sentíanse atraídos polas teses leninistas e o prestixio dunha revolución exitosa..

En Italia, a corrente «maximalista» (esta palabra era orixinalmente unha tradución errónea de «bolchevik») en setembro de 1918 toma o control do Partido Socialista Italiano e en marzo de 1919 adhírese á Internacional Comunista. e durante dous anos leva a cabo unha política de axitación (o biennio rosso, é dicir, os «dous anos vermellos») que fracasa por falta de dirección política. En 1921, o PSI divídese sobre a cuestión de permanecer ou non na Komintern: os partidarios da integración na Terceira Internacional sepáranse para dar orixe ao Partido Comunista de Italia. Ao ano seguinte, a á reformista do PSI abandona o partido para formar o Partido Socialista Unitario. A escisión da esquerda italiana prodúcese no peor momento, co fascismo en pleno auxe:Serge Berstein, Pierre Milza, Le Fascisme italien, Seuil, 1980, p. 152-153. fundada por Benito Mussolini, quen tras a súa expulsión do PSI converteuse nun feroz antisocialista, esta nova corrente política combina na súa ideoloxía elementos do socialismo revolucionario e do nacionalismo radical.Krzysztof Pomian in Nazisme et communisme : deux régimes dans le siècle (ouvrage dirigé par Marc Ferro), Hachette, Pluriel, 1999, p. 147. En 1926, catro anos despois da súa chegada ao poder, Mussolini promulgou unha serie de «leis fascistas» que instauraron un réxime ditatorial. Prohibíronse os partidos socialista e comunista; numerosos dirixentes e militantes socialistas italianos, entre eles o seu líder histórico Filippo Turati, víronse obrigados ao exilio.
miniatura|150px|Léon Blum
En Francia, L-O Frossard e Marcel Cachin, enviados pola SFIO á Rusia soviética, regresan conquistados polas ideas do novo réxime: en decembro de 1920 celébrase o congreso de Tours da SFIO, durante o cal a maioría dos delegados da SFIO decide adherirse á Internacional Comunista, fundando a "Sección Francesa da Internacional Comunista", que posteriormente pasa a denominarse Partido Comunista Francés. Pola súa banda, Léon Blum oponse rotundamente ás teses leninistas, que lle parecen unha nova encarnación do blanquismo, é dicir, a toma do poder non polas masas, senón por unha minoría organizada que as arrastra. Unha minoría de delegados, liderada por Blum e Jean Longuet, refundó inmediatamente a SFIO... Blum, durante a súa intervención no congreso de Tours, condena severamente as prácticas dos bolxeviques, que el considera non como a ditadura do proletariado, senón como a dun pequeno grupo. Para Blum, as teses de Marx, cuxa metafísica considera "mediocre" e cuxa doutrina económica considera obsoleta, non poden constituír a base do socialismo: rexeitando o materialismo histórico e o determinismo sociolóxico, Blum concibe o socialismo como algo que debe garantir "o benestar igualitario e a felicidade común dos homes, instaurando a razón e a xustiza alí onde hoxe reinan os privilexios e o azar". Para el, aínda que unha fase transitoria de ditadura do proletariado é inevitable tras unha toma do poder vitoriosa e nun contexto sen carga legal, a revolución debe entenderse como a transformación da sociedade, e non como a toma do poder en si mesma: ademais, unha revolución non ten por que ser cruel e sanguenta, xa que Blum non a concibe como unha insurrección ou unha guerra civil.. Devenu convertido no "líder moral" da SFIO, considera que é o seu deber "conservar a vella casa» na que espera ver reunificada á familia socialista francesa. Pero durante a década de 1920, os dous "irmáns inimigos" do socialismo francés seguen separados por unha hostilidade cada vez maior. A SFIO recupera rapidamente a vantaxe sobre o PCF, que se encerra en posicións sectarias. Co refluxo da onda revolucionaria en Europa, os comunistas franceses perden moitos militantes: aínda que gañan algúns bastións electorais, quedan claramente por detrás dos socialistas nas eleccións de 1924. Feito único até entón, un partido formado por excluídos e disidentes consegue reconstituirse sobre bases sólidas e dominar amplamente ao adversario.

En Noruega, o Partido Laborista adheriuse en 1919 á Internacional Comunista, pero rompeu con ela catro anos máis tarde, provocando a escisión do Partido Comunista de Noruega. Na Alemaña de Weimar, o SPD perdeu un terzo dos seus escanos nas eleccións de 1920 e tivo que abandonar a chancelaría; con todo, segue sendo o partido máis importante en número de militantes e volve ao poder en 1928. Aínda que segue utilizando un vocabulario radical e referencias marxistas, o SPD abandonou toda perspectiva revolucionaria; debe enfrontarse á súa esquerda ao KPD, convertido nun partido de masas e que lle é irremediablemente hostil desde os acontecementos de 1919..
Período de entreguerras e segunda guerra mundial

Comunistas contra socialistas
Durante o período de entreguerras, a Revolución de Outubro e a creación da Internacional Comunista tiveron profundas consecuencias no movemento socialista e no movemento obreiro en xeral, que se viron profundamente divididos.. A URSS, a través da Komintern, a partir de 1924, controla os partidos comunistas europeos que se propón "bolxevizar" —é dicir, reorganizar á súa conveniencia. As disidencias comunistas, como a esquerda comunista, hostil desde principios da década de 1920 ao autoritarismo leninista (creación da Internacional Comunista Obreira en 1921), a Oposición Comunista Internacional creada en 1930, ou o trotskismo que se federa a partir de 1938 no seo da Cuarta Internacional, non logran competir coa hexemonía da URSS, da que Stalin convértese no principal dirixente tras a morte de Lenin. O movemento comunista mundial estalinista, cuxa ideoloxía oficial adoptou na década de 1930 o nome de marxismo-leninismo, preséntase como un sistema centralizado no que o Partido Comunista Soviético desempeña un papel dominante.François Furet, Le Passé d'une illusion, Robert Laffont, 1995, page 140.

Fronte á Internacional Comunista, os socialistas deben definir mellor a súa propia identidade, co fin de conxugar democracia e emancipación social:. o socialismo democrático afirma así progresivamente a súa singularidade fronte ao comunismo, a pesar das importantes divisións internas. Ao termo da primeira guerra mundial, a Internacional Obreira atopábase moi debilitada: en 1921, varios partidos, entre eles a SFIO e o Partido Socialdemócrata de Austria, abandonárona para constituír unha nova Internacional, a Unión de Partidos Socialistas para a Acción Internacional, coñecida como «Internacional dous e medio». En 1922, fracasou unha conferencia que debía reunir ao tres Internacionais, o que confirmou a brecha entre as familias socialistas. No congreso de Hamburgo de 1923, a Internacional Obreira e a Unión de Partidos Socialistas para a Acción Internacional fusionáronse para dar lugar á Internacional Obreira e Socialista, que agrupaba á maioría dos partidos socialistas europeos. Gran parte dos dirixentes da nova Internacional, entre eles o propio Léon Blum, seguían afirmándose como revolucionarios e partidarios dunha ditadura do proletariado organizada de forma democrática. Con todo, Blum insiste na necesidade de transformar a sociedade por medios legais e só concibe a chegada ao poder a través do proceso electoral: aínda que seguen afirmando os seus credos marxistas, os partidos socialistas continúan evolucionando, no seu conxunto, cara ao reformismo, o que se traduce nunha vitoria diferida das teses de Eduard Bernstein.

Un teórico marxista como Karl Kautsky recoñece cada vez máis, nos anos 1920-1930, a necesidade da democracia política: Kautsky dedica numerosos escritos á análise da revolución rusa, que lle parece o arquetipo da revolución violenta e do goberno pola violencia. Aínda que os socialdemócratas sempre contemplan a violencia defensiva para garantir os logros da revolución, non por iso condenan menos a revolución violenta e o «modelo» ruso. Otto Bauer, líder e teórico do partido austríaco, condena firmemente a experiencia rusa, considerando que «quen utiliza a violencia convértese en prisioneiro da violencia» e que a ditadura «non só prexudica ao bando contrario, senón ao propio proletariado». Desde este punto de vista, o partido debe esperar a conquistar a maioría para pór en práctica o seu programa de transformación radical e, mentres tanto, adaptar os seus obxectivos ao equilibrio do poder político..
 Múltiples identidades do socialismo 
 Socialistas postos a proba polo poder en Europa 

Os partidos socialistas deben facer fronte, ademais da competencia dos partidos comunistas, á Gran Depresión provocada polo crac bolsista de 1929, así como o auxe do fascismo e as ideoloxías afíns, entre as que destaca o nacionalsocialismo (Nazionalsozialismus) en Alemaña.

En Francia, a SFIO participa na coalición do Cartel des Gauches (cartel das esquerdas), que gaña as eleccións de 1924: con todo, abstense de contribuír aos sucesivos gobernos até o fracaso do cartel en 1926. Os partidos socialistas, socialdemócratas e laboristas acceden ao poder en varios países europeos, en contextos políticos moi diferentes entre si, pero todos eles orientados cara ao reformismo. Ademais da Alemaña, onde Friedrich Ebert foi presidente do Reich até a súa morte en 1925 e onde o SPD volve ocupar a chancelaría de 1928 a 1930, o Reino Unido coñece o seu primeiro goberno laborista con Ramsay MacDonald, primeiro ministro de xaneiro a novembro de 1924. Tras volver ao poder en 1929, MacDonald tivo que xestionar os efectos da crise económica mundial e, en 1931, adoptou unha política económica ortodoxa, o que o levou a romper co seu partido.
 A socialdemocracia escandinava 
En Escandinavia (Suecia, Noruega, Dinamarca), os partidos socialdemócratas accederon ao poder nos anos 1920-1930 e contribuíron á implantación dun sistema de estado do benestar, máis tarde denominado "modelo escandinavo". En 1924, Thorvald Stauning, líder do Partido Socialdemócrata, convértese en primeiro ministro de Dinamarca e senta as bases dun estado do benestar, pero non dispón de maioría absoluta: os socialdemócratas daneses tiveron que participar en gobernos de coalición e enfrontarse á oposición sindical. En 1920, Hjalmar Branting asumiu a dirección do primeiro goberno socialdemócrata en Suecia, pero é a partir de 1932, cando Per Albin Hansson se converte en xefe do Goberno, cando os socialdemócratas suecos inician un larguísimo período no poder, practicamente ininterrompido até 1976. Tras tomar distancia hai tempo do marxismo e o socialismo revolucionario, a socialdemocracia sueca benefíciase dunha osmose entre o partido e os sindicatos e instaura un Estado do benestar sen parangón, modelando a sociedade sen dúbida máis igualitaria de todos os países industrializados...

A experiencia sueca distínguese desde o principio por disociar o socialismo da socialización dos medios de produción e por facer compatibles a política social e a eficiencia económica.. En 1935, o Partido dos Traballadores Noruegueses, tras romper co bolxevismo, accede ao poder cando Johan Nygaardsvold se converte en xefe do Goberno: a evolución do partido cara ao reformismo acelerouse grazas á súa xestión dos asuntos públicos e os laboristas noruegueses beneficiáronse da mesma osmose cos sindicatos que os socialdemócratas suecos para construír o seu propio Welfare State (Estado do benestar)..
 Outras formas de socialismo 
miniatura|150px|Carlo Rosselli
O socialismo italiano, reducido á clandestinidade ou ao exilio, segue desenvolvéndose con todo no marco do antifascismo. En 1930, Carlo Rosselli publicou en París a obra Socialismo liberal, que constitúe un texto teórico do movemento antifascista Giustizia e Libertà e no que avoga por superar o marxismo e pola converxencia entre un liberalismo sensibilizado coa cuestión social e un socialismo á vez non autoritario e non utópico..

No mundo árabe, aínda colonizado na súa maior parte, as ideas socialistas penetran de varias maneiras diferentes: nos círculos de expatriados occidentais e colonos, entre as minorías musulmás cuxas reivindicacións combinanse facilmente co comunismo e, por último, nos movementos xuvenís nos que o socialismo mesturase co nacionalismo.. Os intelectuais marxistas árabes e os partidos comunistas locais interésanse polas contradicións sociais do Oriente árabe e os problemas do subdesenvolvemento e o imperialismo.. Na India británica, o Partido do Congreso independentista adopta temas socialistas, e o seu líder Nehru define o socialismo como o control estatal dos recursos e os medios de produción. Nehru, influenciado polo socialismo fabiano e oposto á idea dunha revolución violenta, sitúase na liña do socialismo democrático: o socialismo indio, reivindicado por partidos opostos, experimenta con todo, entre as dúas guerras mundiais e despois, importantes variacións en canto á súa identidade.Krishna K Tummala, Public administration in India, Allied, 1996, p. 45-55. En México, o "socialismo" apareceu nos anos vinte no vocabulario do réxime político, cun discurso laico e socializador, vixente desde a revolución de 1910...
 O nazismo e o socialismo 
Independentemente da socialdemocracia, os partidos socialistas democráticos, o "socialismo real" é reivindicado polos comunistas, seguen utilizándo o termo "socialista" nos movementos e contextos máis diversos. En Alemaña, o Partido Obreiro Alemán (DAP), fundado en 1919, reivindícase nun "socialismo xermánico" mal definido, cuxo obxectivo é levar aos obreiros alemáns cara ao nacionalismo, afastándoos do internacionalismo marxista.Joseph W. Bendersky, A history of Nazi Germany: 1919-1945, Rowman & Littlefield, 2000, páxina 19, extracto en liña. O socialismo e o anticapitalismo seguen formando parte do discurso do Partido Nacionalsocialista Obreiro Alemán (NSDAP), sucesor do DAP: estes temas atópanse principalmente na á esquerda deste novo partido.Timothy Scott Brown, Weimar radicals: Nazis and communists between authenticity and performance, éd. Bergham books, 2009, p.52-81, extrait en ligne. A ideoloxía do NSDAP, concibida por Adolf Hitler, recibe o nome oficial de «nacionalsocialismo» (comunmente abreviado como «nazismo»): con todo, o nacionalsocialismo non garda ningunha relación cos movementos socialistas e comunistas, aos que se opón cunha hostilidade radical e que foron prohibidos tras a chegada ao poder de Hitler. A ideoloxía hitleriana ten en común co fascismo mussoliniano o feito de tomar prestados elementos tanto do nacionalismo radical como do socialismo revolucionario. Con todo, o nazismo distínguese do fascismo por un racismo e un euxenismo fundamental e baséase principalmente nunha doutrina nacionalista, panxermanista, militarista e antisemita. Pola súa banda, Hitler definiu en 1922 o «socialismo» nazi como unha dedicación incondicional á nación. Para el, o verdadeiro «socialismo», cuxo nome, segundo el, foi indebidamente «roubado» pola «doutrina xudía» do marxismo, é en realidade unha «ciencia da prosperidade colectiva», que confire ao Estado a misión de «satisfacer as necesidades lexítimas das clases traballadoras baseándose na solidariedade racial e ten como obxectivo fomentar «un espírito comunitario e social, que se desenvolve no seo dunha economía nacional baseada na responsabilidade individual e supervisada polo Estado».Marlis Steinert, Hitler, Fayard, 1991, p. 173-175. O nazismo oponse ao «socialismo internacional», é dicir, aos movementos socialistas internacionalistas, de inspiración marxista ou non, cuxa vocación «antipatriótica» é contraria ao nacionalismo panxermanista hitleriano; con todo, coincide con eles na oposición a certas formas de capitalismo e na defensa do interese xeral Overy, R.J., The Dictators: Hitler's Germany and Stalin's Russia, W. W. Norton & Company, Inc., 2004, . mediante unha economía intervencionista subordinada aos intereses do pobo. Overy, R.J., The Dictators: Hitler's Germany and Stalin's Russia, W. W. Norton & Company, Inc., 2004. . No proxecto nazi, a loita de clases evitaríase mediante a unión das clases sociais nunha «comunidade do pobo» (Volksgemeinschaft) unida pola solidariedade nacional e racial. Joseph Goebbels presenta así o nacionalsocialismo como «o verdadeiro socialismo!», xa que permitiría ás clases convivir en lugar de enfrontalas entre si.. O nacionalsocialismo tamén se distingue pola adopción do Führerprinzip (principio de autoridade), que consagra oficialmente a primacía absoluta da autoridade persoal do líder (neste caso, o propio Adolf Hitler) en materia de goberno. A partir do verán de 1930, a á esquerda do NSDAP, liderada en particular por Otto Strasser, é expulsada da dirección do partido. Isto contribúe a eliminar os aspectos «socialistas» (no sentido tradicional do termo) do nazismo;Richard J. Evans, The Coming of the Third Reich, Penguin Books, 2004, p. 244. con todo, a palabra «socialismo» segue formando parte do vocabulario nazi. O historiador Ian Kershaw clasifica o nazismo entre os «movementos extremistas antisocialistas» e considera que a «fusión do nacionalismo e o socialismo» proposta por Hitler non se basea en ningún concepto socialista moderno, senón, pola contra, nunha forma primitiva de darwinismo social e ideas imperialistas herdadas do século XIX.Ian Kershaw, Hitler, Penguin Books, 2009, p. 181-182..
 Das divisións da esquerda europea ás frontes populares 
Ante o auxe do nazismo e outros fascismos, os partidos socialistas europeos móstranse desorientados e incapaces de actuar de forma conxunta. A Internacional Obreira e Socialista asimila nun primeiro momento todos os fenómenos fascistas a un fenómeno de reacción derivado da guerra mundial.. O SPD espera manter a súa lexalidade durante un tempo antes de ser disolta en 1933, a SFIO quere impedir que Alemaña se rearmame e os escandinavos desexan preservar a súa neutralidade. O pacifismo dos socialistas, marcados polos estragos da primeira guerra mundial, prevaleceu sobre outras consideracións: dentro da familia socialista, os partidarios da firmeza fronte a Alemaña eran os socialdemócratas austríacos, os laboristas británicos e unha minoría da SFIO (entre eles Léon Blum, Jean Longuet e Jean Zyromski (en)).. Pola súa banda, os partidos comunistas seguen unha liña de "clase contra clase" ditada pola Komintern e que consiste en rexeitar tanto aos fascistas como aos "traidores sociais" socialistas. Esta política ten resultados desastrosos en Alemaña, xa que deixa o campo libre para que Hitler chegue ao poder: os socialdemócratas e os comunistas son prohibidos, do mesmo xeito que todos os demais partidos. En Austria, o Partido Socialdemócrata está prohibido: a situación política desemboca na breve guerra civil de febreiro de 1934, ao termo da cal o Fronte Patriótica "austrofascista" convértese en partido único, mentres que os socialistas austríacos son reprimidos. A falta dunha estratexia coherente da Internacional Obreira Socialista conduce en varios países europeos a un rexurdimento do socialismo revolucionario. Prodúcese unha onda de escisións nos partidos socialistas europeos: xorden novos partidos como o Partido dos Traballadores Socialistas de Alemaña ou o Partido Socialista Independente neerlandés, o que pon de manifesto a crise do socialismo europeo debido á súa impotencia ante o perigo. Movementos como o Partido Laborista Independente británico (que se separa do Partido Laborista), o Partido dos Traballadores Socialistas de Alemaña ou o Partido Obreiro de Unificación Marxista (escisión do Partido Comunista de España) federanse a partir de 1932 nunha nova internacional, a Oficina Internacional para a Unidade Socialista Revolucionaria (coñecida como "Oficina de Londres")..

miniatura|150px|Henri De Man
Paralelamente, en Francia e Bélxica estaba a desenvolverse unha nova liña "revisionista" coñecida como neosocialismo, que se fai eco dunha antiga controversia doutrinal, aínda máis aguda nun momento no que o socialismo loita por afirmarse ante a ameaza nazi. Os socialistas estaban a cuestionar unha vez máis a identidade política do socialismo, o lugar do marxismo, a súa dimensión revolucionaria e a consideración da evolución social. Henri De Man, membro do Partido Obreiro Belga, publica en 1926 o libro Au-delà du marxisme (Máis aló do marxismo), no que analizaba a brecha entre a retórica revolucionaria e a práctica política e daba unha importancia primordial ao factor subxectivo en comparación co económico, argumentando que o socialismo debería axudar ao pobo a "superar un complexo de inferioridade social". Émile Vandervelde, líder do Partido Obreiro Belga (POB), criticou duramente as teorías de Henri De Man, argumentando que a explotación capitalista non desaparecera, pero non ten en conta as súas observacións sobre a evolución social do proletariado e as clases medias. As ideas de De Man influíron en Marcel Déat , unha estrela emerxente da Sección Francesa da Internacional Obreira (SFIO), quen adoptou unha postura decididamente reformista de unidade anticapitalista coas clases medias. Combatidas por Léon Blum e os seus partidarios, as teses de Déat contan, pola contra, co apoio doutros socialistas como Adrien Marquet, que defendía o lema "orde, autoridade, nación". Os neosocialistas franceses acabaron abandonando a SFIO para fundar o Partido Socialista de Francia-Unión Jean Jaurès, que posteriormente deu lugar á Union Socialiste Républicaine. De Man e Déat evolucionaron entón, ao achegarse o conflito mundial, cara un pacifismo cada vez máis afirmado. Déat acabou afastándose do movemento socialista, e a súa traxectoria levouno posteriormente a defender o fascismo e á colaboración con estes durante a ocupación alemá..

miniatura|esquerda|150px|Léon Blum, dirixente da SFIO, leva a cabo en Francia unha serie de reformas sociais, baixo o goberno da Fronte Popular.
miniatura|upright|Vitoria da Fronte Popular francésa nas eleccións lexislativas de 1936.

O evidente fracaso da liña "clase contra clase" levou á Internacional Comunista a adoptar, a partir de 1935, unha política de "frontes populares", é dicir, de alianza de todas as forzas antifascistas. Os socialistas aceptaron estas alianzas, que puxeron fin aos ataques dos comunistas contra eles. En España, a Fronte Popular, formado polo Partido Socialista Obreiro Español, o Partido Comunista e outros movementos diversos, entre eles os nacionalistas galegos e cataláns, gañou as eleccións xerais de febreiro de 1936. O clima político era especialmente tenso en España, xa que os socialistas españois estaban divididos entre moderados e radicais: Francisco Largo Caballero, líder do PSOE e da Unión Xeral de Traballadores, que desde 1934 pasara do reformismo gobernamental á afirmación revolucionaria, multiplicaba as provocacións, o que lle valeu o alcume do "Lenin español"..Antony Beevor, La Guerre d'Espagne, Calmann-Lévy, 2006, páxinas 84-86.

En Francia, a Fronte Popular, alianza defensiva formada pola SFIO, o PCF e o Partido Republicano Radical e Radical Socialista, gañou as eleccións lexislativas de 1936. Léon Blum convértese en presidente do Consello de Ministros e pon en marcha unha serie de reformas que modifican profundamente a sociedade francesa: os acordos de Matignon relativos ao mundo laboral, a semana de 40 horas e as vacacións pagas.. Blum consegue ademais impor a súa liña moderada; consegue que a extrema esquerda da SFIO —en particular a esquerda revolucionaria de Marceau Pivert— acepte que un cambio de réxime, en ausencia das condicións necesarias e dun mandato dos electores neste sentido, non está á orde do día. Deste xeito, logrou manter o mito da conquista do poder á vez que facía admitir a realidade do seu exercicio, mentres se mantiña fiel, na continuidade do pensamento de Jaurès, a unha teoría do Estado democrático..

Unha terceira fronte popular chega ao poder durante este período, esta vez fóra de Europa: en Chile, a Fronte Popular, formado principalmente polo Partido Socialista, o Partido Comunista e o Partido Radical, goberna a partir de 1938, baixo a presidencia de Pedro Aguirre Cerda. O Partido Socialista de Chile está dividido en diversas tendencias, que van desde o socialismo moderado até o anarcosindicalismo, pasando por diversos marxismos revolucionarios: con todo, afírmase no seu conxunto como "marxista" e partidario dunha ditadura do proletariado temporal. Con todo, os ministros socialistas abandonan o Goberno en 1940 e o acordo entre os socialistas chilenos e os comunistas rompe con motivo da polémica sobre as causas da guerra mundial e a política seguida pola URSS en 1939-40..

En España, a situación desemboca nunha guerra civil tras o levantamento nacionalista de xullo de 1936. O Goberno de Léon Blum, ante os crimes cometidos durante o terror vermello, silencia inicialmente as súas simpatías polos republicanos e adopta unha política de non intervención (en). Esta decisión ilustra a dificultade dos socialistas para tentar combinar o antifascismo e o pacifismo. Blum defendeu entón unha política de firmeza fronte ao perigo fascista en Europa, pero foi apartado do poder en 1937. O conflito español, preludio da segunda guerra mundial, terminou coa vitoria dos do "bando nacional": os partidos socialista e comunista españois foron prohibidos...
 Durante a segunda guerra mundial 
miniatura|150px|Camille Huysmans
Durante a segunda guerra mundial, a Internacional Obreira e Socialista (SFIO) desintegrase: Camille Huysmans, refuxiado en Londres.. tenta en balde mantela á flote. Os socialistas europeos, ante a proximidade do conflito e durante o mesmo, están moi divididos: algúns, como Henri De Man e o secretario xeral da SFIO Paul Faure, defenden con forza o pacifismo. Unha parte deles, durante a ocupación alemá do seu país, mantiveron as mesmas prioridades pacifistas que os levaron a aprobar os acordos de Múnic e, en ocasións, chegaron mesmo a caer na colaboración. Durante a ocupación, a SFIO reconstituiose clandestinamente e foi reorganizada progresivamente polos socialistas partidarios da resistencia; estes últimos mantiveron o contacto con Léon Blum, que se atopaba encarcerado. O apoio dos socialistas ao xeneral De Gaulle contribuíu a fundamentar a lexitimidade da Francia libre...

En todos os países europeos, os socialistas participan nos movementos de resistencia tanto desde dentro como desde fóra. O Partido Socialista Italiano, exiliado desde facía máis de vinte anos, únese á resistencia contra os alemáns e os fascistas, integrándose no Comité de Liberación Nacional creado en setembro de 1943. No ámbito antifascista italiano desenvólvese unha corrente distinta á de Giustizia e Libertà, denominada liberalsocialista, cuxo principal teórico é Guido Calogero (it). O liberalsocialismo, cuxas tese se recollen en dous manifestos publicados en 1940 e 1941, aspira a crear unha síntese da parte de verdade do liberalismo e do marxismo, promovendo un proxecto de sociedade baseado na democracia e na economía mixta, na que o Estado desempeñaría un papel regulador, deixando gran parte do control en mans da sociedade civil. As dúas correntes socialistas liberais converxen no Partido de Acción.. En Francia, a SFIO participa no Consello Nacional da Resistencia. Con todo, os socialistas deben contar coa presenza dos comunistas: estes, profundamente desestabilizados en 1939 polo pacto xermano-soviético, uníronse masivamente á resistencia tras a invasión da URSS por Alemaña en xuño de 1941, até alcanzar, nalgúns países, unha posición claramente maioritaria dentro dos movementos de liberación nacional...

 Durante a guerra fría 

miniatura|upright|Alsing Andersen, presidente de la Internacional Socialista, pronunciando un discurso en el congreso de Haifa (Israel) en 1960.

O socialismo acadou o seu apoxeo político a finais do século XX no bloque comunista de Europa, a Unión Soviética e os estados comunistas de Asia e do Caribe. Trala segunda guerra mundial, a tensión militar-ideolóxica entre o bloque comunista, encabezado pola Unión Soviética, e o capitalista, encabezado polos Estados Unidos, desembocou nun enfrontamento político que se coñeceu como guerra fría. fundamental para a evolución do socialismo europeo. A toma de control por parte da URSS dos países da Europa do leste acelerouse en 1947-1948, o que provocou a aparición dunha serie de réximes comunistas que se reivindicaban do «socialismo real» marxista-leninista. Os demais partidos políticos, incluídos os socialistas, foron disoltos, absorbidos ou sometidos polos partidos comunistas no poder, ás veces coa complicidade de parte dos seus propios membros. En Asia, tamén xurdiron réximes comunistas coa proclamación da República Popular da China presidida por Mao Tse Tung e o nacemento de Corea do Norte dirixida por Kim Il-sung; os partidos chinés e norcoreano dan lugar, respectivamente, ao maoísmo e ao juche, variacións da doutrina comunista. Estalan conflitos armados no contexto dos primeiros anos da guerra fría, como a guerra civil grega en Europa, ou a guerra de Corea e a guerra de Indochina en Asia. En Europa, Asia, África e América, un conxunto de réximes comunistas de partido único —o titismo constituíu en Iugoslavia, a partir de 1948, unha disidencia do stalinismo— reivindícanse do socialismo e o marxismo, o que obriga aos partidos pertencentes ao socialismo democrático a redefinir a súa identidade. A pesar da desestalinización e as diferentes fases da distensión, os réximes comunistas seguen sendo sistemas autoritarios, baseados no dominio do Partido: o dominio do modelo soviético reafírmase coa represión en 1956 da insurrección de Budapest e, en 1968, da Primavera de Praga, que esperaba levar a chegada, no leste, dun "socialismo con rostro humano"..

Os partidos socialistas da Europa occidental, enfrontados o auxe do comunismo, proseguen a ritmos diversos a súa evolución cara o reformismo. A Internacional Socialista fundouse en 1951 co obxectivo de oporse firmemente ao tipo de socialismo defendido polo bloque do leste: con todo, a postura dos socialistas europeos fronte aos comunistas pasou da oposición frontal á procura da coexistencia pacífica e a cooperación. Entre os anos 1950 e 1990, os partidos socialistas europeos experimentaron unha evolución posterior ao converterse, a ritmos e graos diversos, a un enfoque reformista da economía de mercado. Na maioría dos países europeos, os socialistas e os socialdemócratas constitúen a forza dominante na esquerda e no centroesquerda. Os temas marxistas abandónanse en favor dun discurso centrado na liberdade e a democracia..

Aínda que nalgúns países, especialmente en Francia e Italia, as referencias marxistas seguen estando moi presentes,. a maioría dos partidos europeos substitúen nos seus discursos as teses de Keynes e Schumpeter polas de Marx.. Con todo, esta transformación política prodúcese á conta dunha certa perda de substancia ideolóxica.. Recoñecidos como partidos de goberno, os movementos socialistas participan, tras as divisións iniciais, na construción da Unión Europea. Paralelamente, a partir dos anos 50, a Internacional Socialista abandona a súa perspectiva eurocéntrica para orientarse cara a outros continentes. Por outra banda, en Asia, África e América Latina están a desenvolverse formas de socialismo distintas do enfoque europeo e moi diferentes entre si..

A referencia ao socialismo tamén segue presente na extrema esquerda. Intelectuais como Cornelius Castoriadis e Claude Lefort —editores da revista Socialisme ou barbarie e do grupo do mesmo nome— ou Guy Debord afirman ser socialistas e o comunistas de consellos, á vez que denuncian tanto o stalinismo como o socialismo reformista. Ademais, a referencia ao socialismo segue sendo utilizada por algúns movementos de extrema dereita afíns ao neofascismo: a corrente nacionalista revolucionaria defínese como «economicamente socialista» e partidaria dun "nacionalsocialismo".Nicolas Lebourg, « Qu’est ce que le nationalisme-révolutionnaire » ? (1/2), Fragments sur les Temps Présents, 9 de marzo de 2009.
 Desenvolvemento e división dentro do socialismo europeo 
 Do período posterior a 1945 á integración europea 
 A situación dos partidos socialistas despois da guerra 
miniatura|upright|esquerda|Pietro Nenni, líder do Partido Socialista Italiano (esquerda) xunto ao líder demócrata cristián Aldo Moro.
Ao termo da segunda guerra mundial, a situación dos socialistas europeos era moi diversa. No Reino Unido, mentres o conflito aínda continuaba en Asia, o Partido Laborista gañou, para sorpresa xeral, as eleccións de xullo de 1945, e Clement Attlee converteuse en primeiro ministro. O gabinete laborista consegue a nacionalización da siderurxia, pero debe facer fronte a dificultades crecentes e aplicar medidas de aforro no sistema sanitario. Os problemas internos e a tensión internacional derivada, en particular, da guerra de Corea contribúen á derrota dos laboristas nas eleccións de 1951.. Na Europa continental, a posición dos socialistas varía en función da súa implantación nacional, a súa participación no esforzo bélico ou na resistencia e a posición dos partidos comunistas nacionais. En Austria, mentres o país iniciaba a súa reconstrución, o Partido Socialista formou cos conservadores do Partido Popular unha coalición que durou até 1966; nos Países Baixos, o Partido Socialdemócrata dos Traballadores fusiónase con outros partidos para dar lugar ao Partido Laborista; en Bélxica, o Partido Obreiro Belga dá paso ao Partido Socialista Belga. En países como Bélxica ou os Países Baixos, os socialistas seguen sendo maioría na esquerda, mentres que en Francia, Italia ou Checoslovaquia, os comunistas benefícianse da súa participación na resistencia para adquirir unha posición destacada no ámbito electoral..
miniatura|upright|Cartel electoral do Partido Socialista de Austria (anos 50).
En Italia, o Partido Socialista- renomeado temporalmente como Partido Socialista Italiano da Unidade Proletaria - dos cales Rodolfo Morandi (it) e Pietro Nenni son os principais dirixentes, aliase co Partido Comunista contra a Democracia Cristiá. Con todo, o Fronte Democrática Popular, coalición formada polo PCI e o PSI, é claramente derrotado pola DC nas eleccións de 1948. A alianza PSI-PCI provoca a escisión do Partido Socialista dos Traballadores Italianos (rebautizado posteriormente como Partido Socialista Democrático Italiano), que agrupa, ao redor de Giuseppe Saragat, aos socialistas hostís á coalición cos comunistas e favorables á alianza de Italia cos Estados Unidos. A política do PSI varía moito ao longo dos anos e, a partir de 1955, os socialistas italianos, sen romper definitivamente cos comunistas, achéganse á Democracia Cristiá e os seus irmáns inimigos do PSDI. A desestalinización e a insurrección de Budapest aceleraron a ruptura dos socialistas italianos cos seus aliados comunistas; en 1959, Nenni condenou publicamente o centralismo democrático. Aínda que a Democracia Cristiá tivo, até a década de 1980, o monopolio da presidencia do consello, os socialistas italianos conservaron as súas posicións electorais. Con todo, o PSI segue moi dividido entre a á esquerda, que desexa reactivar a alianza cos comunistas, e os defensores dunha socialdemocracia ao estilo italiano, que pola contra desexan restablecer os vínculos co PSDI... Por outra banda, a pesar da forte influencia do marxismo na esquerda italiana e a desaparición do Partido de Acción en 1947 tras o seu fracaso electoral, segue existindo en Italia unha corrente de pensamento afín ao socialismo liberal; o filósofo Norberto Bobbio, procedente da corrente «socialista liberal», reflexiona sobre as relacións entre socialismo, liberalismo e democracia, avogando pola alianza destes tres sistemas de valores e subliñando a necesidade absoluta do encontro entre socialismo e democracia.Norberto Bobbio, Encyclopedia Universalis..

En Francia, a SFIO foi superada polo PCF nas eleccións de 1945: o partido socialista tenta entón volver ás súas raíces doutrinais e Daniel Mayer, socialista moderado próximo a Léon Blum, é substituído na secretaría xeral por Guy Mollet. O partido afástase entón da redefinición "humanista" tentada por Blum e volve ás referencias marxistas ortodoxas. Situada politicamente entre o PCF e o MRP, a SFIO atópase nunha posición electoral incómoda durante a Cuarta República. No entanto, un socialista, Vincent Auriol, ocupou o cargo honorífico de presidente da República Francesa entre 1947 e 1954.. A pesar de intentos como o de André Philip para promover un socialismo de inspiración polo menos parcialmente liberal, a corrente do socialismo liberal tende a estancarse en Francia na segunda metade do século XX, a falta dunha verdadeira renovación teórica que vaia máis aló da mera posición antimarxista..
 Progreso do socialismo democrático e decadencia do marxismo 
miniatura|150px|O líder socialista francés Guy Mollet, en 1959.
Ante a toma do poder por parte dos comunistas na Europa do leste e unha situación internacional cada vez máis tensa, os partidos socialistas europeos organízanse. A iniciativa provén en gran parte dos británicos, xa que algúns membros laboristas do Goberno de Churchill expuxeran durante a guerra a reconstitución dunha nova internacional. En maio de 1946 celébrase unha primeira conferencia internacional en Clacton-on-Sea por iniciativa do Partido Laborista británico para abordar diferentes cuestións, entre elas a reintegración do Partido Socialdemócrata de Alemaña (SPD) na corrente socialista. En xuño de 1947 celebrouse unha nova conferencia en Zürich, onde Kurt Schumacher, líder do SPD, chamou aos socialistas a unirse para axudar á existencia dun "socialismo antitotalitario". En novembro do mesmo ano, o SPD foi readmitido entre os partidos socialistas europeos. Créase en Londres un Comité Internacional da Conferencia Socialista (Committee of the International Socialist Conference, COMISCO) para garantir a coordinación entre os partidos. Os traballos do COMISCO (que existe até 1956) dan lugar en 1951 ao nacemento dunha nova organización, a Internacional Socialista, durante un congreso celebrado en Frankfurt, en Alemaña Occidental. A nova Internacional condena explicitamente o comunismo e, no contexto da guerra fría, únese ao bando occidental e á alianza cos Estados Unidos; os partidos socialistas europeos evolucionan cara á adopción definitiva dunha liña socialista democrática. O contexto da guerra fría, a loita contra o comunismo e a alianza estadounidense empuxan aos socialistas ao compromiso: as esperanzas de transformación social nadas da liberación de Europa quedan relegadas a un segundo plano....

En 1959, durante o seu congreso extraordinario en Bad Godesberg, o SPD aprobou o abandono de toda referencia ao marxismo e á loita de clases,.  e o programa do partido menciona entre as súas referencias a ética cristiá, o humanismo e a filosofía clásica. Todos os partidos socialistas convértense aos principios económicos do keynesianismo e a economía mixta..  En todos os países, o electorado dos partidos socialistas evoluciona e afástase cada vez máis da clase obreira e atrae cada vez máis os votos e as adhesións das clases medias. O partido socialista xa non se dirixe unicamente ao proletariado: o seu espectro amplíase aos intelectuais, os asalariados, os empregados do comercio e a industria, así como a unha parte dos agricultores e os obreiros; en varios países, o socialismo democrático achégase agora, no plano ideolóxico, aos círculos de inspiración cristiá, como en Francia a revista Esprit..  Abandonando a noción de apropiación colectiva dos medios de produción, mesmo como obxectivo afastado, os partidos socialistas seguen defendendo, con todo, unha concepción global da orde social e dos valores que deben sustentalo..

miniatura|150px|Hugh Gaitskell
No Reino Unido, os laboristas aproveitan a súa etapa na oposición para redefinir as súas posicións: o líder do Partido Laborista, Hugh Gaitskell, desexa romper cun programa que acerca as reformas sociais e as nacionalizacións sen trazar límites precisos. Os revisionistas laboristas definen o ideal socialista como unha sociedade na que a propiedade é mixta, pero consideran que, dado que este ideal está lonxe, a sociedade necesita ante todo unha fiscalidade que limite os beneficios e os dividendos: a tarefa esencial do socialismo é, por tanto, a consecución dunha sociedade máis igualitaria en canto a ingresos e educación. Con todo, a revisión política do Partido Laborista segue sendo parcial, xa que choca coa cláusula IV do programa laborista, que prevé a propiedade común dos medios de produción e que a esquerda do partido esixe manter. Aínda que en minoría dentro do partido, Hugh Gaitskell consegue que en 1960 se aprobe unha declaración que establece que unha maior extensión da propiedade pública só poderá decidirse caso por caso, segundo as circunstancias..

En Italia, a Democracia Cristiá (DC) ábrese á esquerda en febreiro de 1962, cando o Partido Socialdemócrata Italiano entra no Goberno de Amintore Fanfani. O PSI de Nenni decide entón dar o paso de aliarse coa DC e, en novembro de 1963, os socialistas entran no goberno de Aldo Moro. Toda a esquerda italiana non comunista alíase entón coa Democracia Cristiá.Georges-Henri Soutou, La Guerre froide, Librairie Arthème Fayard/Pluriel, 2010, pages 608-609 Os socialistas italianos hostís á alianza coa DC abandonan entón o PSI e fundan un partido que retoma o antigo nome de Partido Socialista Italiano de Unidade Proletaria. En 1964, Giuseppe Saragat, fundador do PSDI, accede ao cargo, esencialmente honorífico, de presidente da República Italiana. En 1966, o PSI e o PSDI reunificanse baixo o nome de Partido Socialista Unificado (PSU). Con todo, a alianza dos socialistas coa Democracia Cristiá failles perder credibilidade ante o electorado de esquerda, que agora se inclina máis cara ao Partido Comunista. Pero o PSU, que sofre a competencia do PSIUP pola súa esquerda, fracasa nas eleccións de 1968 e, ao ano seguinte, o PSDI sepárase de novo do PSI..

Á defensiva fronte aos réximes comunistas, a Internacional Socialista móstrase ademais dividida nun primeiro momento sobre a cuestión da integración europea, que apoia a SFIO pero non, inicialmente, o Partido Laborista británico nin o SPD alemán occidental. Con todo, líderes socialistas como o belga Paul-Henri Spaak, o italiano Giuseppe Saragat e o francés Guy Mollet —que, xunto con Christian Pineau, negociou o Tratado de Roma en 1957 — figuran entre os principais artífices da construción europea (os laboristas británicos mostráronse moito máis reticentes).. Os socialistas de Europa continental, xunto cos demócratas cristiáns|demócratas cristiáns, atópanse entre os principais actores da construción da Comunidade Económica Europea..
 Aceleración da transformación reformista 
 Experiencias gobernamentais en Escandinavia, Reino Unido e Austria 
miniatura|150px|esquerda|Olof Palme en 1966.
Durante a maior parte das décadas de 1950 e 1960, os partidos socialistas da metade da Europa Occidental estiveron fóra do poder: pola contra, nos países onde os partidos socialistas non sofren a competencia dos partidos comunistas, o socialismo democrático rexistra,  avances notables, como no Reino Unido, onde Harold Wilson goberna entre 1964 e 1970, ou en Escandinavia, onde os socialdemócratas gobernan a maior parte do tempo. En Suecia, Tage Erlander foi xefe do Goberno de 1946 a 1969, seguido por Olof Palme de 1969 a 1976. En Noruega, os laboristas gobernaron ininterrompidamente de 1945 a 1963 e logo alternaron o poder con outros partidos. En Dinamarca, os socialdemócratas gobernaron de 1953 a 1968.. No Reino Unido, Harold Wilson aproveita os logros revisionistas e, á vez que renacionaliza a siderurxia, aplica un programa que ten como obxectivo principal a modernización da sociedade británica: Os laboristas británicos aboliron a pena de morte, legalizaron o aborto e despenalizaron a homosexualidade, derrubando así parte das normas sociais herdadas da época vitoriana.. En Austria, o Partido Socialista de Austria (SPÖ, antigo SDAP) segue marcado pola súa tradición do austromarxismo e mantén estreitos vínculos cos sindicatos. Tras unha longa participación no goberno de coalición da posguerra, os socialistas austríacos obtiveron por primeira vez a maioría absoluta en 1970: Bruno Kreisky converteuse en chanceler e conservou este cargo até 1983, gobernando segundo unha práctica de compromiso nos planos económico e social para aplicar políticas directamente inspiradas no modelo sueco..
 Da decadencia á renovación do socialismo francés 
En Francia, a política levada a cabo por Guy Mollet á fronte da SFIO e, posteriormente, do Goberno en 1956-1957, contribuíu a debilitar a longo prazo ao partido, debido á dicotomía entre un discurso marxista ortodoxo moi marcado cara á esquerda e unha práctica política moderada e reformista (ou mesmo, segundo os seus detractores, oportunista). O socialismo francés parece estar prexudicado, de forma duradeira, polo desfasamento entre a elaboración de plans estratéxicos para acceder ao poder e a ausencia de plans realistas para exercelo, todo iso agravado por unha falta de substancia ideolóxica. O fracaso da SFIO no contexto da descolonización adquire un cariz tráxico: o goberno de Mollet obtén éxitos coa votación da lei marco Defferre e a xestión das situacións en Marrocos e Tunes, pero estes vense eclipsados polos desastres da participación na crise de Suez e a política levada a cabo no marco da guerra de Alxeria, que crea un malestar duradeiro nas filas socialistas francesas. En 1958, a SFIO escíndese coa creación do Partido Socialista Autónomo (PSA), dirixido por Édouard Depreux; dous anos máis tarde, o PSA fusionouse con outros grupos disidentes para formar o Partido Socialista Unificado (PSU), que aspiraba a situarse politicamente entre socialistas e comunistas e a encarnar un socialismo autoxestionado... Pierre Mendès France, tras romper cos radicais, únese ao PSA e logo ao PSU.Jean Bothorel, Entretiens avec Pierre-Mendès France, Stock, 1974, pages 112-114 Mentres que a SFIO non se mostra moi aberta ao debate de ideas, o PSU, xunto coa CFDT, eríxese en defensor da segunda esquerda, decididamente antitotalitaria: esta corrente contribúe, en particular, tras Maio do 68, a popularizar o proxecto autoxestionado..

miniatura|150px|François Mitterrand
A SFIO experimentou un longo declive durante a década de 1960, agrupándose entre 1965 e 1968 na Federación da Esquerda Democrática e Socialista, unha coalición de partidos de centroesquerda liderada por François Mitterrand. O declive da SFIO desembocou no amargo fracaso da candidatura de Gaston Defferre nas eleccións presidenciais de 1969, nas que o candidato socialista só obtivo o 5,01 % dos votos. Un mes máis tarde, a SFIO deixou de existir para dar paso ao Partido Socialista, dirixido inicialmente por Alain Savary. En xuño de 1971, durante o congreso de Épinay, Mitterrand toma o control do Partido Socialista, que se propón reorganizar. O PS reúne progresivamente a gran parte da esquerda non comunista: en 1978, a metade dos afiliados ao partido uníronse a el tras o congreso de Épinay. O PSU conserva a súa independencia, pero perde ao seu principal líder, Michel Rocard, que se une ao PS en 1974. Michel Rocard seguiu situándose como defensor da segunda esquerda non marxista e avogou por un neotraballismo á francesa que vería ao PS apoiarse na Confederación Francesa Democrática do Traballo (CFDT) e no movemento asociativo. Tamén segue defendendo a autoxestión, desde unha perspectiva tanto antiautoritaria como non violenta. Outra tendencia do PS, o Centro de Estudos, Investigacións e Educación Socialista (CERES polas súas siglas en francés), dirixido por Jean-Pierre Chevènement, avoga pola contra por un xiro do PS cara a unha perspectiva neoleninista co fin de ocupar o terreo do PCF e evitar unha deriva socialdemócrata. Ao termo "revolución" prefíreselle agora a expresión "ruptura co capitalismo", cuxo significado, por outra banda, pode variar..

 Do progreso do reformismo ao final da guerra fría 
Co paso do tempo, a actitude do socialismo europeo fronte á guerra fría evoluciona, no contexto do período de relativa distensión (détente) que segue á morte de Stalin en 1953. A represión da insurrección húngara en 1956 provocou unha onda de indignación entre as filas socialistas, pero esta non durou moito; posteriormente, os partidos preferiron recorrer á vía diplomática no marco da procura da seguridade colectiva en Europa. Sen cooperar politicamente cos comunistas, os socialistas buscaron a cooperación diplomática co bloque do leste para favorecer a coexistencia pacífica. Willy Brandt, líder do SPD e alcalde de Berlín Occidental no momento da construción do muro de Berlín, é unha das figuras máis destacadas desta nova estratexia dos partidos socialistas europeos: convertido en chanceler federal de Alemaña Occidental en 1969, Brandt seguiu unha política de apertura cara ao leste (denominada «ostpolitik») que conduciu en 1972 á firma do Tratado Básico (en alemán: Grundlagenvertrag) polo que Alemaña Occidental e Alemaña Oriental estableceron relacións sen recoñecerse mutuamente. A distensión das relacións cos países do leste afectou a outros partidos da Internacional, como o PS belga e o francés, cuxas delegacións realizan visitas á URSS en 1975.. En 1976, Brandt foi elixido presidente da Internacional Socialista, que se esforzou por reorganizarse para que funcionase de maneira máis democrática. A Internacional Socialista proponse "deseuropeizarse" para centrar máis a súa atención nos partidos do terceiro mundo. A medida que aumentan os partidos socialistas que acceden ao poder, os congresos da Internacional Socialista parécense cada vez máis a reunións de xefes de Estado ou de Goberno.
miniatura|150px|Willy Brandt en 1971.
Os anos 70 tamén ven o inicio dun proceso de cambio ideolóxico xeneralizado nos partidos europeos. A crise económica provocada polas crise do petróleo, ante a cal o keynesianismo e o Estado do benestar móstranse impotentes, provoca unha crise de identidade da socialdemocracia tradicional; os partidos víronse progresivamente abocados a converterse ao liberalismo económico, unha evolución que non faría máis que acentuarse durante a década seguinte..

A estratexia de cooperación cos países do leste iniciada por Willy Brandt dá os seus froitos, xa que o mundo comunista sofre naquela época unha serie de fragmentacións e a perspectiva da construción europea reequilibra as relacións de forza no plano político: os partidos comunistas achéganse aos partidos socialistas, como o Partido Comunista Francés, que en 1972 firma co Partido Socialista un programa común, ao que se suman os radicais de esquerda. O programa común, que seguía prevendo a ruptura co capitalismo, rozou a vitoria nas eleccións presidenciais de 1974. A alianza entre socialistas e comunistas franceses rompeu despois de 1978, pero en 1981, François Mitterrand gañou as eleccións presidenciais, converténdose no primeiro presidente socialista da historia da Quinta República; o seu primeiro mandato caracterízase, entre outras cousas, por unha reforma do dereito laboral a través das leis Auroux. Os comunistas intégranse no Goberno francés no marco da Unión da Esquerda. Pero en 1983, a adopción do xiro cara á austeridade marca un cambio na política socialista en Francia, nun contexto de evolución cada vez máis marcada cara ao reformismo e a aceptación da economía de mercado. O PCF, que experimenta un descenso electoral, abandona o Goberno en 1984, pero esta ruptura da Unión da Esquerda non frea o seu declive. O Partido Socialista convértese na forza dominante da esquerda francesa en detrimento do PCF; pero se o PS se impón como partido de goberno, faio á conta dunha conversión ao liberalismo económico que provoca certa confusión na súa identidade política. O PS aparece entón como un partido do sistema, beneficiario mecánico da alternancia política, pero moi afastado das perspectivas de reformas profundas da sociedade. Os investigadores Alain Bergounioux e Gérard Grunberg consideran que o exercicio do poder por parte do Partido Socialista francés provocou unha desestruturación da súa identidade e non unha verdadeira reestruturación que lle permitiu vivir de maneira máis positiva o seu papel de partido no poder. Os temas da autoxestión, a planificación e as nacionalizacións caen progresivamente en desuso. Derrotados nas eleccións lexislativas de 1986, os socialistas franceses volven ao Goberno en 1988, pero logo son vítimas de rivalidades internas que saen á luz pública, en particular, durante o Congreso de Rennes (fr) de 1990; Sufriron unha derrota definitiva nas eleccións de 1993, que sancionaron menos a idea do socialismo que a política levada a cabo polo PS.... Con todo, a pesar das súas divisións, o socialismo francés goza de certa estabilidade, debido ao amplo dominio do PS sobre a esquerda francesa: o partido só sufriu unha escisión en 1993, cando Jean-Pierre Chevènement fundou o Mouvement des citoyens (Movemento dos Cidadáns), en reacción contra o compromiso proeuropeo do PS.

En Italia, os resultados do Partido Comunista Italiano comezaron a descender a partir das eleccións de 1979, mentres que o Partido Socialista Italiano (PSI) recuperou progresivamente o terreo electoral perdido, rompendo os seus últimos vínculos co marxismo. Bettino Craxi convértese en primeiro secretario do PSI en 1976 e oriéntao decididamente cara a unha forma de socialismo liberal: os socialistas italianos contribúen a empuxar aos comunistas en crises cara os seus atrincheramentos ideolóxicos. Craxi, presidente do Consello de Ministros de 1983 a 1987, aspira a converter ao PSI na forza dominante do centroesquerda italiano, inspirándose abertamente no modelo francés, pero sen mostrar unha coherencia doutrinal particular: os socialistas italianos convertéronse en defensores do liberalismo no norte de Italia e do intervencionismo no sur do país. En España, o Partido Socialista Obreiro Español volve ser autorizado tras o fin do franquismo e acompaña a transición democrática. O seu líder, Felipe González, rompe co marxismo en 1979 e convértese en xefe do Goberno en 1982. En Portugal, tras a Revolución dos Caraveis e o retorno á democracia, a Constitución de 1976 inclúe no seu preámbulo unha referencia ao socialismo, proclamando a vontade de abrir o camiño cara a unha sociedade socialista, respectando a vontade do pobo portugués, co fin de construír un país máis libre, máis xusto e máis fraternal.Constitution portugaise de 1976, site de l'Université de Perpignan. O Partido Socialista Portugués accede ao poder en 1983 e abandona toda referencia ao marxismo, animado neste sentido polos socialdemócratas alemáns: os socialistas portugueses aplicaron unha política de austeridade co fin de incorporarse á comunidade europea..
miniatura|150px|Andreas Papandreu
Até a década de 1970, Grecia viviu unha situación particular debido á ausencia dun partido socialdemócrata forte: a esquerda grega estaba dominada por un Partido Comunista de orientación estritamente prosoviética. Non foi até 1974, tras a caída da ditadura dos coroneis, cando se creou o Movemento Socialista Panhelénico (PASOK): con todo, o PS grego esforzouse por competir cos comunistas retomando parte dos seus temas e discursos populistas, o que lle permitiu converterse rapidamente no primeiro partido da oposición. En 1981, Andreas Papandreu, líder do PASOK, converteuse en primeiro ministro; e continuou situándose nunha corrente de esquerda con acentos nacionalistas e populistas, moi vinculada ao sector público. Progresivamente, ao longo da década de 1980, os socialistas gregos adoptaron un discurso máis moderado, a medida que Grecia se vía obrigada a seguir políticas de austeridade.Nikos Marantzidis, in Communist and post-communist parties in Europe, Vandenhoeck & Ruprecht, 2008, .

miniatura|150px|Tony Blair
No Reino Unido, o Partido Laborista, derrotado nas eleccións de 1979, adopta unha táctica de oposición frontal fronte á primeira ministra conservadora Margaret Thatcher: dirixido por Michael Foot e Tony Benn (este último sometido á presión da tendencia trotskista do partido), o Partido Laborista adopta posicións radicalmente orientadas á esquerda que lle valen unha derrota estrepitosa nas eleccións de 1983. Neil Kinnock, novo líder laborista, volve entón a un discurso de esquerda máis tradicional: traballou especialmente para reducir a influencia da tendencia militante, a minoría trotskista dentro do Partido Laborista.Labour picks fight with Militant Tendency, The Guardian, 16 de xullo de 2014.. Pero Kinnock volveu fracasar nas eleccións de 1987 e, posteriormente, nas eleccións de 1992: baixo o liderado de John Smith e logo de Tony Blair, o Partido Laborista británico comprometeuse aínda máis co revisionismo político..

A guerra fría culminou coa disolución política da URSS, tras unha crise agravada pola súa situación económica e política e fortes presións externas, acompañada dunha pronunciada crise nos demais Estados socialistas, principalmente os europeos.

Ernest Mandel respondía nun escrito do ano 1987 á pregunta de que é o comunismo, diferenciándoo do socialismo, e clarexando que ningún dos dous (socialismo ou comunismo) existían naquel intre en ningún lugar do mundo. Para este autor marxista, por socialismo debera entenderse un sistema social non que xa non hai mercadorías, nin clases sociais e no que o acceso aos medios de consumo aínda depende da aportación de traballo de cada quen á sociedade. O horizonte do comunismo está moito máis aló, pois o criterio para a satisfacción das necesidades de cada quen xa nada ten que ver coa súa achega de traballo e, engade Mandel, xa non existe propiedade privada nin estatal dos medios de produción.
Fóra de Europa
O socialismo avanza tras a segunda guerra mundial fóra do continente europeo, pero baixo formas moi variadas e ás veces moi afastadas das que se adoptaron en Europa. No Terceiro Mundo, as invocacións ao socialismo adoptan ás veces formas vagas, confusas ou contraditorias, en frecuente ruptura coa liña defendida pola Internacional Socialista. Esta, en busca de socios nos países do terceiro mundo, debe lidar con tendencias moi diversas, que van desde os partidos tradicionais de notables locais até os antigos movementos de guerrilla convertidos á democracia. Aínda que a Internacional Socialista logra expandirse fóra de Europa, este éxito non vai acompañado dunha posición internacional coherente. Dentro e fóra da Internacional Socialista, a identidade socialista foi reivindicada ao longo das décadas en contextos moi diversos e por líderes políticos moi diferentes entre si, como Léopold Sédar Senghor en Senegal, Ahmed Sékou Touré en Guinea, Jawaharlal Nehru e a súa filla Indira Gāndhi na India, Habib Bourguiba e logo Zine el-Abidine Ben Ali en Tunes,Olfa Lamloum et Bernard Ravenel (dir), La Tunisie de Ben Ali, L'Harmattan, 2002, p. 52. Fidel Castro en Cuba, Gamal Abdel Nasser en Exipto, Saddam Husayn en IrakJoseph Sassoon, Saddam Hussein's Ba'th Party: Inside an Authoritarian Regime, Cambridge University Press, 2011, page 236, Muamar al-Qadafi en Libia, Hafez al-Assad e despois Bashar al-Assad en SiriaThe Middle East and North Africa 2003, Europa Publications Ltd, 2002, p. 1041., Norodom Sihanouk au Camboxa, Ne Win en Myanmar, Salvador Allende en Chile, Daniel Ortega en NicaraguaPhil Ryan, The Fall and Rise of the Market in Sandinista Nicaragua, McGill-Queen's University Press, 1995, p. 228, Michael Manley en XamaicaAnna Kasafi Perkins, Justice As Equality: Michael Manley's Caribbean Vision of Justice, Peter Lang Pub Inc, 2010, p. 26., Thomas Sankara en Burkina Faso, ou Walter Lini en Vanuatu.
 Oriente Próximo, Oriente Medio e Mundo Árabe 
No Oriente Próximo, David Ben-Gurion, líder do partido socialista e sionista Mapaí, creado en 1930 en Palestina baixo mandato británico, foi un dos fundadores do Estado de Israel en 1948. Moi presente nos kibbutz, o socialismo era entón especialmente influente en Israel, tanto no ámbito político como no socioeconómico: o sionismo laborista, corrente dominante da esquerda israelí, permaneceu no poder sen interrupción até 1977. O Mapai foi substituído en 1968 polo Partido Laborista de Israel.Anita Shapira, Israel : a History, Brandeis University Press, p. 108.

miniatura|upright|left|Michel Aflak, cofundador do Partido Baas e teórico do socialismo árabe.
miniatura|upright|Gamal Abdel Nasser en 1960.

No mundo árabe, onde o comunismo ten dificultades para imporse (só un réxime marxista-leninista, o Iemen do Sur, ve a luz en 1967),. diversos activistas e intelectuais desenvolven visións non marxistas do socialismo, que pretenden adaptar á realidade árabe. O sirio Michel Aflak participa en 1947 na fundación do Partido Baas Árabe Socialista, un movemento con obxectivos panárabes que se converte nunha das principais encarnacións do nacionalismo árabe. Aflak teorizó un socialismo árabe, que concibiu como o medio técnico para organizar a sociedade árabe de maneira que cada individuo puidese desenvolverse plenamente segundo as riquezas da vida. O socialismo árabe, que co tempo adoptou múltiples formas, converteuse nun dos elementos constitutivos das diferentes tendencias do nacionalismo árabe; con todo, non busca a igualdade entre os individuos mediante a distribución da riqueza, senón que, pola contra, defende a propiedade privada. Do mesmo xeito que o Partido Baas de Aflak, o socialismo ten como obxectivo a participación do pobo na construción nacional e o funcionamento do Estado, a través de asembleas nacionais e locais, así como da liberdade de prensa. Sen aspirar ao igualitarismo, o socialismo concibido polo Baas ten como obxectivo eliminar a desigualdade de clases e a discriminación. O arabismo do Partido Baas preséntase explicitamente como un socialismo en si mesmo. Segundo o discurso oficial do Baas, a unidade árabe porá fin á desintegración, a liberdade acabará coa opresión e o socialismo remediará o atraso no desenvolvemento.. Con todo, aos poucos van xurdindo divisións dentro do Baas, xa que a tendencia siria está máis influenciada polo marxismo, mentres que a iraquí mostrase máis fiel á visión orixinal de Aflak..

miniatura|150px|Mustafa al-Siba'i
En Exipto, Gamal Abdel Nasser reivindica a aplicación do socialismo árabe, que consagra en 1962 mediante unha Carta de Unión Nacional Panárabe: a Unión Árabe Socialista convértese no partido único exipcio. O programa de nacionalizacións de Nasser e as súas relacións conflitivas con Occidente e Israel levano a achegarse durante un tempo á URSS. Pero, tras a súa derrota en 1967 na guerra dos Seis Días, o réxime nasserista debe frear as súas ambicións panárabes e replegarse sobre Exipto e a súa cultura islámica. Por outra banda, está a desenvolverse unha corrente de ideas que se reivindica do socialismo nos círculos islamitas, e máis concretamente no seo dos Irmáns Musulmáns:. O exipcio Sayyid Qutb teoriza sobre o papel fundamental do islam como forza oposta ao materialismo e a inxustiza social; o sirio Mustafa al-Siba'i traduce á súa vez o socialismo árabe defendido por Nasser en termos de socialismo islámico. Baseándose na tendencia do islam a loitar contra a inxustiza social e a acumulación de capital por parte duns poucos privilexiados, o socialismo islámico é considerado polos seus partidarios como algo que se remonta ás fontes dos ensinos dos profetas: segundo esta visión, o socialismo debe conducir á solidariedade entre as diferentes clases sociais, e non á guerra entre clases que propugna o comunismo.Louis Victor Marcé, Olivier Carré, Gérard Michaud, Les frères musulmans (1928-1982), L'Harmattan, 1983, pages 86-87.. Desde o punto de vista dos Irmáns Musulmáns, o Estado islámico moderno, árbitro e administrador, vela pola redistribución da riqueza e obriga aos recalcitrantes a pagar o imposto de esmola. A expresión «socialismo árabe», tal e como a define o propio Nasser, pretende orixinalmente diferenciarse tanto do socialismo islámico dos Irmáns Musulmáns como do socialismo marxista: pero posteriormente, o «nasserismo» divídese en dúas orientacións, unha que se reivindica máis dun socialismo árabe impregnado dun marxismo «terceiromundista», e outra influenciada polo socialismo islámico, a medida que as referencias relixiosas volven ser privilexiadas polo poder establecido.

O libio Muamar al-Qadafi, que chegou ao poder en 1969, proclamouse posteriormente único e auténtico herdeiro do nasserismo, e reivindicouse tanto do socialismo árabe como do socialismo islámico, que presentaba como una mesma doutrina. Se Nasser velaba pola asociación dos valores da fraternidade árabe e islámica, Qadafi sistematizó as referencias relixiosas. Na década de 1970, Qadafi desenvolveu a súa propia doutrina política, bautizada como terceira teoría universal e concibida como unha terceira vía entre o capitalismo e o comunismo. O líder libio avogaba, no plano político, pola práctica da democracia directa e, no plano económico, por un socialismo definido como unha distribución máis ou menos equitativa dos produtos da natureza. A aplicación da doutrina qadafista, promovida como ideoloxía oficial da Gran Jamahiriya Árabe Libia Popular e Socialista e ás veces comparada con certas formas de socialismo utópico, levou á prohibición en Libia das profesións liberais e do pequeno comercio, e á toma de control das empresas por parte de comités elixidos segundo os principios oficiais de autoxestión e abolición do salario. A práctica da democracia directa por parte do réxime de Qadafi desembocou, na práctica, nun réxime ditatorial e autocrático: a partir de 1979, o líder libio gobernou á marxe de calquera marco legal ou constitucional.Alexandre Najjar, Anatomie d'un tyran : Mouammar Kadhafi, Actes Sud, 2011, p. 62-63.Ronald Bruce St John, Libya : from colony to revolution, Oneworld, 2011, p. 164-170.

 O socialismo do século XXI 
O socialismo do século XXI é un concepto que aparece na escena mundial en 1996, a través de Heinz Dieterich Steffan.Entrevista a Heinz Dieterich A expresión adquiriu difusión mundial despois de que fose mencionada polo presidente de Venezuela, Hugo Chávez, o 30 de xaneiro de 2005, dende o V Foro Social Mundial.

No marco da Revolución Bolivariana, Chávez sinalou que para chegar a este socialismo haberá unha etapa de transición que denomina Democracia Revolucionaria. Hugo Chávez afirmou nun discurso a mediados de 2006:

Ademais, este socialismo non está predefinido, senón que dixo Chávez:

 Socialismo e socialdemocracia 
O socialismo é, ás veces, confundido coa socialdemocracia xa que, hoxe en día, a maioría dos partidos políticos europeos que eran na súa orixe socialistas defínense agora coma socialdemócratas. Sucede así, por exemplo, en España, co Partido Socialista Obrero Español, ou en Francia co Partido Socialista.

Existen diversos tipos de socialismo, entre os que podemos destacar os seguintes:

 Socialismo utópico (relacionado co anarquismo).
 Socialismo democrático (relacionado coa socialdemocracia).
 Socialismo científico (relacionado co marxismo e a socialdemocracia).
 Socialismo cristián (e tamén comunismo cristián, véxase por exemplo a CDU da RDA)
 Socialismo liberal

 Notas 
Referencias

 Véxase tamén 

 Bibliografía 
Obras de precursores do socialismo 
 Étienne-Gabriel Morelly, Code de la Nature (1755)
 Robert Owen, Observations sur les effets du système manufacturier (1815)
 Jean de Sismondi, Études sur l'Économie politique (1821)
 Henri de Saint-Simon, L'Organiseur (1820), Du Système industriel (1821), Le Nouveau christianisme (1825)
 Charles Fourier, Le Nouveau monde industriel et sociétaire (1822), Pièges et charlatanisme des deux sectes de Saint-Simon et d'Owen qui promettent l'association et le progrès (1831)
 Lamennais, De la Religion dans ses rapports avec l'ordre politique et civil (1825), L'Esclavage moderne (1839)
 Étienne Cabet, Voyage en Icarie (1840), Mon credo communiste (1842)
 Pierre Leroux, De l'individualisme et du socialisme, La Revue encyclopédique, (1834)
 Victor Considerant, Manifeste de l'école sociétaire (1841), Principes du socialisme (1847)
 Auguste Blanqui, La Critique sociale, recueil posthume
 Louis Blanc, Organisation du travail (1838), Le Socialisme. Droit au travail. (1842)
 Pierre-Joseph Proudhon, Qu'est-ce que la propriété ? (1840)
 Moses Hess, Socialisme et communisme (1843)
 Karl Marx et Friedrich Engels, Manifeste du Parti communiste, Londres, 1848. La Social-démocratie allemande, Paris, UGE, 1975.

 Obras de teóricos ou líderes socialistas 
 Vincent Auriol, Journal du septennat, éd. Tallandier, 2004.
 Mikhaïl Bakounine, Le Socialisme libertaire, Denoël, 1973.
 Léon Blum, Textes socialistes 1919-1920, éd. Bruno Leprince, 2003.
 Léon Blum, À l'échelle humaine, éd. Gallimard, 1945 ; rééd., 1971.
 Willy Brandt, Bruno Kreisky, Olof Palme, La Social-démocratie et l'avenir, Éditions Gallimard.
 Cornelius Castoriadis, Le Contenu du Socialisme, 10/18, 1979.
 Jacques Généreux, Le socialisme néomoderne ou l'avenir de la liberté, Éditions du Seuil, 2009.
 Keir Hardie, De la servitude au socialisme (traduit et préfacé par Hervé Picton), Editions Edilivre, 2025.
 Jean Jaurès, De primis socialismi germanici lineamentis apud Lutherum, Kant, Fichte et Hegel, 1891 consultable sur le site de la Bibliotheca Augustana 
 Pierre Kropotkine, L'anarchie (1896, réédité en 2006), L'Entraide, un facteur de l'évolution (1902).
 Rosa Luxemburg, Réforme ou révolution ?, 1899.
 Rosa Luxemburg, La Crise de la social-démocratie, 1916.
 François Mitterrand, Ma part de vérité. De la rupture à l'unité, éd. Fayard, 1969.
 William Morris (1834-1896), News from Nowhere (extrait) (1889) et autre extrait
 William Morris, Les espoirs de la civilisation et autres écrits socialistes (traduit et préfacé par Hervé Picton), La fabrique, 2024.
 Olof Palme, Socialisme à la Scandinave, Plon, 1971.
 Anton Pannekoek, La Propriété publique et la propriété commune, 1947.
 Michel Rocard, Le P.S.U. et l'avenir socialiste de la France, Seuil, 1969.
 Bertrand Russell, Socialism, Anarchism and Syndicalism, Cornwall Press, Inc, Cornwall NY, 1918.
 Léopold Sédar Senghor, Liberté 2 : Nation et Voie africaine du Socialisme, discours, conférences, Éditions du Seuil, 1971.
 Léopold Sédar Senghor, Liberté 4 : Socialisme et Planification, discours, conférences, Éditions du Seuil, 1983.
 Gerald A. Cohen, Pourquoi pas le socialisme ?, L'Herne, 2010.

 Traballos e estudos históricos 


 Georges Bourgin et Pierre Rimbert, Le Socialisme, PUF, coll. « Que sais-je ? », 1986.



 Edward Castleton, Quand les socialistes inventaient l’avenir, 1825-1860, La Découverte, 2015.

 Philippe Chanial, "La délicate essence du socialisme. L'association, l'individu et la République", Le Bord de l'eau éditions, 2009.
 Maurice Chrétien (dir.), Le Socialisme à la britannique, Pensadores do século XX, París, Economica, 2002.
 Collectif, Histoire de la Internationale, vingt-trois vol., Genève, Minkoff Reprint, 1976-1985.






 Jean-Numa Ducange, Razmig Keucheyan et Stéphanie Roza (dir.), Histoire globale des socialismes, s.XIX-XXI, París, PUF, 2021.


 Émile Durkheim, Le Socialisme, sa définition, ses origines, la doctrine Saint-Simonienne, 1928, París.



 traducido de 
 Ulla Jeanneney, Le Socialisme suédois, une expérience, éd. Hatier, 1976.
 Leszek Kołakowski, Histoire du marxisme, deux vol., éd. Fayard, 1987.
 Annie Kriegel, Le Pain et les Roses. Jalons pour une histoire des socialismes, PUF, 1968 ; rééd. Union générale d'éditions, coll. « 10/18 », 1973.


 Daniel Ligou, Histoire du socialisme en France. 1871-1961, PUF, 1962.
 Gaspard-Hubert Lonsi Koko et Jacques Laudet, Socialisme : un combat permanent - Vol. 1 : Naissance et réalités du socialisme, Les Éditions de l'Égrégore, .
 Jean Maitron (dir.), Dictionnaire biographique du mouvement ouvrier français, Éditions de l'Atelier, cédérom, 1997.
 Jean Maitron et alii. (dir.), Dictionnaire biographique du mouvement ouvrier international, Éditions de - l'Atelier : L'Autriche, 1971 ; Le Japon, deux vol., 1978 ; La Grande-Bretagne, deux vol., 1979-1986 ; La Chine, 1985 ; L'Allemagne, 1990 ; Le Maroc, 1998.
 Louis Mexandeau, Histoire du Parti socialiste (1905-2005), éd. Tallandier, 2005.



 Joseph Schumpeter, Capitalisme, Socialisme et Démocratie, Payot, 1990 (réed)
  (réédition de 2005)











 Artigos de investigación 




 Outros artigos 
 Partido político
 Movemento obreiro español
 Partido Socialista Obreiro Español
 Partido Revolucionario Democrático
 De cada cal segundo as súas capacidades, a cada cal segundo as súas necesidades


Categoría:Economía
Categoría:Antifascismo
Categoría:Artigos que toda Wikipedia debería ter (Ciencias sociais)