Madrid

Madrid é a capital de España e da Comunidade de Madrid. Está situada no centro da Península Ibérica, ó sur da Serra de Guadarrama, no río Manzanares. Cunha poboación de 3.266.126 habitantes (Padrón Municipal, 2019) é a cidade máis grande e poboada do estado e da Península Ibérica, e a terceira da Unión Europea. A súa área metropolitana, de 6.043.031 habitantes, é a terceira área urbana máis poboada da Unión Europea, por detrás das de Londres e Berlín.

Como capital do Estado, Madrid alberga as sedes do Goberno, Cortes Xerais, Ministerios, Institucións e Organismos asociados, así como a residencia oficial dos reis de España. No plano económico, Madrid é a cuarta cidade máis rica de Europa, tras Londres, París e Moscova. É o principal centro financeiro e empresarial de España, actualmente, o 50,1% dos ingresos das 5.000 principais empresas españolas son xerados por sociedades con sede social en Madrid, as cales representan o 31,8% delas. É sede do principal mercado de valores do país, e de varias das máis grandes corporacións do mundo.

Nacida a partir do asentamento fortificado hispanomusulmán de Maǧrīţ,Madrid Histórico conquistado por Afonso VI de León e Castela en 1083, a vila foi designada en 1561 como sede da corte de Filipe II, sendo a primeira capital permanente da monarquía española. Desde entón, agás un breve intervalo de tempo entre 1601 e 1606 no que a capitalidade pasou temporalmente a Valladolid, Madrid foi a capital de España e sede do Goberno da Nación.Excepto durante a guerra civil de 1936-39, cando desde novembro de 1936 a xaneiro de 1939, o Goberno da República trasladouse primeiro a Valencia e logo a Barcelona.

 Xeografía 
 Localización 
A cidade de Madrid atópase na zona central da Península Ibérica, a poucos quilómetros ao norte do Cerro de los Ángeles, centro xeográfico desta. As coordenadas da cidade son 40°26′ N 3°41′ O e a súa altura media sobre o nivel do mar é de 667 m, sendo así unha das capitais máis altas de Europa.

O contexto xeográfico e climático de Madrid é o da Submeseta Sur, dentro da Meseta Central. A cidade está situada a poucos quilómetros da Serra de Guadarrama e hidrograficamente pertence á conca do Texo.

 Hidrografía 
O principal río de Madrid é o Manzanares, que penetra en municipio na contorna do Monte do Pardo alimentando o encoro do mesmo nome, ao que tamén chegan as augas dos arroios de Manina e Tejada. Pasado este espazo natural, o río comeza o seu curso urbano ao redor da cidade universitaria, entrando despois, brevemente, na Casa de Campo, onde recibe as augas do arroio de Meaques.

 Clima 
miniatura|Rañaceos de AZCA con neve. As nevadas en Madrid son ocasionais e prodúcense xeralmente no inverno.
O clima de Madrid é un clima mediterráneo continental e está moi influído polas condicións urbanas. A temperatura media é de 12 °C.

Os invernos son fríos, con temperaturas inferiores aos 4-5 °C, xeadas frecuentes e nevadas ocasionais. Os veráns son calorosos con medias ao redor dos 24 °C en xullo e agosto e con máximas que frecuentemente superan os 35 °C. A oscilación diaria é importante na periferia urbana, pero se ve reducida no centro da cidade polo efecto antrópico. A amplitude térmica anual é alta (19 graos, cifra propia da Meseta Sur) como consecuencia da gran distancia ao mar e a altitude (ao redor dos 600 m). As precipitacións anuais son superiores aos 400 mm, con mínimos moi marcados no verán (catro meses secos, de xuño a setembro) e grandes oscilacións entre a zona NO, bastante máis chuviosa, e a zona SE que resulta máis árida.

220px|miniatura|Climograma de Madrid (Parque do Retiro)
+ Observatorio do Parque do Retiro 1971-2000  xan  feb  mar  abr  mai  xuñ  xul  ago  set  out  nov  dec  Total Temperaturamáxima (°C)9,712,015,717,521,426,931,230,726,019,013,410,119,4 Temperaturamínima (°C)2,63,75,67,210,715,118,418,215,010,26,03,89,7 Precipitacións (mm) 373526475225151028495656436

220px|miniatura|Climograma de Madrid (Barajas)
+ Observatorio do Aeroporto de Madrid-Barajas 1971-2000  xan  feb  mar  abr  mai  xuñ  xul  ago  set  out  nov  dec  Total Temperaturamáxima (°C)10,612,916,318,022,328,233,032,427,620,614,711,020,6 Temperaturamínima (°C)0,31,53,25,48,813,016,116,012,78,33,81,87,6 Precipitacións (mm) 333423394726111224394848386

 Historia 

Madrid é habitado dende tempos prehistóricos, pero a primeira referencia escrita está nas crónicas do Califato de Córdoba. Mohamed I construíu un pazo no século IX (onde hoxe está o Pazo Real), e a cidade foi chamada Magerit (de onde provén Madrid).

Afonso VI conquistou a cidade no 1085 na súa marcha ata Toledo, e derrubou a mesquita construíndo a igrexa da Virxe da Almudena.

 Demografía 
A poboación de Madrid foi experimentando un importante aumento dende que se converteu en capital. Foi especialmente significativo no século XX, debido á gran cantidade de inmigración, tanto interior coma exterior.

Non obstante, este aumento desacelerouse en favor dos concellos da zona metropolitana a partir dos anos setenta, nos que Madrid comeza a perder poboación. No comezo do século XXI hai un aumento da inmigración. Segundo os derradeiros datos dispoñíbeis, a 1 de xullo de 2005 a poboación de Madrid ascendía a 3.228.914 habitantes, cun aumento de 271.856 habitantes respecto ao censo do 2001.

Fonte: INEhttp://www.ine.es/intercensal/

 Xentilicio 
O xentilicio dos habitantes de Madrid é «madrileño» ou «matritense». Así e todo, aos habitantes de Madrid chamóuselles tamén «gatos» debido a que, segundo conta a lenda, a conquista da cidade polas tropas de Afonso VI no final do século XI realizouse mediante o asalto da muralla pola que agatuñaron as tropas castelás.

Outras lendas sinalan que o apelativo de gatos se outorgou aos cidadáns de Madrid na Idade Media pola súa grande habilidade á hora de gabear polas murallas e penedos coas mans espidas.

 Distritos e barrios 
400px|right
A cidade divídese administrativamente en 21 distritos, divididos ao mesmo tempo en distintos barrios. Estes son:
 Centro: Palacio, Embajadores, Cortes, Justicia, Universidad, Sol.
 Arganzuela: (Paseo) Imperial, Acacias, La Chopera, Legazpi, Delicias, Palos de Moguer, Atocha. 
 Retiro: Pacífico, Adelfas, Estrella, Ibiza, Jerónimos, Niño Jesús. 
 Salamanca: Recoletos, Goya, Fuente del Berro, Guindalera, Lista, Castellana. 
 Chamartín: El Viso, Prosperidad, Ciudad Jardín, Hispanoamérica, Nueva España, (Pz.) Castilla. 
 Tetuán: Bellas Vistas, Cuatro Caminos, Castillejos, Almenara, Valdeacederas, Berruguete. 
 Chamberí: Gaztambide, Arapiles, Trafalgar, Almagro, Vallehermoso, Ríos Rosas. 
 Fuencarral-El Pardo : El Pardo, Fuentelarreina, Peñagrande, Barrio del Pilar, La Paz, Valverde, Mirasierra, El Goloso. 
 Moncloa-Aravaca: Casa de Campo, Argüelles, Ciudad Universitaria, Valdezarza, Valdemarín, El Plantío, Aravaca.
 Latina: Los Cármenes, Puerta del Ángel, Lucero, Aluche, Las Águilas, Campamento, Cuatro Vientos. 
 Carabanchel: Comillas, Opañel, San Isidro, Vista Alegre, Puerta Bonita, Buenavista, Abrantes. 
 Usera: Orcasitas, Orcasur, San Fermín, Almendrales, Moscardó, Zofio, Pradolongo.
 Puente de Vallecas: Entrevías, San Diego, Palomeras Bajas, Palomeras Sureste, Portazgo, Numancia.
 Moratalaz: Pavones, Horcajo, Marroquina, Media Legua, Fontarrón, Vinateros. 
 Ciudad Lineal: Ventas, Pueblo Nuevo, Quintana, La Concepción, San Pascual, San Juan Bautista, Colina, Atalaya, Costillares. 
 Hortaleza: Palomas, Valdefuentes, Canillas, Pinar del Rey, Apóstol Santiago, Piovera.
 Villaverde: San Andrés, San Cristóbal, Butarque, Los Rosales, Los Ángeles. 
 Villa de Vallecas: Centro histórico de Vallecas, Santa Eugenia. 
 Vicálvaro: Centro histórico de Vicálvaro, Ambroz, Valdebernardo, Valderribas.
 San Blas: Simancas, Hellín, Amposta, Arcos, Rosas, Rejas, Canillejas, Salvador. 
 Barajas: Alameda de Osuna, Aeropuerto, Centro histórico de Barajas, Timón, Corralejos.

 Rañaceos en Madrid 

miniatura|dereita|Skyline de Madrid.
Madrid ten unha serie de edificios considerados rañaceos que se reparten en distintas zonas do centro da cidade. Actualmente, o parque empresarial chamado Cuatro Torres Business Area (CTBA) no norte do Paseo de la Castellana, reúne os catro rañaceos máis altos da cidade, que tamén son os máis altos de España: a Torre Bankia (250 metros), a Torre de Cristal (249 m), a Torre PwC (236 m) e a Torre Espacio (230 m).

Tamén no Paseo de la Castellana, na zona de AZCA, atópase o que foi o edificio máis alto da cidade dende 1988 ata 2007, a Torre Picasso, con 157 metros. Hai outros lugares de Madrid onde se concentran edificios notoriamente altos, aínda que algúns deles teñen discutida a súa cualificación de rañaceos. Na Praza de Castilla hai dúas torres especialmente rechamantes polo ángulo agudo que forma unha das súas fachadas co chan, os edificios da Puerta de Europa.

 Cultura e lecer 
 Museos e galerías 
miniatura|dereita|Museo do Prado.
Madrid ten importantes pinacotecas, as cales constitúen unha das principais atraccións turísticas da cidade. Tres dos principais museos atópanse no chamado triángulo da arte: o Museo do Prado, O Museo Thyssen-Bornemisza e o Museo Raíña Sofía.

Os máis significativos son:
 O Museo do Prado.
 O Museo Thyssen-Bornemisza.
 O Museo Raíña Sofía.
 O Museo da Real Academia de Belas Artes de San Fernando.
 O Museo Arqueolóxico Nacional.
 O Museo das Descalzas Reais.
 O Museo da Encarnación.
 O Museo Sorolla.
 O Museo das Ciencias Naturais.
 O Museo Nacional do Ferrocarril.
 O Museo Municipal.
 O Museo da Armada.

 Monumentos 
miniatura|dereita|Muralla Árabe de Madrid
 Desde as orixes até ao s. XVI
 Muralla de Madrid
 Igrexa de San Nicolás dos Servitas
 Igrexa de San Pedro o Grande
 Casa dos Lujanes

 Século XVI
miniatura|dereita|Ponte de Segovia
 Capela do Bispo
 Casa Cisneros
 Mosteiro das Descalzas Reais
 Casa das Sete Chemineas
 Ponte de Segovia

 Século XVII
miniatura|dereita|Praza Maior
 Casa da Panadaría
 Mosteiro da Encarnación
 Palacio de Uceda (Capitanía)
 Claustro de San Xerónimo o Real
 Praza Maior
 Igrexa Colexiata de San Isidro
 Casa da Vila (Concello)
 Convento das Trinitarias Descalzas

 Século XVIII
dereita|miniatura|Porta de Alcalá
 Palacio Real
 A Casa de Correos
 A Casa de Postas
 A Real Casa de Aduanas
 Fonte da Cibeles
 Fonte de Apolo
 Fonte de Neptuno
 Porta de Alcalá
 Xardín Botánico
 Ponte de Toledo
 Observatorio Astronómico

 Século XIX
miniatura|dereita|Porta de Toledo
 Praza de Oriente
 Teatro Real
 Porta de Toledo
 Palacio do Senado
 Palacio do Congreso
 Teatro da Zarzuela
 Porta do Sol
 Biblioteca Nacional
 Banco de España
 Casón do Bo Retiro
 Palacio de Cristal
 Sociedade de Autores

 Século XX
 Catedral da Almudena

 Transporte 
 Autovías 
miniatura|Mapa da Comunidade de Madrid sinalando as áreas do transporte urbano en Madrid por concellos.
As principais autovías de Madrid teñen un percorrido radial. As máis importantes son as coñecidas nacionais: 
 Identificador  Percorrido A-1  Madrid – Aranda de Duero – Burgos – Miranda de Ebro – Vitoria – Donostia A-2  Madrid – Guadalaxara – Zaragoza – Lleida – Barcelona A-3  Madrid – Valencia A-4  Madrid – Córdoba – Sevilla – Xerez da Fronteira – Cádiz A-5  Madrid – Talavera de la Reina –  Navalmoral de la Mata –  Mérida – Badaxoz – fronteira portuguesa A-6  Madrid – Medina del Campo – Benavente – Astorga – Ponferrada – Lugo – A Coruña

Estas autovías son herdeiras das anteriores radiais (numeradas con números romanos: N-I, N-II etc.). Algúns tramos destas autovías son de peaxe denominándose entón AP-X. Nestes tramos adoita perdurar a correspondente estrada radial sen peaxe.

Outras autovías que teñen a súa orixe en Madrid e de grande importancia pola densidade da súa trafico son a A-42 que une Madrid con Toledo e a M-607, unha autovía autonómica que une Madrid co porto de Navacerrada, dando servizo ás localidades de Colmenar Viejo e Tres Cantos. A A-52 é o ramal que se toma en Benavente en dirección a Ourense e Vigo.

Madrid ten ademais unha serie de estradas circunvalatorias á súa ao redor, estás son a M-30, que delimita a améndoa central da cidade, a M-40 nos barrios residenciais da cidade, a M-45, bordeando o municipio polo sueste, e a M-50, que non pecha o seu percorrido polo norte á altura do Pardo. Estas autovías serven para evitar que para que dirixirse dun punto a outro da periferia haxa que atravesar a cidade.

 Metro 
miniatura|200px|Estación de Príncipe Pío
200px|miniatura|Esquema da rede de metro

Actualmente o Metro de MadridMetro de Madrid é a segunda rede de metro máis extensa de Europa Occidental logo da de Londres.

A rede de Metro de Madrid ten unha lonxitude de 296 km e comprende trece liñas. Delas, discorren integramente polo concello de Madrid nove e o ramal, tres teñen parte do seu trazado fose do concello e unha discorre integramente por outros concellos.

O metro ten correspondencia con 19 estacións da rede de proximidades de Renfe.

 METRO 1|20px  Pinar de Chamartín – Valdecarros 2|20px  La Elipa – Cuatro Caminos 3|20px  Villaverde Alto – Moncloa 4|20px  Argüelles – Pinar de Chamartín 5|20px  Alameda de Osuna – Casa de Campo 6|20px  Circular 7|20px  Hospital del Henares – Pitis 8|20px  Nuevos Ministerios – Aeropuerto T4 9|20px  Herrera Oria – Arganda del Rey 10|20px  Hospital Infanta Sofía – Puerta del Sur 11|20px  Praza Elíptica – La Peseta 12|20px  MetroSur Ramal|20px  Ópera – Príncipe Pío METRO LIXEIRO 20px  Pinar de Chamartín – Las Tablas 20px  Colonia Jardín – Estación de Aravaca 20px  Colonia Jardín – Puerta de Boadilla

 Ferrocarril 
miniatura|Mapa de liñas de Proximidades Madrid (2017). 

A compañía pública de ferrocarril Renfe Operadora opera en case todas as liñas de tren españolas. As estacións de ferrocarril máis importantes de Madrid son as de Puerta de Atocha, Chamartín e, para o transporte de mercancías, a estación de clasificación de Vicálvaro, ao leste da cidade.

Das estacións de Atocha e Chamartín parten ademais liñas de tren para todas as capitais de provincia españolas. As redes de tren, proximidades e metro están amplamente interconectadas con intercambiadores como os de Atocha, Chamartín, Príncipe Pío ou Nuevos Ministerios.

Existe ademais unha rede de trens de alta velocidade, actualmente en crecemento, que parten de Madrid. As liñas que operan actualmente son:

 Madrid - Cidade Real - Puertollano - Córdoba. Ramais a Sevilla e Málaga 
 Madrid - Guadalaxara - Calatayud - Zaragoza - Lleida - Tarragona - Barcelona - Fronteira francesa
 Madrid - Toledo 
 Madrid - Segovia - Valladolid 
 Madrid - Cuenca - Valencia e Albacete

E as seguintes están en execución:

 Madrid – Alacant
 Madrid – Cáceres – Mérida – Badaxoz – Lisboa
 Madrid - Segovia - Valladolid - León - Oviedo - Xixón

 Autobuses 
miniatura|esquerda|Autobús da EMT
Existe unha rede de autobuses urbanos xestionada, como o resto da rede de transporte público, polo Consorcio Rexional de Transportes de Madrid e pola Empresa Municipal de Transportes de Madrid, que ten máis de 2.000 vehículos e 194 liñas. Moitos habitantes dos barrios periféricos da capital, a mesma autonomía e provincias limítrofes utilizan os servizos do ferrocarril de proximidades e autobuses interurbanos para chegar á capital e logo utilizar o metro. Por iso tamén a rede de autobuses está amplamente interconectada cos ferrocarrís. Os principais intercambiadores son os de Avenida de América e Méndez Álvaro, aínda que hai outros menores como os de Moncloa, Príncipe Pío e Praza Elíptica.

 Transporte aéreo 
miniatura|Interior da Terminal 4 do Aeroporto de Madrid-Barajas.

O principal aeroporto de Madrid é o de Madrid-Barajas, situado no nordeste da cidade, a 12 quilómetros do centro. Iniciou o seu servizo en 1928, aínda que se inaugurou oficialmente en 1931 e actualmente está xestionado por AENA. É ademais o principal aeroporto de España por tráfico de pasaxeiros.Passenger Traffic 2006 , informe de Airport Council International (ACI).

En 2005 o aeroporto moveu 45,5 millóns de pasaxeiros, cun crecemento respecto ao anterior do 8%. Ocupou o posto número 13 a nivel mundial e quinto europeo por número de pasaxeiros transportados. En 2007, o tráfico de pasaxeiros ascendeu a 52.122.702, convertendo a Barallas no décimo do mundo por volume de pasaxeiros e o cuarto de Europa, superando ao de Ámsterdam-Schiphol que ata agora ostentaba ese posto dentro dos aeroportos europeos.

O aeroporto está comunicado coa cidade a través da liña 8 de Metro e de numerosos autobuses e taxis.

A cidade conta ademais cun aeroporto de segunda categoría, o de Cuatro Vientos, destinado ao uso militar e escola de voo. Este último foi o primeiro en construírse de España.

 Deportes 
Entre os deportistas nados en Madrid destacan o tenista Manuel Santana, os esquiadores Francisco e Blanca Fernández Ochoa, o piloto de rally Carlos Sainz, os futbolistas Emilio Butragueño e Raúl González Blanco, os waterpolistas Jesús Rollán e Pedro García Aguado, ou a ximnasta Estela Giménez.

miniatura|O Santiago Bernabéu, con capacidade para 85.454 espectadores, sede do Real Madrid.
O deporte máis seguido en Madrid é o fútbol, representado na Primeira División da Liga española de fútbol por tres equipos: o Real Madrid Club de Fútbol, equipo máis laureado de España, o Club Atlético de Madrid, con numerosos títulos nacionais e internacionais, e o Rayo Vallecano de Madrid. Estes equipos xogan respectivamente no Estadio Santiago Bernabéu, Estadio Vicente Calderón e Estadio de Vallecas.

Tamén é popular o baloncesto. Os dous equipos máis representativos da cidade, ambos na Liga ACB, son o Real Madrid e o Estudiantes. A Volta ciclista a España tradicionalmente finaliza en Madrid. En atletismo, as competicións máis importantes son a denominada San Silvestre Vallecana, multitudinaria carreira de fondo que se celebra cada 31 de decembro, e o Maratón Popular de Madrid (MAPOMA) que se celebra anualmente na primavera.

Desde 2003 celebrábase o Masters 1000 de Madrid, antigamente coñecido como Master Series de Madrid, no pavillón Madrid Arena. É o único xunto con Masters de París que se xoga sobre pista cuberta. En maio de 2009 pasou a ser un torneo de terra batida, cambiando así de pavillón. A Caja Mágica é o recinto onde se disputa a partir de 2009. Ten unha capacidade duns 10.000 espectadores e foi unha das bazas fundamentais na candidatura de Madrid aos Xogos Olímpicos de 2016.

 Candidatura olímpica 
A historia da candidatura madrileña a organizar uns Xogos Olímpicos remonta ao 29 de decembro de 1965 cando foi presentada ante o Comité Olímpico Internacional unha candidatura conxunta con Barcelona para albergar a vixésima edición dos Xogos de 1972. A candidatura española quedou no entanto descartada na sesión do COI celebrada en Roma o 26 de abril de 1966 trala elección de Múnic.

miniatura|Pavillón Madrid Arena.
Madrid foi candidata a celebrar os Xogos Olímpicos de 2012. Esta candidatura foi promovida durante o mandato do alcalde José María Álvarez del Manzano46 anos para un soño e continuada polo seu sucesor, Alberto Ruiz-Gallardón. O logotipo da candidatura foi deseñado por Javier Mariscal.Mariscal dálle a volta ao logotipo de Madrid 2012.

O COI seleccionou o 18 de maio de 2004 na cidade suíza de Lausana as cinco cidades candidatas oficiais para a organización dos Xogos Olímpicos do ano 2012: Madrid, París, Londres, Nova York e Moscova. O 6 de xullo de 2005, o COI deu a coñecer o resultado da elección da cidade que organizará os Xogos Olímpicos de 2012, a elixida foi Londres, quedando a cidade de Madrid en terceiro posto; máis tarde un membro do COI declarou á prensa que se equivocou ao marcar o seu voto, de modo que Madrid quedou eliminada na penúltima votación.Un error na votación deixou a Madrid sen os Xogos Olímpicos de 2012 e Gallardón di que xa o sabía.

Durante o proceso de selección para os Xogos Olímpicos de 2012, existiu un movemento social minoritario de oposición á candidatura, á que acusaban de favorecer a especulación inmobiliaria e de aumentar o xa elevado endebedamento da cidade.Contra as Olimpíadas Madrid 2012 .Madrid aspirará aos XXOO de 2016 .

O Comité Olímpico Español renovou o 30 de maio de 2007 a candidatura olímpica da cidade para os Xogos Olímpicos de 2016. en ELPAIS.com. O 4 de xuño de 2008 Madrid foi preseleccionada como unha das candidatas á organización dos Xogos Olímpicos de 2016, xunto con Chicago, Tokyo e Río de Xaneiro. O proxecto que presentou baseouse no da previa candidatura con melloras, o cal lle permitiu ser a segunda cidade coa mellor valoración, lixeiramente por detrás de Tokyo. Finalmente, o 2 de outubro de 2009 foi elixida a cidade de Río de Xaneiro, pese a ter en principio unha valoración técnica xeral inferior á das outras tres cidades.Informe técnico do COI sobre as cidades candidatas aos Xogos Olímpicos de 2016

Madrid presentou de novo unha candidatura para albergar os Xogos Olímpicos de 2020.

 Cidades irmandadas 
A cidade de Madrid participa activamente na iniciativa de irmandamento de cidades promovida, entre outras institucións, pola Unión Europea, aínda que Madrid tamén estableceu gran cantidade de lazos con cidades de África, Asia e América, fundamentalmente capitais de nacións.

  Asunción
  Abu Zabi
  Berlín
  Bogotá
  Bruxelas
  Budapest
  Buenos Aires
  Bordeos
  Caracas
  Cidade de Guatemala
  Cidade de México  Corrientes
  A Habana
  Iereván
  A Paz
  Lima
  Lisboa
  Managua
  Manila
  Montevideo
  Moscova  Nouakchott
  Nova York
  Panamá
  París
  Pequín
  Praga
  Quito
  Rabat
  Río de Xaneiro
  Roma  San Xosé
  San Xoán
  San Salvador
  Santiago de Chile
  Santo Domingo
  Saraxevo
  Sofía
  Tegucigalpa
  Trípoli
  Varsovia

 Notas 

 Véxase tamén 

 Ligazóns externas 
 Páxina do concello de Madrid 
 Todo sobre España: Monumentos 

Categoría:Madrid
Categoría:Área metropolitana de Madrid
Categoría:Artigos que toda Wikipedia debería ter (Historia e xeografía)