Alfabeto cirílico

O cirílico é un alfabeto creado en Bulgaria no século IX, derivado da grafía uncial do grego aumentada con letras do alfabeto glagolítico, incluíndo algunhas ligaduras. Estas letras adicionais usáronse no antigo eslavo eclesiástico para sons que non existían no grego. O alfabeto cirílico temperán desenvolveuse durante o século IX d. C. na Escola Literaria de Preslav no Primeiro Imperio Búlgaro durante o reinado do tsar Simeón I o Grande, probablemente polos discípulos dos dous irmáns bizantinos Cirilo e Metodio, que crearan anteriormente a escritura glagolítica. Entre eles atopábanse Clemente de Ohrid, Naum de Preslav, Constantino de Preslav, Joan Ekzarh, Chernorizets Hrabar, Angelar, Sava e outros eruditos.Columbia Encyclopedia, Sixth Edition. 2001–05, s.v. "Cyril and Methodius, Saints"; Encyclopædia Britannica, Encyclopædia Britannica Incorporated, Warren E. Preece – 1972, p. 846, s.v., "Cyril and Methodius, Saints" and "Eastern Orthodoxy, Missions ancient and modern"; Encyclopedia of World Cultures, David H. Levinson, 1991, p. 239, s.v., "Social Science"; Eric M. Meyers, The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East, p. 151, 1997; Lunt, Slavic Review, June 1964, p. 216; Roman Jakobson, Crucial problems of Cyrillo-Methodian Studies; Leonid Ivan Strakhovsky, A Handbook of Slavic Studies, p. 98; V. Bogdanovich, History of the ancient Serbian literature, Belgrade, 1980, p. 119. Os estudosos modernos cren que o cirílico foi desenvolvido e formalizado polos primeiros discípulos de Cirilo e Metodio, particularmente por Clemente de Ohrid, polo que o seu nome denota máis homenaxe ca autoría. 

O nome cirílico confunde con frecuencia a moita xente que non está familiarizada coa historia dos alfabetos, pois non identifica ao país de orixe (en contraste co "alfabeto grego"). Entre o público en xeral, é coñecido como "o alfabeto ruso" por ser esta lingua a máis influente e con máis falantes de entre as que basean o seu alfabeto na grafía cirílica. Algúns intelectuais búlgaros, especialmente Stefan Tsanev, preocupáronse do tema e suxeriron que o cirílico sexa, pola contra, chamado "alfabeto búlgaro", en prol da precisión histórica. Nótese que aquí 'alfabeto' non é o mesmo que 'grafía' ou 'script' (por exemplo, a letra Її existe na grafía cirílica desde a súa invención e aínda é usada en ucraíno, mais non existe no alfabeto búlgaro moderno, isto é, no cirílico que se usa en Bulgaria), polo tanto, o nome adecuado debería realmente ser 'grafía búlgara' ou 'script búlgaro'.

O cirílico utilízase para escribir en varias linguas ao longo de Eurasia, sendo a base dos alfabetos de varias linguas eslavas, turcas, mongólicas e iranias, faladas en países da Europa Suroriental, Europa Oriental, a rexión do Cáucaso, Siberia, Asia Central e Asia Oriental.

En Bulgaria, Macedonia, Rusia, Serbia e Eslovaquia, o cirílico coñécese tamén como азбука (azbuka), nome derivado dos vellos nomes das tres primeiras letras da maioría dos alfabetos cirílicos (do mesmo xeito que o nome 'alfabeto' procede das dúas primeiras letras gregas, alpha e beta). Na lingua rusa, é frecuente referirse aos silabarios, especialmente ao kana xaponés, como "azbukas silábicos" no canto de "grafías silábicas".

A partir de 2019, ao redor de 250 millóns de persoas en Eurasia utilizan o cirílico como escritura oficial das súas linguas nacionais, e Rusia representa aproximadamente a metade delas.Coa adhesión de Bulgaria á Unión Europea o 1 de xaneiro de 2007, o cirílico converteuse na terceira escritura oficial da Unión Europea, despois das escrituras latina e grega.

 Historia 
A escritura cirílica creouse durante o Primeiro Imperio Búlgaro.. Os estudosos modernos cren que o alfabeto cirílico primitivo creouse na escola literaria de Preslav, o centro literario e cultural máis importante dos inicios do Primeiro Imperio Búlgaro e de todos os eslavos:

No século IX o tsar búlgaro, Simeón I o Grande, seguindo a traxectoria cultural e política do seu pai Boris I, encargou a creación dun novo sistema de escrita, que substituiría ao alfabeto glagolítico, á Escola Literaria de Preslav. A tradición mantén que o cirílico e o glagolítico foron formalizados polos santos Cirilo e Metodio, que levaron o cristianismo aos eslavos do sur, e os seus discípulos.Columbia Encyclopedia, Sixth Edition. 2001–05, s.v. "Cyril and Methodius, Saints"; Encyclopædia Britannica, Encyclopædia Britannica Incorporated, Warren E. Preece – 1972, p.846, s.v., "Cyril and Methodius, Saints" and "Eastern Orthodoxy, Missions ancient and modern"; Encyclopedia of World Cultures, David H. Levinson, 1991, p.239, s.v., "Social Science"; Eric M. Meyers, The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East, p.151, 1997; Lunt, Slavic Review, June, 1964, p. 216; Roman Jakobson, Crucial problems of Cyrillo-Methodian Studies; Leonid Ivan Strakhovsky, A Handbook of Slavic Studies, p.98; V. Bogdanovich, History of the ancient Serbian literature, Belgrade, 1980, p.119 Paul Cubberley afirma que aínda que Cirilo puido codificar e expandir o glagolítico, foron os seus estudantes, especialmente os santos Naum e Clemente, quen desenvolveron o cirílico a partir das letras gregas na década de 890 como unha escrita máis axeitada para os libros eclesiásticos. O uso do alfabeto cirílico fíxose oficial no Primeiro Imperio Búlgaro en 893. A súa primeira variante, o alfabeto cirílico primitivo, derívase das letras do alfabeto grego, ampliado con ligaduras e consoantes do antigo alfabeto glagolítico para sons que non tiña o grego. Posteriormente, o cirílico estendeuse entre outros pobos eslavos e os valacos non eslavos. 

O cirílico e o glagolítico foron empregados para a lingua eslava eclesiástica, especialmente na variante do antigo eslavo eclesiástico. Expresións como "И é a décima letra cirílica" adoita referirse á orde do alfabeto eslavo eclesiástico; non todos os alfabetos cirílicos empregan todas as letras dispoñibles na escritura. A escritura cirílica chegou a dominar a glagolítica no século XII. 
miniatura|esquerda|upright|Páxina do Азбука (Читанка), primeiro libro de texto ruteno, impreso por Ivan Fyodorov en 1574. Esta páxina mostra o alfabeto cirílico.
A literatura producida en búlgaro antigo axiña se estendeu cara ao norte e converteuse na lingua franca dos Balcáns e de Europa oriental, onde pasou a ser convertido en eslavo eclesiástico antigo. Durante moitos séculos, os católicos e musulmáns eslavos usaron o cirílico nas súas liturxias. Aínda hoxe, o alfabeto empregado pola lingua eslava na Igrexa Ortodoxa Oriental e nos ritos do Catolicismo Oriental lembra o cirílico primitivo. 

Durante os seguintes séculos, o cirílico adaptouse aos cambios na lingua falada, converténdose na base dos alfabetos usados en varias linguas, especialmente nas dos eslavos ortodoxos e nas linguas non eslavas influenciadas polo ruso; e desenvolvendo variacións rexionais por mor de reformas académicas e decretos políticos. Exemplos destacados destas reformas lingüísticas son as reformas feitas en Serbia e en Rusia. O alfabeto cirílico serbio, atribuído a Vuk Stefanović Karadžić, suprimiu algúns grafemas que xa non se representaban na lingua vernácula e introduciu grafemas específicos (Љ Њ Ђ Ћ Џ Ј), distanciándose do alfabeto eclesiástico en uso antes da reforma. En Rusia, entre 1708 e 1710, o alfabeto cirílico foi amplamente reformado por Pedro o Grande, quen regresara recentemente da súa Grande Embaixada por Europa Occidental. As novas formas das letras, chamadas a Escrita civil, fixéronse máis próximas ás correspondentes do alfabeto latino; algunhas letras arcaicas foron eliminadas e o propio tsar deseñou outras novas. Fíxose distinción entre as maiúsculas e minúsculas e adoptouse tamén a cultura tipográfica da Europa Occidental. As formas de letras anteriores á reforma, chamadas 'Полуустав', seguiron tendo un uso importante na Igrexa Eslava e aínda hoxe úsanse ás veces na lingua rusa, especialmente se se lle quere dar ao texto un estilo 'eslavo' ou 'arcaico'

O alfabeto empregado para a lingua eslava eclesiástica moderna nos ritos ortodoxos orientais e católicos orientais aínda se asemella ao cirílico primitivo. Non obstante, ao longo do seguinte milenio, o cirílico adaptouse aos cambios na lingua falada, desenvolveu variacións rexionais para adaptarse ás características das linguas nacionais e foi sometido a reformas académicas e decretos políticos. Un exemplo notable desta reforma lingüística pódese atribuír a Vuk Stefanović Karadžić, quen actualizou o alfabeto cirílico serbio eliminando certos grafemas que xa non estaban representados na lingua vernácula e introducindo grafemas específicos do serbio (é dicir, Љ Њ Ђ Ћ Џ Ј), distanciándoo do alfabeto eslavo eclesiástico que se usaba antes da reforma.

Hoxe, uns 250 millóns de persoas nos Balcáns, Europa Oriental e Eurasia do norte, usan o cirílico como alfabeto oficial das súas linguas nacionais, dos que máis da metade utilizan a lingua rusa. Co ingreso de Bulgaria na Unión Europea o 1 de xaneiro de 2007, o cirílico converteuse no terceiro alfabeto oficial da Unión, uníndose aos alfabetos latino e grego.

 Alfabetos cirílicos 
miniatura|dereita|225px|Distribución do alfabeto cirílico.
Entre outros, o cirílico é a escrita estándar para as seguintes linguas:
 Linguas eslavas: belaruso, búlgaro, macedonio, ruso, ruteno, serbocroata (para os estándares serbio, bosníaco e montenegrino) e ucraíno.
 Linguas non eslavas: abkhazo, aleutiano (a maioría hoxe en textos eclesiásticos), azerí (só no Daguestán), baxkir, chuvash, erzya, kazako (que será substituído polo alfabeto latino contra 2025), saami de Kildin, Komi, kirguiz, dungan, mari, moksha, mongol (que tamén será substituído contra 2025 polo alfabeto mongol), oseto, algúns dialectos do romaní, sakha/iacuto, taxico, tártaro, tlingit (en textos relixiosos), tuva, udmurt, yuit (yupik siberiano) e yupik (en Alasca).

A escrita cirílica tamén se empregou en linguas de Alasca, a Europa eslava, o Cáucaso, Siberia e o Extremo Oriente ruso.

Noutras linguas, aínda que non é oficial, o seu uso segue a ter arraigo como no caso do uzbeko e o turcomán. O moldovo, a variedade do romanés oficial na República Socialista Soviética de Moldova utilizou o alfabeto cirílico de forma oficial ata 1989. Na República de Transnistria, non recoñecida internacionalmente, o moldovo segue a utilizarse oficialmente co alfabeto cirílico. En Rusia, unha lei aprobada no ano 2002 prescribe que todas as linguas do país teñen que ser escritas no alfabeto cirílico, o que atopou unha forte oposición por parte do goberno e dos medios culturais tártaros, que avogan polo alfabeto latino.

O primeiro alfabeto derivado do cirílico foi o abur, usado pola lingua komi. Outros alfabetos cirílicos inclúen o alfabeto molodtsov para a lingua komi e varios alfabetos para as linguas caucásicas.

 Letras 
upright=1.35|miniatura|Exemplo de escritura cirílica. Extracto do manuscrito «Bdinski Zbornik». Escrito en 1360.

A escritura cirílica estendeuse por todo o territorio eslavo oriental e parte do eslavo meridional, adoptándose para escribir linguas locais, como o eslavo oriental antigo. A súa adaptación ás linguas locais deu lugar a unha serie de alfabetos cirílicos, que se describen a continuación.

 O alfabeto cirílico primitivoА. Н. Стеценко. Хрестоматия по Старославянскому Языку, 1984.Cubberley, Paul. The Slavic Alphabets, 1996.                           Lunt, Horace G. Old Church Slavonic Grammar, Seventh Edition, 2001.                                
Maiúsculas e minúsculas
Nos manuscritos antigos non se distingue entre letras maiúsculas e minúsculas.
miniatura|upright|Unha páxina da "Gramática eslava eclesiástica" de Meletius Smotrytsky (1619)
Yeri (Ы) foi orixinariamente unha ligadura de Yer e I (Ъ + І). A iotización indicábase mediante ligaduras formadas coa letra І: Ꙗ (non é un antecesor do moderno Ya, Я, que se deriva de Ѧ), Ѥ, Ю (ligadura de І e ОУ), Ѩ, Ѭ. Ás veces usábanse indistintamente diferentes letras, por exemplo И = І = Ї. Tamén había variantes tipográficas como О = Ѻ, e era común o uso de ligaduras como ѠТ = Ѿ.

Números
As letras tiñan tamén valores numéricos, baseados non na orde do alfabeto cirílico, senón herdados das súas antepasadas gregas.

+ Numerais cirílicos 1  2  3  4  5  6  7  8  9 А  В  Г  Д  Є  Ѕ  З  И  Ѳ 10 20 30 40 50 60 70 80 90 І  К  Л  М  Н  Ѯ  Ѻ  П  Ч (Ҁ)100200300400500600700800900 Р  С  Т  Ѵ  Ф  Х  Ѱ  Ѿ  Ц
Soporte informático
O alfabeto cirílico arcaico e difícil de representar en ordenadores. Moitas das formas de letras difiren das correspondentes formas modernas, variando moito nos manuscritos e cambiando ao longo do tempo. Poucas fontes inclúen glifos suficientes para reproducir o alfabeto. De acordo coa política de Unicode, o estándar non inclúe variacións de forma de letra nin ligaduras atopadas en fontes manuscritas a menos que se poida demostrar que se axustan á definición Unicode dun carácter.

O estándar Unicode 5.1, lanzado o 4 de abril de 2008, mellora notablemente o soporte computacional para o cirílico arcaico e a moderna lingua eslava eclesiástica. A familia de fontes Segoe IU, usadas por Microsoft nas súas aplicacións, é notable por ter soporte completo para as letras do cirílico arcaico desde Windows 8.
Signos de moeda
Algúns símbolos monetarios derivan das letras cirílicas:

O símbolo da hryvnia ucraína (₴) provén da letra cursiva minúscula cirílica ucraína He (г).
O símbolo do rublo ruso (₽) procede da maiúscula Р.
O signo do som kirguiz (⃀) procede da maiúscula С (es)
O signo do tenge kazajo (₸) procede da maiúscula Т
O signo do tugrik mongol (₮) procede da maiúscula Т
Letras do alfabeto cirílico
 Letras do alfabeto cirílico АA БBe ВVe ГGe ҐGhe ДDe ЂDje ЃGje ЕYe ЁYo ЄYe ucraíno ЖZhe ЗZe ЅDze ИI ІI ucraíno ЇYi ЙI curto ЈJe КKa ЛEl ЉLje МEm НEn ЊNje ОO ПPe ҀKoppa* РEr СEs ТTe ЋTshe ЌKje УU ЎU curto ѸUk* ФEf ХKha ѠOmega* ѾOt* ЦTse ЧChe ЏDzhe ШSha ЩShcha ЪYer ЫYery ЬSigno brando ѢYat* ЭE ЮYu ЯYa ІАA iotificado* ѤE iotificado* ѦYus pequeno* ѪYus grande* ѨYus pequeno iotificado* ѬYus grande iotificado* ѮKsi* ѰPsi* ѲFita* ѴIzhitsa* ѶIzhitsa okovy* ӀPalochka
* letras arcaicas

 Notas 

 Referencias 

 Véxase tamén 

 Outros artigos 
 Alfabeto cirílico ruso
 Alfabeto cirílico abxasio
 Diacríticos do alfabeto cirílico

 Ligazóns externas 
 Unha mirada ó uso do alfabeto cirílico moderno 

Categoría:Alfabetos
Categoría:Artigos que toda Wikipedia debería ter (Lingua e literatura)