Piñeiro

Os piñeiros son árbores coníferas (raramente arbustos) perennes pertencentes ao xénero Pinus, da familia Pinaceae, a única da subfamilia Pinoideae, e xa que logo abrangue diversas especies, a maior parte delas nativas do hemisferio norte. O piñeiro presenta unha ramificación frecuentemente verticilada e máis ou menos regular.

Son hoxe en día comúns na paisaxe galega, por mor das reforestacións efectuadas nos séculos XIX e maiormente xa no XX durante o franquismo, sobre uceiras, fragas e carballeiras para o aproveitamento principalmente madeireiro. Con todo o piñeiro bravo (Pinus pinaster) pódese considerar unha especie autóctona xa que hai constancia arqueolóxica e paleobotánica na área de clima máis mediterráneo de Galicia, sobre todo no canón do Sil, sendo ademais xunto co carballo e o toxo un dos símbolos botánicos do país, que incluso aparece referenciado no himno. Tamén o piñeiro rubio (Pinus sylvestris) se pode considerar autóctono por existir constancia da súa presenza nalgunhas serras de Galicia central e oriental. O amplamente estendido topónimo Piñeiro, en singular, débese á presenza de exemplares de piñeiro manso (Pinus pinea), de orixe mediterránea, que se plantaron como ornamentais preto das igrexas, en pazos e casas grandes dende hai séculos e que destacan na paisaxe pola súa copa redondeada.

 Características 
A copa pode ser piramidal ou redondeada e, nas árbores adultas, ancha e deprimida. Os macroblastos presentan follas escuamiformes sen clorofila, mentres que os braquiblastos son moi curtos, cunha vaíña membranosa de escamas e están rematados por entre dúas e cinco follas lineares ou aciculares, con dúas ou máis canles resiníferas cada unha. Os conos masculinos desenvólvense na base dos gromos anuais. Os estróbilos ou 'piñas' presentan escamas persistentes: as tectrices son rudimentarias e inclusas, e as seminíferas acostuman presentar unha protuberancia ou embigo na súa parte externa (apófose). Maduran bianual o trienalmente. As sementes son aladas coa testa máis ou menos lignificada. Ás veces son comestíbeis (piñóns).

Os piñeiros producen resina. A casca da maioría dos piñeiros é grosa e nalgunhas especies é escamosa. Os rebentos prodúcense en inflorescencias regulares, que de feito son unha espiral moi apertada como se fose un anel de rebentos que xurdisen do mesmo punto. Moitas especies de piñeiros son uninodais, é dicir, producen só un verticilo de rebentos por ano, no inicio da época de floración, mais outras son multinodais, e producen dous ou máis verticilos por ano. Na primavera os rebentos son de cor máis clara, apuntan cara a arriba e despois van escurecendo. Estes rebentos primaverais serven para avaliar o estado nutricional das plantas.

Os piñeiros teñen catro tipos de follas que van aparecendo progresivamente na planta.
 un verticilo de 4-20 follas de sementes (cotiledóns)
 follas xuvenís nas plantas novas, de 2 a 6 cm de ancho, simples, verdes ou verde-azuladas, dispostas en espiral no rebento. Estas follas permanecen na planta unicamente durante a primeira fase, que pode estenderse de seis meses a cinco anos.
 follas protectoras, que substitúen as anteriores, similares a balanzas, pequenas, pardas e non-fotosintéticas, que se dispoñen coa mesma distribución cás follas xuvenís;
 as follas adultas ou agullas, de cor verde, (fotosintéticas), agrupadas en grupos (fascículos) de entre 2 e 5 agullas (ocasionalmente 1 ou 6). Cada fascículo prodúcese a partir dun pequeno rebento no eixo dunha folla protectora. As agullas permanecen na planta por espazos que poden ir dende o ano e medio ata os 40 anos, dependendo das especies. Se un rebento fose danado (se o comese un animal, p.ex.), os fascículos de agullas immediatamente inferiores producirán un novo rebento que substitúa o anterior.

miniatura|250px|esquerda|Piñeiro manso (Pinus pinea)
Os piñeiros son monoicos, é dicir, conteñen órganos masculinos e femininos (conos) na mesma árbore. Os conos machos son pequenos, de 1 a 5 cm de ancho, e só aparecen durante un curto período (normalmente na primavera; nun número reducido de especies, no outono), ata que caen cando o seu pole se dispersa. Os conos femininos botan de 1,5 a 3 anos (dependendo da especie) madurecendo e, logo da polinización, a fertilización aínda pode durar un ano máis. Na súa madurez, os conos femininos teñen de 3 a 60 cm de ancho. Cada cono ten numerosas follas protectoras dispostas en espiral, e cada unha delas contén dúas sementes fértiles. As follas protectoras mais próximas á base do cono son pequenas e estériles, sen sementes.

O ritmo de crecemento en espiral das pólas e das agullas e as proporcións das piñas seguen a proporción do número de Fibonacci.

A maioría das sementes son pequenas e teñen ás para que as disperse o vento (anemofilia), pero algunhas son maiores e posúen unicamente unha á vestixial co que teñen que ser dispersadas polas aves (Nucifraga caryocatactes, Nucifraga columbiana, Gymnorhinus cyanocephalus...) ou por esquíos. A madurez do cono chega, por regra xeral, cando se abre e libera as sementes, pero nas especies onde as aves son os vehículos de propagación (p.ex. Pinus albicaulis), é o animal quen debe fender o receptáculo do cono para abrilo. Noutras especies, que dependen de incendios forestais para a súa reprodución, o lume abre unha gran cantidade de conos depositada ao longo dos anos asemade que destrúe a árbore-nai, co que se repoboa o bosque.

 Taxonomía 
 Descrición 
O xénero foi descrito en 1753 por Linneo na súa obra Species Plantarum.Pinus Linnaeus, 1753 no GBIF. 

 Etimoloxía 
O nome científico Pinus, deriva do latín pinus, "piñeiro".pine no Online Etymology Dictionary. 

 Clasificación 
250px|miniatura|Plantación comercial de Pinus palustris 
 Subxénero Cembra ou Haploxylon 

 Sección Cembra 

Subsección Cembra
 Pinus cembra L.
 Pinus koraiensis Siebold & Zucc. 
 Pinus albicaulis Engelm.Subsección Flexilis
 Pinus flexilis James
 Pinus armandii Franch.

 Sección Strobus 
 Pinus strobus L.
 Pinus lambertiana Dougl.
 Pinus ayacahuite Ehrenb.
 Pinus wallichiana A.B.Jacks.
 Pinus peuce Griseb.
 Pinus parviflora Siebold & Zucc. 
 Pinus monticola Dougl. ex D.Don

 Sección Cembroides 

Subsección Cembroides''
 Pinus cembroides Zucc. 
 Pinus pinceana Gord. 
 Pinus nelsonii Shaw.Subsección Balfouriana''
 Pinus balfouriana Jeffrey ex A.Murray
 Pinus aristata Engelm.

Subsección Gerardiana 
 Pinus gerardiana Wall.
 Pinus bungeana Zucc.

 Subxénero Diploxylon 
 Sección Sula 
 Pinus roxburghii Sarg.

 Sección Sylvestris 
 Pinus sylvestris L. 
 Pinus mugo Turra 
 Pinus uncinata Ramond ex DC. 
 Pinus pumilio Haenke 
 Pinus nigra Arn. ss. lt. 
 Pinus heldreichii Christ
 Pinus resinosa Aiton
 Pinus merkusii Jungh. & De Vries 
 Pinus tabulaeformis Carrière
 Pinus thumbergii Parl. 
 Pinus densiflora Siebold & Zucc.

 Sección Banksiana 
 Pinus banksiana Lamb.
 Pinus contorta Haenke

 Sección Halepensis 
 Pinus halepensis Mill.
 Pinus brutia Ten.

 Sección Pinea 
 Pinus pinea L.

 Sección Australis 
 Pinus palustris Mill.
 Pinus caribaea Morelet
 Pinus pringlei Shaw
 Pinus lawsonii Roezl 
 Pinus oocarpa Schiede
 Pinus tropicalis Morelet
 Pinus occidentalis Swartz

 Sección Kesiya 
 Pinus kesiya Royle ex Gord.

 Sección Leiphylla 
 Pinus leiophylla Schltdl. & Cham. 
 Pinus chihuahuana Engelm.
 Pinus lumholtzii B.L.Rob. & Fernald

 Sección Ponderosa 
 Pinus ponderosa Dougl. 
 Pinus arizonica Engelm.
 Pinus jeffreyi A.Murray
 Pinus teocote Schltdl. & Cham. 
 Pinus montezumae Lamb. 
 Pinus hartwegii Lindl.
 Pinus durangensis Martínez
 Pinus pseudostrobus Lindl. 
 Pinus rudis Endl.
 Pinus torreyana Parry ex. Carr.
 Pinus washoensis Mason & Stockw.
 Pinus engelmannii Carrière

 Sección Taeda 
 Pinus taeda L.
 Pinus rígida Mill.
 Pinus sabiniana Dougl. 
 Pinus coulteri D.Don.
 Pinus radiata D.Don. Morelet
 Pinus serotina Michx.
 Pinus tuberculata Gord. 
 Pinus greggii Engelm.
 Pinus patula Schltdl. & Cham.

 Distribución 
Os piñeiros desenvólvense ben nos solos acedos e algúns tamén nos solos calcarios; a gran maioría require solos ben drenados, é dicir, máis ben areentos, pero algunhas especies como o Pinus contorta son tolerantes á drenaxe escasa e ao apozamento do solo. Como xa se mencionou, algunhas especies só producen rebentos logo de incendios forestais, como o Pinus canariensis, mentres que o Pinus muricata necesita lume para rexenerar as súas poboacións, que declinan engorde cando non se rexistran incendios. Tamén hai varias especies adaptadas ás condicións climáticas extremas impostas polas elevadas latitudes.

Son, na súa maioría, nativos do Hemisferio norte. En América do Norte, con diversidade máis alta en México e en California. En Eurasia, aparecen dende Portugal e o leste de Escocia ata o extremo oriental de Rusia, o Xapón, norte de África, ou o Himalaia. Unha especie forma un bosque de coníferas subtropical, o Pinus merkusii, que xa cruzou o ecuador en Sumatra. Tamén se plantan piñeiros de forma extensiva en moitas áreas do hemisferio sur.

Numerosas especies cultívanse desde moi antigo polos piñóns ou con fins ornamentais ou forestais, o que dificulta o establecemento das súas áreas orixinais. Con todo, estas son as especies máis comúns, distribuídas polos continentes.

 Galicia 
En Galicia atopamos unha especie que se pode considerar propia, o piñeiro bravo (Pinus pinaster),
crese que a orixe podería centrarse en Portugal e incluso na beiramar das Rías Baixas.
Hoxe atopamos, porén, diferentes especies, as máis das veces froito das reforestacións do século XIX e XX. Entre estas salientan o piñeiro rubio (Pinus sylvestris) e o piñeiro insigne (Pinus radiata). En xardinaxe son comúns diferentes especies. Non é raro atopar dende a antigüidade piñeiros mansos (Pinus pinea) coma ornamentais preto das igrexas, en pazos e casas grandes.

 Europa e Asia 
 Pinus brutia 
 Pinus canariensis. Piñeiro das Canarias, piñeiro canarioEnciclopedia Galega Universal. Vigo, Ir Indo, 2000 (Realmente é unha especie africana).
 Pinus cembra 
 Pinus halepensis. Piñeiro carrascoTermos esenciais de botánica. Santiago de Compostela, Universidade, 2004
 Pinus heldreichii 
 Pinus uncinata. Piñeiro negro de montañaVV. AA. (2012) Vocabulario forestal. Santiago de Compostela, Universidade / Deputación de Lugo
 Pinus nigra. Piñeiro negral. Chamado piñeiro de Córsega na súa variedade Pinus nigra subsp. salzmannii var. corsicanaTermos esenciais de botánica. Santiago de Compostela, Universidade, 2004 e VV. AA. (2012) Vocabulario forestal. Santiago de Compostela, Universidade / Deputación de Lugo e chamado piñeiro negro de Austria na súa variedade Pinus nigra subsp. austriaca
 Pinus peuce. Piñeiro de Macedonia.
 Pinus pinaster . Piñeiro do país ou piñeiro bravo.
 Pinus pinea. Piñeiro manso ou piñeiro real
 Pinus sylvestris L.. Piñeiro rubio ou piñeiro silvestre.
 Pinus mugo. Piñeiro anano, piñeiro das montañas.

Asia
 Pinus amamiana
 Pinus armandii 
 Pinus bhutanica 
 Pinus bungeana 
 Pinus dalatensis 
 Pinus densata
 Pinus densiflora 
 Pinus eremitana
 Pinus fenzeliana
 Pinus fragilissima 
 Pinus gerardiana
 Pinus henryi
 Pinus hwangshanensis
 Pinus kesiya
 Pinus koraiensis 
 Pinus krempfii
 Pinus latteri
 Pinus luchuensis
 Pinus massoniana
 Pinus merkusii
 Pinus morrisonicola
 Pinus orthophylla
 Pinus parviflora
 Pinus pumila 
 Pinus roxburghii
 Pinus sibirica 
 Pinus squamata
 Pinus tabuliformis 
 Pinus taiwanensis
 Pinus thunbergii 
 Pinus uyematsui
 Pinus wallichiana 
 Pinus wangii (sin. P. kwangtungensis).
 Pinus yunnanensis

 América do Norte 
Estados Unidos, Canadá e México
 Pinus albicaulis
 Pinus aristata 
 Pinus attenuata 
 Pinus balfouriana 
 Pinus banksiana 
 Pinus clausa 
 Pinus contorta - Piñeiro contorta. Especie forestal. Madeira.
 Pinus coulteri 
 Pinus echinata 
 Pinus edulis 
 Pinus elliottii
 Pinus flexilis 
 Pinus glabra 
 Pinus jeffreyi
 Pinus lambertiana 
 Pinus longaeva 
 Pinus monophylla 
 Pinus monticola 
 Pinus muricata 
 Pinus palustris - Piñeiro de folla longa ou piñeiro melisGroba Bouza, F. (2006) Vocabulario galego-castelán de carpintaría de madeira. Universidade de Vigo, Especie forestal, madeira.
 Pinus ponderosa (sin. P. washoensis) 
 Pinus pungens 
 Pinus radiata, piñeiro insigne, piñeiro americano, piñeiro de Monterrey.
 Pinus reflexa 
 Pinus remota
 Pinus resinosa
 Pinus rígida 
 Pinus sabineana
 Pinus serotina
 Pinus strobus 
 Pinus taeda - piñeiro americano, piñeiro tea Groba Bouza, F. (2006) Vocabulario galego-castelán de carpintaría de madeira. Vigo, Universidade Especie forestal, madeira.
 Pinus torreyana 
 Pinus virginiana 
México, Centroamérica e o Caribe.
 Pinus apulcensis 
 Pinus arizonica 
 Pinus ayacahuite 
 Pinus caribaea 
 Pinus cembroides 
 Pinus chiapensis 
 Pinus cooperi 
 Pinus cubensis 
 Pinus culminicola 
 Pinus devoniana (syn. P. michoacana) 
 Pinus durangensis 
 Pinus engelmannii 
 Pinus estevezii 
 Pinus fernando 
 Pinus gordoniana (sin. P. douglasiana) 
 Pinus greggii - 
 Pinus hartwegii - 
 Pinus herrerae - 
 Pinus hondurensis (sin. P. caribaea var. hondurensis) 
 Pinus jaliscana 
 Pinus johannis 
 Pinus lawsonii 
 Pinus leiophylla 
 Pinus lumholtzii 
 Pinus maximartinezii
 Pinus maximinoi (sin. P. tenuifolia) 
 Pinus montezumae 
 Pinus nelsonii 
 Pinus occidentalis 
 Pinus oocarpa 
 Pinus patula 
 Pinus orizabensis 
 Pinus pinceana 
 Pinus praetermissa
 Pinus pringlei
 Pinus pseudostrobus 
 Pinus quadrifolia 
 Pinus rzedowskii 
 Pinus strobiformis 
 Pinus tecunumanii 
 Pinus teocote 
 Pinus tropicalis

 Uso 
Os piñeiros son  as especies comercialmente máis importantes para a produción de madeira nas rexións temperadas e tropicais do planeta. Moitos deles son utilizados como materia prima para a produción da celulosa, que se emprega na fabricación de papel. A razón principal é que o piñeiro é unha madeira de rápido crecemento. Ademais tamén pode plantarse cunha gran densidade de poboación e a caída das súas agullas produce un efecto alelópatico en plantas doutras especies, ou sexa, as follas inhiben o crecemento doutras plantas, o que provoca unha redución na competición por auga, luz e nutrientes nos piñeirais. Un exemplo típico é o do Pinus radiata D. Don.

A resina dalgunhas especies é importante fonte de brea da cal se extrae trementina e outros aceites esenciais. Algunhas especies teñen sementes comestíbeis que se poden cociñar ou asar. Algunhas especies úsanse como árbores do Nadal e as súas piñas (conos con piñóns) e ramos empréganse adoito en decoracións. Moitos piñeiros úsanse tamén como plantas ornamentais en parques e xardíns, en especial as especies ananas. Tamén existe unha longa tradición oriental, especialmente na China e no Xapón, e ben difundida entre as culturas occidentais modernas, de cultivar miniaturas artísticas das máis diversas especies de piñeiros, os bonsais, un termo emprestado do xaponés.

 Galería de imaxes 

 Notas 

 Véxase tamén 

 Outros artigos 
 As árbores na cultura popular galega

Categoría:Pinus