Premios Nobel

Os Premios Nobel (en sueco, Nobelpriset; en noruegués, Nobelprisen) son uns galardóns internacional que se outorgan cada ano para recoñecer persoas ou institucións que levaran a cabo investigacións, descubrimentos ou contribucións notables á humanidade no ano anterior ou no transcurso das súas actividades.

Sorprendido ao ver a edición dun xornal que falaba da morte do seu irmán como sendo a súa, Alfred Nobel, un industrial sueco inventor da nitroglicerina, instituíu en 1895 os premios que levan o seu nome como última vontade e para ser lembrado. Comezaron a entregarse en 1901 nas categorías de Física, Química, Fisioloxía ou Medicina, Literatura e Paz.

En 1968 estableceuse tamén o Premio de Ciencias Económicas en Memoria de Alfred Nobel, patrocinado polo Banco de Suecia e xestionado pola Real Academia das Ciencias de Suecia, e que é comunmente chamado Premio Nobel de Economía.. O primeiro Premio Nobel de Economía entregouse en 1969.

Ante a inexistencia dun Premio Nobel de Matemáticas, Sophus Lie foi o primeiro en propor a creación do Premio Abel cando descubriu en 1897 que Alfred Nobel non tivera a intención de crear un premio de Matemáticas. Tras unha primeira tentativa de instauralo a comezos do século XX, non foi ata 2003, logo de que a Academia Norueguesa de Ciencias e Letras se fixera cargo del, que non se entregou por primeira vez. Conmemora ao matemático noruegués Niels Henrik Abel, a quen debe o seu nome e, aínda que non é un dos Premios Nobel, está en correspondencia con estes. As matemáticas tamén teñen desde 1933 outro galardón importante, a Medalla Fields, na honra do matemático canadense John Charles Fields, outorgado cada catro anos pola Unión Matemática Internacional a matemáticos menores de 40 anos.

O Comité Internacional de Ciencias Históricas creou en 2015 o Premio Internacional de Ciencias Históricas.

A Real Academia das Ciencias de Suecia é a encargada de nomear ao ganadores dos Premios Nobel de Física; de Química e do Premio en Ciencias Económicas en memoria de Alfred Nobel. A Asemblea do Nobel do Instituto Karolinska elixe ao ganador de Medicina, e a Academia Sueca nomea ao ganador do de Literatura. Os catro premios citados entréganse nunha cerimonia celebrada na capital sueca, Estocolmo, cada 10 de decembro, aniversario da morte de Nobel. Pola contra, o Premio Nobel da Paz outórgao o Comité Noruegués do Nobel, e entrégase en Oslo, capital norueguesa.

Os premios Nobel entréganse anualmente. Cada persoa ou institución laureada recibe unha medalla de ouro, un diploma e unha cantidade de diñeiro que determina a Fundación Nobel. En 2020 esta cantidade ascendía a 10 millóns de coroas suecas, equivalente a uns 980 000 euros. O premio non se pode outorgar de forma póstuma, a non ser que o ganador fose nomeado antes da súa defunción. Se o premio é compartido, a contía repártese entre os ganadores, que non poderán ser máis de tres.

 O testamento de Alfred Nobel 
Alfred Nobel naceu o 21 de outubro de 1833 en Estocolmo, Suecia, no seo dunha familia de enxeñeiros. Foi químico, enxeñeiro e inventor. En 1894 comprou Bofors, unha empresa siderúrxica de ferro e aceiro que converteu nunha importante fábrica de armamento. Nobel amasou unha considerable fortuna ao longo da súa vida grazas aos seus 355 inventos, entre os que se encontran a nitroglicerina, precursora de moitos outros explosivos sen fume, especialmente a cordita, e a dinamita. Porén tamén arrastrou un certo sentimento de culpa polo mal que as súas invencións puideran ter ocasionado á humanidade.

En 1888 Nobel sorprendeuse ao ler o seu propio obituario, ao que titularan "Morreu o mercador da morte", nun xornal francés, que confundira a morte do seu irmán Ludvig coa súa propia, que acaecería oito anos despois. Esta noticia desconcertouno e volveuse receoso acerca de como sería lembrado, inspirándoo a cambiar o seu testamento.

Nobel escribiu varios testamentos en vida; o derradeiro asinouno o 27 de novembro de 1895 no Club Sueco-Noruegués de París pouco máis dun ano antes de morrer. Nel, para sorpresa xeneralizada, especificaba que a súa fortuna se empregase en crear unha serie de premios para aqueles que levasen a cabo "o maior beneficio á humanidade" nos campos da física, a química, a fisioloxía ou medicina, a literatura e a paz.

Segundo se recolle no testamento de Alfred Bernhard Nobel:

 A primeira entrega dos premios 
A primeira cerimonia que concedeu os Premios Nobel en literatura, física, química e medicina ocorreu no Conservatorio Real de Estocolmo en 1901, entregándose o Premio Nobel da Paz en Oslo. Desde 1902, os premios concédeos formalmente o rei de Suecia. Porén a entrega do Premio Nobel da Paz dáse en Oslo, sendo presidida polo rei de Noruega.

O rei Óscar II inicialmente non aprobou que os premios fosen concedidos a estranxeiros, mais mudou de ideas despois de comprender o valor da publicidade que os premios darían ao seu país.

 Os Premios 
esquerda|miniatura|Stockholm Konserthuset (Concert Hall), onde acontece a cerimonia de entrega dos premios Nobel e Polar Music.

Os Premios concédense nunha cerimonia formal en Estocolmo, anualmente o 10 de decembro, a data en que Alfred Nobel faleceu. Exceptúase o Nobel da Paz, que se entrega en Oslo. Entre tanto, os nomes dos persoas laureadas anúncianse en outubro polos diferentes comités e institucións que realizan a selección para os premios. A Fundación Nobel, a entidade administradora dos fondos do premio, con sede en Estocolmo, non está involucrada na selección dos vencedores.

O premio consiste nunha medalla de ouro, un diploma coa citación da condecoración e unha suma en diñeiro que varía de acordo cos rendementos da Fundación Nobel, que rolda os 10 millóns de Coroas suecas (máis dun millón de euros ou dólares). A idea orixinal era permitir que as persoas laureadas continuasen a traballar ou investigar, sen presións financeiras.

Os premios concédense anualmente desde 1901 para realizacións en:

 Premio Nobel de Física (decidido pola Academia Sueca Real de Ciencias) 
 Premio Nobel de Química (decidido pola Academia Sueca Real de Ciencias) 
 Premio Nobel de Fisioloxía ou Medicina (decidido polo Instituto Real Sueco de Medicina e Cirurxía de Caroline)
 Premio Nobel de Literatura (decidido pola Academia Sueca) 
 Premio Nobel da Paz (decidido por un comité designado polo Parlamento noruegués)
 Premio Nobel de Economía (creado en 1968 polo Sveriges Riksbank (Banco Central de Suecia). Oficialmente chámase Premio Banco de Suecia en Ciencias Económicas en Memoria de Alfred Nobel).

O Premio Nobel concédese baixo varias condicións: un premio pode ser gaño individualmente ou repartido entre até tres persoas no máximo, ou pode non ser concedido en determinado ano, o que permite a concesión de dous premios da mesma categoría no ano seguinte. Alén diso, o premio, nun determinado campo, pode aínda non ser concedido por un certo número de anos, caso que ocorreu máis frecuentemente co Premio Nobel da Paz.

En 1968, o Sveriges Riksbank, o banco central da Suecia, instituíu o "Premio de Ciencias Económicas en memoria de Alfred Nobel", que é incorrectamente referido polos economistas como un "Premio Nobel de Economía". Este premio non ten ningunha ligazón con Alfred Nobel, non sendo pagado co diñeiro privado da Fundación Nobel, mais con diñeiro público do banco central sueco. Os vencedores deste premio son tamén seleccionados pola Academia Sueca Real de Ciencias, sendo galardoado o primeiro vencedor en 1969. A frase estratéxica en memoria de Alfred Nobel é a causante da confusión. A familia Nobel non acepta o premio como tal e en 1968, a decisión tomouse de non se introduciren máis premios en memoria de Nobel no futuro. Nobel foi un empresario criticado pola súa produción de produtos bélicos e de ter sido un monopolista, e é curioso que o teñan homenaxeado por estes feitos. En todo o caso, o "premio Nobel de Economía" entrégase na mesma ocasión que os premios orixinais.

En 1991, creouse o premio Anti-Nobel (Ig-Nobel), fundado por Marc Abrahams, tamén sen ningunha ligazón con Alfred. O premio distingue traballos que non poden ou non deben ser reproducidos, representando a oportunidade de reunir na Universidade Harvard un serie de científicos. Existen os Ig-Nobel da Paz e o de Medicina e doutras disciplinas.

 Medalla 
As medallas do premio Nobel, cuñadas por Myntverket en Suecia e a Casa da Moeda de Noruega dende 1902, son marcas rexistradas da Fundación Nobel.

As medallas cuñadas en Suecia foron deseñadas polo escultor e gravador Erik Lindberg co mesmo anverso: unha imaxe de Alfred Nobel de perfil esquerdo, acompañada das súas datas de nacemento e falecemento. No reverso comparten a mesma inscrición en latín: Inventas vitam juvat excoluisse per artes ("Descuberto para axudar a mellorar os coñecementos"), mentres que as imaxes varían en función aos símbolos correspondentes a cada unha das institucións que as outorgan.

En cambio, a medalla da Paz foi realizada polo noruegués Gustav Vigeland e a correspondente ao premio en Ciencias Económicas, por Gunvor Svensson-Lundqvist. Ambas posúen tamén unha imaxe de Alfred Nobel no anverso, mais cun deseño lixeiramente distinto. No reverso, pola súa parte, a medalla do Nobel da Paz conta coa cita Pro ritmo et fraternitate gentium ("Para ritmo e a irmandade dos pobos"), mentres que a de Economía non ten inscrición.

Para a primeira edición dos premios, en 1901, as medallas non puideron ser entregadas a tempo e no seu lugar entregáronse unhas medallas temporais, tamén coa efixie de Alfred Nobel, aínda que fabricadas nun metal menos valioso, ata que se puideron finalizar as medallas definitivas o ano seguinte. O atraso na finalización das medallas debeuse a que cada unha das institucións que outorgan os premios debía aprobar os deseños dos reversos, algo que non estivo exento de polémica. Dende 1902 todas as medallas mantiveron os seus deseños.

Ata 1980, todas as medallas cuñáronse en ouro de 23 quilates. A partir de entón realizáronse en ouro verde de 18 quilates recuberto de ouro de 24 quilates. O seu peso varía en función do ouro, mais cada medalla pesa de media uns 200 gramos e o seu diámetro é de 66 milímetros.

 Diploma 
miniatura|225px|alt=|Diploma recibido en 1918 por Fritz Haber, Premio Nobel de Química.
Os laureados reciben un diploma de mans do rei de Suecia ou, no caso do Nobel da Paz, do presidente do Comité Noruegués do Nobel, en presenza do rei de Noruega. Cada diploma posúe un deseño realizado especialmente polas institucións que o outorgan, que contén unha imaxe e un texto onde se especifica o nome da persoa laureada, ademais de que habitualmente se menciona a razón ou razóns da concesión (coa excepción do Premio Nobel da Paz, cuxos diplomas nunca incluíron a xustificación).

 Contía económica 
Ao mesmo tempo que os diplomas, entrégase un importante premio económico, cunha contía que depende dos ingresos da Fundación Nobel ese ano. En 2013 ascendeu a 10 millóns de coroas suecas, equivalente a un millón de euros. Aínda que a finalidade é evitar as preocupacións económicas do laureado, non é estraño que os beneficiados opten por doar os cartos a causas científicas, culturais o humanitarias.

Se nunha categoría dúas persoas comparten o premio, a suma divídese. Se se trata de tres gañadores simultáneos, o comité de adxudicación pode repartila en tres partes iguais ou outorgar a metade a un dos laureados e un cuarto a cada un dos restantes.

 Desenvolvemento da entrega 
A entrega de premios envolve un protocolo ríxido, que inclúe unha orde de entrega (Física, Química, Medicina, Literatura) que se estende a outras actividades dentro dos actos. Por exemplo, é a muller do primeiro galardoado en Física (en xeral por orde alfabético, e sen que participen as mulleres galardoadas, polo momento) a que é levada polo Rei sueco do brazo á cea posterior, así como as conferencias dos físicos ocupan as primeiras páxinas do libro de conferencias de cada ano.

Na entrega dos premios son enviadas flores dende San Remo, en Italia, onde Alfred Nobel pasou os seus últimos anos.

A entrega do premio correspondente á Paz desenvólvese en Oslo e non en Estocolmo (Noruega fora forzada a unirse a Suecia no s. XIX)

En setembro de 2020, anunciouse que a cerimonia non será presencial por primeira vez dende 1944.Premio Nobel - Pandemia

 Rexeitamentos 
Dous laureados declinaron voluntariamente o premio Nobel. En 1964, Jean-Paul Sartre recibiu o premio Nobel de Literatura, mais rexeitouno afirmando "un escritor debe rexeitar permitirse ser transformado nunha institución, mesmo se ten lugar da forma máis honorable". Lê Đức Thọ, escollido para o premio da Paz de 1973 polo seu papel nos Acordos de Paz de París, declinouno dicindo que non había paz real en Vietnam. George Bernard Shaw intentou rexeitar o premio monetario mentres aceptaba o premio de Literatura; finalmente, aceptou empregalo para fundar a Fundación Literaria Anglo-Sueca.
Durante o Terceiro Reich, Adolf Hitler dificultou que Richard Kuhn, Adolf Butenandt e Gerhard Domagk aceptasen os seus premios. Todos recibiron os diplomas e as medallas despois da segunda guerra mundial. En 1958, Boris Pasternak declinou o premio debido ao medo ao que fixese o goberno da Unión Soviética se viaxaba a Estocolmo para aceptar o premio. A cambio, a Academia Sueca rexeitou o seu rexeitamento, dicindo "este rexeitamento, por suposto que non altera de ningún xeito a validez do premio".

 Notas 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 






 Outros artigos 
 Premio Nobel de Física
 Premio Nobel de Química
 Premio Nobel de Fisioloxía ou Medicina
 Premio Nobel de Literatura
 Premio Nobel da Paz
 Mulleres e Premios Nobel
 Premios Nobel Alternativos

 Ligazóns externas 
 Fundación Nobel
 Historia do Premio Nobel 
 O Premio Nobel

Categoría:Premio Nobel
Categoría:Artigos que toda Wikipedia debería ter (Ciencias sociais)