Botánica

A botánica, (do grego βοτάνη = herba) ou fitoloxía (do grego φυτόν = planta e λόγος = tratado), é unha rama da bioloxía e é a ciencia que se ocupa do estudo das plantas, especialmente a súa anatomía, taxonomía e ecoloxía.Oxford English Dictionary, s.v. "botany (n.), sense 1.a," setembro de 2024, "A rama da ciencia que se ocupa do estudo das plantas, especialmente tal e como se observan no campo, e dos seus aspectos taxonómicos, morfolóxicos, anatómicos e ecolóxicos.." Un "botánico" ou "científico vexetal" é un científico especializado neste campo. Os termos "planta" e "botánica" poden definirse de forma máis restritiva para incluír unicamente as plantas terrestres e o seu estudo, o que tamén se coñece como "fitoloxía". Os fitólogos ou botánicos (en sentido estrito) estudan aproximadamente 410 000 especies de plantas terrestres, incluídas unhas 391 000 especies de plantas vasculares (das cales aproximadamente 369 000 son plantas con flores) e aproximadamente 20 000 briófitas.

A botánica orixinouse como herboristería prehistórica para identificar e posteriormente cultivar plantas comestibles, velenosas e medicinais, o que a converteu nunha das primeiras actividades de investigación humana. Os xardíns botánicos medievais, a miúdo adscritos a mosteiros, contiñan plantas que posiblemente tiñan beneficios medicinais. Foron os precursores dos primeiros xardíns botánicos adscritos a universidades, fundados a partir da década de 1540. Un dos primeiros foi o xardín botánico de Padua. Estes xardíns facilitaron o estudo académico das plantas. Os esforzos por catalogar e describir as súas coleccións foron os inicios da taxonomía vexetal e levaron en 1753 ao sistema de nomenclatura binomial de Carl von Linné, que segue utilizándose hoxe en día para nomear todas as especies biolóxicas.

Nos séculos XIX e XX desenvolvéronse novas técnicas para o estudo das plantas, entre elas métodos de microscopía óptica e imaxe de células vivas (en), microscopía electrónica, análise de número de cromosomas, química vexetal e a estrutura e función das enzimas e outras proteínas. Nas dúas últimas décadas do século XX, os botánicos aproveitaron as técnicas de análise xenética molecular, incluíndo a xenómica e a proteómica e as secuencias de ADN para clasificar as plantas con maior precisión.

A botánica moderna é unha materia ampla con contribucións e coñecementos da maioría das demais áreas da ciencia e a tecnoloxía. Os temas de investigación inclúen o estudo da estrutura das plantas, o crecemento e a diferenciación, a reprodución, a bioquímica e o metabolismo primario, os produtos químicos, a desenvolvemento, enfermidades, relacións evolutivas, sistemática e taxonomía vexetal. Os temas dominantes na ciencia vexetal do século XXI son a xenética molecular e a epixenética, que estudan os mecanismos e o control da expresión xénica durante a diferenciación das células vexetais e os tecidos. A investigación botánica ten diversas aplicacións na subministración de alimentos básicos, materiais como madeira, aceite, caucho, fibra e fármacos, na horticultura, agricultura e silvicultura modernas, a propagación de plantas, mellora e modificación xenética, na síntese de produtos químicos e materias primas para a construción e a produción de enerxía, na xestión ambiental e no mantemento da biodiversidade.

A botánica cobre un amplo abano de contidos, que inclúen aspectos específicos propios dos vexetais; das disciplinas biolóxicas que se ocupan da composición química (fitoquímica); a organización celular (citoloxía vexetal) e tisular (histoloxía vexetal); do metabolismo e o funcionamento orgánico (fisioloxía vexetal), do crecemento e o desenvolvemento; da morfoloxía (fitografía); da reprodución; da herdanza (xenética vexetal); das enfermidades (fitopatoloxía); das adaptacións ao ambiente (ecoloxía), da distribución xeográfica (fitoxeografía ou xeobotánica); dos fósiles (paleobotánica) e da evolución.

O concepto de vexetal, que estaba claro en tempos de Aristóteles, quedou esvaecido polo avance do coñecemento, chegándose a definir como todo aquilo que estuda a botánica. Na práctica, os botánicos estudan as plantas, as algas e os fungos. No campo da botánica, hai que distinguir entre a botánica pura, cuxo obxecto é ampliar o coñecemento da natureza; e a botánica aplicada, cuxas investigacións están ao servizo da tecnoloxía agraria, forestal, farmacéutica etc.
Etimoloxía
O termo "botánica" provén da palabra do grego antigo  () significado "pasto", "herbas" "poáceas" ou "forraxe";  deriva á súa vez de  (grego: ), "alimentar" ou "pastar". Tradicionalmente, a botánica tamén incluíu o estudo dos fungos e as algas por parte dos micólogos e os ficólogos, respectivamente, e o estudo destes tres grupos de organismos segue sendo obxecto de interese do Congreso Internacional de Botánica.
 Historia 

miniatura|upright|Busto de Teofrasto, considerado como o pai da botánica.

A historia da botánica é a exposición e narración das ideas, investigacións e obras relacionadas coa descrición, clasificación, funcionamento, distribución e relacións dos organismos pertencentes aos reinos Fungi, Chromista e Plantae a través dos diferentes períodos históricos.
 Botánica temperá 
miniatura|upright|alt=Gravado de células de cortiza de Micrographia, de Hooke, 1665 | Gravado das células da cortiza dunha sobreira, de Robert Hooke“s ”'Micrografía“”, 1665.

A botánica ten a súa orixe na fitoterapia, o estudo e uso das plantas polas súas posibles propiedades medicinais. Os primeiros rexistros históricos da botánica inclúen numerosos escritos antigos e clasificacións de plantas. Atopáronse exemplos de obras botánicas temperás en textos antigos da India que datan de antes do 1100 a. C., do Antigo Exipto, en escritos arcaicos en avéstico e en obras procedentes da China que supostamente datan de antes do 221 a. C.

A botánica moderna ten as súas raíces na Antiga Grecia, concretamente en Teofrasto (–287 a. C.), discípulo de Aristóteles que inventou e describiu moitos dos seus principios e é amplamente considerado na comunidade científica como o "pai da botánica".  As súas obras principais, Investigación sobre as plantas e “'Sobre as causas das plantas”', constitúen as contribucións máis importantes á ciencia botánica até a Idade Media, case dezasete séculos despois.

Outra obra da Antiga Grecia que tivo un impacto temperán na botánica é , unha enciclopedia de cinco volumes sobre medicamento herbal preliminar escrita a mediados do século I polo médico e farmacólogo grego Pedanius Dioscorides.  foi moi lida durante máis de 1500 anos. Entre as contribucións importantes do mundo musulmán medieval atópanse Agricultura nabatea, de Ibn Wahshiyya, o Libro das plantas de Abū Ḥanīfa Dīnawarī (828-896) e A clasificación dos solos de Ibn Bassal. A principios do século XIII, Abu al-Abbas al-Nabati e Ibn al-Baitar (m. 1248) escribiron sobre botánica de forma sistemática e científica.

A mediados do século XVI, fundáronse xardíns botánicos en varias universidades italianas. O xardín botánico de Padua (en italiano: Orto Botánico di Pádova) de 1545 adoita considerarse o primeiro que aínda se atopa na súa localización orixinal. Estes xardíns continuaron co valor práctico dos antigos "xardíns medicinais", a miúdo asociados a mosteiros, nos que se cultivaban plantas con posibles usos medicinais. Contribuíron ao desenvolvemento da botánica como materia académica. Impartíanse clases sobre as plantas que se cultivaban nos xardíns. Os xardíns botánicos chegaron moito máis tarde ao norte de Europa; o primeiro en Inglaterra foi o Xardín Botánico da Universidade de Oxford en 1621.

O médico alemán Leonhart Fuchs (1501-1566) foi un de "os tres pais alemáns da botánica", xunto co teólogo Otto Brunfels (1489-1534) e o médico Hieronymus Bock (1498-1554) (tamén chamado Hieronymus Tragus). Fuchs e Brunfels romperon coa tradición de copiar obras anteriores para realizar observacións orixinais propias. Bock creou o seu propio sistema de clasificación de plantas.

O médico Valerius Cordus (1515-1544) foi autor dunha importante obra sobre botánica e farmacoloxía, Historia Plantarum, en 1544, e dunha farmacopea de importancia duradeira, o Dispensatorium, en 1546. O naturalista Conrad von Gesner (1516-1565) e o boticario John Gerard (1545-) publicaron herbarios que recompilaban os supostos usos medicinais das plantas. O naturalista Ulisse Aldrovandi (1522-1605) foi considerado o "pai da historia natural", que incluía o estudo das plantas. En 1665, utilizando un dos primeiros microscopios, o erudito Robert Hooke descubriu as células (termo que el mesmo acuñou) na cortiza e, pouco despois, no tecido vexetal vivo.
 Botánica moderna temperá 

miniatura|upright|esquerda|alt=Fotografía dun xardín | O Xardín Linneano da residencia de Linné en Uppsala, Suecia, foi plantado segundo as súas indicacións. Systema sexuale.

Durante o século XVIII, desenvolvéronse sistemas de identificación de plantas (en) comparables ás claves dicotómicas, nos que as plantas non identificadas clasifícanse en grupos taxonómicos (por exemplo, familia, xénero e especie) mediante unha serie de eleccións entre pares de características. A elección e a secuencia dos caracteres poden ser artificiais nas claves deseñadas exclusivamente para a identificación (claves dicotómicas) ou estar máis estreitamente relacionadas coa orde natural ou orde filético dos taxons nas claves sinópticas. No século XVIII, chegaban a Europa cada vez máis plantas novas para o seu estudo, procedentes de países recentemente descubertos e das colonias europeas repartidas por todo o mundo. En 1753, Carl Linnaeus publicou o seu Species Plantarum, unha clasificación xerárquica das especies vexetais que segue sendo o punto de referencia para a nomenclatura botánica moderna. Isto estableceu un esquema de nomenclatura binomial ou de dúas partes estandarizado, no que o primeiro nome representaba o xénero e o segundo identificaba a especie dentro do xénero. Para os efectos de identificación, o Systema Sexuale de Linné clasificou as plantas en 24 grupos segundo o número de órganos sexuais masculinos. O grupo 24, Cryptogamia, incluía todas as plantas con partes reprodutivas ocultas, brións, hepatófitas, fentos, algas e fungi.

O aumento dos coñecementos sobre anatomía vexetal, morfoloxía e ciclos de vida levou á conclusión de que existían máis afinidades naturais entre as plantas que as establecidas polo sistema sexual artificial de Linné. Michel Adanson (1763), Antoine Laurent de Jussieu (1789) e Augustin Pyramus de Candolle (1819) propuxeron diversos sistemas naturais alternativos de clasificación que agrupaban as plantas utilizando unha gama máis ampla de caracteres comúns e que foron amplamente seguidos. O sistema de Candolle reflectía as súas ideas sobre a progresión da complexidade morfolóxica e o posterior sistema Bentham & Hooker, que foi influente até mediados do século XIX, viuse influído polo enfoque de Candolle. A publicación de Darwin de A orixe das especies en 1859 e o seu concepto de descendencia común requiriron modificacións no sistema candoliano para reflectir as relacións evolutivas como algo distinto da mera similitude morfolóxica.

No século XIX, a botánica era un pasatempo socialmente aceptable para as mulleres de clase alta. Estas mulleres colleitaban e pintaban flores e plantas de todo o mundo con precisión científica. As pinturas utilizábanse para rexistrar moitas especies que non podían transportarse nin manterse noutras contornas. Marianne North ilustrou máis de 900 especies con gran detalle mediante acuarelas e óleos. O seu traballo e o de moitas outras mulleres dedicadas á botánica foi o comezo da popularización desta ciencia entre un público máis amplo.

A botánica recibiu un grande impulso coa aparición do primeiro libro de texto "moderno", Grundzüge der Wissenschaftlichen Botanik, de Matthias Jakob Schleiden, publicado en inglés en 1849 co título Principles of Scientific Botany.  Schleiden foi un microscopista e un dos primeiros anatomistas vexetais que cofundó a teoría celular xunto con Theodor Schwann e Rudolf Virchow e foi un dos primeiros en comprender a importancia do núcleo celular que fora descrito por Robert Brown en 1831.  En 1855, Adolf Fick formulou as leis de Fick, que permitían calcular as taxas de difusión molecular nos sistemas biolóxicos.

miniatura|upright|Echeveria glauca nun invernadoiro de Connecticut. A botánica utiliza nomes latinos para a identificación; neste caso, o nome específico «glauca» significa azul.
 Botánica moderna tardía 
Baseándose na teoría xene-cromosómica da herdanza orixinada por Gregor Mendel (1822-1884), August Weismann (1834-1914) demostrou que a herdanza só ten lugar a través dos gametos. Ningunha outra célula pode transmitir os caracteres hereditarios. O traballo de Katherine Esau (1898-1997) sobre anatomía vexetal segue sendo unha das bases fundamentais da botánica moderna. Os seus libros Plant Anatomy (Anatomía vexetal) e Anatomy of Seed Plants (Anatomía das plantas con sementes) foron textos fundamentais da bioloxía estrutural vexetal durante máis de medio século.
esquerda|miniatura|upright|Clase de botánica alpina en Suíza, 1936
A disciplina da ecoloxía vexetal foi iniciada a finais do século XIX por botánicos como Eugenius Warming, quen expuxo a hipótese de que as plantas forman comunidades, e o seu mentor e sucesor Christen C. Raunkiær, cuxo sistema para describir as formas de vida vexetal segue utilizándose na actualidade. O concepto de que a composición das comunidades vexetais, como os bosques tépedos de folla ancha, cambia mediante un proceso de sucesión ecolóxica foi desenvolvido por Henry Chandler Cowles, Arthur Tansley e Frederic Clements. A Clements atribúeselle a idea da vexetación potencial como a vexetación máis complexa que unha contorna pode soportar, e Tansley introduciu o concepto de ecosistema na bioloxía.  Baseándose no extenso traballo anterior de Alphonse de Candolle, Nikolai Vavilov (1887–1943) elaborou informes sobre a bioxeografía, os centros de orixe e a historia evolutiva das plantas económicas.

Especialmente desde mediados da década de 1960, producíronse avances na comprensión da física dos procesos fisiolóxicos das plantas, como a transpiración (o transporte de auga dentro dos tecidos vexetais), a dependencia da temperatura das taxas de evaporación da auga da superficie foliar e a difusión molecular do vapor de auga e o dióxido de carbono a través das aberturas estomáticas. Estes avances, xunto cos novos métodos para medir o tamaño das aberturas estomáticas e a taxa de fotosíntese, permitiron describir con precisión as taxas de intercambio de gases entre as plantas e a atmosfera.  As innovacións na análise estatística de Ronald Fisher, Frank Yates e outros na Estación Experimental de Rothamsted facilitaron o deseño racional de experimentos e a análise de datos na investigación botánica.  O descubrimento e a identificación das hormonas vexetais auxinas por Kenneth V. Thimann en 1948 permitiu a regulación do crecemento das plantas mediante a aplicación externa de produtos químicos. Frederick Campion Steward (en) foi pioneiro nas técnicas de micropropagación e cultivo de tecidos vexetais controladas por hormonas vexetais. A auxina sintética ácido 2,4-diclorofenoxiacético ou 2,4-D foi un dos primeiros herbicidas sintéticos comerciais.

miniatura|upright|Micropropagación de plantas transxénicas
Os avances do século XX en bioquímica vexetal foron impulsados por técnicas modernas de análise química orgánica, como a espectroscopia, a cromatografía e a electroforese. Co auxe dos enfoques biolóxicos a escala molecular relacionados coa bioloxía molecular, a xenómica, a proteómica e a metabolómica, a relación entre o xenoma vexetal e a maioría dos aspectos da bioquímica, a fisioloxía, a morfoloxía e o comportamento das plantas pode ser obxecto dunha análise experimental detallada. O concepto formulado orixinalmente por Gottlieb Haberlandt en 1902 de que todas as células vexetais sexan totipotentes e poidan cultivarse in vitro permitiu, en última instancia, o uso experimental da enxeñaría xenética para eliminar un ou varios xenes responsables dun trazo específico, ou para engadir xenes como a GFP que informan cando se expresa un xene de interese. Estas tecnoloxías permiten o uso biotecnolóxico de plantas enteiras ou cultivos de células vexetais cultivadas en biorreactores para sintetizar pesticidas, antibióticos ou outros produtos farmacéuticos, así como a aplicación práctica de cultivos modificados xeneticamente deseñados para obter trazos como un maior rendemento.

A morfoloxía moderna recoñece un continuo entre as principais categorías morfolóxicas de raíz, talo (cauloma), folla (filoma) e tricoma. Ademais, fai fincapé na dinámica estrutural. A sistemática moderna ten como obxectivo reflectir e descubrir as relacións filoxenéticas entre as plantas.A filoxenética molecular moderna ignora en gran medida os caracteres morfolóxicos, baseándose nas secuencias de ADN como datos. A análise molecular das secuencias de ADN da maioría das familias de plantas con flores permitiu ao grupo para a filoxenia das anxiospermas publicar en 1998 unha filoxenia das plantas con flores, respondendo a moitas das preguntas sobre as relacións entre as familias e especies de anxiospermas. A posibilidade teórica dun método práctico para a identificación de especies vexetais e variedades comerciais mediante o código de barras de ADN é obxecto dunha intensa investigación na actualidade.

 Ramas da botánica 
A botánica divídese en varios eixos.

Algunhas subdisciplinas da botánica relaciónanse con grupos particulares de organismos. As divisións relacionadas co sentido histórico máis amplo da botánica inclúen a "bacterioloxía", a "micoloxía" (ou "fungoloxía") e a "ficoloxía", respectivamente, o estudo das bacterias, os fungos e as algas, coa "liquenoloxía" como subcampo da micoloxía. O sentido máis restrinxido da botánica como estudo das embriófitas (plantas terrestres) denomínase "fitoloxía". A "brioloxía" é o estudo dos fentos (e, nun sentido máis amplo, tamén das hepáticas e as antocerotas). A "pteridoloxía" (ou "filicoloxía") é o estudo dos fentos e plantas afíns. Hai outros taxóns de rangos que varían desde a familia até o subxénero que teñen termos para o seu estudo, incluíndo a "agrostoloxía" (ou "graminoloxía") para o estudo das gramíneas, a "sinantroloxía" para o estudo das compostas e a "batoloxía" para o estudo das silvas.

O estudo tamén se pode dividir por gremio en lugar de clado ou grao. Por exemplo, a dendroloxía é o estudo das plantas leñosas.

Moitas divisións da bioloxía teñen subcampos botánicos. Estes denótanse comunmente antepondo a palabra vexetal (por exemplo, taxonomía vexetal, ecoloxía vexetal, anatomía vexetal, morfoloxía vexetal, sistemática vexetal), ou antepondo ou substituíndo o prefixo fito- (por exemplo, fitoquímica, fitoxeografía). O estudo das plantas fósiles denomínase "paleobotánica". Outros campos indícanse engadindo ou substituíndo a palabra "botánica" (por exemplo, botánica sistemática).

 Alcance e importancia da botánica 

Como para outros organismos vivos, a vida dos vexetais pódese estudar desde diferentes perspectivas, como pode ser a molecular, á xenética pasando polo estudo específico da ultraestrutura organular e celular e a anatomía tisular, a organografía (anatomía macroscópica), a xeobotánica e a ecoloxía vexetal. En cada un destes niveis o botánico pode deterse na clasificación, a estrutura anatómica, ou as funcións (fisioloxía) das plantas.

Historicamente, a botánica abarca todos os organismos que non eran considerados animais. Entre estes están os fungos (estudados pola micoloxía), as bacterias (estudadas en paralelo pola microbioloxía), e as algas (estudados pola ficoloxía). As algas, os fungos e as bacterias non se denominan actualmente plantas pero, salvo no caso destas últimas, ninguén discute que son materia para a botánica.

 Significado da ciencia botánica 
dereita|miniatura|A maior parte dos nosos alimentos proveñen (directa ou indirectamente) de plantas, como este arroz americano.
Os distintos grupos de vexetais participan de xeito fundamental nos ciclos da biosfera. Plantas e algas son os produtores primarios, responsables da captación de enerxía solar da que depende toda a vida terrestre, da creación de materia orgánica e tamén, como subproduto, da xeración do osíxeno que alaga a atmosfera e xustifica que case todos os organismos saquen vantaxe do metabolismo aerobio.

 Alimentar o mundo 
Case todo o que comemos vén das plantas, xa sexa directamente de alimentos básicos como froita e vexetais, ou indirectamente a través do gando, que é alimentado polas plantas que compón o forraxe. Noutras palabras, as plantas son a base de toda a cadea trófica, ou o que ecólogos chaman o primeiro nivel trófico. Entendendo como as plantas producen o que comemos é importante coñecer o seu papel para ser capaces de alimentar ao mundo e prover seguridade alimentaria para futuras xeracións. Non todas as plantas son beneficiosas aos humanos, a maleza é considerada daniña para a agricultura e a botánica prové ciencia básica para mitigar o seu impacto. A etnobotánica é o estudo destas e outras relacións entre plantas e persoas.

 Entendendo os procesos biolóxicos fundamentais 
As plantas son susceptibles de ser estudadas nos seus procesos fundamentais (como a división celular e síntese proteica por exemplo), pero sen os problemas éticos que supón estudar animais ou seres humanos. As leis da herdanza foron descubertas deste xeito por Gregor Mendel, que estudou como se herda a morfoloxía do chícharo. As leis descubertas por Mendel a partir do estudo de plantas coñeceron desenvolvementos posteriores, e aplicáronse sobre as propias plantas para conseguir novas variedades beneficiosas. Outro estudo clásico efectuado en plantas foi o realizado por Barbara McClintock, que descubriu os 'xenes saltaríns' (ou transposóns) estudando o millo. Son exemplos que mostran como a botánica tivo unha importancia capital para o entendemento dos procesos biolóxicos fundamentais.

 Aplicacións das plantas 
Moitas dos nosos medicamentos e algunhas drogas, como o cánnabis, veñen directamente do reino vexetal. Outros produtos medicinais derívanse de substancias de orixe vexetal; así, a aspirina é un derivado do ácido salicílico, que orixinalmente se obtiña da cortiza de salgueiro. A investigación sobre produtos farmacéuticamente útiles nas plantas é un campo activo de traballo que rende bos resultados. Estimulantes populares como o café (polo seu contido en cafeína), o chocolate, o tabaco (pola nicotina), e o té teñen orixe vexetal. Moitas bebidas alcólicas derivan da fermentación de plantas coma o orxo e a uva da videira.

As plantas tamén fornecen moitos materiais, coma o cotón, a madeira, o papel, o liño, o aceite vexetal, algúns tipos de cordas e plásticos. A produción de seda non sería posible sen o cultivo de árbores coma as moreira. A cana de azucre e outras plantas foron recentemente empregadas como biomasa para produciren unha enerxía renovable alternativa ao combustible fósil.

 Entendemento de cambios ambientais 
As plantas tamén poden axudar ao entendemento dos cambios do ambientais de moitas formas.

 Entendemento da destrución de hábitat e de especies en extinción depende dun catalogo completo e exacto de plantas, da sistemática e taxonomía.
 Resposta das plantas a radiación ultravioleta pode monitorear problemas como os buracos na capa de ozono. 
 A análise de pole depositado por plantas en miles de millóns de anos atrás pode axudar aos científicos a reconstruír os climas do pasado e prognosticar o futuro, unha parte esencial de investigacións sobre cambios climáticos.
 Recompilar e analizar o tempo, ciclo de vida é importante para a fenoloxía usado para a investigación de cambios climáticos. 
 Liques, sensibles ás condicións atmosféricas, teñen un uso extensivo como indicadores de contaminación.
 As plantas poden servir como ‘sensores’, unha especie de “sinais temperáns de aviso” que dean a alerta sobre cambios importantes no ambiente.
 Para rematar, as plantas son sumamente valoradas no aspecto recreativo para millóns de persoas que gozan do seu uso na xardinería, a horticultura e a arte culinaria.
 Disciplinas 
 Subdisciplinas da botánica 

 Disciplinas relacionadas 

Notas

Referencias

 Véxase tamén 
 Bibliografía 

 Buchanan, B.B., Gruissem, W & Jones, R.L. (2000) Biochemistry & molecular biology of plants. American Society of Plant Physiologists ISBN





 Crawford, R. M. M. (1989). Studies in plant survival. Blackwell. ISBN 0-632-01475-X
 Crawley, M. J. (1997). Plant ecology. Blackwell Scientific. ISBN



 Ennos, R and Sheffield, E Plant life, Blackwell Science, ISBN Introduction to plant biodiversity


 Fitter, A & Hai, R Environmental physiology of plants 3rd edition Sept 2001 Harcourt Publishers, Academic Press ISBN











  Supporting Information 
 Lawlor, D.W. (2000) Photosynthesis BIOS ISBN



 Matthews, R. E. F. Fundamentals of plant virology Academic Press,1992.
 Mauseth, J.D.: Botany : an introduction to plant biology. Jones and Bartlett Publishers, ISBN - A first year undergraduate level textbook









 Raven, P.H, Evert R.H and Eichhorn, S.E: Biology of Plants, Freeman. ISBN - A first year undergraduate level textbook


 Richards, P. W. (1996). The tropical rainforest. 2nd ed. C.Ou.P. (Pbk) ISBN £32,50
 Ridge, I. (2002) Plants Oxford University Press ISBN
 Salisbury, FB and Ross, CW: Plant physiology Wadsworth publishing company ISBN





 Stace, C. A. A new flora of the British Isles. 2nd ed. C.Ou.P.,1997. ISBN

 Strange, R. L. Introduction to plant pathology. Wiley-VCH, 2003. ISBN

 Taiz, L. & Zeiger, E. (1998). Plant physiology. 3rd ed. Agosto 2002 Sinauer Associates. ISBN


 Walter, H. (1985). Vegetation of the earth. 3rd rev. ed. Springer.
 Willis, K (2002) The evolution of plants Oxford University Press ISBN £22-99


 Outros artigos 

 Ligazóns externas 

 Collectanea Botanica, revista editada polo Institut Botànic de Barcelona , do CSIC 
 Herbario galego elaborado pola USC.
 María Inmaculada Romero Buján Catálogo da Flora de Galicia (2008)
 Botanicus Digital Library  (literatura botánica histórica)
 The International Plant Names Index 

Categoría:Botánica
Categoría:Artigos que toda Wikipedia debería ter (Ciencia)