Comunismo

O comunismo é un sistema social, así como tamén un modo de organización socioeconómica, caracterizado pola propiedade en común dos medios de produción, a ausencia de propiedade privada nos medios de produción e a inexistencia de clases sociais e dun Estado."communism" en Merriam-Webster Dictionary, definición 2.dVarios autores (1910-1911). «communism». En Chisholm, Hugh. Encyclopædia Britannica. A Dictionary of Arts, Sciences, Literature, and General information (en inglés) (11.ª edición). Encyclopædia Britannica, Inc.; actualmente en dominio público.

O comunismo como proxecto de socialización dos medios de produción xurdiu no século XVI baixo a forma de diversas utopías baseadas no colectivismo agrario. As máis coñecidas foron a obra Utopía de Tomás Moro e a ideoloxía revolucionaria babuvina que derivou do movemento xacobino da Revolución francesa. O ideario comunista converteuse a comezos do século XIX nun complexo proxecto económico industrial grazas ás diferentes correntes do chamado socialismo utópico, do anarcocomunismo e as ramas obreiras do comunismo cristián. O actualmente máis coñecido destes movementos foi o que adoptou a escola do denominado socialismo científico dos pensadores alemáns Karl Marx e Friedrich Engels, baixo a cal sería  rebautizado como Liga dos Comunistas. Pola influencia da súa obra, o movemento comunista adoptou unha interpretación revolucionaria da historia e a forma de partido político, converténdose logo nunha organización internacional unificada baixo a doutrina marxista.

Segundo o marxismo, a historia é entendida como un permanente conflito polo excedente material, cuxo inicio se debe á aparición da propiedade. As diferentes formas de propiedade poñen fin ao comunismo primitivo e  estratifican á sociedade en clases de acordo ás súas relacións de produción. As diferentes relacións de produción que vinculan aos homes e mulleres requiren da explotación, e estas relacións xeran co tempo as condicións para ser substituídas por outras formas de explotación superiores, nunha secuencia revolucionaria de modos de produción. En cada un destes modos desenvólvese unha loita de clases interna entre os diferentes tipos de traballadores e  explotadores que os integran, e que se resolve co xurdimento de novas clases dominantes. Con todo, a sociedade capitalista xera unha serie crecente de crises internas e cíclicas que só poden ser resoltas polos seus traballadores asalariados nunha revolución proletaria, que require á súa vez da construción do comunismo. Para chegar a este fin debe organizarse un partido comunista que conquiste o poder político liderando unha fase de transición na que o Estado funcione como unha ditadura do proletariado. Este período termina cando desaparecen as clases sociais, o cal leva a que o Estado, de acordo á súa concepción como ferramenta de dominación dunha clase sobre a outra, deba extinguirse. A esta transición séguenlle inmediatamente dous períodos no desenvolvemento do comunismo: unha primeira fase e unha fase superior. Existen discrepancias cruciais entre as diferentes correntes do marxismo sobre cal debería ser a natureza de cada unha destas tres fases.
 Comunismo (termo sociolóxico) 
miniatura|Campesiños de San Kilda.

O comunismo (de común), entendido como concepto sociolóxico, refire a unha orde socioeconómica baseada na posesión colectiva dos bens, sexa de produción ou de consumo.

Na definición do sociólogo francés Émile Durkheim, o comunismo é descrito como aquela orde social (propiamente comunal) na que o consumo organizarse colectivamente, mentres persiste unha elección libre e individual do papel na produción (aínda que o produto do traballo dedíquese ao servizo da comunidade). O comunismo é así definido en oposición ao socialismo no cal se pauta colectivamente a produción e a forma do traballo, mentres que o consumo gózase en privado e depende dunha libremente elixida achega laboral á sociedade:

O economista e sociólogo Max Weber parece coincidir con esta definición respecto ao chamado «comunismo doméstico», pero non respecto ao comunismo en xeral. Para  Weber o termo «socialismo» pódese usar a fins prácticos como unha forma de describir unha forma "racional" de comunismo na cal a produción e o consumo dos individuos son tamén organizados en forma colectiva, mentres que nos eventuais comunismos  premodernos tanto a produción como o consumo son individualmente libres pero o seu obxectivo e orixe, respectivamente, son sempre un fondo colectivo común: 

Weber describe a natureza da forma máis cabal do comunismo como unha planificación xeral que organiza a produción, contrastándoa cunha sociedade de mercado:

miniatura|Pierre Joseph Proudhon. Os seus pensamentos sobre o socialismo libertario (mutualismo) inspiraron profundamente a Karl Marx.
O sociólogo Ferdinand Tönnies describe como no comunismo a finalidade última dos medios sociais de produción e dos bens fabricados é colectiva e á vez compartida por todos, mediante a participación directa dos membros nun único ámbito de vida común que os implica,Ferdinand Tönnies, "Socialismo y comunismo", Comunidad y asociación, Minerva, 1998 noción que é compartida como o matiz etimolóxico para deducir o concepto do termo.Ver miniatura|Karl Marx, filósofo alemán principal desenvolvedor da teoría comunista, ademais de importantes doutrinas filosóficas ligadas a este como o materialismo histórico.
 Karl Marx describiu nos seus primeiros manuscritos a natureza do desenvolvemento e formas que toma a idea do comunismo como proxecto social en función da natureza da propiedade privada que xera as condicións para o seu desenvolvemento, pero sen tentar unha definición  esencialista nin unha diferenciación entre comunismo e socialismo:

Pola súa banda Friedrich Engels tomou do antropólogo Lewis Henry Morgan a idea de que houbo un período de comunismo primitivo no inicio do desenvolvemento histórico das sociedades humanas, e a  sistematizó no seu libro ‘’Der Ursprung der Familie, des Privateigenthums und des Staats’’ ( A orixe da familia, a propiedade privada e o Estado), no cal se describe a natureza do mesmo desde unha óptica máis próxima á da socioloxía empírica. 

O marxismo comparte coa socioloxía clásica posterior que o comunismo se distingue por implicar a non especialización na división do traballoKarl Marx, "La división social del trabajo y sus consecuencias: la propiedad privada, el Estado, la «enajenación» de la actividad social", La ideología alemana, Universitat de València, 1994, cap. III, p. 46e a inexistencia de diñeiro para a circulación dos bens.Karl Marx, "Dinero", Manuscritos económico-filosóficos de 1844, Colihue, 2006, 3.er manuscrito, § 4, pp. 179-184Lev Trotsky, "El plan y el dinero", La revolución traicionada, Antídoto, 200?, cap. 3, § 1, pp. 65-67Eugene Kamenka, "Marxian Humanism and the Crisis in Socialist Ethics"Murray N. Rothbard, "Freedom, Inequality, Primitivism and the Division of Labor"

Entre os exemplos históricos concretos de ordenamentos sociais que poden ser definidos propiamente como comunistas desde o punto de vista sociolóxico, pódese contar a: o comunismo cristián  premoderno (o comunismo familiar da Igrexa católica primitiva), e o moderno (sistematizado por Thomas More e experimentado polos Shakers de Mánchester,Friedrich Engels, "Description of Recently Founded Communist Colonies Still in Existence", MECW Volume 4, p. 214 os Cavadores de Gerrard Winstanley e o  propulsado polo movemento obreiro da Liga dos xustos de Wilhelm Weitling),Terence Ball and Richard Dagger, "Communism" (article), Encyclopædia Britannica, junio 09, 2008 as formas protocomunistas do mazdakismo persa,E.M. Wherry, A Comprehensive Commentary on the Quran and Preliminary Discourse, K. Paul, Trench, Trübner, & Company, p. 66 o comunismo feudal que chamou a atención do último MarxJuan Dal Maso, "La historia es una abuela. Marx, la revolución rusa y la actualidad del marxismo" (os Mir tradicionais rusos, os insulares escoceses de St KildaStephen Fisk, "St Kilda", AbandonedCommunities.co.uk), variantes secularizadas do comunismo relixioso milenarista (Gabriel Bonnot de Mably, Morelly) e movementos non revolucionarios como o das comunas hippies e os kibbutz israelís, entre outros. Maioritariamente estas formas de vida comunista non dependeron dunha doutrina política que as estableza.

 Comunismo (termo político) 
miniatura|Manifestación dun Partido Comunista
O comunismo, no sentido político, é un movemento cuxa doutrina se basea no marxismo e que, de acordo con esta doutrina, ten por principal obxectivo a toma transitoria do poder do Estado para a instauración dunha revolución social que, a través de tres fases, implante unha organización económica e social socialista/comunista baseada no control colectivo da produción."communism" por Bryan Caplan, en The Concise Encyclopedia of Economics
O comunismo está representado por unha organización internacional que leva o nome de Internacional Comunista e que coordina en cada rexión a un partido político que á súa vez adoita levar o nome de comunista. Cada corrente  doutrinal comunista ten a súa propia «Internacional».Communism (ideology), Encyclopedia Britannica
 Desenvolvemento doutrinal 
Historicamente os múltiples partidos comunistas adoptaron, baixo o seu liderado, a obra de Karl Marx e Friedrich Engels como doutrina e programa político-revolucionario, a cal foi  sistematizada baixo o nome de marxismo. Coa toma do poder por parte dos comunistas en Rusia baixo o mando de Vladimir Lenin en outubro de 1917, o liderado ideolóxico sobre os partidos comunistas do mundo pasou a estar en mans da Internacional Comunista. Posteriormente á súa morte, as achegas teóricas achegadas por Lenin ao marxismo foron coñecidas mediante o nome de leninismo. Son, por exemplo, a teoría do imperialismo como fase superior do capitalismo, ou a teoría do partido de vangarda como ferramenta necesaria para encabezar o movemento obreiro e o resto de clases explotadas na conquista do poder político e a subversión do modo de produción capitalista, mediante a destrución do estado burgués e a súa substitución por un estado obreiro.

Iosif Stalin, baixo o seu mandato na Unión Soviética, utilizaría posteriormente o nome marxismo-leninismo para formular a súa ideoloxía política, oficialmente baseada no marxismo e o leninismo. Este nome, con todo, non alude á unión de ambas as ideoloxías, senón que é un termo específico creado para describir a liña que Stalin implantou no PCUS e na Comintern e os seus partidos, así como na maioría de Estados baixo a órbita soviética, gobernados por estes. Desde entón os partidos marxistas e leninistas non stalinistas (os trotskistas e leninistas  anti-stalinistas, como o POUM, entre outros) utilizaron frecuentemente outros nomes para referirse ao leninismo, tales como bolxevique-leninismo ou leninismo a secas, así como indistintamente, o termo marxismo-leninismo. Á morte de Stalin, o Partido Comunista Ruso abandonou oficialmente a versión orixinal stalinista do marxismo-leninismo e a súa forma de organizar en forma verticalista a estrutura interna do partido e deste co resto do Estado, acusándoa de impoñer un culto á personalidade á persoa do líder. Sen novos liderados ideolóxicos relevantes en Rusia, quedaría na China Mao Tse Tung como continuador da estrutura política stalinista e das súas posicións doutrinais. Produciuse entón unha segunda ruptura entre os partidos comunistas prol-soviéticos (en principio marxistas-leninistas, pero non  stalinistas) e os partidos comunistas que seguiron ou ben a ortodoxia de Stalin,  autodenominada marxismo-leninismo e polos seus críticos stalinismo, ou ben a de  Mao, logo denominada marxismo-leninismo-maoísmo.

 Organización política 
Desde que o movemento comunista adoptou os criterios leninistas como forma de organización, todos os partidos e os estados construídos baixo o control destes partidos crearon institucións similares, organizados baixo a premisa de que cada partido comunista é unha das vangardas do proletariado de cada país e representa os seus intereses polo tanto. A organización política das nacións gobernadas polo comunismo é, xeralmente, unha república de partido único. As repúblicas comunistas autotitularonse oficialmente como «repúblicas obreiras» xa que só daban acceso ao seu control á clase proletaria, pero finalmente e logo da segunda guerra mundial pasarían a denominarse como «repúblicas populares» nas cales a dirección proletaria dá acceso ao poder a outras «clases populares» como o campesiñado. En ambos os casos o partido comunista encárgase da dirección ideolóxica do país.Exemplos: artigo 126 da Constitución da Unión de Repúblicas Socialistas Soviéticas de 1936 e artigo 5 da Constitución da República de Cuba

Neste sistema, o partido subordina as burocracias do Estado e a lexislación aos seus obxectivos políticos e propagandísticos. Á súa vez o aparello estatal é utilizado para promover na sociedade civil os seus obxectivos de transformación social e cultural cara a unha economía planificada.Ernesto Guevara, "La educación directa", El socialismo y el hombre en Cuba, 1965. Citado en Obras completas, Andrómeda, 2002, pp. 189-190 A frecuente imposición coercitiva destes obxectivos a toda a poboación así como a eventual subordinación da sociedade civil á militancia do partido comunista foron  usualmente caracterizadas como parte dun sistema totalitario, criticado por algúns dos seus defensores como unha degradación da política comunista,Juan Carlos Monedero, "Chávez frente a Chávez: hablar de socialismo" e polos seus detractores como intrínseco á mesma.Leszek Kolakowski, "Las raíces marxistas del estalinismo"

 Proxecto socioeconómico 
A maioría de variantes de partidos comunistas adoptaron unha  categorización histórica do pasado e o futuro social de Occidente de acordo á demarcación dos modos de produción establecida pola doutrina marxista: o comunismo primitivo (sen clases), o escravismo, o feudalismo, o  mercantilismo,Aquí o  mercantilismo é entendido como a forma económica de transición entre dous modos de produción, que é previa ás revolucións republicanas burguesas, pero posterior á disolución da cohesión político-económica da sociedade feudal. Esta disolución crearía os dous espazos sociais necesarios para o desenvolvemento moderno do capital: a sociedade civil burguesa e o Estado burocrático inicialmente acaparado polo absolutismo monárquico mediante unha lexitimación patrimonial-tradicional. o capitalismo, e finalmente o modo de produción comunista (sen clases), dividido en dúas fases, cuxa realización estaría en mans da clase social chamada proletariado organizada baixo a dirección dun partido comunista revolucionario, e que desaparecería en tanto clase durante a realización do mesmo.

Así mesmo, o propio Marx utilizaba unha periodización alternativa para describir a historia social doutras rexións xeográficas, como a do despotismo oriental ou modo de produción asiático en países como na China.Hai que destacar, con todo, que a sucesión destes modos de produción en Occidente e Oriente non ten por que ser lineal nin universal, nin ocorrer da mesma forma e coas mesmas realizacións en todas partes, senón que depende do desenvolvemento histórico material das forzas produtivas, así como da loita de clases en cada lugar. O modelo historiográfico para Occidente, na súa visión máis linealista ou estreita, vulgarizada polo stalinismo como categorización histórica oficial, foi coñecido como teoría das cinco etapas. A idea dun modelo alternativo para boa parte das sociedades orientais foi coñecido como teoría das dúas vías. Outras teorías alternativas ou modos de  categorización histórica do pasado foron desenvoltos por distintas correntes e autores. É notable a de Samir Amin, que introduce o concepto de modo mercantil-tributario e de sociedade  premoderna.

Esta conceptualización sociolóxica do que é unha orde social comunista posible, é propia da doutrina marxista adoptada polos partidos comunistas, e considérase que variou co marxismo-leninismo respecto as súas características correspondentes.Paresh Chattopadhyay, (Introduction and general overview), "The Economic Content of Socialism: Marx vs. Lenin" , Review of Radical Political Economics, vol. 24, nos. 3&4, part 1, pp. 90-91
 Etapa Interpretación de Marx previa a Lenin: socialismo = comunismo Interpretación de Marx segundo Lenin: socialismo ≠ comunismo1Transición ao modo de produción comunista = Transición ao modo de produción socialistaTransición ao modo de produción comunista = Transición á secuencia de sociedades socialista e comunista2Primeira fase do modo de produción comunista = Primeira fase do modo de produción socialistaPrimeira fase do modo de produción comunista = sociedade socialista3Fase superior do modo de produción comunista = Fase superior do modo de produción socialistaFase superior do modo de produción comunista = sociedade comunista  Todos os autores marxistas con todo coinciden en que a sociedade comunista desenvólvese nun período de transición e dúas fases:
 Período de transición 
O «período de transición do capitalismo ao comunismo» (ou «transición ao socialismo» propiamente segundo Lenin), defínese pola toma do poder político por parte do proletariado chamada ditadura do proletariado:

Durante este período e antes de chegar ao comunismo, substituirase ao modo de produción capitalista e con este á burguesía, mediante a apropiación estatal dos medios de produción:

Segundo o bolxevismo, a violencia política debe ser parte da ditadura do proletariado neste período,V. I. Lenin. "Cómo ha hecho Kautsky de Marx un adocenado liberal", La revolución proletaria y el renegado Kautsky, 1918, cap. 1V. I. Lenin. "La constitución soviética", La revolución proletaria y el renegado Kautsky, 1918, cap. 6 e polo tanto trataríase dunha «ditadura» en dous sentidos distintos á vez:Nicolai Bukharin, Programme of the Communists (Bolsheviks), 1919, p. 17 que o poder do Estado estea en mans dunha clase e non doutra, e que ese poder elimine as liberdades de expresión e asociación da clase inimiga.Hans Kelsen, "El Estado proletario, “semi-Estado” que se irá extinguiendo por su propia naturaleza", Teoría comunista del derecho y del Estado, Emecé, 1957, Teoría del derecho, cap. II, § 1, pp. 82-83Nikolai Bukharin, The Communist Program, 1920, pp. 23-24 A interpretación leninista agregaría que a vangarda do proletariado pode gobernar en nome do proletariado,V. I. Lenin, "La transición del capitalismo al comunismo", El Estado y la revolución, Siglo Veintidós, 2000, cap. V, § 2, pp. 75-79 mobilizándoo de maneira total ou limitándose a organizar unha fracción do mesmo,V. I. Lenin, "Discusión en el Segundo Congreso de la Internacional Comunista" , Obras escogidas (edición rusa), T. X, pág. 214. e sendo encabezada eventualmente por só unha persoa.V. I. Lenin, "Discurso sobre el desarrollo económico", Noveno Congreso del Partido Comunista Ruso, 31 de marzo de 1920 Ademais a ditadura do proletariado do período de transición podería usarse para fins de reeducación ideolóxica, tanto da pequena burguesía como do mesmo proletariado.V. I. Lenin, citado en: Josef Stalin, "La dictadura del proletariado", Cuestiones del leninismo, Ediciones en lenguas extranjeras de la República Popular China, 1977, cap. 1, § IV, p. 43
 Primeira fase do comunismo 
A «primeira fase do comunismo» (ou «socialismo» propiamente segundo Lenin), defínese por establecer a propiedade colectiva dos medios de produción en mans dunha sociedade liderada por traballadores. Nesta fase as limitacións das forzas produtivas debidas ao abrupto inicio do novo modo de produción requiren a utilización do racionamento e a organización da produción de acordo ás necesidades colectivas do sistema social e recentemente logo á compensación o traballador mediante certificados de cantidades de traballo,Esta idea, con todo, parece ser abandonada na súa obra posterior. Ver: Karl Marx, "El dinero o la circulación de mercancías", El capital, tomo I, capítulo 3 e non ás necesidades dos traballadores en tanto homes:

Aquí as interpretacións da  categorización marxiana divídense en dous: a posición de Lenin e a marxista-leninista en xeral, establece que esta fase do comunismo é cualitativamente distinta á seguinte e debe mellor ser chamada socialismo. Nesta fase, para os leninistas, tanto a ditadura do proletariado como o proletariado subsisten,Marta Harnecker, "Dictadura del proletariado y socialismo", Los conceptos elementales del materialismo histórico, Siglo XXI, Madrid, 1985, p. 191 xa que o Estado debe seguir tendo o dominio dos medios de produción por canto debe preservarse para a loita contra potenciais contrarrevolucións de exburgueses.V. I. Lenin, "Primera fase de la sociedad comunista", El Estado y la revolución, Siglo Veintidós, 2000, cap. V, § 3, pp. 79-82 O marxismo-leninismo, desde a súa fundación por Stalin, agregaría á súa vez outra diferenza con Lenin: baixo o socialismo podía subsistir a utilización do diñeiro, a diferenza do socialismo como era entendido polos bolxeviques e fóra tentado durante o período que logo sería denominado como «comunismo de guerra».Paul Craig Roberts, "«War Communism»-Product of Marxian Ideas", Alienation and the Soviet Economy, University of New Mexico Press, 1971, caps. 2-4, pp. 20-88

A crítica marxista e socialista ao leninismo considera, en cambio, que Marx utilizaba indistintamente os termos socialismo e comunismo para referirse a ambas as fases, que a primeira fase exclúe a ditadura do proletariado, e que a ditadura do proletariado non pode ser o medio de organización da economía socialista ou comunista: o Estado en tanto órgano de represión política non pode controlar os medios de produción se a burguesía xa foi enteiramente expropiada, debido a que devandito dominio implicaría que pode existir un Estado sen clases sociais,Paresh Chattopadhyay, "Socialism as Public Ownership" (Lenin), "The Economic Content of Socialism: Marx vs. Lenin" , Review of Radical Political Economics, vol. 24, nos. 3&4, part 3, pp. 101-102 que a ditadura se exerce politicamente sobre a oposición obreira, e que mesmo se utiliza a ditadura (como violencia política e ata unipersoal) non só para a representación senón ata para a organización interna castrense da clase proletaria,V. I. Lenin, "Las tareas inmediatas del poder soviético", Obras completas, tomo VIII (1918), pp. 49-50 que a ditadura exercese politicamente sobre a oposición obreira, e que mesmo se utiliza a ditadura (como violencia política e ata unipersoal) non só para a representación senón ata para a organización interna castrense da clase proletaria.Hans Kelsen, Socialismo y Estado, D.F.: Siglo XXI (Biblioteca del Pensamiento Socialista), 1982, pp. 332-335 Para estes, se na primeira fase continúase a política do período de transición, a utilización das empresas colectivas seguiría estando ao servizo dunha función política do partido comunista e non do proletariado, co cal se trataría dun capitalismo de Estado ou un colectivismo burocrático (cuxa xustificación ideolóxica só podería ser a dun «comunismo groseiro»), no cal a existencia do Estado só podería explicarse en termos marxistas como ferramenta de represión dos traballadores por parte dunha nova clase económica ou dunha  elite política (grupo explotador non formado por unha clase suma de propietarios privados e independentes senón colectivamente propietaria como grupo organizado, en forma similar ao modo de produción asiático).Movimiento Socialista Mundial, "El mito de la sociedad transicional" 

 Fase superior do comunismo 
«A fase superior do comunismo» (ou «comunismo» propiamente, segundo Lenin) defínese igualmente pola propiedade colectiva dos medios de produción en mans da sociedade liderada por traballadores, pero nesta fase pódese superar, grazas ao desenvolvemento da capacidade produtiva, o dereito burgués de intercambio de equivalentes así como a especialización na división do traballo, polo cal tanto a contribución á sociedade como a provisión de bens sería gratuíta e só limitada á libre vontade dos membros de traballar cando e como desexen, e de consumir o que consideren necesario:

A interpretación marxista-leninista sostén que esta fase é cualitativamente distinta da anterior e que só nesta poderase chegar á extinción do Estado, posto que Lenin atribúe o Estado funcións non-clasistas como a organización interna do proletariado para a represión dos seus propios membros que non desexen traballar para a organización colectivista.Marta Harnecker, "La revolución socialista en los países atrasados y el concepto de transición al socialismo", Los conceptos elementales del materialismo histórico, Siglo XXI, Madrid, 1985, p. 191 Só en tanto non existan «lacazáns», que se presumen minoritarios, o Estado poderá desaparecer xa que terminaría de combater os costumes capitalistas herdados.V. I. Lenin, "La fase superior de la sociedad comunista", El Estado y la revolución, Siglo Veintidós, 2000, cap. V, § 4, pp. 82-88

Para os marxistas que critican esta posición, o Estado xa debería desaparecer moito antes en tanto xa non existen clases, e que por iso mesmo as empresas non poderían ser posesión colectiva do Estado senón dos traballadores asociados colectivamente, nin tampouco a represión dos excesos debería de estar en mans dun órgano separado dos traballadores armados. Esta distinción e a propia disolución do Estado carecería de sentido se seica este pode ser un instrumento igualmente funcional de administración económica e social por parte dos obreiros.
 Aplicación histórica 
As doutrinas das diversas correntes marxistas coinciden na necesidade de suprimir a propiedade privada (especialmente a dos medios de produción sociais) para establecer unha economía planificada, e na emancipación do proletariado como a primeira clase oprimida sen economía propia,Oskar Lange, "Problemas fundamentales de la construcción socialista". En: Oskar Lange (comp.), Problemas de economía política del socialismo , Fondo de Cultura Económica, 1989 (1965), p. 38 negación de toda posible apropiación privada e polo tanto  tendiente a desaparecer como clase nunha comunidade comunista.Karl Marx, "Segunda nota marginal crítica" a "Proudhon" en "Crítica crítica...", La sagrada familia, Claridad, 2008, capítulo IV, parte IV, § 3, pp. 50-51

Debido á popularidade da revolución bolxevique e a polarización política entre os colectivismos soviéticos e os mercados capitalistas, o comunismo identificouse case naturalmente coa doutrina marxista-leninista. A diferenza do concibido por Marx e Engels, baixo esta doutrina a primeira fase do comunismo, que é a máis facilmente alcanzable, é considerada «socialismo». Esta reconceptualización leninista popularizaríase no léxico político-económico, e desde entón afírmase que case todos os gobernos comunistas implantaron formalmente economías socialistas e non comunistas, debido a que son excepcionais os casos de nacións controladas por partidos comunistas que alcanzasen a fase superior do comunismo (ou sexa, o "comunismo" de acordo a esta terminoloxía). Con todo o goberno  leninista non deixara de entender a organización económica socialista da produción como unha economía colectiva que decidise directamente a organización da produción sen uso do diñeiro. O contraste de Lenin con Marx era só que na súa interpretación da primeira etapa do comunismo agregábase á distribución por función prevista por Marx, a idea dunha economía estatal dirixida por unha xunta de planificación,Paresh Chattopadhyay, "Exchange and Distribution" (Lenin), "The Economic Content of Socialism: Marx vs. Lenin" , Review of Radical Political Economics, vol. 24, nos. 3&4, part 3, pp. 102-104 mentres que recentemente na súa etapa final o comunismo funcionaría como Marx prevía en cambio para as dúas fases: como unha auto-organización común de todos os individuos.Zygmunt Bauman, Socialismo: la utopía activa, Nueva Visión, pp. 73-74 y p. 78 De maneira que, a pesar de tal diferenza con Marx respecto a un colectivismo de Estado para a primeira fase, Lenin si coincidía con este en que ambas as fases do comunismo requirisen a abolición do diñeiro e unha planificación directa dos recursos mediante a súa provisión centralizada á produción e ao consumo, polo cal, coherentemente con esta descrición, foi este o tipo de sistema que se tentaría implantar durante os primeiros anos do réxime bolxevique.Alfred Schüller y Hans-Günter Krüsselberg, "Sistema económico soviético", Conceptos básicos sobre el orden económico, Folio, 1997, cap. IV, § B.2, pp. 239-243 Logo do fracaso deste experimento económico, Lenin lideraría a transformación da economía rusa de volta cara a unha economía de mercado baixo o nome de Nova Política Económica (NEP). Cando os seus sucesores aboliron novamente estas reformas capitalistas para reimpoñer o socialismo, o concepto de socialismo (ou primeira fase do comunismo) xa non implicaba a planificación por asignación de bens que Marx e Lenin entendían como un  prerrequisito do mesmo:Boris Brutzkus, "“War-Communism”", Economic Planning in Soviet Russia, Routledge, 1935, p. 104 sexa por parte dunha comunidade de produtores en Marx ou  provisoriamente por parte do Estado en Lenin, calquera planificación consciente produce un ben xa coñecendo como será utilizado e polo tanto en ningún caso require do uso de diñeiro ("produción para o uso").Michael Ellman, "Is the traditional model a planned economy?", Socialist Planning, Cambridge University Press, 2014, pp. 46-51 Tanto nos modelos  personalistas de Stalin e Mao como no das burocracias soviéticas posteriores e os novos réximes comunistas ao redor do mundo, o socialismo terminaría limitándose a un réxime de metas de produción para un sistema de empresas estatais entre as cales operaba un intercambio xeral de bens dentro dunha economía monetaria na cal a súa compravenda non era determinante directa dos ingresos.Ver: Rolando Astarita, Video: La experiencia de la URSS (I), Charla "La experiencia de la Unión de Repúblicas Socialistas Soviéticas: ¿capitalismo de Estado o socialismo realmente existente?" (28 de setembro), Semana de la Carrera de Comercio Internacional Jornadas 2011: Tópico Rusia, Universidade Nacional de Quilmes. Este socialismo de "tipo soviético" foi a forma xeneralizada de sistema económico aplicado polos partidos comunistas, e foi considerada como unha alteración "menor" do modelo orixinal de planificación esixido polo socialismo tanto por Marx como por Lenin, pero en realidade só tiña en común coa "primeira fase do comunismo" de Marx (e "socialismo" segundo Lenin) a supresión do mercado como formador dos prezos e a compensación a cada traballador "de acordo á súa achega", pero non chegaba á pretensión do socialismo  leninista dunha planificación consciente da produción concreta de cada ben nunha única división técnica do traballo, planificación que é a condición para a supresión mesma do sistema de prezos e polo tanto da necesidade dunha economía monetaria. Desde Stalin en diante o marxismo do Comintern non tería xa en consideración estas características comúns ao socialismo e ao comunismo, pospoñéndoas á futura "fase superior do comunismo" (Lenin só relegara á fase superior a supresión do Estado e a coordinación comunitaria). Ver: Nikolai Bukharin, The Path to Socialism in Russia, 1967. New York: Omicron Books, p. 178 No colectivismo soviético post-NEP, os bens de produción (e eventualmente os de consumo) eran producidos como mercadorías con valoracións abstractas monetarias, pero ao mesmo tempo os seus prezos e cantidades estaban condicionados por un plan xeral centralizado ao que unha economía de empresas estatais debía adecuarse. Os plans quinquenais baseábanse en metas xerais de produción polas cales as unidades de produción eran compensadas en diñeiro segundo criterios alleos aos prezos polos que eran vendidos os bens de produción, polo cal non operaban cabalmente como mercadorías.Paul Craig Roberts, "My Time with Soviet Economy", The Independent Review, v.VII, n.2, Fall 2002, ISSN 1086-1653, 2002, pp. 259–264 A organización do cálculo económico neste sistema foi problemático para as xuntas de planificación económica e usualmente  dexeneraba nunha provisión racionada dos bens de consumo, sexa por desinterese ou descoñecemento do Estado dos intereses do consumo individual, ou por desabastecemento produto da descoordinación da produción.Rolando Astarita, "¿Qué fue la URSS? (1)" e "¿Qué fue la URSS? (2)"
En case a metade dos países do mundo logo da segunda guerra mundial foi posto en funcionamento este modelo de socialismo baixo  dirigencias marxistas, sexa ou non baixo o nome de partidos comunistas.
miniatura|Mapa dos países que se declararon estados socialistas politicamente comunistas baixo a doutrina marxista-leninista entre 1979 e 1983. Este período marca a extensión territorial máis grande da ideoloxía comunista.
Os territorios máis importantes en ser incorporados polo movemento comunista marxista-leninista foron: primeiro, os que correspondían ás repúblicas que serían asimiladas ao novo Estado da Unión Soviética baixo o control dun mesmo partido comunista, entre os que se atopaban Rusia, Belarús, Armenia, Azerbaidján, Estonia, Xeorxia, Kazakhstán, Kirguizistán, Letonia, Lituania, Moldova, Tadjiikistán, Turkmenistán e Ucraína. A estes agregáronse os países aliñados ou satélites da  URSS en Europa do Leste, América Latina e Asia, cuxos estados serían gobernados por partidos únicos propios (comunistas ou non) baseados no socialismo soviético: Mongolia, Bulgaria, Iugoslavia, Hungría, Checoslovaquia, Polonia, Albania, Alemaña Oriental, Romanía, Cuba, Vietnam do Norte (daquela Vietnam), Corea do Norte, Iemen do Sur, Camboxa (baixo o dominio de Vietnam), China, Laos, Iemen, Etiopía, Angola, Somalia, Congo-Brazzaville, Mozambique, Guinea-Bissau, Benín, Alxeria, Birmania, Nicaragua, Granada e Afganistán entre outros.

No caso de Iugoslavia, Hungría e Checoslovaquia tentouse unha variante de leste mesmo modelo soviético chamado «socialismo de mercado» que tentaba emular a formación de prezos nun mercado por diferentes vías segundo o país (empresas autoxestionarias, estatais competitivas, etc.) pero sen posibilitar o dereito á propiedade privada sobre o capital e a libre empresa en función da ganancia.Alfred Schüller y Hans-Günter Krüsselberg, "Economías de mercado socialistas", Conceptos básicos sobre el orden económico, Folio, 1997, cap. IV, § C, pp. 257-267

As únicas excepcións nas que se concretou o proxecto marxista- leninista orixinario de planificación económica,Peter Boettke, "The Soviet experiment with pure communism", Critical Review: A Journal of Politics and Society, Volume 2, Issue 4, 1988, pp. 149-182 foron o «comunismo de guerra» en Rusia,Zygmunt Bauman, Socialismo: la utopía activa, Nueva Visión, p. 76 o «Gran salto adiante» na China,Eric Hobsbawm, "El final del socialismo", Historia del siglo XX, Crítica, cap. XVI, pp. 464-467 a política do «home novo» inaugurada por Ernesto Guevara en Cuba,Claudia Hilb, "La década revolucionaria", Silencio, Cuba, Edhasa, pp. 22-29 e a «volta ao campo» da Revolución camboxana.Vincent Cook, "Pol Pot and the Marxist Ideal" Só en todos estes breves episodios alcanzouse o que Lenin denominara como socialismo (organización da produción como «unha soa fábrica» máis distribución por función), e nalgúns casos chegouse inclusive ao comunismo no sentido que Lenin aceptaba do termo (ídem máis distribución por necesidade), pero finalmente regresaríase nunha ou outra forma ao socialismo no sentido soviético posbolxevique (stalinista ou pos-stalinista) que é hoxe a súa denominación usual.

Logo da caída do «bloque socialista», os países que permanecen ata o día de hoxe en maior ou menor medida co modelo económico socialista de tipo soviético baixo control de partidos únicos marxistas son Corea do Norte e Cuba. En cambio China, Vietnam e Laos son gobernados por partidos comunistas que decidiron xirar as súas economías reguladas a formas maiormente mercantís e capitalistas.

Ademais do comunismo como foi entendido por Marx e os seus sucesores, existen outras doutrinas comunistas (algunhas previas ao marxismo, outras contemporáneas, e outras posteriores) tales como o anarcocomunismo con fundamento en posturas sociobioloxistas (Piotr Kropotkin, Aldous Huxley) e o comunismo de consellos de base marxista pero non leninista.

Nacemento e concepto do comunismo
Aínda que comunmente asociado co marxismo (as máis das veces na súa interpretación leninista) o termo comunismo é moito máis antigo e coñeceu diversos significados. Na primeira metade do século XVIII, os socialistas utópicos (principalmente os seguidores de Robert Owen e Charles Fourier) fundaron comunidades onde a propiedade era común. Robert Owen falou por primeira vez de comunismo en 1827, referíndose a socialistas e comunistas. Segundo el, estes consideraban o capital común máis benéfico có capital privado. As palabras socialismo e comunismo foron empregadas como sinónimos durante todo o século XIX. 

A definición do termo comunismo é dada despois da Revolución rusa, no inicio do século XX, pois Vladimir Lenin entendía que o termo socialismo xa estaba desgastado e deturpado. Segundo a súa teoría, o comunismo só sería atinxido despois dunha fase de transición polo socialismo.

O concepto de comunismo pode ser entendido de varios xeitos, que cambiaron e se diversificaron ao longo da historia:

 É unha concepción do mundo baseado nos traballos de Karl Marx e Friedrich Engels. Utiliza a análise histórica das transicións nas sociedades humanas, para postular a transición da actual sociedade capitalista cara a outra socialista, e eventualmente cara a outra comunista, e o seu principal obxectivo é o establecemento dunha sociedade sen clases.
 Á sociedade produto destas transicións tamén se lle chama comunismo.
 Ao Movemento político derivado da ideoloxía comunista chámaselle comunismo, e xurdiu desde mediados do século XIX e fíxose importante desde principios do século XX.
 Durante a guerra fría, e a raíz dela, empezouse a chamar erroneamente comunista a aquela persoa que vivise nalgún dos países socialistas baixo a influencia da URSS, e se lle deu a estes países a denominación de comunistas malia ser unicamente socialistas.
 Existen doutrinas teóricas non marxistas erroneamente denominadas comunistas.

É a partir da publicación do Manifesto comunista por Marx e Engels que o termo tomou o seu significado actual:

Doutrina político-económica que se basea na máxima de "de cada un segundo a súa capacidade, a cada un segundo as súas necesidades". O comunismo defende unha sociedade sen clases e sen Estado, á que se chegará mediante unha etapa de estado socialista.

 Bases ideolóxicas 
miniatura|esquerda|A fouce e o martelo, símbolos comunistas
A teoría que dá base á construción do comunismo ten como punto de partida a análise feita por Marx da sociedade capitalista. Segundo el, a propiedade privada dos medios de produción, característica fundamental do capitalismo, só existe coa apropiación da plusvalía pola clase dominante, ou sexa, a explotación do home polo home é fundamental ao capitalismo.

O comunismo defende a conquista do poder polo proletariado (clase traballadora), a abolición da propiedade privada dos medios de produción, e polo tanto a desaparición das clases como categorías socioeconómicas, o cal, finalmente, comportaría a extinción do Estado como ferramenta que materializa o poder de dominación dunha clase sobre outra.

Para chegar a tal sociedade, Marx propón unha fase de transición (o socialismo), coa toma do poder polo proletariado (ditadura do proletariado) para abolir a propiedade privada dos medios de produción e a consecuente orientación da economía de forma planeada co obxectivo de suprir todas as necesidades da sociedade e os seus individuos. Marx entende que, coas necesidades supridas, deixan de existir as clases sociais e, polo tanto, non existe a necesidade do Estado.

Os teóricos máis importantes do comunismo foron, no século XIX, Karl Marx e Friedrich Engels, e no século XX, Vladimir Illich Ulianov "Lenin" "Iosif Stalin" e Mao Tse Tung.

No século XX foron moitos os Estados do mundo que decidiron tomar a vía socialista como camiño cara ao comunismo, sendo o primeiro estado socialista do mundo a Unión de Repúblicas Socialistas Soviéticas (URSS), nada da Revolución de outubro de 1917, guiada nos seus primeiros anos por Lenin, á cal lle seguiron outros, coma China; e outros nos que se realizou un intento de socialismo, coma Vietnam, Cuba, Laos, Sri Lanka, Corea do Norte e a extinta Rep. Pop. do Iemen. Paulatinamente, debido á loita ideolóxica e política que tivo lugar no seo dos seus respectivos Partidos Comunistas (e a posterior "vitoria" da liña capitalista) todos estes Estados foron cambiando o seu modelo socioeconómico polo capitalismo, polo que hoxe en día non existe ningún Estado socialista (a pesar de que dende a óptica burguesa, como se pode albiscar en estruturas coma os medios de comunicación ou a educación, se continúa considerando socialistas a Estados como Cuba ou Corea do Norte).

Despois da Revolución Proletaria, instáurase un Estado socialista, que ten como forma de dominación de clase a ditadura do proletariado, na que o proletariado, por medio do Estado, exerce unha ditadura (é dicir, posúe o poder) sobre a burguesía e as demais "fraccións de clase" (a pequena burguesía, a aristocracia obreira etc.). Ao contrario disto sucedía no capitalismo, no que a burguesía exercía unha ditadura sobre o proletatiado. Polo tanto, no capitalismo habería democracia para a burguesía e no socialismo para o proletariado. No socialismo, os medios de produción pertencen ao proletariado, ao contrario do que encontrabamos no capitalismo.

En todo Estado socialista, mentres existan as clases, ten que haber un Partido Comunista. Ao contrario do que se adoita pensar, o PC non é "unha organización independente do pobo", senón que é a cristalización da relación entre os comunistas e o resto do pobo; é unha relación social. No momento no que non existan as clases, o PC deixará de ser necesario. No socialismo, polo tanto, aínda existen as clases. Pero o obxectivo deste é facer que desaparezan, é alcanzar a sociedade sen clases, a sociedade libre de toda explotación e toda opresión, o comunismo.

A sociedade comunista ten a súa base na propiedade común (isto é, de toda a sociedade) dos bens de produción e segue o principio que Marx propuxo como aforismo: "De cada cal segundo as súas capacidades, a cada cal, segundo as súas necesidades". É dicir, cada persoa, individualmente, proporcionará o que lle sexa posible, o que lle permitan as súas capacidades; e cada persoa, individualmente, apropiarase dos bens producidos en función do que necesite, das súas necesidades.

O comunismo defínese como superación histórica do capitalismo, e apóiase filosófica e cientificamente no materialismo dialéctico e no materialismo histórico, guías filosóficas do coñecemento elevadas a rango de ciencia por Karl Marx e Friedrich Engels. Porén, non podemos considerar o materialismo dialéctico como unha ciencia, senón máis ven como unha cosmovisión ("weltanschauung" en alemán), como unha concepción que abarca todo e nos permite coñecer a realidade.

Adoptou a bandeira vermella cunha fouce e un martelo cruzados (símbolo da unión da clase obreira e o campesiñado), e dende a súa orixe tivo carácter internacionalista.

 O Manifesto Comunista 
miniatura|Manifesto Comunista
Vexa o artigo principal: Manifesto do Partido Comunista

Así comezaban en 1848 Karl Marx e Friedrich Engels o Manifesto do Partido Comunista. Este documento sentou as bases da teoría marxista ou marxismo e proporcionou unha identidade e un ideario básico ao comunismo.

 Teorías e correntes do comunismo 

 Utópicos 


As ideas comunistas desenvolvéronse a partir dos escritos dos chamados socialistas utópicos, como Robert Owen, Charles Fourier e Saint-Simon.

Robert Owen foi o primeiro autor en considerar que o valor dunha mercadoría debe ser medido polo traballo a ela incorporado, e non polo valor en diñeiro que lle é atribuído. Charles Fourier foi o primeiro en defender a abolición do capitalismo e s súa substitución por unha sociedade baseada no comunismo. E o conde de Saint-Simon defendeu que a nova sociedade debería ser planeada para atender o benestar dos pobres. Todos estes autores, entre tanto, propuñan a mudanza social a través da creación de comunidades rurais autosuficientes por voluntarios. Estes autores non consideraron que a sociedade estaría dividida en clases sociais con intereses antagónicos.

 O socialismo científico 

Karl Marx foi o responsable da análise económica e histórica máis detallada da evolución das relacións económicas entre as clases sociais. Marx procurou demostrar a dinámica económica que levou a sociedade, partindo do comunismo primitivo, até a concentración cada vez máis acentuada do capital e o aparición da clase obreira. Esta, ao mesmo tempo sería filla do capitalismo, e a fonte da súa futura ruína. Marx se diferenciou dos seus precursores por explicar a evolución da sociedade en termos puramente económicos, e referirse á acumulación do capital a través da plusvalía de forma máis clara que seus antecesores.

Marx consideraba, ao contrario que moitos dos seus contemporáneos e de moitos críticos actuais, o comunismo un "movemento real" e non un "ideal" ou "modelo de sociedade" producido por intelectuais. Este movemento real, para Marx, manifestábase no movemento obreiro. Inicialmente el propuxo que a clase obreira fixese un proceso de estatización dos medios de produción ao derrubar o poder da burguesía, para despois suprimir totalmente o Estado. Após a experiencia da Comuna de París, el revisa esta posición e pasa a defender a abolición do Estado e o "autogoberno dos produtores asociados". No entanto, tamén diferentemente dos outros autores, Marx acreditaba que a sociedade era rexida por leis económicas que eran alleas á vontade humana. Para el, tanto as mudanzas pasadas, como a Revolución socialista que poría fin ao capitalismo, eran necesidades históricas que fatalmente acontecerían.

 Libertarios 
miniatura|Bakunin.

En 1840, Pierre Joseph Proudhon publica seu libro Que é a Propiedade?, onde, baseándose en informacións históricas, xurídicas e económicas, procura demostrar que toda a propiedade ten na súa raíz un acto de roubo. Proudhon ataca o concepto de renda, o cal comprende como o dereito de esixir algo a troco de nada. E por primeira vez, identifica unha parcela da poboación como produtores de riqueza (os traballadores) e outra como os usurpadores desa riqueza (os propietarios). Conclúe que a propiedade é imposible, e só pode existir como unha ficción xurídica imposta pola forza, a través do Estado. Proudhon conclúe que os cidadáns só estarán libres da imposición da propiedade nunha sociedade onde o Estado non exista, e se declara anarquista.

Diferente dos seus precursoresPrecursores de Proudhon: Max Stirner, William Godwin, entre outros., Proudhon desprezou a relixión e procurou basear a súa análise económica só en feitos e lóxica. Acredita que a mudanza a través da violencia representaría tan só unha mudanza de goberno, sen modificar as relacións sociais. Estas, polo tanto terían que ser reformadas gradualmente, polos propios cidadáns. Alén diso, identificou parte do mecanismo polo cal as contradicións do capitalismo se intensificaban. En Sistema de Contradicións Económicas ou Filosofía da Miseria (1846), Proudhon afirma que despois de ter provocado o consumo de mercadorías pola abundancia de produtos, a sociedade estimula a escaseza polo baixo nivel dos salarios, unha idea que se popularizaría co nome de "crise de superprodución-subconsumo".

Após ter trabado contacto con Proudhon e descrito a súa obra de forma lisonxeira en A Sagrada Familia (1845), Marx pasa a criticalo en Miseria da Filosofía (1847). O embate se intensifica na AIT contra Bakunin, outro anarquista, e leva á asociación á súa fin. O principal punto de discordancia era que, para Proudhon e Bakunin, a Revolución só sería posible coa abolición inmediata do Estado. Xa Marx acreditaba que o Estado podería ser instrumental no proceso revolucionario. Os anarquistas tamén rexeitaban a autoridade, e Marx non. Após a fin da AIT, os adeptos de Proudhon e Bakunin pasan a se chamar comunistas libertarios para se diferenciar dos marxistas, que permanecen usando a denominación de comunistas. A partir de aí, esas dúas correntes do comunismo afástanse e seguiron traxectorias independentes.

 Pos-marxismo 
 Revisionismo 

O movemento comunista, a partir do comezo do século XX, pasou a se dividir en diversas correntes. Inicialmente, o surximento do chamado revisionismo, tamén chamado reformismo, proposto por Bernstein, que consideraba que o aburguesamento da clase obreira tornaba nula a posibilidade dunha revolución socialista e que o socialismo debería adaptarse a esta realidade loitando non polo socialismo, senón pola reforma do capitalismo en bases puramente éticas. Inicialmente rexeitada polo movemento socialista, que entón recibía o nome xeral de socialdemocracia, o reformismo acabou consolidándose como práctica política xeral dos partidos socialistas de masas despois da primeira guerra mundial, cando o asentimento dos partidos socialistas de Alemaña, Francia e Italia en votar a favor dos créditos de guerra nos seus parlamentos revelou a súa aceptación xeral da legalidade burguesa e a súa recusa do "derrotismo revolucionario" (isto é, a busca da revolución socialista mesmo en detrimento dos intereses do Estado Nacional) practicada polos bolxeviques de Lenin.

 Marxismo-leninismo 

Na esteira da Revolución Rusa, crearase unha división entre a Extrema Esquerda do movemento socialista, liderada por Lenin, que promovería o retorno da expresión "comunismo", adoptada por Marx para definirse a si mesma, distinguíndose das correntes socialistas reformistas, que retiveron o nome de socialdemocracia. A concepción bolxevique ou leninista (nas súas diversas correntes) que comprendía que o comunismo fose precedido por un período de transición chamado socialismo, no cal habería a estatización dos medios de produción, permanecería existindo a lei do valor e o uso do diñeiro, entre outras características do capitalismo. Este período de transición desembocaría, polo menos teoricamente, na extinción gradual do Estado e das demais características do capitalismo, constituíndo así o comunismo. As obras que desenvolven esta tese son os escritos de Lenin após a revolución rusa, o libro de Iosif Stalin "Problemas Económicos na Unión Soviética" e en varios escritos posteriores dos seguidores desta corrente, tanto en Rusia como no resto do mundo.

 Consellismo 

Os comunistas, no entanto, víronse diante dunha nova división: por un lado, os comunistas de partido - os adeptos das teses de Lenin de que o partido de vangarda sería un instrumento necesario para a revolución comunista - e, por, outro, os comunistas de consellos, que consideraban os consellos obreiros ou "sovietes" como a forma de organización revolucionaria dos traballadores. A concepción consellista, retomaba a Marx e concibía o comunismo como un modo de produción que substituía o capitalismo, abolindo o Estado, a lei do valor etc., inmediatamente, a través da autoxestión dos consellos obreiros. Aí, esta corrente cuestionaba a idea dun período de transición, colocándoo como contra-revolucionario e produto dun proxecto semi-burgués no interior do movemento obreiro. As principais obras que expresan este punto de vista son: "Principios Fundamentais do Modo de Produción e Distribución Comunista", do Grupo Comunista Internacionalista de Holanda e "Os Consellos Obreiros" de Anton Pannekoek, e varias obras posteriores que desenvolveron estas teses até os días de hoxe, asumindo o nome contemporáneo de autoxestión.

 Escisións posteriores 

Esta división viría seguida por varias outras divisións, principalmente dentro da corrente hexemónica, o marxismo-leninismo, o que deu lugar a diversas tendencias, algunhas continuadoras do legado marxista, como o maoísmo, e outras que negaban o marxismo con teorías capitalistas, como o trotskismo ou o hoxhismo, entre outras.

 Notas 

 Véxase tamén 

Outros artigos
Crítica ó capitalismo
Liberalismo económico
Neoliberalismo
Socialismo
Relixión secular
 De cada cal segundo as súas capacidades, a cada cal segundo as súas necesidades


Categoría:Antifascismo
Categoría:Artigos que toda Wikipedia debería ter (Ciencias sociais)