Vía Láctea

300px|miniatura|Estrutura da Vía Láctea.
300px|miniatura|Diagrama da estrutura galáctica.
miniatura|Vía Láctea.

A Vía Láctea é a galaxia na que está o sistema solar, e polo tanto o planeta Terra. Vista desde a Terra, aparece como unha banda brillante e difusa que rodea toda a esfera celeste, recortada por nubes moleculares que lle confiren un intricado aspecto irregular e dentado. A súa visibilidade vese gravemente comprometida pola contaminación  luminosa. Agás contadas excepcións, todos os obxectos visibles a primeira ollada dende a Terra pertencen a esta galaxia.

A súa idade estimada é de máis de trece mil millóns de anos, durante os cales pasou por varias fases evolutivas ata alcanzar a súa forma actual.}} Formada por centos de miles de millóns de estrelas, a galaxia presenta estruturas diferentes entre si. No bulbo central, de forma alongada, hai unha gran concentración de estrelas, e no centro exacto da galaxia atópase o buraco negro supermasivo Saxitario A*. Ao seu ao redor atópase o disco galáctico, formado por estrelas dos mais diversos tipos, nebulosas e po interestelar, entre outros. É nesta parte prominente da Vía Láctea onde se manifestan os brazos espirais. Ao seu ao redor hai centos de cúmulos globulares. Con todo, a dinámica de rotación da galaxia revela que a súa masa é moito maior que toda a materia observable, e este compoñente adicional denomínase materia escura, cuxa natureza se descoñece.

Desde tempos inmemoriais, a humanidade tratou de describir a natureza da galaxia, á que se fai referencia en innumerables lendas e mitos de diversos pobos. Aínda que xa se propuxo anteriormente, descubriuse, a partir das observacións realizadas por Galileo Galilei cun telescopio, que a banda brillante de aspecto leitoso (da que deriva o seu nome) era en realidade un gran conxunto de estrelas. Con todo, nos dous últimos séculos, a concepción científica da Vía Láctea pasou de ser unha simple nube de estrelas en cuxo centro se atopaba o Sol a unha gran galaxia espiral complexa e dinámica, da que a nosa estrela é só unha entre miles de millóns. Isto sucedeu grazas aos avances na tecnoloxía de observación, que permitiron sondar estruturas máis aló das nubes moleculares.

O sistema solar atópase a medio camiño entre o centro e o bordo do disco, na rexión do brazo de Orión, que en realidade non é máis que unha estrutura menor entre dous brazos principais. Ao redor da galaxia orbitan as súas galaxias satélites, entre as que destacan as Nubes de Magallanes. O Grupo Local é o escaso cúmulo de galaxias do que forma parte a Vía Láctea, e é un dos seus maiores compoñentes.

Segundo as observacións posúe unha masa de 1012 masas solares e é, moi posiblemente, unha espiral barrada. Cun diámetro medio duns 100 000 anos luz calcúlase que contén uns 100 000 millóns de estrelas. A distancia dende o Sol ao centro da galaxia é duns 27 700 anos luz (8,5 kpc).

A Vía Láctea forma parte dun conxunto dunhas corenta galaxias, chamado Grupo Local, do que é unha das galaxias maiores, xunto con Andrómeda e Triángulo. Debido ás curvas de rotación que presenta crese que gran parte da masa da Vía Láctea é materia escura.
 Etimoloxía e mitoloxía 
O nome de Vía Láctea provén do latín e significa camiño de leite. Foi denominada así pola aparencia de banda leitosa de luz tenue que atravesa o ceo nocturno de lado a lado. Esta banda non é máis que a luz emitida polo conxunto de estrelas que forman disco galáctico. En Galiza e noutros lugares de Europa occidental coñécese tamén polo nome de Camiño de Santiago.

Na cultura occidental, o nome "Vía Láctea" deriva do seu aspecto de banda brillante "leitosa" sen resolver que se arquexa polo ceo nocturno. O termo é unha tradución do latín clásico via lactea, á súa vez derivado do grego helenístico. , abreviatura de  (), que significa "círculo leitoso". O grego antigo  () - da raíz -,  ("leite") +  (formando adxectivos) - é tamén a raíz de "galaxia", o nome do noso, e máis tarde de todos eses, conxuntos de estrelas. See the entries for "Milky Way" and "galaxy".

A Vía Láctea era só un dos once "círculos" que os gregos identificaron no ceo, sendo outros o zodíaco, o meridiana, o horizonte, o ecuador, os trópicos de Cancro e Capricornio, o círculo polar ártico e o círculo polar antártico, e dous círculos coluros que pasaban por ambos os dous polos.
miniatura|upright|esquerda|A orixe da Vía Láctea de Tintoretto (circa 1575–1580)

No poema épico de Babilonia Enūma Eliš, a Vía Láctea créase a partir da cola cortada do dragón primixenio da auga salgada Tiamat, posta no ceo por Marduk, o deus nacional babilónico, tras matalo. Críase que esta historia baseábase nunha versión máis antiga de Sumeria na que Tiamat é asasinada por Enlil de Nippur, pero agora pénsase que é puramente unha invención dos propagandistas babilonios coa intención de mostrar a Marduk como superior ás deidades sumerias.

Na mitoloxía grega, Zeus coloca ao seu fillo nado dunha muller mortal, o neno Heracles, sobre o peito de Hera mentres esta dorme para que o bebé beba o seu leite divino e convértase así en inmortal. Hera espértase mentres está a aleitar e entón dáse conta de que está a aleitar a un bebé descoñecido: empuxa ao bebé, parte do seu leite derrámase e produce a banda de luz coñecida como Vía Láctea. Noutra historia grega, o abandonado Heracles é entregado por Atenea a Hera para que o aleite, pero a contundencia de Heracles fai que Atenea arrínqueo do seu peito con dor.

Llys Dôn (literalmente "A Corte de Dôn") é o nome tradicional galés da constelación Cassiopeia. Polo menos tres dos fillos de Dôn tamén teñen asociacións astronómicas: Caer Gwydion ("A fortaleza de Gwydion") é o nome tradicional galés da Vía Láctea, e Caer Arianrhod ("A fortaleza Arianrhod") sendo a constelación da Coroa Boreal.

 Movemento 
A galaxia ten varios movementos superpostos. O dominante é o xiro arredor do centro dos brazos. Ese xiro non ten a mesma velocidade angular en todo o radio galáctico. A ese movemento superpóñense outros, de balanceo do eixe de rotación, de formación /asimilación de estrela polos brazos da galaxia e ondulatorio no plano galáctico (este último, descubrerto en 2025).

 Aparencia 
miniatura|upright|Vista da Vía Láctea cara á constelación Saxitario (incluíndo o centro galáctico), vista desde un lugar escuro con pouca contaminación lumínica (o deserto de Black Rock, Nevada)
miniatura|upright|Un vídeo time-lapse que capta a Vía Láctea xirando sobre o interferómetro ALMA

A Vía Láctea é visible como unha banda difusa de luz branca, duns 30° de ancho, formando arcos no ceo nocturno. Aínda que todas as estrelas individuais a primeira ollada de todo o ceo forman parte da Vía Láctea, o termo "Vía Láctea" limítase a esta banda de luz. A luz orixínase pola acumulación de estrelas non resoltas e outro material situado na dirección do plano galáctico. As rexións máis brillantes ao redor da banda aparecen como manchas visuais suaves coñecidas como nube estelar. A máis conspicua delas é a gran nube de estrelas de Saxitario, unha porción do bulbo central da galaxia. As rexións escuras dentro da banda, como o Gran Rift e a nebulosa Saco de Carbón, son áreas onde o po interestelar bloquea a luz das estrelas distantes. Os pobos do hemisferio sur, incluídos os aborixes incas e australianos, identificaron estas rexións como constelacións de nubes escuras. A área do ceo que a Vía Láctea escurece denomínase zona de evitamento.

 Partes 
miniatura|upright|Fotografía da Vía Láctea, tomada en febreiro de 2021 no estado de Puebla, México.|alt=Fotografa da Vía Láctea tomada en febreiro de 2021, desde San Felipe Otlaltepec, no Estado de Puebla, México.
A galaxia divídese en tres partes ben diferenciadas:
 Halo
 Disco
 Bulbo

 Halo 
O halo é unha estrutura esferoidal que envolve a galaxia, tal e como se ve no diagrama anterior. No halo a densidade de estrelas é moi baixa e apenas ten nubes de gas polo que carece de rexións con formación estelar. En cambio é no halo onde se atopan a maioría de cúmulos globulares. Estas formacións antigas son reliquias da formación galáctica. Estas agrupacións de estrelas debéronse formar cando a galaxia era, aínda, unha gran nube de gas que colapsaba e se ía aplanando cada vez máis. Outra característica do halo é a presenza de gran cantidade de materia escura. A súa existencia deduciuse a partir de anomalías na rotación galáctica. Os obxectos contidos no halo rotan cunha compoñente perpendicular ao plano moi forte cruzando en moitos casos o disco galáctico. De feito, é posible atopar estrelas ou outros corpos do halo no disco. A súa procedencia delátase cando se analiza a súa velocidade e traxectoria así como a súa metalicidade. E é que os corpos do halo presentan unha compoñente perpendicular ao plano moi acusada ademais de ser corpos formados antes cós do disco. Tamén é moi probable que unha estrela de poboación II (pobre en metais) pertenza ao halo, pois estas son máis antigas cás de poboación I (ricas en metais).

A masa en estrelas deste compoñente é moi baixa, de ao redor de mil millóns de masas solares; unha gran parte da masa do halo galáctico está en forma de materia escura.

 Disco 
miniatura|Vista do núcleo desde a Terra.
O disco componse, principalmente, por estrelas novas, de poboación I. É a parte da galaxia que máis gas contén e é nel onde aínda se dan procesos de formación estelar. O máis característico do disco son os brazos espirais que son catro: dous brazos principais Escudo-Centauro e Perseo, así como dous secundarios —Saxitario e Norma— (no canto de catro brazos similares entre si, como se pensaba antes).

Durante 2008 un grupo de astrónomos anunciou o descubrimento dun novo brazo espiral na nosa galaxia, concretamente un enorme fragmento ata o de agora descoñecido; crese que o novo brazo espiral é, en realidade, o tramo final e máis distante do brazo de Escudo-Centauro, unha das dúas ramas principais. De confirmarse, os autores demostrarían que a Vía Láctea posúe unha sorprendente simetría nas súas formas, xa que este novo brazo sería a contraparte simétrica do de Perseo. Hai que ter en conta que a nosa posición na Vía Láctea —a metade de camiño entre o seu centro e o seu bordo, e practicamente no plano galáctico— dificulta en gran medida o estudo da estrutura espiral da nosa galaxia.

O noso sistema solar atópase no brazo Orión ou Local, que forma parte do brazo espiral de Saxitario, de alí o seu nome de «Local». Estas formacións son rexións densas onde se compacta o gas e dáse a formación de estrelas. Os brazos son, en realidade, ondas de densidade que se desprazan independentemente das estrelas contidas na galaxia. O brillo dos brazos é maior que o resto das zonas, porque é alí onde se atopan as xigantes azuis (estrelas de tipo O, B), que son as únicas que poden ionizar grandes extensións de gas. Estas estrelas de curta vida nacen e morren no brazo espiral, converténdose así en excelentes marcadores da súa posición. Outros trazadores dos brazos espirais son as rexións HII (nubes de hidróxeno ionizado), orixinadas precisamente por eses xigantes azuis. Estas nubes volven emitir, no rango da luz visible, a enerxía captada no ultravioleta ou noutras frecuencias máis curtas. Son altamente enerxéticas, pois foron ionizadas polos potentes xigantes azuis, que varren extensas áreas cos seus ventos estelares.

As estrelas de vida máis longa como o Sol xa non serven como marcadores, xa que teñen tempo ao longo da súa vida de entrar e saír repetidas veces nos diferentes brazos espirais da galaxia. Estas estrelas poden atoparse tamén fóra dos brazos.

Así como a galaxia se compon de dúas partes segundo o seu grosor, halo e disco, o disco tamén: disco delgado e disco groso. Crese que o disco groso é o remanente dun segundo proceso de colapso e aplanamento da galaxia. Do mesmo xeito que o halo é o remanente do colapso inicial, o disco groso o sería dunha segunda fase de colapso.

Estas formacións son rexións densas onde se compacta o gas e, xa que logo, dáse a formación de estrelas. Os brazos son, en realidade, ondas de densidade que se desprazan independentemente das estrelas contidas na galaxia. O brillo dos brazos é maior có resto das zonas porque é alí onde se atopan as estrelas xigantes azuis. Estas estrelas de curta vida nacen e morren no brazo espiral converténdose así en excelentes marcadores da súa posición. Outros trazadores dos brazos espirais son as rexións HII (nubes de hidróxeno ionizado). Estas nubes reemiten a enerxía captada facéndose visibles. Son altamente enerxéticas pois foron ionizadas polas potentes xigantes azuis que varren extensas áreas cos seus ventos estelares. As estrelas de vida máis longa sairán e entrarán repetidas veces nos diferentes brazos espirais da galaxia.

Así como a galaxia se compón de dúas partes segundo o seu grosor (halo e disco), o disco tamén se divide en dúas partes: Disco delgado e disco groso. Crese que o disco groso é o remanente dun segundo proceso de colapso e esmagamento da galaxia. Así como o halo é o remanente do colapso inicial o disco groso seríao dunha segunda fase de colapso.

O disco está unido ao bulbo galáctico por unha barra de radio de 3,9 quiloparsecs,López-Corredoira, M., A. Cabrera-Lavers, T. J. Mahoney, P. L. Hammersley, F. Garzón, C. González Fernández. «The Long Bar in the Milky Way. Corroboration of an old hypothesis.» en cuxo interior pode existir á súa vez unha barra menor (algo que ocorre en bastantes outras galaxias espirais barradas). Hai ademais elevada formación estelar nun dos seus extremos polo menos.

A barra maior está cinguida á súa vez por un anel de 5 kiloparsecs de radio, que concentra, ademais dunha gran cantidade do hidróxeno molecular da galaxia, unha gran actividade de formación estelar. Devandito anel é a estrutura máis notable da nosa galaxia e, visto desde outras galaxias exteriores, sería a súa zona máis prominente.Universidad de Boston, «Galactic ring survey.» Deste anel emerxen os brazos espirais.

Recentemente suxeriuse que a galaxia elíptica anana de Saxitario pode ser a responsable da estrutura espiral da nosa galaxia, axudando a dar forma aos brazos espirais, modelando a barra central e distorsionando as súas rexións exteriores.

Crese que a nosa galaxia ten posiblemente entre 4000 millóns e 8000 millóns de masas solares de hidróxeno neutro, ademais da metade desa masa na forma de hidróxeno molecular. Mentres que o primeiro chega máis aló do espazo ocupado polas estrelas —pero a rexión central apenas ten gas nesa forma—, gran parte do segundo está concentrado no anel mencionado antes, e —excepto na rexión máis interna da Vía Láctea— a densidade de hidróxeno molecular na rexión central da galaxia tamén é baixa.
Inicialmente pensábase que a taxa de formación estelar da nosa galaxia sería de até cinco masas solares por ano; con todo, estudos máis recentes realizados con axuda do telescopio de infravermellos Spitzer suxiren unha taxa moito menor, de apenas unha masa solar por ano, e outro tamén suxire que a nosa galaxia, xunto á de Andrómeda, áchase no que no diagrama de cor-magnitude para galaxias coñécese como o val verde: unha zona intermedia entre a secuencia vermella (galaxias que non forman estrelas, moitas delas galaxias elípticas) e a nube azul (galaxias que forman estrelas a gran ritmo, moitas delas galaxias espirais), caracterizada por unha progresiva diminución da formación estelar ao irse acabando o gas a partir do cal nacen as estrelas, calculándose que esta acabará dentro de 5000 millóns de anos, incluso contando co aumento da formación estelar que levará á súa colisión futura coa Galaxia de Andrómeda. Isto foi reforzado por estudos máis recentes que mostran que, sen incluír os seus brazos espirais, a Vía Láctea ten unha cor máis guindada que outras galaxias espirais similares, o que implica que a súa actividade de formación de estrelas está relativamente próxima a acabar; de feito é só algo máis azulada que as galaxias máis azuis da secuencia vermella e está entre as máis brillantes e vermellas das galaxias que aínda seguen formando estrelas.

Estudos recentes revelan que a nosa galaxia é atípica por non sufrir nos últimos 10 000 millóns de anos ningunha fusión importante con outra, sobre a base dos seus baixos momento angular, metalicidade, tamaño e número de estrelas, formando estrelas de maneira bastante constante e tido unha evolución relativamente tranquila, a diferenza do que sucedeu con numerosas outras galaxias espirais como Andrómeda, as cales adquiriron o seu tamaño e masa actuais debido á absorción de numerosas galaxias menores. Iso tamén implica que unha colisión entre dúas galaxias espirais non ten por que crear sempre unha galaxia elíptica, senón que pode dar lugar a unha galaxia espiral maior.

Esta parte da Vía Láctea ten unha masa de 60 000 millóns de masas solares en forma de estrelas e unha luminosidade de entre 15 000 e 20 000 millóns de veces a do Sol.

 Bulbo 
miniatura|upright|Centro galáctico.
O bulbo ou núcleo galáctico sitúase, como é lóxico, no centro. É a zona da galaxia con maior densidade media de estrelas. Aínda que a nivel local pódense atopar algúns cúmulos globulares con densidades superiores. O bulbo ten unha forma esferoidal achatada e vira como un sólido ríxido. Por outra banda sábese que no noso centro galáctico hai un gran burato negro dunhas 2,6 millóns de masas solares. A súa detección foi posible a partir da observación dunhas estrelas que viraban ó redor dun punto escuro a velocidades de máis de 1500 km/s.

Investigacións moi recentes suxiren que a nosa galaxia carece dun bulbo central como o que ten a Galaxia de Andrómeda (ou si existe é moi pequeno), formado a partir da colisión e fusión de galaxias preexistentes, e no seu lugar ten un pseudobulbo, consecuencia da formación dunha barra no seu centro, o que a fai similar a NGC 4565.

A masa concentrada en estrelas deste compoñente estímase en 20 000 millóns de masas solares, e a súa luminosidade en 5000 millóns de veces a do Sol.

miniatura|upright|Vista da Vía Láctea desde outras galaxias (NGC 253, Maffei 1 e Messier 64).

 Distorsión 
O disco galáctico non é totalmente plano, senón que é alabeado cara a arriba por unha beira e cara a abaixo pola contraria. Este efecto, descuberto nos anos 1970, parece ser producido por un choque con outra galaxia (que podería ser Saxitario), segundo están a deixar de manifesto os datos liberados polo Observatorio Espacial GAIA. Os álabes teñen un movemento de precesión, xirando arredor do centro da galaxia nuns 600-700 millóns de anos, é dicir, a cousa de 1/3 da velocidade típica dunha estrela arredor do centro galáctico.

 Formación 
A Vía Láctea comezou como unha ou varias pequenas sobredensidades na distribución da masa do Universo pouco despois do big-bang. Algunha desas sobredensidades foron a orixe dos cúmulos globulares nos cales as estrelas máis antigas permaneceron no que hoxe é a Vía Láctea. Esas estrelas e cúmulos agora forman o halo estelar da galaxia. Aos poucos milleiros de millóns de anos do nacemento das primeiras estrelas, a masa da Vía Láctea era o suficientemente grande como para xirar con relativa velocidade. Debido á conservación do momento angular, isto levou a que o medio gasoso interestelar colapsase nunha forma de disco máis ou menos esférica. Polo tanto, posteriores xeracións de estrelas formáronse neste disco espiral. A meirande parte das estrelas máis novas, incluído o Sol, obsérvanse no disco.

Dende que as primeiras estrelas comezaron a formarse, a Vía Láctea medrou a través da fusións de galaxias e da acreción do gas directamente dende o halo galáctico. En 2022 téñense identificado 6 galaxias que foron absorbidas pola Vía láctea, estando en discusión unha sétima. A Vía Láctea na actualidade atópase nun proceso de extracción de material das súas dúas galaxias satélites máis próximas, a Gran e a Pequena Nube de Magalhães, a través da corrente magallánica. A acreción directa de gas pode observarse en nubes interestelares como a nube de Smith. Para o seu estudo están a usarse datos do satélite GAIA, que xa ten permitido predicir a evolución do choque entre a Vía Láctea e a galaxia de Andrómeda.

 Idade 
As idades das estrelas individuais da Vía Láctea poden estimarse medindo a abundancia de elementos radioactivos de longa vida, como o torio-232 e o uranio-238, e comparar os resultados coas estimacións da súa abundancia orixinal, unha técnica chamada nucleocosmocronoloxía. Estas estimacións dan uns resultados duns 14,0 ± 2.4 Ga para a estrela CS 31082-001 e duns 13,8 ± 4 Ga (Gigaannum) para BD+17° 3248. Cando se forma unha anana branca, comeza a experimentar arrefriamento radiante e a temperatura da superficie diminúe constantemente. Medindo as temperaturas da máis fría desas ananas brancas e comparándoas coas temperaturas iniciais previstas pode estimarse unha idade. Con esta técnica, a idade do cúmulo globular M4 estimouse en 12,7 ± 0.7 Ga. Os cúmulos globulares están entre os obxectos máis vellos da Vía Láctea, polo que permiten fixar un límite inferior na idade da galaxia.

En 2007, estimouse a idade dunha estrela do halo galáctico, HE 1523-0901, en 13 200 millóns de anos, ao redor de 500 millóns de anos menos que a idade do Universo. Como o obxecto máis vello coñecido da Vía Láctea nese tempo, esa medida situou un límite inferior na idade da galaxia. Esa estimación foi determinada usando o UVES (Ultraviolet and Visual Echelle Spectrograph) do Very Large Telescope para medir as forzas relativas das liñas espectrais causadas pola presenza de torio e outros elementos creados polo proceso-r (un proceso de captura neutrónica para elementos radioactivos que se dá en condicións de alta temperatura e alta densidade neutrónica). As forzas das liñas indicaban a presenza de diferentes isótopos elementais, dos cales podía estimarse a idade da estrela usando a nucleocosmocronoloxía.

A idade das estrelas no delgado disco galáctico tamén foron estimadas usando a nucleocosmocronoloxía. Coas medidas destas estrelas estimouse que o disco formouse hai uns 8.800 (± 1.700) millóns de anos. Eses datos suxiren que houbo un hiato de case 5 000 millóns de anos entre a formación do halo galáctico e do disco.

Os datos de Gaia, permitindo afondar na arqueoloxía galáctica, aumentarán a precisión das estimacións de idade.

 Notas 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 
 Thorsten Dambeck in Sky and Telescope, "Gaia's Mission to the Milky Way", marzo de 2008, p. 36–39.
 Cristina Chiappini, The Formation and Evolution of the Milky Way, American Scientist, novembro/decembro de 2001, pp. 506–515





 Outros artigos 
 Willkamayu, o seu nome inca.
 Ligazóns externas 
 Mapa en 3D da Vía láctea
 Panorama da Vía Láctea (9 billóns de píxeles) .

Categoría:Vía Láctea
Categoría:Artigos que toda Wikipedia debería ter (Ciencia)