Baleira

Baleira é un concello da provincia de Lugo, pertencente á comarca da Fonsagrada. Segundo o IGE no 2015 tiña 1380 habitantes (1584 no 2009, 1684 no 2006, 1729 no 2005, 1778 no 2004, 1800 no 2003). O xentilicio é .
 Xeografía 
A comarca da Fonsagrada encrávase nas Serras Orientais galegas, integrada por un relevo moi accidentado e montañoso. A sucesión de montañas que conforma toda a comarca serve de fronteira natural entre Asturias e a meseta lucense. Limita coas serras de Cuias e de Uría no leste, no oeste coas do Miradoiro, Vaqueiriza e Puñago, e polo sur coas de Foncuberta e Llouxas. Estas serras, xunto coas de Lastra, Follabal e Invernal, situadas na parte central da comarca, conforman as cabeceiras dos principais colectores hidrográficos: os ríos Neira, Eo e Navia. As elevacións máis importantes encóntranse na serra do Pozo, con altitudes máximas no alto do Padornelo (958 m), Penas de Pasadama (1049 m) e o Monte Panda (833 m). Na serra da Lastra a altitude media é de 736 m, destacando os montes de Candón (923 m), O Chao (790 m), Candán (849 m) e Cordeira (858 m).

Outros cumios de importancia son o monte Lagúa (942 m), Bieira (1001 m), A Matanza (815 m), O Ramallo (913 m), Mermella (904 m), O Pradoiro (1029 m), Pena Corista (1000 m), Pozo da Lagoa (1000 m), Penas de Outeiro (823 m) e os montes Zarra e Teixeiro (758 m).

 Hidroloxía 
Ademais dos tres ríos principais, Navia, Eo e Neira, outros afluentes destes son o Córneas, Muíños, Fonte das Veigas, Trabeiro, Candal, Castiñeira, Veiga, Liñeira, Os Mosqueiros, Rego de Martín, río Pousada, río Vilares e río Cabana.

 Climatoloxía 
Toda a comarca, por ser unha zona interior de montaña de elevadas altitudes e relativamente afastada do mar, o que non permite un grande influxo oceánico, determina un clima de montaña, de temperaturas extremas, con invernos fríos e veráns curtos e moderados. Tamén hai numerosos factores locais que posibilitan a existencia de microclimas máis benignos, sobre todo nas zonas de escasa altitude ou nos pequenos vales ben orientados. Os microclimas ocasionan gran diversidade de biótopos que incrementan o valor ecolóxico da zona.

As precipitacións aproxímanse aos 1.754 mm. Dentro dun ano a media de días de choiva e de 120 a 130 días. As temperaturas oscilan entre 8 °C e 10 °C, chegando incluso aos 14 °C.

 Vexetación 
Hai variedades de interese excepcional, tanto polos endemismos coma polas comunidades vexetais existentes. Nas diferentes altitudes distribúense carballos, meloxos, bidueiros, teixos, faias, abrairas, abruñeiros e xardóns, que posibilitan a supervivencia invernal das especies animais, ás que lles ofrecen alimento e refuxio. A matogueira, formada por uces, xestas, carqueixas, piornos e carpazas, ocupa unha ampla superficie das serras, protexendo o chan das ladeiras e cumios da erosión. Na parte setentrional do municipio encóntrase o bosque da Marronda, espazo natural protexido pola súa riqueza forestal e ecolóxica.

 Historia 
Da época en que Galiza estaba cuberta por un mar pouco profundo, hai millóns de anos no período Ordovícico, nalgún substrato presente no concello de Baleira aparece Cruziana, rastros de animais mariños como trilobites.

Nos traballos arqueolóxicos realizados na Cova dos Mouros, detectouse evidencias de ocupación humana no Neolítico.

No Campo da Matanza hai varias medorras que están catalogadas no Plan Xeral de Ordenación Municipal (PXOM) de Baleira. Pero non é o único lugar identificado con sepulcros prehistóricos da época megalítica, pois nos cumes dos montes da Cruz da Nena, A Panda, Restelo ou do Val Pedroso existen máis.

Os primeiros vestixios arqueolóxicos datan da cultura castrexa. Hai uns catorce castros, entre eles: o castro de Albaredo, castro de Antiguallas, castro de Cubilledo, castro da Degolada, castro do Tesouro, castro da Pereira, castro de Quintá, castro de Valdería, castro de Vilar e castro de Vilar dos Adrios.

Durante a dominación romana, estes explotaron varios recursos na zona como a mina de ouro no monte de Vilagarcía, que tamén consta recollida no PXOM.

No Parochiale suevorum do reino suevo galego, Baleira estaba adscrita á diocese de Lugo.

Arredor do ano 813, reinando Afonso II o Casto, librouse unha batalla cos mouros nas proximidades de Esperela, no lugar do Campo da Matanza. Segundo a lenda, onde chegou o sangue costa abaixo, edificouse unha igrexa. Neste último lugar descubríronse a principios de século varias sepulturas con restos humanos e anacos de armaduras e esporas. Recordando este feito existía na fachada do concello un escudo que representaba a un soldado cristián atacando uns árabes. 

Nunha doazón de terreos no lugar da Muíña (escrito Mullina) contra o ano 1234 aparece Valeira con uve (Valeyram),  o que pode indicar que o nome do concello derivaría de val. 

Outro escrito do 23 de febreiro de 1466 sinala que a freguesía de Librán no vale da Valeyra é posesión de Pedro Bolaño, o xenro rebelde de Pardo de Cela.

Hai máis documentos de séculos posteriores que escriben o nome co uve (Valleyra, Valeyra). Por exemplo no tombo do mosteiro de Montecubeiro de 1566 aparece Valeira, ou no mapa gravado en placa de cobre do Regno di Galicia editado en Roma no ano 1696 por Domenico de Rossi, gravan o Val de Vayera.

En 1809 arrasaron o municipio os exércitos napoleónicos mandados por Soult, que perseguían ao xeneral británico, o escocés sir John Moore. Incendiaron A Fontaneira, pero os veciños de Baleira, dirixidos por Xosé María Páramo e Montenegro xunto cos veciños de Neira de Xusá e Castroverde, fixéronlles fronte. O exército francés foi perseguido sen cuartel polos termos do municipio e seguindo unha liña paralela con algunhas poboacións como Puñago, Pradeda e o Cádavo, pola cima da Serra da Vaqueiriza, deixando trazada unha pequena corredoira no camiño que, tempo despois coñeceríase como camiño francés e que, coincide co de peregrinación a Santiago dende A Fonsagrada (outro nome que tamén se lle dá e o de Camiño Primitivo).

Un dos xefes das alarmas foi Gonzalo Manuel Osorio. Nalgunhas parroquias do concello como na da Braña, por onde pasou o xeneral François Fournier-Sarlovèze o 8 de marzo de 1809 con máis de 2000 efectivos, non houbo mortes. Puido haber afrancesados e outros que simplemente non querían loitar para seguir con vida. Poren, entre A Lastra e A Fontaneira houbo enfrontamentos entre os exércitos causando o falecemento tamén de civís.

Os veciños da parroquia de Cubilledo no outono de 1809 quéixanse antes os tribunais, de ter que soportar ás tropas españolas, as cales segundo eles deixaron moito sufrimento e a parroquia pobre e aniquilada por obrigalos a darlles racións de pan e carne, aloxamentos e outros utensilios. E encima alegan eles que lles fan contribuír á capital de Lugo con pagamentos e tributos sen ningunha rebaixa nin satisfacción algunha.

A finais do 1812 os veciños dos coutos de Vilaselle, Fonteo, A Fontaneira e Córneas, dan poder a un representante para que os defenda antes os tribunais da imposición de obriga de dar servizo o cuartel militar de Ferreiros, gravame que aseguran, nunca tiveron. Ademais quéixanse do sufrimento continuo de dar servizo de bagaxes, aloxamentos e racións a soldados que transitan de Lugo a Asturias ou da zona de Mondoñedo a Castela.

Durante a Idade Media e o antigo Réxime as parroquias repartíanse entre as xurisdicións de Baleira, Castroverde, Neira de Rei e Pena Maior, sen contar o couto de Córneas. O concello de Baleira formouse en 1813.

Na época das faccións carlistas, estes efecturaron algunhas accións en diversos lugares do concello,  como a realizada na terceira guerra carlista, onde unha partida de doce homes armados queimou os libros e papeis do rexistro civil de Baleira, na tarde do 5 de abril de 1873.

Baleira como o resto do territorio galego sufriu ao longo do tempo a extorsión militar, e os arquivos dan proba entre outras cousas da esixencia de homes para a guerra pero tamén da enorme rebeldía e insubmisión dos galegos, que non deixaron de opoñerse a esa opresión por diferentes medios. Como exemplo do trauma militarista ou antimilitarista, segundo se prefira, o 19 de maio de 1909, cando o estado español invadía Marrocos, o concello de Baleira declarou prófugos a 10 veciños.

Os resultados do plebiscito do 28 de xuño de 1936 para o proxecto de Estatuto Galego foron 2.322 votos si, 25 non e 0 en branco.

Logo do golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 o fascismo tamén levou o terror ao concello, provocando varias mortes, violacións, traballos forzados, roubos, etc.

No 1957 o Estado decretou a ocupación de varios montes de Baleira para repoboalos: A Cruz da Nena, A Vacariza, Serra do Pozo, Penas, Monteiro, Fontoira e Restelo. O ministerio alegaba que eran montes improductivos, pero a realidade é que neles pastaban centos de cabezas de gando e sementábanse diferentes variedades de cereais. Esta expropiación forzosa provocou a emigración de parte da poboación baleiresa debido a que lles privaron do uso de centos de hectáreas para o seu sustento, tal e como contan varias testemuñas directas das parroquias afectadas.

Logo da ditadura, a veciñanza de Baleira elixiu nas eleccións municipais do 1979 a once representantes na corporación municipal, pero debido á baixada de poboación, dende o 2003 son nove.

A comezos do século XXI, empresas de fóra empezaron a aproveitar os recursos eólicos dalgúns montes mediante a instalación de aeroxeradores.

Tamén se iniciaron diversas concentracións parcelarias. Entre o 2005 e o 2007 tramitouse a firmeza das Bases Definitivas nas parroquias da Braña, A Esperela, Fonteo, Librán e Pousada.

 Sociedade e economía 
miniatura|Lugar de Millares na parroquia da Braña.
O concello mantivo a súa poboación relativamente estable entre 1860 e 1950; pero na década de 1960 comezou a declinar a poboación, acentuándose este descenso nos últimos tempos (ver cadro). É unha das zonas da provincia que máis emigración tivo, presentando hoxe en día unha densidade de poboación moi baixa (9,5 habitantes/km²). A adversidade climática, unha estrutura da terra moi fragmentada, a falla de axudas e a aspiración a mellorar o nivel de vida adverso, foron as causas principais que motivaron o desprazamento rural.

Baleira posúe unha economía de carácter rural, baseada no sector primario, onde a principal actividade é a gandeira e a forestal. A respecto da agricultura, pódese falar dunha economía de autoconsumo, con pouco espazo cultivado e na súa maior parte dedicado a horta, patacas ou millo para o gando, coa excepción dalgúns viñedos que se cultivan aproveitando os microclimas máis quentes da rexión. Nos vales do Eo e do Neira, as explotacións están dedicadas na súa maior parte á produción de carne, o que fai que abunden as pradarías e os pasteiros. O sector gandeiro é a base económica do municipio, ocupando o 73,9 % da poboación activa. Caracterízase por un claro predominio das explotacións de gando bovino. Sobre todo das razas rubia galega e asturiana dos vales, de aproveitamento cárnico; aproximadamente o 5,8 % son explotacións de produción láctea de pequeno tamaño, entre 8 e 10 cabezas. O gando porcino e ovino completan a explotación gandeira, que case sempre esta ao servizo do autoconsumo.

miniatura|Escudo na antiga casa do concello.
Dentro da explotación madeireira hai que destacar o importante valor do sub-sector. Aínda que escaso, destaca a existencia de fábricas transformadoras da madeira, ferro e aluminio; hai documentada a existencia dalgunhas minas de ferro, zinc e de ouro localizada en Mendreiras, parroquia de Martín. O sector secundario é practicamente nulo, sendo o seu principal expoñente a construción que apenas está representada. O sector terciario experimentou nos derradeiros 20 anos un importante desenvolvemento, que se reflicte no aumento de servizos administrativos, financeiros e comerciais, todos eles concentrados na capitalidade municipal. A posta en marcha da Fundación para o Desenvolvemento da Comarca, dentro do Plan de Desenvolvemento Comarcal de Galicia, está supoñendo un apoio eficaz para a revalorización dos recursos naturais destas zonas de montaña.

 Poboación 

 Censo total 1380 (2015) Menores de 15 anos 72 (5,22 %) Entre 15 e 64 anos 773 (56,01 %) Maiores de 65 anos 535 (38,76 %)

   Evolución da poboación de Baleira entre 1860 e 2012 -
      1860
    1900
    1930
    1940
    1950
    1960
    1981
    1991
    1995
    2001
    2002
    2003
    2004
    2012
       5423
     4768
     4667
     5401
     4703
     4202
     2610
     2024
     2130
     1888
     1845
     1800
     1778
     1448
     Fontes: INE e IGE
(Os criterios de rexistro censal variaron entre 1860 e 2012, e os datos do INE e do IGE poden non coincidir.)


 Arquitectura 
miniatura|Construción característica da zona na parroquia da Degolada.
En todo o termo municipal sucédense as mostras de vestixios pertencentes á cultura castrexa: castros de Antiguallas, Vilar dos Adrios ou Quintá, entre outros.

Entre a arte sacra destaca a igrexa de San Miguel da Braña do século XI.

A igrexa de San Pedro da Esperela foi reconstruída sobre restos románicos no século XVIII. Da primitiva fábrica conservase o presbiterio e un arco de medio punto. No interior destacan dous retablos barrocos e dous cálices de prata cincelada, datados no século XVIII. Da súa estrutura externa sobresae a torre de cadeirado de granito; Santiago de Córneas, construída no século XVIII e con retablo barroco de dous corpos e tres rúas no seu interior.

A igrexa de Santa María Madalena de Retizós data de finais do século XVII ou principios do século XVIII. No seu interior destacan un retablo maior barroco e varias esculturas, algunha delas datada no século XVIII.

Outras igrexas son a de Santiago de Cubilledo (s. XVIII), Fontaneira (s. XVIII), Esperela (s. XVIII) e Santa María de Retizós (s. XVII-XVIII). O patrimonio relixioso complétase con varias capelas coma as de Castro, Vilarín, Cabreira, Castelo e Santa Bárbara.

Ademais, dentro do patrimonio civil destacan a casa-pazo de Albaredo, en Córneas, e a casa de Luaces en Vilaselle. E na arquitectura popular destacan as pallozas, cabozos e trobos espallados por todo o municipio, así como os hórreos de Córneas, Martín e Vilar de Adrios.

 Feiras, festas e tradicións 
A feira do Cádavo celébrase o día 12 de cada mes.

 Festas 
 Festa de San Cristovo no Cádavo (12 de agosto); 
 Festa de San Lourenzo en Pousada (10 de agosto); 
 Festa de San Ramón en Córneas-Gasalla (31 de agosto); 
 Festa de Santiago en Martín e A Fontaneira (Romaría de San Bernabeu) o 25 de xullo.
 Festa de San Bernabeu da Xesteira (parroquia de Martín) 12 de xuño.
 Festa de San Xoán na Lastra (24 de xuño).
 Festa de Santa Mariña de Librán (17 de xullo).
 Festa de Santa Mariña de Fonteo (15 de agosto).
 Festa de San Miguel na Braña (29 de setembro).

 Turismo 
miniatura|Antiga casa do concello no Cádavo.
A través do Plan Leader de desenvolvemento rural da Unión Europea, estase habilitando unha ruta turística na fraga da Marronda, un dos bosques de faias máis importantes de Europa, sen contar un bo número doutras especies. A ruta iníciase no Cádavo e vai até Sampaio, pasando por Fonteo onde se localiza o nacemento do río Eo. O percorrido visita varios lugares: Cortevella, Martín e Mendreiras e pódese facer cun percorrido medio de 18 a 25 km segundo conveña.

Dende o ano 2011 Baleira conta coa ruta homologada de sendeirismo PR-G 145 "Ruta da Marronda - Alto Eo". É unha ruta sendeirista circular de 21 km.

Ademais, como ruta cultural-turística, pasa por este concello o Camiño de Santiago (a Ruta do Camiño Primitivo), o máis utilizado polos peregrinos durante a Alta Idade Media. Merece a pena tamén deterse nas numerosas mostras de arquitectura rural da zona: cabozos e pallozas.

Na gastronomía, o cocho e os seus derivados, o mel, a caza e a pesca están representados nos pratos típicos do lugar, sempre acompañados de salsas a base de balocas e cogomelos, colleitados nos espazos naturais de gran riqueza forestal e ecolóxica.

No apartado etnográfico, durante as longas noites de inverno, arredor da lareira creábase o ambiente propicio para transmitir o rico patrimonio que a literatura popular da zona posúe. Os veciños reuníanse á caída do serán para contar historias de casa en casa ou ir de "polavila", como se coñece a tradición que transmite verbalmente a cultura ancestral destas terras.

O cego dos Vilares, tamén coñecido coma o cego da Fontaneira (ou Florencio da Fontaneira) foi un home moi querido polos lugareños e recordado dende a súa morte. Marchaba polas aldeas onde o requirían cantando romances e lendarias historias.

Tamén era coñecida unha parella que aparecía ás veces nas festas cunha meniña, que era a encargada de contar os contos ao son da música que tocaban os maiores; case sempre eran coñecidos polo nome da "Ramboia", pois era con esa cantinela coa que case sempre empezaban.

 Galería de imaxes 

 Parroquias 

 Lugares de Baleira 
Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Baleira ver: Lugares de Baleira.

 Notas 

 Véxase tamén 

 Outros artigos 

 Eleccións municipais en Baleira

 Ligazóns externas 
 Páxina web do Concello de Baleira
 PR-G 145 Ruta da Marronda - Alto Eo - SEGATUR

Categoría:Baleira
Categoría:Artigos destacados sobre Galicia