Ribeira

Ribeira é un concello da provincia da Coruña, pertencente á comarca da Barbanza. Segundo o IGE en 2020 tiña 26.848 habitantes (27.778 no 2012, 27.699 no 2011, 27.504 no 2010). O seu xentilicio (véxase no Galizionario) é «».

 Xeografía 
 Situación 
O concello de Ribeira ocupa o extremo da península do Barbanza, asomándose ás rías de Arousa e de Muros-Noia.

 Orografía e hidrografía 
A maior parte do territorio ocúpano os contrafortes da serra do Barbanza, singularmente o Monte da Curota e o Monte da Cidá, de cuxos 500 m. de alto baixan numerosos regatos encaixados en vales estreitos, como o de Artes.

Merece especial consideración o conxunto formado polo Complexo Dunar de Corrubedo e a Lagoa de Carregal e Vixán, declarado parque natural, e a illa de Sálvora, pertencente á parroquia de Aguiño e o Parque nacional das Illas Atlánticas, en fronte da península do Grove (na península do Salnés).

 Demografía 
 Censo total (habitantes) 26.848 (2020) Menos de 16 anos 3.810 (14,19 %) Entre 16 e 64 anos 17.377 (64,72 %) Máis de 64 anos 5.661 (21,09 %)

 Historia 
Como en toda A Barbanza, abundan os restos megalíticos, entre os que cabe mencionar o dolmen de Axeitos. Da idade de bronce é a Pedra das Cabras, petróglifo situado na parroquia de Palmeira.

Da época castrexa destacan dous poboados: o castro do Monte da Cidá e mailo castro de Artes.

Os fomentadores cataláns que chegaron no século XVIII construíron fábricas de salgadura. No século XIX introducíronse as novas técnicas de conservación e envasado en folla de lata, co que as fábricas se reconverteron e deron lugar ás conserveiras actuais.

 Cultura 
 Toponimia 
Ribeira é palabra galega procedente do latín RIPARIA, 'franxa de terra que está ao lado dun río, dun lago ou do mar'. Esta forma documentase por vez primeira nun testamento dado en 1387: Item mando a Sta. Ougea de Ribeira hua libra de cera en huun frolal et outra libra de azeite. As formas escritas con b son xerais para este topónimo até 1607, cando se documenta a grafía Santa Eugenia de Riveira. Desde ese momento, nas mencións (en castelán) a este porto e freguesía, altérnanse formas escritas con b, como no Diccionario Madoz,Gaceta de Madrid de 13 de xullo de 1822 e con v.

Santa Uxía fai referencia á santa patroa da parroquia, Santa Uxía de Alexandría. Por outra banda, Uxía é a evolución do galego antigo Ougia, á súa vez evolución do nome greco-latino Eugenia. A igrexa parroquial é citada por primeira vez en 1200, na forma Sancte Eugenie de Carraria: "de tota nostra hereditate quantam habemus in villa que uocatur Dayam in concurrencia Sancte Eugenie de Carraria que est in terra Pistomarchos".

O pleno do concello aprobouQue fue de la v de Ribeira o 11 de novembro de 1984 unha moción para denominar o concello "Santa Uxía de Riveira", con v, previo informe do cronista oficial Carlos García Bayón. O concello basea nese acto a súa utilización da forma Riveira malia que a única forma oficial é Ribeira, tal como aprobou a Comisión de Toponimia da Xunta de Galicia.

O 3 de marzo de 2020 o concello aceptou o topónimo oficial nun acto institucional coa participación do alcalde, Manuel Ruiz, de representantes dos diferentes grupos políticos do concello, do presidente da Real Academia Galega, Víctor F. Freixanes, do secretario xeral de Política Lingüística da Xunta de Galicia, Valentín García, e do director da Comisión de Onomástica e Toponimia da RAG, Antón Santamarina.

 Patrimonio 
 Patrimonio arqueolóxico 
En Ribeira hai dous castros coñecidos: o castro do Monte da Cidá no alto e o castro do Porto de Baixo na beiramar.

 Festas e celebracións 
Na cidade de Ribeira cobran especial importancia a festa da dorna e as festas do verán.
A festa da Dorna ten lugar entre o 18 e o 24 de xullo. Nese tempo a xente agrúpase en peñas e levan a cabo todo tipo de actividades, como o "Voo sen motor", a "Regata de embarcacións feitas a machada" ou o "Gran prix de carrilanas". A festa conta cun "idioma propio".

 Ribeira na literatura popular 
Na capela de Santo Alberte realízase un rito adiviñatorio co que as mozas intentan saber cando van casar. Para iso lanzan tres anacos de tella e intentan que queden na soleira dunha pequena xanela na ábsida. O casamento queda garantido se o conseguen.Vítor Vaqueiro.

Na mesma capela celébrase a romaría de Santo Alberto, na que as esposas dos mariñeiros intentan garantir a pronta volta dos seus homes mediante o rito do "cambio de tella". Consiste en mover unha das tellas desde un dos puntos cardinais ó contrario. Buscan así que os ventos teñan unha dirección favorable.Turismo.gal [consultado o 12.03.2022].

 Refraneiro
 Os de Palmeira beben a caña pola cuncha da vieira.Clodio González Pérez, 142.
 Ronca Corrubedo, mariñeiro ponte quedo.Lino Lema Bouzas, 9.

 Cantigueiro
 A criada do cura/ de Corrubedo,/ ao picar a verdura/ picou un dedo.Álvaro das Casas, en Nós 94, 15.10.1931, 192.
 As rapazas de Ribeira/ cando se van a bañar/ o primeiriño que lavan/ é o pecado mortal.Fermín Bouza Brey 1929, 176 e 195.
 ¡Canto limón pola tina,/ canto limón pola eira!/ Cantas fillas de María/ ten o cura de Palmeira.Fermín Bouza-Brey 1929, 175. No orixinal: pol-a.
 Este ano hai moito millo,/ tamén hai moitos carozos./ As rapazas de Palmeira/ arrabean polos mozos.Fermín Bouza-Brey, 1929, 178. No orixinal: pol-os.
 Maio vaia quen che puxo/ Santa Uxía de Ribeira/ que che había de poñer/ acabador de Palmeira.Fermín Bouza-Brey 1929, 202. No orixinal: Santa Enxía [sic].
 Marroguentos de Palmeira,/ pelados de Santa Euxía,/ para cantar e beilar/ vivan os da nosa Ría.Fermín Bouza-Brey 1929, 169. No orixinal: Santa Euxía. Bouza Brey explica que "marroguento" refírese de xeito despectivo a "aquel que ten tripas de polbo".
 Marroguentos de Palmeira,/ pelados son os da Vila,/ para cantar e beilar/ vivan os de Santa Uxía.Fermín Bouza-Brey 1929, 169. No orixinal: "Santa Euxía".
 Meu amor está en Palmeira,/ meu esprito en Santa Uxía/, meu corazón en Carreira,/ meu todo en Vilagarcía.Fermín Bouza-Brey 1929, 158. No orixinal: Sta. Euxía.
 Os de Palmeira son tolos/ que o dixeron os da Puebla,/ repinican as campanas/ para matar a colebra.Fermín Bouza-Brey 1929, 171. En nota explica a orixe desta cantiga, tomada de "Os oestrimnios..." de Cuevillas.
 Os do Maño son sapiños,/ os de Palmeira forzudos,/ os de Santa Uxía tolos/ e os de Carreira son mulos.O Xobre (ou O Maño) é parroquia da Pobra do Caramiñal. Palmeira, Santa Uxía e Carreira son de Ribeira. No orixinal: os de O Maño, Santa Euxía. Fermín Bouza-Brey 1929, 169.
 Ribeiriña, ribeiresa,/ anque che son de Ribeira,/ anque che son non me pesa.<ref>Fermín Bouza-Brey: Paradela, en Nós 90, 15.06.1931, 108.</ref>

 Economía 
 Infraestruturas 
 Infraestruturas escolares 
Ademais do IES Leliadoura están en Ribeira o IES Número 1, o CEIP Frións, o CEIP Olveira, o CEIP Heroínas de Sálvora, o CEIP plurilingüe de Artes, o colexio plurilingüe de Carreira e o CIFP de Coroso, a escola infantil dos Cativos, a EI Deán Grande, a EI Municipal de Ribeira, o Colexio Galaxia (concertado), o Colexio Bayón, o Colexio da Milagrosa e os centros de educación especial AMICOS e Ámbar.

 Medios de comunicación 
 Outros 
De Ribeira son coñecidos como actores Quico Cadaval (1960) e Tuto Vázquez (1947-2010), como músicos Antonio Novo Suárez (1970) e Avelino Ares (1975-2018), e en ambas facetas Tonhito de Poi (1969).

 Deporte 
Os principais deportes locais son o fútbol, o remo e o atletismo. De Ribeira é a atleta Ana Peleteiro.

No tocante ó fútbol, merecen mención os seguintes futbolistas:
 José Fernando Bello Amigo (1978)
 José María Bello Amigo (1935-2020)
 Ramón Fernández Sarasquete (1909-1979)
 Joselu Gómez, Joselu (1987) (Racing de Ferrol)
 Francisco Javier González Pérez, Fran (Deportivo da Coruña)
 José Ramón González Pérez (1968) (Deportivo da Coruña, SD Compostela)
 Andrés Parada Alvite, Suco (1938)
 José Manuel Parada Alvite, Suco II (1943)
 Herbert Rey Willisch (1987)
e os equipos de fútbol Cidade de Ribeira CF e Atlético de Riveira.

No tocante a deportes marítimos, é importante o Club de Remo Náutico de Riveira. Ademais, ós seus arredores chega o deporte a motor coa celebración do Rally Ribeira-Ría de Arousa dende 2021.

 Galería de imaxes 

 Parroquias 

 Lugares de Ribeira 
Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Ribeira vexa: Lugares de Ribeira.

 Notas 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 
 BOUZA BREY, Fermín: "Cantigas populares da Arousa", en Arquivos do Seminario de Estudos Galegos III, 1929, 153-204 [en facsímile II].
 Fermín Bouza-Brey (colector): "Literatura popular da parroquia de Paradela, concello da Estrada, na terra da Ulla", en "Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza", en Nós.
 CASAS, Álvaro das (colector): "Pra un canzoneiro de Noia", en "Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza", en Nós 1931.
 GONZÁLEZ PÉREZ, Clodio: “O refraneiro do mar”, en Coloquio de etnografía marítima, cap. 12. Museo do Pobo Galego 1988, 137-147.
 LEMA BOUZAS, Lino (compilador): Ditos e cantigas mariñeiras. I Encontro de embarcacións tradicionais, Galicia 1993.
   S. v. penas dos namorados''.

 Outros artigos 
 Eleccións municipais en Ribeira
 Lugares de Ribeira
 Cidade de Ribeira CF

Categoría:Ribeira
Categoría:Topónimos de concellos galegos con etimoloxía