Vietnam

Vietnam (en vietnamita: Việt Nam ), oficialmente República Socialista de Vietnam (en vietnamita Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam ()) é o país máis oriental da Península de Indochina, no sueste asiático. Cunha poboación estimada de 90 millóns de habitantes, é o décimo terceiro país máis poboado do mundo, e o oitavo de Asia. O nome Vietnam, que se traduce por "Viet do sur" (sinónimo do termo antigo Nam Viet), foi oficialmente adoptado en 1802 polo Emperador Gia Long, e foi recuperado de novo en 1945 coa fundación da República Democrática de Vietnam baixo Ho Chi Minh. O país limita con China ó norte, Laos ó noroeste, Camboxa ó suroeste e o mar da China Meridional ó leste.The South China Sea is referred to in Vietnam as the East Sea ().  A capital é Hanoi dende a reunificación de Vietnam do Norte e do Sur en 1976.

Vietnam foi parte da China Imperial por máis dun milenio, dende o -111 ata o 938. Os vietnamitas conseguiron a independencia despois de conseguir a vitoria na Batalla do río Bạch Đằng. Floreceron sucesivas dinastías reais, e a nación estendeuse xeograficamente e politicamente no sueste asiático, ata que a Península de Indochina foi colonizada polos franceses a mediados do século XIX. Despois da ocupación xaponesa na década de 1940, os vietnamitas loitaron contra o goberno francés na primeira guerra de Indochina, expulsándoos en 1954. Vietnam foi dividida politicamente en dous estados, Vietnam do Norte e do Sur. Os conflitos entre os dous intensificáronse, coa forte intervención dos Estados Unidos, na que se coñece como guerra de Vietnam. A guerra rematou coa vitoria norvietnamita en 1975.

Vietnam foi unificado baixo un goberno comunista pero permaneceu empobrecida e politicamente illada. En 1986, o goberno iniciou unha serie de reformas económicas e políticas que significaron para Vietnam o camiño da integración no mundo económico. No 2000, estableceu relacións diplomáticas con moitas nacións. Dende o 2000, o crecemento económico de Vietnam situouse entre os máis altos do mundo, e, no 2011, tivo os máis altos indicadores de crecemento entre as 11 meirandes economías. As reformas económicas deron como resultado a súa unión á Organización Mundial do Comercio no 2007.

Porén, malia os avances que experimentou nos últimos anos, o país aínda padece de altos niveis de desigualdade, disparidade de acceso á asistencia sanitaria, e falta de igualdade de xénero."Distribution of Family Income – Gini Index" . CIA World Factbook, 2008 data. Consultado o 27 de novembro de 2011.

 Historia 

 Introdución 
A maior parte da súa historia estivo gobernada por varias dinastías do Imperio Chinés e propias. Vietnam obtivo a súa independencia nos inicios do século X e a súa autonomía total un século despois. O período de goberno das dinastías nativas rematou a mediados do século XIX, cando o país foi colonizado por Francia. Durante a segunda guerra mundial, o Xapón ocupou Vietnam; pero respectou a autoridade francesa por ser o Goberno de Vichy colaboracionista coa súa aliada, a Alemaña nazi. Foi cara a fin deste conflito cando os xaponeses trataron de exterminar o poder francés por sospeitar dun apoio a unha invasión aliada. Nesta situación, Ho Chi Minh proclamou a República Democrática de Vietnam.

Ó rematar a guerra, Francia intentou restablecer o seu control; pero fallou e comezou a guerra de Indochina que finalmente perdeu. A Conferencia de Xenebra de 1954 dividiu o país en dous: Vietnam do Norte e Vietnam do Sur. Durante a guerra fría, o norte recibiu o apoio da República Popular da China e a Unión Soviética, mentres que o Sur obtivo o apoio dos Estados Unidos. Axiña as tensións levaron á guerra de Vietnam, que terminou coa retirada das tropas estadounidenses en marzo de 1973 e a toma de Saigón en abril de 1975. En 1976, Vietnam unificouse baixo o goberno de Vietnam do Norte e tomou o nome de República Socialista de Vietnam.

En 1978, Vietnam invadiu a Kampuchea Democrática de Pol Pot e precipitou a caída do seu réxime. Mantivo uns 100.000 soldados durante toda a década dos oitenta. A finais da década dos noventa, comezaron as negociacións para restabelecer relacións diplomáticas cos Estados Unidos e a comezos do século XXI, Vietnam comezou a recibir axuda estadounidense co que se considera superado o "Trauma Vietnam".

 Era predinástica 
miniatura|Un tambor de bronce Dong Song, feito arredor do -800 durante a Idade de Bronce. Museo Guimet, París.
De acordo coas lendas vietnamitas, membros de varias tribos naceron do matrimonio entre Lạc Long Quân (rei dragón) e Âu Cơ (deusa madriña), e a historia de Vietnam data de hai máis de 4.000 anos. Porén, as fontes fiables indican que os vietnamitas ou a historia do seu país data de hai uns 2.700 anos. No ano de -258, Thuc Phan fundou o reino Áu Lac (formado pola unión de Áu Viet e Lac Viet - Van Lang), no norte de Vietnam.

Moitos historiadores consideran que a civilización Dong Son é común a moitos pobos do Sueste asiático. No 208 a.C., a Dinastía Qin, chamada tamén "Triệu Đà", estableceu un estado coñecido como "Nam Việt", o cal estaba localizado ó sur da China e do Delta do río Vermello. O significado histórico da orixe de Nam Việt é motivo de controversias xa que para algúns estudosos o devantido territorio estaba baixo rexencia chinesa, mentres que para outros constitúe xa un período de independencia. Dende o -111 a.C. ata o século X Vietnam estivo baixo o mando de diferentes dinastías chinesas.

 Era dinástica 
esquerda|miniatura|O templo da literatura en Hanoi, construído no século XI.
En 938, Ngô Quyền logrou derrotar ás forzas chinesas na Batalla do río Bạch Đằng e logrou a independencia despois dun milenio baixo control dos chineses. Denominada Đại Việt, a nación viviu a súa idade de ouro durante as Dinastías Lý e Trần. Durante o reinado desta última, Đại Việt puido defenderse de tres intentos de invasión dos mongois en 1257, 1284-85 e 1287-88. Despois da breve Dinastía Hồ, a independencia de Đại Việt foi brevemente interrrompida pola dinastía Ming da China, pero foi restaurada por Lê Lợi, o fundador da dinastía Lê.
dereita|miniatura|Mapa da expansión do pobo vietnamita cara ao sur, Nam Tien, dende 1069 a 1757.

No século XV, o feudalismo acadou o seu máximo esplendor, especialmente durante o reinado do Emperador Lê Thánh Tông. Entre os séculos XI e XVIII, os vietnamitas expandíronse ó sur nun proceso que chamaron nam tiến (expansión sur e que os levou a conquistar o Reino de Champa (o cal desapareceu definitivamente como estado) e parte do imperio Khmer (Kampuchea Krom).

A finais da dinastía Lê, Vietnam sufriu conflitos civís, primeiro co apoio que os chineses deron á Dinastía Mac, a cal desafiou o poder da dinastía Lê, e despois, coa derrota da dinastía Mac que supuxo o retorno da anterior. Daquela, o poder foi dividido entre os Señores Trịnh do norte e os Señores Nguyễn do sur, o que levou ó país a un novo conflito: a guerra civil Trịnh-Nguyễn que durou máis dun século. A guerra rematou cando os irmáns Tây Sơn derrotaron ós señores e estableceron unha nova dinastía. Porén, o seu goberno non durou e foron derrotados polos remanentes dos Señores Nguyễn coa axuda dos franceses, quen estableceron a Dinastía Nguyễn.

 Dominio francés (1887 — 1954) 

miniatura|esquerda|Mapa da Indochina Francesa en 1913.
A independencia de Vietnam rematou a mediados do século XIX, cando o país foi colonizado polo Imperio francés. A administración francesa impuxo significativos cambios políticos e culturais na sociedade vietnamita. Impúxose un sistema de educación moderna occidental, o cristianismo, desenvolveuse o cultivo de tabaco, té e café. Os franceses ignoraron o clamor pola independencia e os dereitos civís, o que deu lugar ó xurdimento de movementos políticos nacionalistas e líderes como Phan Boi Chau, Phan Chu Trinh, o Emperador Ham Nghi e Ho Chi Minh. Os franceses mantiveron o dominio das súas colonias ata a segunda guerra mundial, cando os xaponeses invadiron a Península Indochina. Os recursos naturais de Vietnam foron explotados polo Xapón para as súas campañas militares en Myanmar, Malaisia e a India.

Nos últimos anos da guerra, o movemento nacionalista de Ho Chi Minh desafiou ós franceses. Despois da derrota do Xapón, as forzas nacionalistas de Indochina enfrontáronse a Francia no que se chamou a primeira guerra de Indochina (1945 - 1954). Os franceses foron derrotados e fixeron unha retirada das súas colonias. Porén, os países que combateran nesta primeira Guerra de Vietnam, dividiron o país polo paralelo 17 en Vietnam do Norte e Vietnam do Sur.

 Política 
Vietnam é unha república socialista. O dereito de voto é dado aos cidadáns de máis de 18 anos. O presidente é o xefe do estado, mentres que o primeiro ministro é o xefe do goberno. O presidente é nomeado polo parlamento. Nguyễn Phú Trọng é o presidente de Vietnam desde o ano 2016.

O sistema xudicial baséase sobre o dereito francés e sobre as teorías comunistas. O poder lexislativo é exercido por unha soa cámara composta de 450 asentos renovados cada 5 anos.

Vietnam é membro da ASEAN (Asociación das Nacións de Asia do sueste).

 Linguas 
Vietnam ten unha gran diversidade lingüística, pois ten 55 linguas, repartidas en 6 a 7 grupos etnolingüísticos. A lingua oficial é o vietnamita, que se escribe con caracteres latinos. O vietnamita é unha das poucas linguas de Extremo Oriente que pasou dun sistema ideográfico (próximo á grafía chinesa) ao alfabeto latino. A utilización desta transcrición latina está en vigor no ensino dende 1918 e oficialízase a partir da independencia.

 Provincias 
Vietnam está dividido en 58 provincias (tinh) e 5 municipalidades controladas polo goberno central ao mesmo nivel que as provincias (thành phố trực thuộc trung ương).

As provincias divídense en distritos (huyện), cidades provinciais (thành phố trực thuộc tỉnh), e cidades (thị xã), que se subdividen en cidades (thị trấn) ou concellos (xã). 
miniatura|250px|Provincias de Vietnam
miniatura|250px|Teito vietnamita.
NomeCapitalPoboación(1 Xul 2006)Superficie(1 Xan 2006)RexiónBắc NinhBắc Ninh1,009,800823.1 km²Hà Nội Kinh-Dong Bang Song HongHà NamPhủ Lý826,600859.7 km²Hà Nội Kinh-Dong Bang Song HongHải DươngHải Dương1,722,5001,652.8 km²Hà Nội Kinh-Dong Bang Song HongHưng YênHưng Yên1,142,700923.5 km²Hà Nội Kinh-Dong Bang Song HongNam ĐịnhNam Định1,974,3001,650.8 km²Hà Nội Kinh-Dong Bang Song HongNinh BìnhNinh Bình922,6001,392.4 km²Hà Nội Kinh-Dong Bang Song HongThái BìnhThái Bình1,865,4001,546.5 km²Hà Nội Kinh-Dong Bang Song HongVĩnh PhúcVĩnh Yên1,180,4001,373.2 km²Hà Nội Kinh-Dong Bang Song HongHà Nội (concello)5,760,2003,119 km²Hà Nội Kinh-Dong Bang Song HongHải Phòng (concello)1,803,4001,520.7 km²Hà Nội Kinh-Dong Bang Song HongHà TĩnhHà Tĩnh1,306,4006,026.5 km²Bắc Trung BộNghệ AnVinh3,064,30016,498.5 km²Bắc Trung BộQuảng BìnhĐồng Hới847,9008,065.3 km²Bắc Trung BộQuảng TrịĐông Hà625,8004,760.1 km²Bắc Trung BộThanh HoáThanh Hoá3,680,40011,136.3 km²Bắc Trung BộThừa Thiên-HuếHuế1,143,5005,065.3 km²Bắc Trung BộBắc GiangBắc Giang1,594,3003,827.4 km²Dong BacBắc KạnBắc Kạn301,5004,868.4 km²Dong BacCao BằngCao Bằng518,9006,724.6 km²Dong BacHà GiangHà Giang683,5007,945.8 km²Dong BacLạng SơnLạng Sơn746,4008,331.2 km²Dong BacLào CaiLào Cai585,8006,383.9 km²Dong BacPhú ThọViệt Trì1,336,6003,528.4 km²Dong BacQuảng NinhHạ Long1,091,3006,099.0 km²Dong BacThái NguyênThái Nguyên1,127,2003.546.6 km²Dong BacTuyên QuangTuyên Quang723,3005,870.4 km²Dong BacYên BáiYên Bái740,7006,899.5 km²Dong BacĐiện BiênĐiện Biên 459,1009,562.5 km²Tây BắcHoà BìnhHoà Bình820,4004,684.2 km²Tây BắcLai ChâuLai Châu319,9009,112.3 km²Tây BắcSơn LaSơn La1,007,50014,174.4 km²Tây BắcDaklakBuôn Ma Thuột1,737,60013,139.2 km²Tây NguyênDak NôngGia Nghĩa407,3006,516.9 km²Tây NguyênGia LaiPleiku1,161,70015,536.9 km²Tây NguyênKontumKontum383,1009,690.5 km²Tây NguyênLâm ĐồngĐà Lạt1,179,2009,776.1 km²Tây NguyênBình ĐịnhQuy Nhơn1,566,3006,039.6 km²Nam Trung BộKhánh HòaNha Trang1,135,0005,217.6 km²Nam Trung BộPhú YênTuy Hòa873,3005,060.6 km²Nam Trung BộQuảng NamTam Kỳ1,472,70010,438.3 km²Nam Trung BộQuảng NgãiQuảng Ngãi1,295,6005,152.7 km²Nam Trung BộĐà Nẵng (concello)788,5001,257.3 km²Nam Trung BộBà Rịa-Vũng TàuVũng Tàu926,3001,989.6 km²Dong Nam BoBình DươngThủ Dầu Một964,0002,696.2 km²Dong Nam BoBình PhướcĐồng Xoài809,5006,883.4 km²Dong Nam BoBình ThuậnPhan Thiết1,163,7007,836.9 km²Dong Nam BoĐồng NaiBiên Hòa2,214,8005,903.9 km²Dong Nam BoNinh ThuậnPhan Rang-Tháp Chàm567,9003,363.1 km²Dong Nam BoTây NinhTây Ninh1,047,1004,035.9 km²Dong Nam BoCidade Ho Chi Minh (concello)6,105,8002,098.7 km²Dong Nam BoAn GiangLong Xuyên2,210,4003,536.8 km²Tây Nam Bo Đồng Bằng Sông Cửu LongBạc LiêuBạc Liêu820,1002,584.1 km²Tây Nam Bo Đồng Bằng Sông Cửu LongBến TreBến Tre1,353,3002,360.2 km²Tây Nam Bo Đồng Bằng Sông Cửu LongCà MauCà Mau1,232,0005,331.7 km²Tây Nam Bo Đồng Bằng Sông Cửu LongĐồng ThápCao Lãnh1,667,8003,376.4 km²Tây Nam Bo Đồng Bằng Sông Cửu LongHậu GiangVị Thanh796,9001,601.1 km²Tây Nam Bo Đồng Bằng Sông Cửu LongKiên GiangRạch Giá1,684,6006,348.3 km²Tây Nam Bo Đồng Bằng Sông Cửu LongLong AnTân An1,423,1004,493.8 km²Tây Nam Bo Đồng Bằng Sông Cửu LongSóc TrăngSóc Trăng1,276,2003,312.3 km²Tây Nam Bo Đồng Bằng Sông Cửu LongTiền GiangMỹ Tho1,717,4002,484.2 km²Tây Nam Bo Đồng Bằng Sông Cửu LongTrà VinhTrà Vinh1,036,8002,295.1 km²Tây Nam Bo Đồng Bằng Sông Cửu LongVĩnh LongVĩnh Long1,057,0001,479.1 km²Tây Nam Bo Đồng Bằng Sông Cửu LongCần Thơ (concello)1,139,9001,401.6 km²Tây Nam Bo Đồng Bằng Sông Cửu Long
miniatura|Mapa do Vietnam.
 Municipalidades 
Can Tho, Da Nang, Haifong, Hanoi, Cidade Ho Chi Minh (antes chamada Saigon), Nha Trang.

 Xeografía 
miniatura|upright|esquerda|alt= Imaxes que mostran a baía de Hạ Long, o río Yến e as fervenzas de Bản-Giốc | Atraccións naturais en Vietnam, en sentido horario desde arriba: baía de Hạ Long, río Yến e fervenzas Ban Gioc Detian
Vietnam está situado na península oriental da Indochina entre as latitudes 8° e 24° N e as lonxitudes 102° e 110° E. Abarca unha superficie total de 331 210 km2 ou 331,699 km2. A lonxitude combinada das fronteiras terrestres do país é 4 639 km, e a súa costa é 3 444 km. No seu punto máis estreito, na provincia central de Quảng Bình, o país ten tan só 50 km de ancho, aínda que se ensancha até alcanzar uns 600 km no norte. O territorio de Vietnam é maioritariamente montañoso e densamente boscoso, cunha superficie chan que non supera o 20 %. As montañas representan o 40 % da superficie do país. e os bosques tropicais cobren ao redor do 42 %. O delta do río Vermello, no norte, é unha rexión chan, de forma aproximadamente triangular, que abarca 15 000 km2, é máis pequeno, pero está máis intensamente desenvolvido e máis densamente poboado que o delta do río Mekong no sur. Antigamente era unha enseada do golfo de Tonkín, pero ao longo dos milenios foise enchendo con depósitos de aluvións fluviais. O delta, que cobre uns 40 000 km2, é unha chaira de baixa altitude que non supera os 3 m por encima do nivel do mar en ningún punto. Está atravesado por un labirinto de ríos e canles que transportan tal cantidade de sedimentos que o delta avanza entre 60 e 80 m cara ao mar cada ano. A zona económica exclusiva de Vietnam (en) abarca 41 7663 km² no mar da China Meridional.

miniatura|upright|alt=Imaxe da cordilleira Hoàng Liên Sơn | Cordilleira Hoàng Liên Sơn, a cordilleira que inclúe o Fansipan, a cima máis alta da península indochina.
Clima
No sur, o clima é tropical mentres que no norte é un clima de monzón. Ngoc Linh, con 3.143 m, é o punto cumio do país.

 Economía 

 Demografía 
No ano 2007, Vietnam tiña unha poboación de 85.262.000 habitantes. A esperanza de vida é de 71 anos. O 94.3% da poboación está alfabetizada. A media de fillos por muller é de 1,89.

A etnia Kihn representa o 87 por cento da poboación e é a principal habitante das cidades e das terras chairas, deixando ao resto dos grupos étnicos o predominio das áreas montañosas.

O 50 % da poboación é menor de 25 anos.
miniatura|350px|centro|Evolución da demografía entre 1961 e 2003 (cifra da FAO, 2005). Poboación en milleiros de habitantes.

 Cultura 

 Festas 
+ Festas Data Nome galego Nome local Notas 1 de xaneiro Ano Novo solar Tết dương lịch entre xaneiro e o comezo de febreiro Ano Novo Lunar Tết Nguyên Đán 4 días. Dura do último do ano precedente ao 3º día do ano seguinte segundo o calendario lunar 30 de abril Aniversario da liberación de Vietnam Sur Ngày giải phóng Caída de Saigon en 1975 1 de maio Xornada internacional do traballo Ngày Quốc tế Lao động 2 de setembro Festa nacional da República socialista de Vietnam Quốc khánh Discurso de Ho Chi Minh en 1945

 Gastronomía 
miniatura|260x260px|Prato de canh chua
A cociña vietnamita caracterízase polo uso de salsas de peixe e o emprego de vexetais. Algúns dos pratos máis comúns son o "chả giò" (Roliño de primavera), "gỏi cuốn" (Rolo de verán), "phở" ou o "canh chua".

 Patrimonio da Humanidade 
Vietnam ten oito lugares declarados Patrimonio da Humanidade, cinco culturais, dous naturais e un mixto:
 Conxunto de monumentos de Huế
 Baía de Hạ Long
 Cidade antiga de Hội An
 Santuario de Mỹ Sơn
 Parque Nacional de Phong Nha-Ke Bang
 Sector central da Cidadela Imperial de Thăng Long - Hanoi
 Cidadela da Dinastía Hồ
 Complexo paisaxístico de Tràng An

 Notas 

 Referencias 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 
 Herring, George C. (2001). America's Longest War: The United States and Vietnam, 1950–1975 (4th edition).
 Jahn, G.C. (2006). "The dream is not yet over". In Fredenburg P., Hill B. (eds.): Sharing rice for peace and prosperity in the Greater Mekong Subregion. Victoria, Australia: Sid Harta Publishers. p. 237–240.
 Karrnow, Stanley (1997). Vietnam: A History (2nd edition). Penguin. ISBN 0-14-026547-3.
 McMahon, Robert J. (1995). Major Problems in the History of the Vietnam War: Documents and Essays.
 Tucker, Spencer (ed.) (1998). Encyclopedia of the Vietnam War. 3-volume reference set; also one-volume abridged edition (2001).
 Bibliografía adicional






 Ligazóns externas 
 General Statistics Office
 Country Profile
 Vietnam tourism website


Categoría:Artigos que toda Wikipedia debería ter (Historia e xeografía)