Montaña

Unha montaña é un accidente xeográfico, unha elevación sobre o terreo lindeiro formada normalmente a partir de sinclinais e erosión. A unha secuencia de montañas chámase cordilleira. Unha montaña ten unha altitude bastante superior a un outeiro, aínda que non exista unha altitude específica para esa diferenciación. Así, cada autoridade no asunto asume valores convenientes, aínda que a montaña sexa tipicamente escarpada, de grande inclinación e con superposición de relevos.

 Día Internacional das Montañas 
O 20 de decembro de 2002, a Asemblea Xeral da ONU declarou o 11 de decembro como Día Internacional das Montañas ONU"Hoy se celebra el Día de las Montañas", en La Voz de Galicia, suplemento La Voz de la escuela, 11.12.2013.. 

Entre outras razóns para esta declaración cítanse as seguintes: a superficie do planeta Terra é nun 27% montañosa; o 10% da poboación mundial vive en terreo montañoso. Todos os ríos nacen en montañas, o que torna máis de metade da humanidade dependente das montañas por seren responsábeis da auga fluvial. A cuarta parte dos animais e plantas da Terra medran nas montañas.

 Xeografía 
 Topografía 
A proporción de terras emerxidas situadas a máis de 1000 m sobre o nivel do mar é de aproximadamente unha cuarta parte do total,Laurent Rieutort, «Les populations des montagnes du monde: répartition et systèmes de peuplement», Prace geograficzne, vol. 113, Cracovia, 2004, páx. 171-183 .Axel Borsdorf, Valérie Braun, «Panorama de la recherche sur la montagne en Europe et dans le monde», Recherche alpine: spécificité et devenir, vol. 96, n°4, 2008, páx. 101-116. Dispoñible en:  á que se pode agregar outro 10% de terras, cunha altitude inferior, mais que presentan unha forte pendente segundo os criterios do UN Environment World Conservation Monitoring Centre (UNEP-WCMC). En detalle, o terreo montañoso comprende aproximadamente o 33% de Eurasia, o 24% de América do Norte, o 19% de América do Sur e o 14% de África..
miniatura|Vista das agullas de Chamonix, relevo típico dunha cadea de colisión nunha contorna glaciar
Nun macizo montañoso, os cumios están conectados por cristas e quedan separados entre eles por collados ou por pasos, que son os puntos máis baixos da área de cristas, e por vales para os máis largos, que en xeral separan os macizos. Un cumio pode ter unha cima principal e varias cimas máis secundarias.Émile-Emmanuel Regneault, Traité de topographie et de géodésie forestières, J. Troup, Nancy, 1844, pag. 235-238.

A xeomorfoloxía das montañas depende de varios factores:Pierre Birot, «Les différents types de montagne», L'information géographique, vol. 13, n°.3, 1949, pag. 85-96,  do seu proceso de formación (orexénese), da velocidade de deformación (movementos verticais e horizontais das rochas), da propia natureza das rochas (as rochas suaves da relevos máis suaves que as duras) e do clima.

Nas cadeas de colisión novas, e nas cadeas anciás considerablemente anovadas, os cumios adoitan chamarse picos cando teñen forma cónica e agullas cando están particularmente afiados nunha crista, ou mesmo dente cando se separan do relevo. Tamén se empregan os cualificativos «punta», «cabeza» ou mesmo «rocha». Cando experimentaron unha glaciación, os cumios poden presentar unha forma de pico piramidal que domina os vales e os circos glaciares.Roger Brunet, Hervé Théry, Robert Ferras, Les mots de la géographie, Reclus, 3.ª ed., 2005 , páx. 502.

O relevo de pregamento tradúcese nunha xeomorfoloxía específica. A cima dun anticlinal forma un monte. Nun relevo conforme, de tipo xurásico, o fondo dun sinclinal constitúe un val. Unha depresión na cima dun monte é unha combe. As cornixas rochosas no bordo do val ou da combe chámanse crêts. As cluses son depresións que atravesan as anticlíneas transversalmente. Nun relevo invertido, de tipo prealpino, as sinclinais atópanse nos puntos altos por erosión diferencial e dise que están encaramadas. O relevo dos Apalaches é un tipo particular de relevo de pregamento que xa fora moi aplanado e que despois foi novamente elevado, o que provocou a reanudación da erosión. Neste caso, as anticlinais e as sinclinais denomínanse respectivamente barras e sucos.Alain Foucault, Jean-François Raoult, Dictionnaire de géologie, Dunod, París, 2010, 7è éd. (1re éd. 1980), 388 p. ), pag. 303.
miniatura|Diagrama que representa un relevo de tipo Jura e as terminoloxías asociadas 
Nun dominio extensivo, o bordo dun horst forma xeralmente un largo escarpe de falla. A erosión axuda a crear cumios individualizados.

Os relevos volcánicos son de dous grandes tipos:
 os volcáns explosivos preséntanse en xeral en forma de estratovolcáns de aparencia cónica ou de domos de lava.. Os estratovolcáns poden soportar domos de lava e conos de escoura secundarios e nese caso dise que son complexos; os volcáns somma son parte deles.
 os volcáns efusivos están en forma de volcáns en escudo, de grandes dimensións e con pendentes moi pequenas. Estes tamén poden soportar conos volcánicos. Cando os volcáns en escudo emiten lava por debaixo dun casquete de xeo, forman tuyas.Gilles Chazot, René Maury, Olivier Roche, Arnaud Agranier, Jean-François Lénat, Volcanologie, De Boeck Superieur, 2017 , páx. 168. A maioría dos volcáns submarinos son volcáns en escudo.Gilles Chazot, et al., pag. 57-61, 109-111.

Os estratovolcáns e os volcáns en escudo adoitan ter cráteres no seu cumio e ás veces cando se baleira a cámara magmática, unha gran caldeira.Fernand Joly, Glossaire de géomorphologie, éd. Armand Colin, 1997.

miniatura|Cantís do monte Roraima, un tepuy en Venezuela

Nas concas sedimentarias, a erosión diferencial tamén pode alterar os relevos. Se as capas sedimentarias son monoclinais, é dicir, están inclinadas mais non pregadas, ten o mesmo buzamento, cunha alternancia de rochas duras arriba e brandas debaixo, a erosión forma no bordo da conca unha costa, cunha fronte ríxida e un lombo lixeiramente inclinado; se o fragmento rochoso está totalmente illado, constitúe un cerro testigo.Max Derruau, Les formes du relief terrestre: notions de géomorphologie, Armand Colin, 2010. Se as capas non están inclinadas ou son febles, a erosión pode causar a aparición dun relevo tabular chamado mesa cando constitúe unha meseta, butte se as súas dimensións son máis pequenas,Roger Brunet, Les mots de la géographie, Reclus-La Documentation française, 1993, páx. 282. planèze se a orixe é un relevo volcánico invertido, ou tepuy, nun ambiente tropical.

Entre as diferentes formas de inselberg (do alemán, montaña-illa, un relevo illado que domina unha chaira ou unha meseta) están o hardhardt e o kopje, que son respectivamente un monólito natural inclusivo e unha morea de rochas, ou mesmo o morne, nun ambiente tropical, o monadnock en zona temperada, e o neck e o dique, que son respectivamente os restos dunha cheminea volcánica e dun filón volcánico vertical espidos pola erosión

 Orixe das montañas 
miniatura|O Aconcagua (6960,8 m) é a montaña máis alta da Terra fóra de Asia
A orixe das montañas está en forzas endóxenas, posteriormente modificadas por factores exóxenos, como a erosión. As oroxéneses que deixaron máis pegadas no relevo e na configuración actual dos continentes derivan do pregamento herciniano, na Era Paleozoica, e do pregamento alpino, na Era Cenozoica. No Período Cuaternario as glaciacións erosionaron as cadeas montañosas, dando lugar a moitas das paisaxes montañosas características. Un exemplo de formación montañosa terciaria é a cordilleira dos Andes.

Na historia da Terra houbo polo menos tres grandes períodos de formación de montañas:
 a oroxenia caledoniana, con relevos montañosos que se formaron hai 400 millóns de anos, como sucede en Escocia (de nome latino Caledonia).
 a oroxenia herciniana, con relevos que se formaron hai 270 millóns de anos, como por exemplo, os Urais entre Europa e Asia e os Apalaches en Norteamérica.
 a oroxenia alpina, con relevos montañosos elevados formando longos cordais, volcánicos ou non, que se formaron hai uns 35 millóns de anos, como sucede nos Alpes, en Europa e no Himalaia. Son os relevos máis novos e moitos deles aínda se están a erguer, resultando ademais que a erosión actuou sobre eles durante menos tempo, polo que as montañas alpinas presentan as maiores alturas do relevo terrestre.

 Montañas máis altas 
As cinco montañas máis altas de cada continente son as seguintes:

 África 
miniatura|dereita|250px|O monte Kilimanjaro dende o aire en xullo de 2007.
 Orde  Cume  Altitude (m)  Localización  Coordenadas  Notas1  Kilimanjaro  5 895   Tanzania    o seu punto culminante é o volcán Kibo.2  Monte Kenya  5 199   Kenya   3  Mawenzi  5 149   Tanzania   pertence ao macizo do Kilimanjaro.4  Ruwenzori  5 109   R. D. do Congo e  Uganda   5  Ras Dashan  4 623   Etiopía   

 América do Norte 
miniatura|dereita|250px|O monte McKinley visto dende o norte.
 Orde  Cume  Altitude (m)  Localización  Coordenadas  Notas1  Denali/monte McKinley  6 194   Estados Unidos de América    2  Monte Logan  5 956   Canadá    3  Pico de Orizaba  5 675   México    4  Monte Sant Elias  5 489   Estados Unidos de América e  Canadá    5  Popocatépetl  5 410   México    

 América do Sur 
miniatura|dereita|250px|O Aconcagua visto dende a entrada do parque.
 Orde  Cume  Altitude (m)  Localización  Coordenadas  Comentarios1  Aconcagua  6 962   Arxentina    2  Ojos del Salado  6 891   Chile    É o volcán máis alto do mundo.3  Monte Pissis  6 774   Arxentina    4  Huascarán  6 768   Perú    5  Cerro Bonete  6 759   Arxentina    

 Antártida 
miniatura|dereita|250px|Macizo Vinson visto dende o espazo.
A Antártida é unha zona internacional, sen soberanía directa de ningún estado.
 Orde  Cume  Altitude (m)  Coordenadas  Notas1  Monte Vinson  4 897    2  Monte Tyree  4 852    3  Monte Kirkpatrick  4 528    4  Monte Markham  4 350    5  Domo Argus  4 030   

 Asia 
miniatura|dereita|250px|Cara norte do Everest, o cume máis alto do mundo.
As cinco montañas máis altas de Asia son tamén as máis altas da Terra, e atópanse todas na cordilleira do Himalaia agás o K2 que está no Karakoram. En ningún outro continente hai montañas que superen os 8 000 metros de altura, nin sequera que superen os 7 000 metros. O Everest é a montaña máis alta do mundo respecto ao nivel do mar.
 Orde  Cume  Altitude (m)  Cordilleira  Localización  Coordenadas  Notas1  Everest  8 848 Por mor da diferenza existente entre as diferentes medidas do Everest empregouse a tradicional de 8 848 metros.  Himalaia   Nepal e  Tíbet   2  K2  8 611  Karakoram   República Popular da China e  Paquistán   3  Kanchenjunga  8 598  Himalaia   Nepal e India   4  Lhotse  8 516  Himalaia   Nepal e  Tíbet   5  Makalu  8 485  Himalaia   Nepal e  Tíbet   

 Europa 
miniatura|dereita|250px|O Elbrus. Foto realizada a 4 200 metros de altura.
No caso de Europa, esta táboa varía en función dos límites que se lle dean ao continente. Xeralmente, o norte do Cáucaso inclúese en Europa. 
 Orde  Cume  Altitude (m)  Cordilleira  Localización  Coordenadas  Notas   1  Monte Elbrus  5 642  Cáucaso   Rusia    2  Dykh-Tau  5 203  Cáucaso   Rusia    3  Shkhara  5 058  Cáucaso   Xeorxia e  Rusia    4  Monte Kazbek  5 047  Cáucaso   Xeorxia    5  Mont Blanc  4 810  Alpes   Francia e  Italia    

 Oceanía 
miniatura|dereita|250px|Puncak Jaya.
 Orde  Cume  Altitude (m)  Localización  Coordenadas  Notas1  Puncak Jaya  4 884   Indonesia    2  Puncak Trikora  4 750   Indonesia    3  Monte Wilhelm  4 509   Papúa-Nova Guinea    4  Monte Giluwe  4 368   Papúa-Nova Guinea    5  Aoraki/Monte Cook  3 754   Nova Zelandia    

 Montañas extraterrestre 
A montaña máis alta que se coñece con precisión no Sistema Solar é o Olympus Mons, un volcán en escudo localizado no planeta Marte con 21.2 km de altitude e 80×60 km de caldeira, e cun diámetro de 600 km.J.-B. Plescia, «Morphometric Properties of Martian Volcanoes», Journal of Geophysical Research, vol. 109, nº.E03, 2004,   . Os outros planetas telúricos tamén presentan formacións montañosas:
 En Venus, os Maxwell Montes de orixe tectónico culminan no Skadi Mons, a 10.7 km de altitude por 6.4 km de longoTom Jones, Ellen Stofan, Planetology: Unlocking the secrets of the solar system, National Geographic Society, Washington, D.C., 2008 , páx. 74 Myra Keep, Vicki L. Hansen, «Structural history of Maxwell Montes, Venus: Implications for Venusian mountain belt formation», Journal of Geophysical Research, vol. 99, n°E12, páx. 26015   
 En Mercurio, os Caloris Montes, que se elevan a menos de 3 km de alturaJürgen Oberst, Frank Preusker, Roger J. Phillips, Thomas R. Watters, James W. Head, Maria T. Zuber, Sean C. Solomon, «The morphology of Mercury's Caloris basin as seen in MESSENGER stereo topographic models», Icarus, vol. 209, n°1, 2010, pag. 230-238,    como resultado dun impacto.Caleb I. Fassett, James W. Head, David T. Blewett, Clark R. Chapman, James L. Dickson, Scott L. Murchie, Sean C. Solomon, Thomas R. Watters, «Caloris impact basin: Exterior geomorphology, stratigraphy, morphometry, radial sculpture, and smooth plains deposits», Earth and Planetary Science Letters, vol. 285, n°3-4, 2009, pag. 297-308,   

O mesmo ocorre en moitos satélites e planetoides. Así, en (4) Vesta, o pico central de Rheasilvia elévase uns 22 km sobre o fondo dun cráter de impacto,P. Schenk, S. Marchi, D. P. O'Brien, D. Buczkowski, R. Jaumann, A. Yingst, T. McCord, R. Gaskell, T. Roatsch, H. E. Keller, C.A. Raymond, C. T. Russell, Mega-Impacts into Planetary Bodies: Global Effects of the Giant Rheasilvia Impact Basin on Vesta, contribution 1659, id. 2757, Lunar and Planetary Institute, The Woodlands (Texas), 1 de marzo de 2012  unha altura comparable á do Olympus Mons, mais con moito a máis alta do Sistema Solar en relación co diámetro do seu astro. A crista ecuatorial de Xapeto, de orixe incerta, ten uns 20 km de altura.Bernd Giese, Tilmann Denk, Gerhard Neukum, Thomas Roatsch, Paul Helfenstein, Peter C. Thomas, Elizabeth P. Turtle, Alfred McEwen, Carolyn C. Porco, «The topography of Iapetus' leading side», Icarus, vol.193, n°2, 2008, pag. 359-371,    O punto culminante de Ío está mos Boösaule Montes, de orixe tectónica, que teñen uns 18 km de altura.Paul Schenk, Henrik Hargitai, Boösaule Montes, Io Mountain Database  En Mimas, o cráter de impacto Herschel tamén ten un pico central que alcanza os 7 km de altura.Jeffrey M. Moore, Paul M. Schenk, Lindsey S. Bruesch, Erik Asphaug, William B. McKinnon, «Large impact features on middle-sized icy satellites», Icarus, vol. 171, n°2, outubro de 2004, páx. 421-443,   O cumio máis alto da Lúa, o Mons Huygens, nos Montes Apenninus, ten 5.5 km.Fred W. Price, The Moon observer's handbook, Cambridge University Press, Londres, 1988   

Varios astros no Sistema Solar teñen formacións co aspecto de montañas, mais que están constituídas de xeo, chamadas criovolcáns, ausentes na Terra. Entre os candidatos a este proceso están o Ahuna Mons, en Ceres,O. Ruesch et al., «Cryovolcanism on Ceres», Science, vol. 353, n°6303, septembre 2016,   o Doom Mons en TitánR. M. C. Lopes et al., «Cryovolcanism on Titan: New results from Cassini RADAR and VIMS», Journal of Geophysical Research: Planets, 118: marzo de 2013, páx. 1-20,   e posiblemente algúns relevos de Plutón.Ice Volcanoes and Topography , New Horizons Multimedia, The Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory, 9 de novembro de 2015 

 Notas 

 Véxase tamén 

 Bibliografía 




 Outros artigos 
 Lista de montañas da Terra
 Lista de montañas da Lúa
 Lista de montañas da Marte

Categoría:Accidentes xeográficos
Categoría:Artigos que toda Wikipedia debería ter (Historia e xeografía)