Galeguismo (lingüística)

Un galeguismo no ámbito da lingüística refírese á estrutura propia da lingua galega aplicada noutra lingua.

 Explicación histórica 
O galego foi lingua de cultura en toda a Península Ibérica durante boa parte da Idade Media, e a súa influencia foi bastante importante nas linguas do occidente europeo (español e occitano). No castelán, a influencia do galego deuse ademais nos Séculos Escuros coa interpretación de que o galego era un dialecto da norma castelá, e polo tanto os galeguismos no castelán non eran máis que dialectalismos da súa norma. Dende as institucións que establecían o corpus normativo e a norma, dificultouse o recoñecemento desta influencia: así, Corominas no seu Dicionario etimolóxico, moi poucas veces recoñece a orixe galega de termos que por outra parte están ben documentados. Velaquí algúns exemplos de galeguismos en diferentes niveis do castelán:

 Galeguismo fonético 
En castelán dáse a utilización do sistema de sete vogais galegas nas verbas en castelán: así, verbas coma "suerte" pronunciaríanse cunha vogal media semiaberta.

O uso falando castelán de determinados fonemas inexistentes en castelán importados do galego tamén é un caso de galeguismo: a nasal velar de "unha" ou a fricativa palatal de "Xose" permitían ós galegos unha vantaxe cando aprendían portugués, catalán, inglés ou francés, pero tamén se extrapolou esta realización á lingua española. A identificación do "X" galego co "J" castelán deu lugar a unha norma errónea, que produciría aberracións coma "Jeito" para "Xeito" ou "Jato" para "Xato". Este defecto deuse de forma esaxerada nos topónimos e antropónimos: a teima por castelanizar levaría a dicir barbaridades coma "Chandreja de Queija" ou "Otero", dando mesmo formas híbridas coma "Puenteareas" ou "Teijeiro".

Outra forma do galego aplicada no castelán é o ieísmo (que en realidade en castelán tamén está en franca maioría), non distinguindo a pronuncia das palatais de "rayos" e de "rollos".

 Galeguismo morfolóxico 
Os galegos somos coñecidos noutras rexións coma os "galeguiños", debido ó característico uso (e non abuso) do sufixo "-iño" na formación derivativa tamén falando castelán. Pero hai outra forma que contrasta coas falas do resto da Península: a ausencia na conxugación galega de tempos compostos, que provoca que os galegos que falan castelán non utilicen "he ido" senón "fui" e non usen "hube ido" senón "fose" ou mesmo "fora". Relacionado con isto, dáse a curiosidade de que estes problemas de distinción de uso desaparecen cando se aprende outra lingua coma francés ou inglés, do cal se deduce que o castelán de Galicia está xa nunha fase de adquisición por transmisión interxeracional (o cal é obvio: non é rigoroso supoñer que está aínda nunha fase de imposición exóxena).

 Galeguismo sintáctico 
En castelán hai expresións, fundamentalmente perífrases verbais, que se traducen literalmente ó galego. Unha delas é "dar + participio" co significado de "conseguir + infinitivo" (que é incomprensible para un murciano). Así, "non dei rematado os deberes" tradúcese erroneamente por "no di acabado los deberes" cando o que se quere dicir é "no conseguí acabar los deberes". Outra perífrase pode ser o uso de "deber + infinitivo" co significado aproximativo que en castelán se expresa con "deber de + infinitivo".

Outro fenómeno é a utilización dos diferentes casos oblicuos con función pragmática: o pronome de solidariedade "che" ou "nos", o tamén o dativo de cortesía "lle". Así, dise incorrectamente moitas veces estruturas do tipo "no te me come nadiña" ou "¿no le quiere sal a la sopa?".

 Galeguismo léxico 
Existen moitas palabras procedentes da lingua galega que están xa integradas no idioma castelán, a maioría delas non identificadas coma galeguismos históricos. Unha boa parte deste repertorio refírese a termos da pesca ou o agro e fenómenos meteorolóxicos ("orballo" ou "chuvasco", que en castelán se escribe con "B"), pero o corpus non se restrinxe a isto. Aínda agora se utilizan galeguismos en castelán que non son interpretables por un castelanfalante de fóra de Galicia. Algúns exemplos poden ser os seguintes:
 Argallar
 Birollo
 Botafumeiro
 Cacho
 Cancela
 Carallo e cona
 Carballo
 Chollar
 Colo (moi estendido, por "regazo")
 Daquela
 Esmagar
 Fuchicar
 Pega
 Xurel.
 Xouba.
 Pescadilla.
 Pocillo (estes dous son formas híbridas, pero exclusivas de Galicia).
 Piolla e mesmo "pioja".
 Fanado
 Filloa ("hojuela", coma no refrán "miel sobre hojuelas")
 Filloga
 Faiado
 Petar.
 Silva.
 Remexer ("remover").
 Regato
 Meigo, meiga
 Miniño
 Muiñeira
 Sacar (en uso transitivo, coma sinónimo de quitar).
 Tiesto
 Reseso
 Pota
 Prestar (co significado de "render, sacar proveito").
 Pavero
 Percebe
 Poalla
 Rosmar.
 Parvo.
 Póla.
 Era boa (co significado de "si home!").
 Enfadar (derivado segundo Moliner do enfadarse do galego antigo cuxo significado era 'desalentarse', o que puido interpretarse como entregarse á fatalidade; polo tanto, pode derivar de fado).
 Vieira
Na lingua portuguesa, dende o Acordo Ortográfico de 1990, conságrase por exemplo, os galeguismos brêtema (brétema) e lôstrego (lóstrego).

 Calcos lingüísticos 
 Cast. "echar de menos" é un calco lingüístico da expresión galego-portuguesa achar de menos. Curiosamente, a dita expresión perdeuse e tomouse na nosa lingua emprestada do galeguismo "echar de menos" castelán, creándose a expresión botar de menos.

 Notas 

 Véxase tamén 
 Outros artigos 
 Xenismo

Categoría:Fonoloxía
Categoría:Fonética
Categoría:Morfosintaxe
Categoría:Lexicoloxía
Categoría:Etimoloxía