Ath-bheothachadh Cànain

Ann an Atharrachadh Cànain  tha cànan sluaigh ag atharrachadh gu cànan eile. Bidh sin a' tachairt gu h-àraidh bho mhion-chànanan gu mòr-chànanan ann an dùthchannan far a bheil mion-chultar agus mòr-chultar a' fuireach. 
Gu tric tòisichidh Atharrachadh Cànan le dà-theangachas ann an aon ghinealach, agus air adhbharan poilitigeach agus inbhe cha chuir an ginealach sin am mion-chànan air adhart ris an ath ghinealach. Aig deireadh na cùise bidh sin a' leantainn gu bàs cànain.

'S e Ath-bheothachadh Cànain oidhirp le daoine, coimhearsnachdan, pàrtaidhean poilitigeach no buidhnean cultarail bacadh a chur air crìonadh cànain.
Tha diofar ann eadar oidhirpean bhon bhonn suas (bottom-up), far a bheil a' choimhearsnachd, na daoine fa-leth a' feuchainn ri an cànan aca ath-bheothachadh agus oidhirpean a-nuas (top-down) far a bheil an riaghaltas a' stiùireadh nan oidhirpean. 

Tha cànanaichean eadar dà bharail air a' cheist an gabh rudeigin a dhèanamh an aghaidh atharrachadh cànain no an e pròiseas nàdarrach a th' ann. Tha Joshua Fishman gu làidir den bheachd gun gabh cànanan a tha ann an cunnart sàbhaladh. Tha e a' sealltainn sin anns an leabhar aige Can Threatened Languages be saved.

'S e Eabhra an aon chànan a chaidh ath-bheothachadh gu soirbheachail, leis gur e cànan marbh a bh’ ann roimhe, a’ riaghladh air ginealach ùr de luchd-labhairt dùthchasach a chruthachadh gun luchd-labhairt dùthchasach sam bith roimhe mar eisimpleirean anns an 20mh linn.

Sgèile Ceumnaichte Crìonaidh eadar Ginealaichean (Joshua Fishman) 
Chaidh an Sgèile Ceumnaichte Crìonaidh eadar Ginealaichean a chruthachadh le Joshua FishmanFishman, J. A. Reversing language Shift duilleagan 394-5. Clevedon (1991) Eadar-theangachadh le Iain Mac an Tàilleir gus pròiseas Tionndadh Atharrachadh Cànain a shealltainn.
Anns a' chainnte aige 's e X-ais am mion-chànan, agus Y-ais am Mòr-chànan. X-aich agus Y-aich luchd-labhairt nan cànanan sin.

1. X-ais ga cleachdadh ann am foghlam, obair, mòr-mheadhanan is riaghaltas aig ìrean àrda agus nàiseanta.
2. Seirbheisean riaghaltais is mhòr-mheadhanan ann an X-ais aig ìre ionadail is sgìreil.
3. X-ais ga cleachdadh ann an ionadan obrach (taobh a-muigh na coimhearsnachd) far a bheil X-aich is Y-aich ag obair còmhla.
4a. Sgoiltean air leth bhon fheadhainn Y-ach, fo smachd luchd X-ais gu ìre mhòr.
4b. Sgoiltean poblach do chlann X-ach, a' teagasg gu ìre ann an X-ais, ach fo smachd Y-ais.

II. TAC a' dol seachad air dà-theangachas (às dèidh a stèidheachaidh)

5. Ionnsaichidh daoine leughadh is sgrìobhadh ann an X-ais air taobh a-muigh siostam oifigeil an fhoghlaim.
6. Clann ag ionnsachadh 's a' cleachdadh X-ais anns an dachaigh/teaghlach/choimhearsnachd.
7. Conaltradh cultarach a' tachairt ann an X-ais am measg sheann daoine sa choimhearsnachd.
8. Ag ath-chruthachadh X-ais agus inbhich ag ionnsachadh X-ais mar dhàrna cànan.

I. TAC a' feuchainn ri dà-theangachas a stèidheachadh 
(ma tha tuigse fheallsanachail ro làimh ann)

Factaran a chuireas cànan air adhart (David Crystal)
Anns an leabhar Language DeathCrystal, D. Language Death. Cambridge(2000) bruidhnidh David Crystal mu dheidhinn sia factaran a dh'fhaodadh cuideachadh le ath-bheothachadh soirbheachail:
feumaidh na daoine an cliù àrdachadh
feumar beartas na coimhearsnachd àrdachadh an coimeas leis a’ mhòr-chultar
fàirdeachadh neirt poilitigich is poblaich
mion-chànan na phàirt ann am foghlam
sgrìobhadh sìos a’ chànain
cleachdadh  teicneòlas  fiosrachaidh airson conaltraidh, ionnsachaidh agus àrdachadh inbhe phoblaich

Tùsan

Leabhraichean
 Crystal, D. (2000). Language Death. Cambridge : Cambridge University Press. (ISBN 0-521-65321-5) (417.7)
 Fishman, J. A. (1991). Reversing language Shift: Theory and Practice of Assistance to Threatened Languages. Clevedon : Multilingual Matters. 
 Fishman, J. A. (ed.) (2001). Can Threatened Languages Be Saved? Reversing Language Shift, Revisited: A 21st Century Perspective. Clevedon : Multilingual Matters. 
 Grenoble, L. A. and Whaley, L. J. (1998). Endangered Languages: Language Loss and Community Response. Cambridge University Press. (ISBN 0-521-59712-9)
 Nettle, D. and Romaine, S. (2000). Vanishing Voices. Oxford University Press. (ISBN 0-19-515246-8)
 Reyhner, J. (ed.) (1999). Revitalizing indigenous languages. Flagstaff, AZ : Northern Arizona University, Center for Excellence in Education. (ISBN 0-9670554-0-7)


 Zuckermann, Ghil‘ad (2020). Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond, Oxford University Press. ISBN 9780199812790 / ISBN 9780199812776

Roinn-seòrsa:Cànanachas