Sèimheachadh

'S e atharrachadh chonnragan a tha ann an sèimheachadh. Tha a' bhuaidh seo cumanta ann an iomadh cànain, gu h-àraid mar bhuaidh eachraidheil.

Ma thèid connrag a shèimheachadh, thèid a lagachadh gu tionndadh nas laige na connraige agus aig a' cheann thall, faodaidh gun dèid an fhuaim a chur gu neoini. Ann an cànanachas, thathar a' coimhead air mar neartachadh sònorachd cuideachd.

Atharrachaidhean
Tha iomadh dòigh ann air a dh'obraicheas sèimheachadh. 'S e am "fosgladh" aonan dhiubh 's an fhuaim a' fàs nas fhosgailte ceum air cheum:

stad→ lìomhachadh→ spìorantadh (dì-spìorantadh)→ dì-bhusadh→ cur gu neoini →→→ → (neoini)→ → → → (neoini)→ → → → (neoini)

Air neo "sònorachadh" 's an fhuaim 'ga ghuthachadh cuideachd: 

 stad→ lìomhachadh→ spìorantadh→ faisgeachadh→ cur gu neoini →  → →  → (neoini) →  →  →  → (neoini)  →  →  →  → (neoini)

Cha bhi slighean an t-sèimheachadh co-ionnann an-còmhnaidh, bidh barrachd cheumannan ann uaireannan no bi diofar toradh ann aig a' cheann thall.

Sèimheachadh eachdraidheil
Gheibhear sèimheachadh eachdraidheil 's cànan ag atharrachadh mean air mhean o ghlùin gu glùin, mar eisimpleir mar a thachair eadar an Laideann agus an Spàinntis. Bha stadan gun ghuth [p t k] aig an Laideann agus sa chiad àite, chaidh an guthachadh gu [b d g]. Anns a' cheum mu dheireadh, dh'atharraich iad gu [β̞ ð̞ ɰ]. Thachair seo, mar eisimpleir, ann am faclan mar vita → vida, caput → cabo, caelum → cielo.

Thachair rud gu math coltach ri seo sna cànain Cheilteach cuideachd. Mar eisimpleir, chaidh an -t- san Innd-Eòrpais a shèimheachadh nan robh e eadar dà fhuaimreag, mar a thachair eadar *teu̯teh2 "muinntir" gu *tou̯tā ann am Proto-Cheiltis, *tōθā ann an Gaeilge Thràth, túath /tʰuaθ/ ann an Seann-Ghaeilge agus gus neoini sa Ghàidhlig: tuath /t̪ʰuə/.Stifter, D. Sengoídelc Syracuse University: 2006 ISBN 0-8156-3072-7

Sèimheachadh co-aimsireil
Sandhi
'S e Sàrdais aon dhe na cànain Ròmansach anns am faighear sèimheachadh dhen t-seòrsa sandhi. 'S ciall dha sin gum faighear sèimheachadh eadar faclan fa leth ma bhios connrag eadar dà fhuaimreag. A chionn 's gur e riaghailt fuaime chunbhalach a tha seo, seach riaghailt gràmair, chan eilear 'ga sgrìobhadh.Mensching, G. (1992) Einführung in die Sardische Sprache Romanistischer Verlag, Bonn

→  baca [baka] "bò" → sa baca [sa βaka] "a' bhò"→  domu [dɔmu] "taigh" → sa domu [sa ðɔmu] "an taigh"→  gupu [ɡupu] "ladar" → su gupu [su ɣupu] "an ladar"

 Sèimheachadh gràmarach 
Gheibhear sèimheachadh eadar faclan fa leth sna cànain Cheilteach cuideachd. 'S e sèimheachadh sandhi a b' àbhaist a bhith ann, le riaghailt shimplidh a chuir sèimheachadh air gach connrag eadar dà fhuaimreag ach mar a chaidh cuid dhe na fuaimreagan air chall thairis air na linntean, dh'fhan an sèimheachadh ach bha e an uairsin 'na riaghailt gràmar aig an robh buaidh air fuaimean. Mar eisimpleir, tha diofar ann a thaobh sèimheachaidh sa Ghàidhlig eadar am fear /əm fɛr/ agus a’ bhean /ə vɛn/. Chithear gu h-ìosal mar a bha buaidh aig leasachan an uilt -os (le ainmearan firinn) agus aig -a (le ainmearan boireann):

Proto-Cheiltis *(s)indos wiros → Seann-Ghaeilge ind fer → in fer → an fear → Gàidhlig am fear

Proto-Cheiltis *(s)inda bena → Seann-Ghaeilge ind en → in en → an bhean → Gàidhlig  a' bhean

Tha gach connrag fo bhuaidh an t-sèimheachaidh sa Ghàidhlig (ach /l̪ˠ/ aig nach eil cèile shèimichte tuilleadh).Oftedal, M. (1956) The Gaelic of Leurbost Norsk Tidskrift for Sporgvidenskap, Oslo Tha luchd-cànanachais a' roinneadh nam buaidhean ann an co-roinntean eadar-dhealaichte mar eisimpleir:
 call an dàrna fhuaimneachaidh m.e. /n̪ˠ/ gu /n/
 lagachadh fuaim chritheanach gu fuaim tapaichte, m.e. /rˠ/ → /ɾ/
 spìorantachadh, m.e. /m/ gu /v/ (le srònachadh 'na chois Ternes, E. (1989) The Phonemic Analysis of Scottish Gaelic Helmut Buske Verkag, Hamburg.)

 Spìorantachadh/p/→ /v/bog /pok/ → glé bhog /kleː vok/"/pj/→ /vj/ (ro fhuaimreag chùlach) beò /pjɔː/ → glé bheò /kleː vjɔː//kʰ/→ /x/ cas /kʰas̪/ → glé chas /kleː xas̪//kʰʲ/→ /ç/ ciùin /kʰʲuːɲ/ → glé chiùin /kleː çuːɲ//t̪/→ /ɣ/ dubh /t̪uh/ → glé dhubh /kleː ɣuh//tʲ/→ /ʝ/ deiseil /tʲeʃal/ → glé dheiseil /kleː ʝeʃal//k/→ /ɣ/ garbh /kaɾav/" → glé gharbh /kleː ɣaɾav//kʲ/→ /ʝ//kʲiaɾ/ → glé gheur /kleː ʝiaɾ//m/→ /v/ maol /mɯːl̪ˠ/ → glé mhaol /kleː vɯːl̪ˠ/"/mj/→ /vj/ (ro fhuaimreag chùlach) meallta /mjaul̪ˠt̪ə/ → glé mheallta /kleː vjaul̪ˠt̪ə//pʰ/→ /f/ pongail /pʰɔŋɡal/ → glé phongail /kleː fɔŋɡal/"/pʰj/→ /fj/ (ro fhuaimreag chùlach) peallagach /pʰjal̪ˠakəx/ → glé pheallagach /kleː fjal̪ˠakəx/

 Call an dàrna fhuaimneachaidh/n̪ˠ/→ /n/ nàdarra /n̪ˠaːt̪ərˠə/ → glé nàdarra /kleː naːt̪ərˠə/"/rˠ/→ /ɾ/ rag /rˠak/ → glé rag /kleː ɾak/"

 Dì-bhusachadh/s̪/→ /h/ sona /s̪ɔnə/ → glé shona /kleː hɔnə//ʃ/→ /h/  seasmhach /ʃes̪vəx/ → glé sheasmhach /kleː hes̪vəx/" /ʃ/→ /hj/ (ro fhuaimreag chùlach)seòlta /ʃɔːl̪ˠt̪ə/ → glé sheòlta /kleː hjɔːl̪ˠt̪ə//t̪ʰ/→ /h/ tana /t̪ʰanə/ → glé thana /kleː hanə//tʰʲ/→ /h/tinn /tʲiːɲ/" → glé thinn /kleː hiːɲ//tʰʲ/→ /hj/ (ro fhuaimreag chùlach)teann /tʰʲaun̪ˠ/ → glé theann /kleː hjaun̪ˠ/"

 Cur gu neoini/f/→ Ø fann /faun̪ˠ/ → glé fhann /kleː aun̪ˠ//fj/→ /j/ (ro fhuaimreag chùlach) feòrachail /fjɔːɾəxal/ → glé fheòrachail /kleː jɔːɾəxal/

Tha sèimheachadh ag adhbharrachadh call an t-sònrachais cuideachadh. Tha a' Ghàidhlig a' coimhead air /l n ɾ/ mar chèilean laga de /ʎ ɲ rˠ/.

 Call sònrachais/ɲ/ → /n/ neulach /ɲial̪ˠəx/ → glé neulach /kleː nial̪ˠəx//ʎ/ → /l/ leisg /ʎeʃkʲ/ → glé leisg /kleː leʃkʲ/

Tha /l̪ˠ/ a' dol gu /lˠ/ ann an Gàidhlig na Hearadh.

Litreachadh
Thathar a' nochdadh sèimheachadh le h ann an Gàidhlig is sa Ghaeilge an-diugh ach bhathar a' cleachdadh na puinge sèimheachaidh roimhe san dà chànan. Mar eisimpleir, 's e  an dòigh air an robhar a' sgrìobhadh a mhàthair roimhe. Chan eil sin cho cumanta sa Mhanannais far am bi litreachadh ma connraige gu lèir ag atharrachadh, m.e. ny çhengaghyn → dy hengaghyn "na teangannan" → "de theangannan".

Faic cuideachd
Ur-dhubhadh

Tùsan

Roinn-seòrsa:Cànanachas
Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair