Coimisean Napier

'S e coimisean den riaghaltas a bh' ann Coimisean Napier ann an 1883. Chaidh a chruthachadh fo stiùireadh an Uasail Napier gus sgrùdadh air suidheachadh nan croitearan agus coitearan air a' Ghàidhealtachd.

Ro-eachdraidh
Bha suidheachadh na Gàidhealtachd aig deireadh an 19mh linn glè dhuilich. Bha mòran de chroitearan ann am bochdainn, bha na mìltean air fàgail thairis air a’ chuan agus bha daoine fhathast air am fuadachadh a-mach às na bailtean aca gus tuathanasan chaorach a chruthachadh nan àite agus a chur air croitearan a dhol a dh’iasgachd.  Bha màl a’ dìreadh fhad ’s a bha meudachd an fhearainn a’ cromadh. Bha na daoine gu tùr eisimealach air na h-uachdarain agus cha robh cothrom aca am beatha fhèin a stiùireadh. Cha robh tèarainteachd sam bith aca air an fhearann. Aig an aon àm ann an Èirinn thòisich croitearan air a bhith soirbheachail an aghaidh uachdaran le sgur màl a phàigheadh. Leis a’ bheachd Èireannach chuir croitearan ann an Cille Mhoire san Eilean Sgitheanach romhpa sgur am màl a phàigheadh agus mu dheireadh thall, às dèidh strì fhuair iad màl 25% na b’ ìsle ann an 1881. Hunter, James 1976. The Making of the Crofting Community. Dùn Èideann, John MacDonald. ISBN 0859765377  Duilleag 133

Ùpraid nan Croitearan
Thachair an ùpraid as ainmeile, Blàr a' Chumhaing, anns a’ Bhràighe ann an 1882. Bha croitearan anns a’ Bhràighe air eisimpleir Cille Mhoire, anns an Eilean Sgitheanach, a leantainn agus dhiùlt iad màl a phàigheadh. Ann an 1883 chaite na b’ fhaide agus dh’iarr croitearan Gleann Dail an talamh air ais a chaidh a thoirt air falbh bhuapa anns na bliadhnaichean ron sin. Ged a chaidh cuid dhaoine dhan phrìosan, cha robh neart gu leòr aig a’ phoileas fìor stad a chur air Ùpraid nan Croitearan.  Cha b’ e an fheadhainn seo a-mhàin a thòisich strì air a’ Ghàidhealtachd gus an còirichean a bhuannachadh, agus leis an aimhreit a’ fàs, bha èiginn air an riaghaltas rannsachadh air na trioblaidean, cuideachd air sgàth ùidh phoblach anns na tachartasan agus air sgàth na thachair ann an Èirinn. Hunter, James 1976. The Making of the Crofting Community. Dùn Èideann, John MacDonald. Duilleag 143

An Coimisean
Le sin chaidh coimisean a chur an cèill leis an riaghaltas gus sgrùdadh air suidheachadh eaconomaigeach agus sòisealta nan croitearan agus coitearan air a’ Ghàidhealtachd aig deireadh na 19mh linn. ’S e An t-Uasal Napier ceann a’ choimisean agus Calum MacNèill an Rùnaire. Chaidh iad timcheall air a’ Ghàidhealtachd bhon Chèitean 1883 agus dh’èist iad ri 775 duine (a’ mhòr-chuid anns a’ Ghàidhlig) ann an 61 àite. Chaidh a h-uile rud a sgrìobhadh sìos gu mionaideach agus eadar-theangachadh. Chaidh fhoillseachadh ann an 1884 anns a’ Bheurla.  Cameron, A.D. 1986. Go Listen to the Crofters: The Napier Commission and Crofting a Century ago. Steòrnabhagh, Acair. ISBN 0861520637 Duilleag 123, 125
’S e obair fîor chudromach a rinn Coimisean Napier airson na Gàidhealtachd. B’ e sin a’ chiad turas a bha ùidh phoblach anns a’ Ghàidhealtachd agus ann an suidheachadh nan daoine, agus a’ chiad turas a chaidh oidhirp a dhèanamh faighinn a-mach mu dheidhinn seo. ’S e fianais cudromach a th’ anns na h-agallamhan, chan ann dìreach air sgàth ’s gun deach an dèanamh le mòran daoine air feadh na Gàidhealtachd ach gu h-àraidh air sgàth ’s gu bheil iad cho mionaideach agus air an innse leis na croitearan fhèin. Bha an coimisean ag iarraidh gum faigh gach duine ann an Alba cothrom an aithisg a leughadh agus gum biodh leth-bhreac de na leabhraichean anns gach leabharlann.   

Toraidhean
Às dèidh an sgrùdaidh rinneadh planaichean leasachaidh gus beatha nan croitearan a dhèanamh nas fheàrr. Chuir iad cuideam àraid air ceist an fhearainn. An toiseach, ann an 1885 fhuair croitearan cead pàirt a ghabhail ann an taghadh poilitigeach. Mar sin dh’fhàs ùidh phoilitigeach aig na Gàidheil agus neart cùisean atharrachadh anns an sgìre. Chaidh Achd na Croitearachd (1886) a dhèanamh ann an 1886 agus airson a’ chiad turas fhuair croitearan còirean air an talamh. Mu dheireadh thall, fhuair iad  tèarainteachd air an fhearann air an robh iad a’ fuireach agus an còir ga chur air adhart gu ball an teaghlaich. Fhuair iad dìoladh airson leasachaidhean a rinn iad air a’ chroit nuair a dh’fhàgadh iad. Thòisich Coimisean nan Croitearan, cuairt an fhearainn, gus màl a chumail reusanta. 

Tùsan

Her Majesty’s Commissioners of Inquiry 1884. Evidence taken by Her Majesty’s Commissioners of Inquiry into the Condition of Crofters and Cottars in the Highlands and Islands of Scotland. 1884. Edinburgh: Nèill & Company

Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Roinn-seòrsa:Gàidhealtachd
Roinn-seòrsa:Croitearachd
Roinn-seòrsa:Strì an Fhearainn