Quechua

'S i Quechua no Quichua (Runasimi) an cànan, no teaghlach chànan, a bhruidhneas leis an t-sluagh Quechua. Tha i ga bruidhinn ann am Pearù, Boilibhia, Eacuador, An Argantain, An t-Sile agus Coloimbia, gu h-àraidh anns na h-Andes.

Eachdraidh
Anns an dàrna linn deug, chaidh stàit a stèidheachadh, Qusqu, le daoine a' bruidhinn Quechua mar chànan màthaireil. Trì linntean às dèidh sin, chaidh ìmpireachd a stèidheachadh leis an ainm Tawantinsuyu le sluagh ris an canar Inca, ainm tighearnan na h-ìmpireachd, le prìomh-bhaile ann an Cusco. Aig bàrr cumhachd na h-ìmpireachd, bha Quechua ga cleachdadh mar chànan oifigeil eadar Coloimbia mu dheas agus ceann a tuath na Sile.

Thàinig a' mhòr-chuid den ìmpireachd fo smachd nan Spàinnteach ann am 1533, ach mhair stàit neo-eisimeileach mun cuairt Willkapampa gu ruige 1572. Bha Quechua fhathast ga bruidhinn gu cumanta anns an dùthaich, fiù 's le cuid de na Spàinntich, gu sònraichte miseanaraidh dam b' ainm Domingo de Santo Tomás, leis an deach a' chiad leabhar fhoillseachadh ann an Quechua ann an 1560.Omniglot

Tha an cànan fhathast ga bruidhinn le milleanan de dhaoine ann an grunn dhùthchannan, ach a-nis ann an iomadh dualchainnt agus iomadh sluagh air an sgaradh bhuapa chèile, agus ann an suidheachadh far a bheil Spàinntis air a bhith na prìomh chànan fad linntean.

Litreachadh agus fuaimneachadh
 A: 
 Ch: 
 E, I: chan eil diofar soilleir eatarra. Air an ràdh mar , ach mar  ri taobh nan connragan , , agus .
 H: ann am meadhan facail, mar , am fuaim a nithear le muinntir Glaschu anns an fhacal butter.
 J: cha tèid a lorg aig toiseach facail, agus cha tèid a cleachdadh ach ann an Eacuador agus Boilibhia. Ann an meadhan no deireadh facail, mar 
 K: 
 K': 
 L: 
 Ll: , mar ll caol anns a' Ghàidhlig
 M: 
 N: 
 Ñ: , mar nn caol anns a' Ghàidhlig
 O, U: mar an ceudna ri E, I, chan eil diofar soilleir eatarra. Air an ràdh mar , ach mar  ri taobh nan connragan , , agus .
 P: 
 Q: , fuaim bhon t-slugan nach tèid a lorg anns a' Ghàidhlig.
 S: , coltach ri s leathann anns a' Ghàidhlig
 Sh: , mar s caol anns a' Ghàidhlig
 T: 
 W: 
 Y:  

Tha beum an fhacail daonnan a' tuiteam air an dàrna lide bhon deireadh. Tha corra facal ann le beum air lide mu dheireadh, mar munaspá, ach ann an cùisean mar sin tha am facal air a giorrachadh. 

Gràmar
Is e cànan cnuasadach a tha ann an Quechua, agus mar sin, is urrainnear faclan a chur ri chèile, fiù 's abairtean slàn, ann an aon fhacal, eu-coltach ri Gàidhlig far am feumar faclan a bhith fa leth. 

Alt
Chan eil alt sam bith, mar an no na, ann an Quechua. 

Ainmearan
Tha an t-iolra air a chruthachadh leis an t-earball -kuna. Mar eisimpleir, sipas (caileag), sipaskuna (caileagan). 

Riochdairean pearsanta
 nok'a – mi
 k'am – thu
 pay – e no i
 nok'aychis – sinn (mise/sinne agus tusa/sibhse)
 nok'ayku – sinn (sinne às d' aonais no às ur n-aonais)
 k'amkuna – sibh (a bharrachd air aon neach)
 paykuna – iad 

Riochdairean comharraidh
 kay – seo
 chay – sin
 chak'ay – siud 

Gnìomhairean
Tha pearsachan a' ghnìomhair air an aontachadh leis na riochdairean pearsanta ann am foirmean giorraichte mar earball air a' ghnìomhair, coltach ri Gàidhlig na h-Èireann agus na cànanan Romansach. 

Mar eisimpleir, leis a' ghnìomhair muna (gràdhaich)
 munani – tha gràdh agam
 nok'a munani – tha mi a' gràdhachadh
 k'am munanqi – tha thu a' gràdhachadh
 nok'anchis munanchis – tha sinn (còmhla) a' gràdhachadh
 nok'ayku munayku – tha sinn (às d' aonais/às ur n-aonais) a' gràdhachadh
 k'amkuna munanqichis – tha sibh a' gràdhachadh 
 paykuna munanku – tha iad a' gràdhachadh 

Tha a h-uile gnìomhair ann an Quechua riaghailteach, ach anns a' mhodh neo-chrìochnach.

 Iomraidhean 

Cànan nan Incas le Garbhan MacAoidh, Gairm 88 td. 362-7, 1974.

 Ceanglaichean a-mach 
 Ullanta

Roinn-seòrsa:Cànain dùthchasail Aimeireaganach
Roinn-seòrsa:Pearù