Ur-dhubhadh

'S e caochladh fuaime a tha san ur-dhubhadh a gheibhear anns na cànain Ghàidhealach, Gàidhlig na h-Èireann (far an canar úrú ris), Gàidhlig agus gu ìre, sa Mhanannais. Thig guthachadh agus, gu tric, srònachadh air consan 'na chois, mar eisimpleir ceann → ar gceann "ar ceann" sa Ghaeilge.

Dh'èirich an t-ur-dhubhadh gu eachdraidheil an cois consan srònach (gu h-àirid -n deireannach) a bha air beulaibh consan bacaidh, m.e. an + c, g, d, t, b, p, f.

An dà sheòrsa
Tha dà sheòrsa dheth ann, ur-dhubhadh eachdraidheil agus ur-dhubhadh neo-eachdraidheil. 'S e ur-dhubhadh eachdraidheil a tha sa Ghaeilge agus ur-dhubhadh neo-eachdraidheil a tha ann sa Ghàidhlig.

'S ciall dha sin gun tachair an t-ur-dhubhadh sa Ghaeilge fiù mur eil an consan srònach ri chluinntinn tuilleadh:
 ceann → ar gceann "ar ceann"
 teanga → seacht dteanga "seachd teangannan"

Ach ann an Gàidhlig, chan fhaighear e ach ma tha an consan srònach ann e fhèin:
 ceann → ar ceann
 teanga → seachd teangannan
ach
 cù → an cù /əŋˈgʱuː/
 teanga → an teanga /əɲˈdʲʱɛŋgə/

Atharrachadh nam fuaimean
Ged a tha an dearbh fhreumh aig an ur-dhubhadh anns an trì cànan, chan eil e ag obair air an dearbh dhòigh gu buileach.
Gaeilge
'S ann mar seo a dh'atharraicheas na fuaimean sa Ghaeilge:Ó Siadhàil, M., Wigger, A. Córas Fuaimeanna na Gaeilge (1975, air ath chlò-bhualadh 1983) Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath

1. Tha consan casgaidh agus /fˠ, fʲ/ a' dol 'nan consain ghuthach:
 Bun-fhuaim
 Fo ur-dhubhadh
 Eisimpleirean
 /pˠ/ → /bˠ/pa /pˠaː/ → ar bpá /əɾ bˠaː/
 /pʲ/ → /bʲ/peann /pʲaːn̪ˠ/ → ar bpeann /əɾ bʲaːn̪ˠ/
 /t̪ˠ/ → /d̪ˠ/tús /t̪ˠuːs̪/ → ar dtús /əɾ d̪ˠuːs̪/
 /tʲ/ → /dʲ/teanga /tʲaŋʲə/ → ar dteanga /əɾ dʲaŋʲə/
 /k/ → /ɡ/cú /ku/ → ar gcú /əɾ guː/
 /c/ → /ɟ/ceann /caːn̪ˠ/ → ar gceann /əɾ ɟaːn̪ˠ/
 /fˠ/ → /w/fáth /fˠaː/ → ar bhfáth /əɾ vˠaː/
 /fʲ/ → /vʲ/freagra /fʲɾʲagˠɾˠə/ → ar bhfreagra /əɾ vʲɾʲagˠɾˠə/


2. Tha consan casgaidh guthach a' dol 'na chonsan srònach:
 Bun-fhuaim
 Fo ur-dhubhadh
 Eisimpleirean
 /bˠ/ → /mˠ/ /bʲ/ → /mʲ/bean /bʲan̪ˠ/ → ar mbean /mʲan̪ˠ/
 /d̪ˠ/ → /n̪ˠ/droim /d̪ˠɾˠiːmʲ/ → ar ndroim /n̪ˠɾˠiːmʲ/
 /dʲ/ → /nʲ/ /ɡ/ → /ŋ/glúin /gˠɫ̪uːnʲ/ → nglúin /ŋɫ̪uːnʲ/
 /ɟ/ → /ɲ/ 

3. Tha an -n 'ga ghlèidheadh ro fhuaimreag:
 Bun-fhuaim
 Fo ur-dhubhadh
 Eisimpleirean
 /eː/ → /nʲeː/éan /eːn̪ˠ/ → ar n-éan /nʲeːn̪ˠ/
 /iː/ → /n̪ˠi/oíche /iːhə/ → ar n-oíche /n̪ˠiːhə/


An litreachadh
Gaeilge
A chionn 's gur e ur-dhubhadh eachdraidheil a tha ann sa Ghaeilge, 's mar sin cha ghabh a thomhas, thèid a sgrìobhadh ann:
 peann  →  ar bpeann
 bean  →  ar mbean
 tigh  →  ar dtigh
 droim  →  ar ndroim
 ceann  →  ar gceann
 glúin  →  ar nglúin
 fuinneog  →  ar bhfuinneog
 éan  →  ar n-éan

Gàidhlig
A chionn 's nach fhaighear e sa Ghàidhlig ach an cois an uilt agus grunn fhaclan sònraichte eile (an, nan, gun), cha dèid a sgrìobhadh ann agus cleachdaidh gach duine an t-ur-dhubhadh a-rèir a dhual-chainnt fhèin:
 peann  →  am peann
 bùth  →  am bùth
 taigh  →  an taigh
 druim  →  an druim
 ceann  →  an ceann
 glùn  →  an glùn

Tha glè bheag de dh'fhaclan ann far am faicear iarmaid an ur-dhubhaidh ann an àitichean far nach biodh dùil a-rèir riaghailtean a' chànain an-diugh. 'S e cruthan reòite a chanar ris a leithid seo de dh'fhacal. Mar eisimpleir, tha an cruth a bheil a' tighinn on ghnìomhair fuil (cf. Gaeilge an bhfuil) gu eachdraidheil, le ur-dhubhadh an f → bh.

Faic cuideachd
 Sèimheachadh

Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Fuaim-eòlas
Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair