Kriyòl

An lengwistik, oun kriyòl (créole an fransé, creole an annglé, criollo an èspangnòl, crioulo an potidjé) sa roun lanng ki divini nativ annan roun sosyété, men ki ganyen kou rakaba roun pidjinng. Oun kriyòl sa roun «lanng» (palé natif menm djalèk soulon déba-ya) osi konplègs é osi rich ki ròt lanng nativ. Pakont, oun pidjinng sa roun lanng ki senplifyé, pov é roulativman enstab ki ka sèrvi pou fasilité kouminikasyon-an ant diféran popilasyon-yan. Pidjinng-an ka anmòrfrézé an kriyòl apati di moman ki li sa palé di manyen nativ é pèrmannan pa roun popilasyon. A sa lizaj pèrmannan ki ka anrichi é ka konplègsifyé lanng kriyòl-ya.

Ensi kowabitasyon lengwistik-a di kolon-yan ké yé katib atè Lézanti, Lagwiyann, Lalwizyann épi annan loséyan Endjen-an té bay nésans kriyòl ké lègsik fransé : gwiyannen, lwizyannen é maskaren (bourbonnen). I ka ègzisté patché kriyòl ké baz lègsikal endo-éropéyen, ki osi isou di lanng annglé, potidjé ké néyèrlandé pou sa ki pi répandou, men i ganyen osi ròt ké baz di ròt fanmi di lanng, pa lègzanp kriyòl malé-ya.



 « Kriyòlizasyon » ké dévlopman di roun kriyòl 
Lanng kriyòl-a oben dézignasyon-an di kriyòl pa fika èskliziv atè Lézanti fransé.

Oun kriyòl sa an koumansman roun palé réjyonnal. I ka diféré di roun zilé jouk rounòt san larèl ki prési, trè vivan soulon péryòd-ya, li sa orijinèr di roun anmòrfrézaj di fransé, di annglé, di èspangnòl, di lanng afriken oben di lanng-an di nativ anmériken karayb, menm di ròt lanng di lépòk kolonnyal-a (minoritèr épi konfinen ké èstati di lanng « klandèstin » annan sistenm katibajis ké kolonnyal-a). Kriyòl-a, ki té annan roun pronmyé tan roun pidjinng divini lanng matèrnèl-a di désandan katib-ya é pa lèstansyon di popilasyon-yan di réjyon-an ki konsèrnen. Palò-ya ki anprenté ké lanng di baz, an léfè, té sibi roun ansanm di modifikasyon (fonnétik, sémantik, etc.) ki yé ka bay roun lidantité pròp mé ka lésé yé pafwè roukonnésab pa lokitò-ya di lanng manman-an.

I ka ègzisté plizyò janr di kriyòl. Atè Lézanti fransé, sa mwéyen lengwistik di kouminikasyon ki konstitchwé sokò ké palò di divèrs lorijin men ka posédé roun sentags, roun granmèr ké roun konjigézon asou modèl di lanng di Lafrik di Lwès-a. Atè Laréynyon oben atè zilé Moris, lanpren-yan di sentags-a, granmèr-a ké konjigézon-an di lanng afriken sa an révanch mwen fò ki atè Lézanti fransé.

Kriyòlizasyon-an sa roun dévlopman sosyoétnik ki sa menm bagaj ké dévlopman di pidjinizasyon. Sa dévlopman ka enpliké roun lanng di sipèrèstrat ki ka rouprézanté lanng-an di roun minorité sosyo ékonomikman ki ka donminen, é onmwen roun lanng di sibèstrat ki palé pa roun gran majorité. An léfè, sèrten distengsyon, tankou sosyo étnik ki lengwistik, pa ka diféré dévlopman-yan di kriyòlizasyon ké pidjinizasyon.

 Lis di kriyòl 
Ké baz lègsikal anlman

 Unserdeutsch
 Küchendeutsch

Ké baz lègsikal annglé 

 Bichelamar
 Kriyòl ngatik
 Kriyòl awayen
 Kriyòl janmayken
 Gullah
 Kriyòl di Syéra Léyonn
 Kriyòl di Béliz
 Kriyòl di Lostrali
 Ndjouka
 Pidjinng di zilé Salonmon
 Pitcairnen
 Sanmaka
 Srannann (kriyòl sourinanmen)
 Tok pisin
 Pidjinng nijéryan

Ké baz lègsikal arab

 Arab di Djouba
 Nibi
 Babalya

Ké baz lègsikal èspangnòl

 Chavacano
 Palenkéro
 Papyamennto (klasifikasyon ki pa konsanswèl)
 Chanmoro (klasifikasyon ki pa konsanswèl)
 Abla kongo (klasifikasyon ki pa konsanswèl)

Ké baz lègsikal fransé

 Kriyòl fransé di Lanmérik 
 ké "ap" kou mark di laspé progresif
 Kriyòl lwizyannen
 Kriyòl aysyen
 ké "ka" kou mark di laspé progrésif
 Kriyòl gwadloupéyen
 Kriyòl donminiken
 Kriyòl martiniké
 Kriyòl sentlisyen
 Kriyòl trinidadjen
 Kriyòl gwiyannen
 Kriyòl sentwè
 Kriyòl fransé di loséyan Endjen
 Kriyòl maskaren (oben kriyòl bourbonnen)
 Kriyòl réynyonnen
 Kriyòl morisyen
 Kriyòl rodrigé
 Kriyòl séchélwè
 Kriyòl chagosyen
 Kriyòl fransé di loséyan Pasifik
 Tayo

Ké baz lègsikal malé

 Malé peranakan (Lendonnézi)
 Malé d’Ambon (Lendonnézi)
 Malé di Banda (Lendonnézi)
 Betawi (Lendonnézi)
 Kriyòl di Malacca (Malézi)
 Malé baba (Sengapou)
 Malé di Kupang (Lendonnézi)
 Malé di Sri Lanka
 Malé di Manado (Lendonnézi)

Ké baz lègsikal néyèrlandé

 Negerhollands
 Berbice-nederlands
 Skepi (éten)

Ké baz lègsikal potidjé

 Kriyòl di Laginé-Biso (Laginé Biso ké Casamance)
 Kriyòl di Kapvèrt (kriolu, kriol)
 Fá d’Ambô
 Papyamennto (klasifikasyon ki pa konsanswèl)
 Patwè makannen

 Diférans dé kriyòl ké baz lègsikal fransé 
 Fransé Kriyòl aysyen  Kriyòl gwadloupéyen  Kriyòl gwiyannen  Kriyòl mantiniké  Kriyòl rényonnen  Kriyòl morisyen moi, je  mwen, map  mwen, an  mo  mwen, man  mwin, moin, mi, amwin, amoin  mo, mwa toi, tu  ou/ oumenm  ou, vou  to, ou  ou, wou  ou, twé, toué, atwé, atoué, ti, vou, vi,  to, twa il, elle li/ limenm i, li  i, li  li, i  li, lu, ali, alu  li nous  nou/ noumenm  nou  nou  nou  nou, ni, nu  nou vous nou/ noumenm, zot zot  zòt  zot  zot, ou, vi et vou (politesse)  zot, ou (politesse) eux, ils, elles  yo/ yomenm  yo  yé  yo,bann  Azot, banna, bann-la, zot, zot-toute  zot, bane la eau  dlo  dlo, agwé  dilo, d'lo (forme courte)  dlo  dolo, delo, dlo  dilo terre  latè latè  latè(-a)  latè  tèr  later boire  bwè  bwè  bwè  bwè, brè  bwar, boir  bwoar ciel  syèl  syel  syèl-a  syel  syèl, siel  lesiel jour  jou  jou  jou  jou  zour, jour  lizour manger  manje  manjé  manjé  manjé  manzé, manjé  manzé femme  fanm  fanm  fanm, man, madanm  fanm, madanm, chèr  fanm, madanm  fam, madam homme  nonm, monchè, misyé , boug  boug,nonm   boug, mouché, wonm  boug, nonm, misié  boug, bononm, zonm, méssié, missié  zom, misié, bolom, lom, boug vouloir  vle  vé  lé  lé  vé, veu,  lé, oulé feu  dife  difé  difé  difé  dofé, dfé  difé grand  gran  gwan  gran  gran  gran  gran nuit lannwit lannwit (le t sonore)  lannwit (le t sonore), soukou  lannuit (le t sonore), nwèssè nwit, nuit (le t sonore), fénoir  lanwit (le t sonore) petit  piti, pitit  ti,piti, toupiti  piti, ti, toupiti  ti, piti, ziginot  ti, pti   piti, ti, tipti

 Nòt ké référans 

 Wè osi