Gagauz şairlerin yaratmalarında vatana sevgi

Gagauz şairlerin yaratmalarında vatana sevgi

 Dr. Lübov Çimpoeş 

 Moldova Bilimler Akademisi

 Gagauzoloji Bölüm Başkanı

 Kişinev

 Moldova

Gagauz yazıcıların çoyu başleerlar yazdırmaa kendi duuma erihi ana tarafını Bucaa annadıp dünneyä ilk öz duygularını Bir dä yazıcı bir dä peetçi bu uurda kalmeer bir tarafta.Herbir yaratma herbir şiir yazılmış otakım ain yazıcılar bulerlar büük mayıllık kendi yurtluuna halkına, dilinä.Vatana sevgi okadar büük bir konu ki yazıcının bütün yaratmalarını kapleer bir duygusal kuşak gibi.Bu tema peetçilermizin tarafından açıklaner birkaç yandan. Bir taraftan onnar kendilerini gösteren bir büük memleket oolu gibi.Vatana sevgi gönül genişlii gibi kapleer dübüdüz kosmosu dünneyi.

Balkannarı eski Sovet Birliini, Moldovayı, Bucaa hem dünnenin  en gözäl erlerini peetçilerin ana küülerini D. Tanasoglunun ilk kiyadında Çal Türküm bir takım sırada açıklaner büük hem küçük vatan konusu Gagauz halk şiir kanunnarını aktiv kullanıp maani şekilindä yazer bir şiir Kosmos benim sokaam, Hoşluk kiyadında ilk sayfalarda Bilsin dünnää şiirindä peetçi büük vatanına sevgili bir ad koyer Sovetistan   

 Bütün dünnä iştä bilsin

 Ki gagauz çıktı günä!

 Duudu onun da yıdızı

 Sovetistan ona dünnä    

Kendi ana topraana Dionis Tanasoglu yaratmalarında verer başka bir ad Gagauzistan  Bu laflardan belli ani Gagauzistan Bucakta ozamannar taa kurulmadık bir devlet angısında yaşeer gagauzlar. Refren gibi tekrarlanerlar üç kerä dört sıralık : 

 Ana tarafım

 Sevgili topraam

 Bucak vatanım

 Gagauzistan

Moldova memleketin gözelliini gösterer şannı Dimitri Karaçobanın ilk yaratmalarında Nistru-Nistru neredä mayıl Nütru derenin gözelliini autor benzeder bir takım boncaa Moldovanın boynusunda. Bucak küüylerindä bir şair duuduysadı o küü hepsindän metinni oler, onun için en gözäl türkülär sölener : 

 Taşer zengin berekettän 

 Senin geniş meraların...

 Todur Zanet  Kongaz

 Beklenen vakıt geldi

 Duumalı topraam

 Günä diiştirmäm seni

 Benim Başelmam!

 Vasi Filioglu Benim Başelmam

 Avdarma Avdarma 

 Üreeminsin en ii halda!

 Todur Marinoglu Avdarma Avdarma

Vatana sevgilik detalli hem geniş maanasında en çok duygulandirer peetçileri, angıları yaşeer kendi topraanda. Onun sıcaklıından bereketliindän sevgisindän kalbini kaavileştirerlär. Mina Kösä, Vasi Filioglu, Todur Marinoglu, Andrey Koçancı. 

İkinci taraftan gagauz şairlerin yaratmalarında metin vatan sevgisindä gösteriler yurtluuna izmet borç duygusu Nikolay Baboglu en gözäl bir şiirindä Bucak sän ecelim yaraştırer. Bucaa bir başçaylan kendini dä bir filizçiklän bir yapracıklan bu başçada ister taa olmaa onun sofrasında bir mumcaaz şafk etmää ona da varım dünnedä demää.

 Bir mum o sofraya olsäm : 

 İmäk-içki sana dolsam

 Sana bir şafk edeyim

 Benim bucaam benim ecelim

Avtorun büük sevgili açıklaner ilk sıradan taa neredä o soler darsık canım sevda dolu Ana eri halk peetçisinä verer ilinnik, kuvet şiirlerindän göreriz ne türlü onun duygulu sevgisi o baş urer topraan önündä Yaşamakta bütün sevgisini gösterecek ömürün sonunda borcunu ödeyip topraana kurban olacek.

 Masallı toprak!

 Sevdim, severim

 Sevecäm

 Bu masallı topraa

 Geldim nicä geler dünnä

 Kimin borcu bir can

 Bän da borçlu hiç kalmaycam

 Topraa karışacam

Kendi topraana, yurtluuna faydalı olmak için çok peetlär yaradıldı. O duygular bändä içimdän geçirip, kendim yazdırdım bu sıraları

 Var fasıl bir havezim

 Gül yapraa gibi olayım:

 Soluu pokleer eşillik

 İsteerim bän dä faydalayım

 Bu dünnenin kahırını

 Olsa kalbimdän  geçireyim

 Paklayıp diiştireyim

 Sevinmelää çevireyim

 Lüba Çimpoeş  Havezlik  Peetçilerin duygularını çok gözäl açıkladı raametli Elena Kolţa : ...Dünnää pek büük ama bu pek büük dünneedä poetesaya deyni yok bir taa gözäl hem taa paalı er, ne kadar te o ercääz te o köşecik, näända onun ana-boba kapusu buluner. Bu erin te o köşeciidir, angısı hertürlü hastalıktan derttän ilaçleer Autora candan yakın ana topraa Bucaan kırları oradakı dan erleri orasının sabaaları güzleri yaamurları. Yamur paalI musaafirim 

 Sellämnerim gününü

 Uzun vakıt beklettin

 Sana hasret insanını...

 Lüba Çimpoeş Yamur, paalı musaafirim

Çok iiliklär faydalı çalışmalar kendindän sora braktı. Gavril Gaydarcı On en uygun en sıcak kıyadı-peet toplumu Ana tarafım Laf ustası talantlı yazmak tabeetinä görä uygun laflarlan yazdırdı.

Bucaan naturasını Natura olayları sansın dirilerlär avtorun sıralarında.

 Bucakta gibi gözäl 

 Yoktur gördüüm dan erlär!

 Sabaası kauşması

 Gerçeklik yok manası!

 Ay Bucaam Bucaam şiirindä avtor gösterer ilkin ne zorluklar geçirmiş bu toprak gözäl başçaya dönüncä : 

 ... Ay Bucaam Bucaam

 Zavallı Bucaam

 Ne pek suuk terin,

 Ne pek kıt kucaan

 Evellär haksız

 Sän emärdin ter

 Dedelär susuz

 Akrarırdı er...

 ...Ay Bucaam Bucaam

 Donnarın pembä

 Kısmetliyim bän

 Ki duudum bırdä

 Şindi ambarın

 Çatleer varlıktan

 İşçi milletin

 Çaler şenniktän

Herbir avrotun yaratmalarında var gururluk hem patriotluk şiiri, neredä avtor kendi vatanını halkını dilini türklüünü gagauzluunu güüdä dolusu duygularlan annader küçüü büüyü bu konuylan başleer yazmaa bununnan da onun yaratmaları yaşeer.

Nikolay Baboglu şiirindä Gagauziya  (Gagauzluk) çetinniklän hem güvenniklän yazmış bu sıraları.Avtor çareer kendi halkını korkmamaa saymaa kendilerini unutmamaa ani biz vardık zamandan Büük inannan laflarda Nikolay Baboglu yazer ani bizi Allah brakmaz zerä bizdä var inan hem korunmuş inan angısı sıkı baalı bizim adetlarimizlän ana Bucaklan şiirin herbir sırasında avtor hazır inandırsın bizi hem şen laflan getirsin bizä haber ani biz dä saygılı olduk ani biz varız dillän ruhlan cannan. 

Bu fikiri var nicä saymää avtorun baş ideyası :
Biz varız, vardık zamandan sildisälär dä sayıdan. Biz varız dillän, duhlan, cannan Neçin ki varız Allahtan Gagauzlar kaybetme dilär kendi dedelerindän verilmiş temelini kendi ruhunu hem Allahtan gelmä adetleri. Halkımız korudu asirdän-asira yıldan-yıla kendi özünü yolu tuttu uz sölener Dionis Tanasoglunun şiirindä :

 Çok geldin-uzun kervan

 Halkım gagauz

 Ama korudun inan

 Yolu tuttun uz...

Üçüncü taraftan geniş açıklaner şairlerin yaratmalarında vatan sevgisindä kalp acısı halkın topraan yaşanmış hem şindiki zorlukları. Bu fikiri uygun açıkladı bütün yaratmasında Todur Zanet Todur sair olarak ilk şiirlerindän sevdirdi kendini gagauz okuycularına neçinki herbir sırasında pak gagauz harakteri pak gagauz düülmesi (Ana sözü 15/06/98 s2) 

Çok geçirdi zamannarda bizim bu memleket erlaşmäk, düzünmäk, enginnik, hem kıtlık, aaçlık kalkınmak, savaşlar. umut...Hepsi bunnar aaz mı çok mu gösteriler bizim şairlerin yaratmalarında zavallı toprak Aar soruşlar Bucaan sancıları gibi şiirlär açıklaner Todur Zanetin Akar Yıldız kiyadında 

 Memleket kaç diiştirdin

 Bu erdä dedäm benim?

 Nekadar kahır çektin...

 (Memleket)

 Kim kaabatlı ? avtor kaldırer büünkü dar soruşlarımızı. Kimsey yok nicä olsun cuvapçı bu zararlara. Ama bitkidä avtor isteer açmadı bizim gözlerimizi 

 Bu dünnedä

 Ne biz diil mi insan ?...

 Neçin diiliz hodul

 Ki uzak dedemiz

 Devlet da kurmuş

 Duşman ensemiş ?

Kendi memleketindän uzakta bulunan şairlerin yaratmalarında var büük bir darsımak duygusu kendi evi kendi duuma topraa için. Bu konu herbir yazıcıda buluner kim ana-boba evindän bir zamana ayırıldı.

 ...Darsıdım uzakta

 Ne sizleer o canım

 Sansın dilim hasta

 Neredän bu acı?

 Uzakta-uzakta 

 Nereyi şindi çöktü duman

 Pelinni Bucakta

 Bir evdä var iki insan

 Petri Çebotar Uzaklıkta''

Vatana sevgi Gagauz yazıcıların yaratmalarında çok geniş bir konu.İi bir kiyat ta yazılsa onun derinniini hem özelliini zor olacek açıklamaa. Bütün yayınlanan şiir kiyatlarında yarısından zeedisi şiirlerin yazılı ana toprak için ana dili için ana için Dünnenin en gözäl lafları en derin duyguları bunun uuruna koyulmuş. 

Bir iş raatleer  üreemizi gururumuza hoş geler ani ilk boy şairlerdän beeri dördüncü boy gençlerä kadar angıların peetleri başladı yayınlanmaa yada altıncı boy küçüklerimiz angıları bu gün kapleerlar gazeta sayfalarını ana tarafına sevgi duygularını kaybetmemişlär. Dünnä diişiler bu konu diişilmäz. Aramızda peetçi ilk üç şiirini yazdıysaydı onnarda ara  ana vatan için.

Literatura

 Tudora Arnaut Gagauz'um Bucaktır yarim  Ankara 1994
 Nikolay baboglu Tarafımın peetleri Kişinev 1988
 Petri Çebotar Gagauz Canayakın Kişinev 1989
 Petri Çobatar Gagauz Edebiatı (50-80-ci yıllarda XX-inci asirde) Kişinev 1993
 Lüba Çimpoeş Duygu başçesi Chişinau 2001
 Vasi Filioglu, Todur Zanet, Fedor Marinoglu
 Aydınnık Zamanersin Evim! Ürek dalgası Kişinev 1990
 Vasi Filioglu Ha tutunalım kol-kola 2004
 Gavril Gaydarcı Ana Tarafım Pietär Kişinev 1972
 Ekaterina Ganeva Çiçekli dünya 2002
 Todur Zanet Karımcalık Kişinev 1989
 Todur Zanet Zamanneersın evim Kişinev 1989
 Todur Zanet Akar yıldız Chişinau 1998
  İlkyaz türküleri Stihlar proza Kişinev 1989
 Dimitriy Kara-Çoban İlk laf Kişinev 1963
 Dimitriy Kara-Çoban Alçak sıcak altında Kişinev 1966
 Dimitriy Kara-Çoban Bayılmak Kişinev 1969
 Dimitriy Kara-Çoban Persengelär Kişinev 1970
 Dimitriy Kara-Çoban Tamannık Kişinev 1977
 Dimitriy Kara-Çoban Stihlär Kişinev 1984
 Dimitriy Kara-Çoban Seçme yaratmalar Ankara 2004
 Mina Kösä Kısmet Kişinev 1973
 Mina Kösä Kardaşlık Kişinev 1975
 Mina Kösä Topraan ürek düülmesi Kişinev 1983
 Mina Kösä Hazır ol  Kişinev 1986
 Mina Kösä Umutlar Kişinev 1988
 Mina Kösä Sabanseersın gün Kişinev 1990
 Mina Kösä Dattım ömürdän Kişinev 1991
 Stepan Kuroglu Üüsek kuşlar Kişinev 1982
 Stepan Kuroglu Yol yıldızı Chişinau 2000
 Dionis Tanasoglu Çol türküm Kişinev 1966
 Dionis Tanasoglu Adamın işleri Kişinev 1969
 Dionis Tanasoglu Hoşluk Kişinev 1970
 Dionis Tanasoglu Gençlik türküleri Kişinev 1975
 Petri Yalancı Süünmäz yıldızlar Kişinev 1995

Yazılı

 Gagauz şairlerin yaratmalarında vatana sevgi

 Dr. Lübov Çimpoeş 

 Moldova Bilimler Akademisi

 Gagauzoloji Bölüm Başkanı

 Kişinev

 Moldova

 Kibak Yakındoğu Üniversitesi

 XI Uluslalarası Edebiyat Şöleni 

 (23-28 Ekim 2005 Bildirileri)

 Yakındoğu Üniversitesi