Foclóir Gaeilge–Briotáinis Andouard ⁊ Uí Chiosáin

Is é an Foclóir Gaeilge–Briotáinis a thiomsaigh Loeiz Andouard agus Éamon Ó Ciosáin "an chéad cheann dá chineál" ina bhfuil an Ghaeilge agus teanga Cheilteach eile dar cuireadh i gcló riamh. Maítear go bhfuil "bun-fhocla na Gaeilge go léir" ann agus "idir fhocla agus abairtí Briotáinise mar aistriú orthu."Luann Leperlier áfach an gluais Gaeilge–Gàidhlig atá ag deireadh an leabhair Gàidhlig Uidhist a Deas (1966) ina bhfuil thart ar 2,000 focal agus "cé nach raibh sé foilsithe go neamhspleách, ní féidir a rá nach raibh ann ach liosta focal." (Leperlier, 1987) Tá breis agus sé mhíle iontráil ann. Mouladurioù Hor Yezh [br] a chuir an foclóir i gcló sa Bhriotáin.

Feictear na cosúlachtaí atá idir an dá theanga, agus an chomhréir atá idir na teangacha P- agus Q-Cheilteacha. Tá aistriúchán ar logainmneacha na hÉireann i measc na n-iontrálacha, m.sh. Gaoth Dobhair: "Aber Dour"; Contae an Dúin: "Kontelezh an Doun". Tá foghraíocht chuid de na focail tugtha, leis. Tarraingíonn Ó Ciosain aird an léitheora ar an leagan liteartha den aimsir chaite atá i bhfeidhm i roinnt mhaith iontrálacha: "a ris, e reas, a rejont" agus araile, mar a mbíonn leagan le "'m eus, 'deus, 'neus" atá sa gcaint.

B'é a chuir Andouard agus Ó Ciosain rompu ná foclóir a scríobh a d'fheilfeadh do lucht foghlama. Bhí an bheirt acu ag súil le ceangal a chothú idir an dá thír. Ní fhaca Andouard an foclóir i gcló ach faoi mar a deir an Ciosánach, beidh "an leabhar ann i ndiaidh Loeiz, mar dhroichead idir na Gaeil agus na Briotáinigh, droichead a shantaigh sé a thógáil ar feadh a shaoil."

 Stair 
Tugann Ó Ciosáin le fios go síleann go leor Briotánach gur "doimhnide an tuiscint atá ag cainteoirí na dteangacha Ceilteacha ar dhúchas a dteanga féin nuair a bhíonn teanga Cheilteach eile acu." Cúis mhíshásaimh do Ghaeilgeoirí agus lucht Briotáinise a bhí ann san am a chuaigh thart "go raibh orthu na teangacha seo a fhoghlaim trí Fhraincís nó trí Bhéarla (agus bhíodh orthu an Fhraincís nó an Béarla a bheith ar a dtoil acu ar dtús sula dtiocadh leo tabhairt faoin teanga Cheilteach)."

Ó tharla go raibh foclóirí Breatnais–Briotáinis agus Briotáinis–Béarla ar fáil sa 20ú haois, deir an léirmheastóir Henri Leperlier go raibh "teagmháil i bhfad níos fearr ag lucht na Briotáinise" le teangacha iasachta ná mar a bhí ag cainteoirí Gaeilge, "a bhí fós ag brath ar an mBéarla chun eolas a chur ar na teangacha sin."

 Saothar Andouard 
Deir Andouard i réamhrá an fhoclóra gur "fada mé ag smaoineamh ar fhoclóir Gaeilge a chur le chéile." Bhí tús curtha aige air roimh Ré na Práinne ach chuir an cogadh isteach ar a shaothar agus b'fhada gur chrom sé an athuair air. Dheonaigh Oscar Mac Cárthaigh Uileas cabhrú leis "go háirithe le fuaimniú na bhfocal."

Is é Andouard a d'ullmhaigh bunús an fhoclóra idir 1936 agus 1983. Deir sé gur ó na nótaí a thiomsaigh sé agus é ag léamh leabhar agus tréimhseachán na Gaeilge is mó a tháinig ábhar an fhoclóra, ach gur bhain sé "neart úsáide as Learner's Irish-English Dictionary." Bhí tús curtha aige le foclóir Briotáinis–Gaeilge freisin nuair a fuair sé bás.

Deir Andouard:

"Le scéal fada a dhéanamh gearr, ní foclóir "mór" ná saothar léannta amach is amach a theastaigh uaim scríobh ach foclóir ina mbeadh na focla is bunúsaí agus is coitianta sa teanga: is iad sin na focla is tábhachtaí freisin nuair a bhítear ag iarraidh ag léamh agus ag tuiscint na dtréimhseachán agus na leabhair dea-Ghaeilge cosúil leis na cinn líonmhara sin a léiríonn saol na n-oileán san Iarthar ar mhinic mise ag tarraingt orthu. [...] Tá cainteoirí Briotáinise ag iarraidh na teangacha Ceilteacha eile a fhoghlaim sna hOllscoileanna agus in áiteanna eile. Tá sé in am na huirlisí atá ag teastáil uathu a thabhairt dóibh."

 Saothar Uí Chiosáin 
Deir Ó Ciosáin gur iarr Andouard air an foclóir a cheartú Bhí saothar Andouard críochnaithe aige sular fhoilsíodh Foclóir Uí Dhónaill ach bhain Ó Ciosáin leas as gearrfhoclóir Uí Dhónaill agus é ag cur focail Ghaeilge leis.

Is ar lucht foghlama na Gaeilge sa Bhriotáin a bhí Andouard ag díriú. Shocraigh Ó Ciosáin an foclóir a chur in oiriúint do na Gaeil a thabharfadh faoin mBriotáinis: "Chuir mé farasbarr focal Briotáinise leis an bhfoclóir go háirithe focla atá fairsing sa gcaint (agus focla ó fhoclóirí Ernault,[br] Vallée [br] agus leabhar fíorshuimiúil Jules Gros,[br] "Le Trésor du Breton Parlé")."
Glacadh
Thug Henri Leperlier "céim thábhachtach ar aghaidh" ar fhoilsiú an fhoclóra agus deir go bhfuil sé "ar chaighdeán an-ard le samplaí go leor a mhíníonn úsáid agus comhthéacs na bhfocal." Deir sé "is cinnte go mbeadh teangeolaí ábalta lochtanna agus laigí áirithe a aimsiú ann". Ní luann sé aon lochtanna faoi leith áfach, agus déanann tagairt do mheon Andouard, a dúirt gur "duine mise a chreideann gur námhaid an iomarca cáiréise [...] caithfear teora a chur leis uair éigin."

Sa deireadh deir Leperlier go bhfuil "súil againn go spreagfaidh an foclóir nua seo daoine chun tabhairt faoin saghas seo oibre i dteangacha Ceilteacha eile agus go mbeidh an Comhphobal Eorpach agus Skol-Ukel ar Vro [br] sásta cabhair a thabhairt, mar a rinne siad sa chás seo."

Féach freisin
 Diskan – Agallamh
 Foclóir Breatnais–Gaeilge Joe Mitchell
 Geriadurig kembraeg-brezoneg ("Foclóir Breatnais–Briotáinis", 1979, féach [br])
 Foclóirí na Gaeilge
 Istor ar yezhou Keltiek [br] ("Stair na dTeangacha Ceilteacha": leabhair taighde le hArzel Even [br], 1978 ⁊ 1980)

Naisc sheachtracha
 Bunchúrsa Briotáinise (1968)

Tagairtí

Nótaí

Briotainis
*
Gaeilge Briotainis
Gaeilge Briotainis
*
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 1987
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 1980idí
Catagóir:1987
*
Catagóir:Tograí idircheilteacha
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 1987
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 1980idí