Cóic Conara Fugill

Is téacs gearr de chuid An Fhéineachais é Cúig Chonair Fuighill (nó Cúig Shlí Bhreithe, Sean-Ghaeilge Cóic Conara Fugill) ina pléitear níos imeachta cúirte.  Is é an t-aon téacs atá ar marthain a dhéanann cur síos ar conas a d'fhéadfadh dlíthí a chás a chur os comhair breithimh.  Scríobhadh é tuairim is san 8ú haois, ach is amhlaidh nár úsáideadh an córas faoin 10ú nó 11ú haois.

 Lámhscríbhinní 
Caomhnaítear an téacs iomlán de Cóic Conara Fugill i roinnt lámhscríbhinní.  Tá cúig chóip le fáil sa Corpus Iuris Hibernici féin.  D'fhoilsigh Rudolf Thurneysen (1925) aistriúchán Gearmáinis.  Níos déanaí, d'fhoilsigh Thurneysen (1933) forábhar le téacs aimsithe in Uraicecht Becc.  D'aithin Thurneysen dhá athleagan: RE agus H.  Is é RE an leagan níos luaithe, le téacs as dhá lámhscríbhinn, R agus E. Tá níos lú earráidí seachadta ag leagan R.

Tógadh an teideal ón incipit.

 Ábhair 
Téacs gearr ach casta is ea Cóic Conara Fugill, ach is é an t-aon téacs amháin atá ar marthain ina bpléitear conas a d'fhéadfadh dlíthí a chás a chur os comhair breithimh.   Is nósanna imeachta iad na cúig chonair chun cás a agairt le breitheamh.  D'fhéadfaí fíneáil a ghearradh ar abhcóide dá ndéanfadh sé mí-rogha eatarthu.  San athleagan RE níos luaithe, is iad a leanas na cúig chonair earlier:
  (fíor)
  (dlite)
  (ceart)
 eDIL s.v. téchtae (téachta, cuí, dleacht)
 eDIL s.v. athchomarc (fiosrú ceart)

Is amhlaidh go raibh oirdéal dlíthiúil ag baint leis an conair 'fíor', agus ba é an rogha ceart le haghaidh mionnú éithigh, oidhreachta agus cásanna an-chasta.  Is doiléir é an dealú idir 'dlite' agus 'ceart' ach is cosúil gurbh iad an rogha ceart le haghaidh cásanna conarthacha.  Roghnaítí 'téachta' le haghaidh cásanna sclábhaíochta (cé nach bhfuil sé soiléir arbh é stádas sclábhaí nó cásanna ina choinne a bhí i gceist cases).  B'fhéidir é gur chonair uileghabhálach é 'fiosrú ceart' do chásanna nár bhain leis nó gcionn eile.

San athleagan H níos déanaí later, tá na cúig chonair suite i measc na hocht gcéim de chás dlí:
 socraítear dáta don éisteacht
 roinntear an conair
 tugtar urrús ag an ndá pháirtí, chun iad a cheangal leis an mbreith
 pléadáileanna an dá pháirtí a gcás 
 bréagnaíonn an dá pháirtí argóintí an pháirtí eile
 déantar an bhreith
 fógraítear an bhreith go poiblí
 an deireadh (céim nósúil is dócha, ach is beag é atá ar eolas againn faoi)

Cumadh Cóic Conara Fugill tuairim is san 8ú haois.  Scríobhadh an t-athleagan níos luaithe i stíl an Fénechais, le treithe amhail is meadaracht ársa agus prós lán de thagairtí.  Mollan Thomas Charles Edwards go bhfuil an stíl úd bunaithe sa bhéaloideas,   agus molann Johan Corthals araon  some aspects of the "five paths" show iasachtaí ó theoiric reitriciúil ársa.  

Ba é tátal Thurneysen's gur "téacs marbh" é an córas pléite in Cóic Conara Fugill faoin 10ú nó 11ú haois, bunaithe ar tuairimí dlí-eoluithe níos déanaí air.

Mhol D. A. Binchy gurbh ag an scoil Nemed, suite b'fhéidir sa Mhumhain, a scríobhadh an t-athleagan níos sine de Cóic Conara Fugill (i dteannta leis na dréachtaí dlí Uraicecht Becc, Bretha Étgid, agus Bretha Nemed Toísech agus ''Déidenach).  Bhí Binchy den tuairim gur raibh smaointe pagánacha le feiceáil i scríbhneoireacht na scoile úd, ach séanann Donnchadh Ó Corráin, Liam Breatnach agus Aidan Breen an barúil seo.

 Tuilleadh le léamh 
  (le haistriúchán go Fraincis agus léargas).
  (le haistriúchán go Gearmáinis agus léargas).


 Tagairtí 

Catagóir:An Féineachas