Sanas Uí Dhuibhdábhoireann

Is gluais as Luath-Nua-Ghaeilge é Sanas Uí Dhuibhdábhoireann le gluaiseanna ar fhocail Sean-Ghaeilge, go formhór ar fhocail dhlíthiúla.  Baineadh an Sanas clú agus cáil amach as ucht na sleachta dea-chaomhnaithe le fáil ann as An bhFéineachas a d’fhéadfadh a bheith caillte, murach é.  Tá nasc idir an Sanas agus an scoil dlí Mhic Aodhagáin san Pháirc, Contae na Gaillimhe. 

 Lámhscríbhinní 
Caomhnaítear Sanas Uí Dhuibhdábhoireann i ndá lámhscríbhinn chomhaimseartha, British Library, LS Egerton 88 (le siglum E)  agus Leabharlann Choláiste na Tríonóide, MS 1317 (le siglum F).  Scríobhadh E ag Domhnall Ó Duibhdábhoirenn agus cuirtear an dáta 1564 leis.  Scríobhadh F ag Dubhaltach Mór Mac Firbhisigh (seanathair Dubhaltach Mac Firbhisigh).  Tá drochbhail lámhscríbhinn F: tá iontrálacha A, B agus O ar iarraidh; tá cuid mhaith de litreacha eile in easnamh; i roinnt codanna, cuireadh iontu sainmhínithe as sanais eile.

D'fhoilsigh Whitley Stokes an chéad eagrán nua-aimseartha den Sanas sa bhliain 1862, le téacs as E agus sleachta as F sna corrigenda.  Ina eagrán níos déanaí sa bhliain 1904, chur sé aistriúchán Béarla le roinnt sleachta as F, ach fós go formhór as E.  D'eagraigh D. A. Binchy leagan E i n-eagrán dioplómatúil don Corpus Iuris Hibernici (1978).  San lá atá inniu ann, is fearr le heagarthóirí leagan F, sna háiteanna ar a bhfuil ardchaighdeán ar an lámhscríbhinn.  Sa bhliain 2005, thug Liam Breatnach (2005) liosta de sleachta níos fearr as F nár thug Stokes ina dhara heagrán.

 Ábhair 
Tugtar i Sanas Uí Dhuibhdábhoireann sainmhínithe le haghaidh 1618 téarmaí casta Sean-Ghaeilge.  I bhformhór na gcásanna, tugtar leo sliocht léiritheach (uaireanta, dhá nó trí).  De ghnáth, is faoi chúrsaí dlí na gluaiseanna, ach faightear ábhair eile chomh maith.

Bhí foinsí níos fearr ag tiomsaitheoirí an Sanais (níos lú idir earráidí seachadta agus giorrúcháin) ná mar atá le fáil san lá atá inniu ann.  Go minic, tógadh sleachta as an Sanas chun lámhscríbhinní eile a cheartú.  I dteannta sin, tá sheachta sa Sanas as lámhscríbhinní nach bhfuil againn ach go heaspach, nó nach bhfuil fós ar marthain.  Mar shampla, thóg Liam Breatnach ábhar as an Sanas chun an breac-Senchas Már a athchruthú.

Is iad na téacsanna is minice a luaitear sa Sanas ná Bretha Nemed Toisech, Bretha Nemed Déidenach, agus an chéad dhá thrian den Senchas Már.

Ní minic é a fheictear sleachta as foinsí neamh-dhlíthiúil sa Sanas ach tá a leithéid ann..  Mar shampla, tá gluaiseanna ann le haghaidh focal casta as an Dinnseanchas agus na Scéalta Miotaseolaíochta, maraon le Amhra Choilm Chille agus Féilire Thamhlachta.

 Nótaí 

 Tuilleadh le léamh 
  1466.11-1531.24 (eagrán dioplómatúil de E).
  109-160 (foinsí na sleachta sa Sanas).
  ll. 47-124 (téacs as E); ll. 162-168 (sleachta as F).


 Naisc sheachtracha 
 Sanas Uí Dhuibhdábhoireann ar CODECS.

 Tagairtí 

Catagóir:An Féineachas
Catagóir:Foclóirí Gaeilge