Foclóireacht na Gaeilge

Is féidir Foclóireacht na Gaeilge a aithint as an 8ú haois ar aghaidh.

 Würzburg 
Timpeall na bliana 750, bhí neach léinn Éireannach anaithnid ag staidéar in Würzburg sa Ghearmáin, a scríobh mínithe as Gaeilge atá ar marthain fós, ar an téacs as Laidin de na Litreacha Naomh Pól.  Is é seo an sampla is luaithe dá leithéid d'fhoclóireacht Gaeilge.

 Cormac 
Tugadh sanais ar na chéad ghluaiseanna nó fhoclóirí tiomsaithe go neamhspleách ar téacs áirithe.  Tá clú agus cáil ar Sanas Chormaic, a tiomsaíodh sa 9ú haois le Cormac Mac Cuileannáin, Easpag Chaisil agus rí Mumhan, a d'éag sa bhliain 908.  Maítear gurb é an chéad saothar dá leithéid as teanga neamhchlaisiceach na hEorpa.

Feictear sa sanas an mínithe comhchiallacha na cheannfhocal as Béarla nó Laidin.  I roinnt cásanna, tugtar sanasaíocht an fhocail.  

 Ó Cléirigh 
Bráthair de chuid na bProinsiasach agus saoiste na gCeithre Máistrí ba é Mícheál Ó Cléirigh.  Thiomsaigh sé sanas cáiliúil darb ainm Sanasán Mhichíl Uí Chléirigh.  

 An Pluincéadach 
Sa bhliain 1662, chríochnaigh Risteard Pluincéad (An Pluincéadach), Proinsiasaigh ina chónaí i mBaile Átha Troim, a mhór shaothar .i. foclóir Laidin–Gaeilge.Latin-Irish Dictionary, leis an bPluincéideach, ar ISOS  Níos foilsíodh an scríbhinn riamh agus in ainneoin sin, bhain foclóirithe níos déanaí an-úsáid as.de Bhaldraithe, T. 1987. ‘An Pluincéadach: Ceannródaí Foclóireachta.’ Teangeolas 22: 19-26.  Tá an lámhscríbhinn caomhnaithe anois i Leabharlann Marsh i mBaile Átha Cliath.

 18ú haois 
[[Íomhá:Edward Lhuyd.JPG|left|thumb|278x278px|Edward Lhwyd, foclóirí Breatnach agus an chéad scoláire Ceilteach, a deirtear

Bhí Edward Lhuyd, cainteoir Breatnaise, ar cheann de sna chéad daoine a bhain úsáid as an bhfoclóir leis an bPluincéadach.  Sa bhliain 1707, d'fhoilsigh sé foclóir agus ann na teangacha Ceilteacha, Laidin agus Béarla.

I rith na 18ú haoise, tiomsaíodh ceithre fhoclóir mhóra, a foilsíodh dhá cheann acu:
 Béarla–Gaeilge
 Foclóir cuimsitheach le Conchubhar Ó Beaglaoich, sagart agus teagascóir pearsanta i bPáras, agus Aodh Buí Mac Cruitín, scoláire as Contae an Chláir.Ó Beaglaoich, C, agus Mac Cuirtín, A, eag. 1732. An Foclóir Béarla Gaoidheilge. Guerin, Páras. (1732), Páras.See Mac Coinnigh, Marcas. 2012. ‘Tracing Inspiration in Proverbial Material: from The Royal Dictionary (1699 & 1729) of Abel_Boyer to The_English-Irish_Dictionary_(1732) of Begley-McCurtin’. International Journal of Lexicography 26 (2012): 23-57.
 Crab [neamh-fhoilsithe]De Bhaldraithe, T., 1958. ‘Modern Irish Lexicography’, Proceedings of the Eighth International Congress of Linguistics (Oslo): 413-415.
 Gaeilge–Béarla
 Seán Ó Briain, Easpag of Cloyne and Ross.Ó Cearnaigh, S. 1993. ‘The Irish-English Dictionary of Bishop John O'Brien 1768.’  The Linen Hall Review 10.1: 15-17. (1768), Páras
 Francis Walsh agus Tadhg Ó NeachtainIrish-English Dictionary (1739) ar ISOS  (1739) [neamh-fhoilsithe]

 19ú haois 
I rith na 19ú haoise, tiomsaíodh trí fhoclóir Béarla–Gaeilge agus trí Gaeilge-Béarla, ar foilsíodh ceathair acu:
 Béarla–Gaeilge
 Tadhg Ó Coinnialláin (1814)
 Peadar Ó Conaill, Cláiríneach [neamh-fhoilsithe]Ó Conaill, P., 1826. Foclóir Gaeilge-Béarla. Lámhscríbhinn neamh-fhoilsithe, LS Egerton_83, Acadamh Ríoga na hÉireann, Baile Átha Cliath.
 Robert MacAdam, fear gnó, Protastúnach agus athbheochanóir na Gaeilge as Béal Feirste (c. 1850) [neamh-fhoilsithe]
 Gaeilge–Béarla
 Domhnall Ó Foghludha (1855)O’Reilly, E. 1821. An Irish-English Dictionary. Baile Átha Cliath: A. O'Neil.
 Éadbhard Ó Raghallaigh (1817, 1821, 1864)
 Thomas de Vere Coneys (1849).

 20ú haois 

Sa 20ú haois, thiomsaigh Seán Óg Mac Murchadha Caomhánach (Seán a' Chóta) a mhór-shaothar Croidhe Cainnte Chiarraighe.  Cé go raibh sé ar intinn aige ar dtús ach canúint an Daingin a chur ann, d'fhás sé go dtí os cionn 60,000 ceannfhocal agus 2.2 milliúin focal go hiomlán.  De bharr na gcostas, níor foilsíodh an foclóir le linn shaol Sheáin.  Cúig bliana is seachtó tar éis dó bheith críochnaithe, cuireadh ar fáil é a bhuíochas leis an obair déanta ag Tracey Ní Mhaonaigh as Ollscoil Mhá Nuad.

Is sa chéid seo a thosaigh an Stát ag tacú leis an bhfoclóireacht, le hobair Mhic Chionnaith sna 1920idí.

I rith na 20ú haoise, foilsíodh ceithre fhoclóir Bhéarla–Gaeilge agus trí Ghaeilge–Béarla:
 Béarla–Gaeilge
 Edmund Fournier d’Albe (1903)
 Timothy O'Neill Lane (1904, 1918)O’Neill Lane, T. 1916. Larger English-Irish dictionary. Baile Átha Cliath: The Educational Co. of Ireland.  
 Láimhbheartach Mac Cionnaith (1935)
 Tomás de Bhaldraithe (1959).  
 Gaeilge–Béarla
 an saothar cáiliúil le Pádraig Ua DuinnínUa Súilleabháin, S. 2005. ‘Dinneen’s Dictionary of 1904 and 1927: Background, Use of Historical Dictionaries and of Contemporary Informants.’  P. Riggs (eag.), Dinneen and The Dictionary 1904-2004. Subsidiary Series No. 16. Baile Átha Cliath: Irish Texts Society. (1904,Dinneen, P. 1904. Foclóir Gaedhilge agus Béarla. Baile Átha Cliath: M. H. Gill and Son, Ltd. 1927)Ó Duinnín, P. ‘Irish Lexicography─ a reply’ Irish Ecclesiastical Record: 4ú sraith. Feabhra, 121-141 
 Dictionary of the Irish Language (1913–76) foilsithe ag Acadamh Ríoga na hÉireann, saothar tagartha le haghaidh Sean agus Meán-Ghaeilge
 Uí Dhónaill Foclóir Gaeilge–Béarla (1977).Ó Dónaill, N. 1978. Foclóir Gaeilge-Béarla, An Gúm, Baile Átha Cliath.

Rinneadh dhá fhoclóir le Gaeilge agus teanga eile, don chéad uair ó am an Phluincéid:
 foclóir Gaeilge–Fraincis (1952) le Risteárd de HaeDe Bhaldraithe, T. 1958. ‘Modern Irish Lexicography’, Proceedings of the Eighth International Congress of Linguistics (Oslo): 413-415.
 foclóir Gaeilge–Briotáinis le Loeiz Andouard agus Éamon Ó Ciosáin (1987).

I dteannta sin uile, foilsíodh fosta an-chuid foclóirí idir téarmaíochta, canúna, scoile agus póca.

Leag an tOllamh M. Oftedal ó Ollscoil Osló amach na riachtanais a bhain le foclóir Gaeilge dar leis i 1962 (riachtanais a bhfuil chomh tábhachtach céanna san 21ú haois agus a bhí ag an am dar le Liam Mac Amhlaigh):

 Eolas cuí ar theanga ársa litríochta na Gaeilge
 Eolas cuí ar an oiread sin canúintí difriúla agus is féidir
 Cur amach ar litríocht nua-aimseartha
 Tuiscint ar cé na focail a dtabharfar tús áite dóibh
Tar éis d'fhoilsiú DIL sa bhliain 1976, chuir Acadamh Ríoga na hÉireann tús lena dtionscadal Foclóir na Nua-Ghaeilge (FNG). Foilsíodh roinnt foclóirí canúnacha mar chuid den tionscadal seo ach nuair a tháinig cliseadh geilleagrach sna 1980idí cuiradh cosc ar dhaoine nua a fhostú san earnáil poiblí. Sa chomhthéacs seo, chuir réabhlóid na ríomhairí go mór isteach ar dhul chun cinn an tionscadail. Faoi dheireadh na 20ú haoise ní raibh fáil ag cainteoirí agus foghlaimeoirí na Gaeilge ar fhoclóir aonteangach a mhíneodh díorthuithe na bhfocal Gaeilge.

Chuir Acht um Chomhaontú na Breataine-na hÉireann (1999) dualgas reachtúil ó thaobh na foclóireachta de ar Fhoras na Gaeilge.

 21d aois 
Ó thús na 21d aoise ar aghaidh, tá tuilleadh forbairte le feiceáil i bhfoclóireacht Gaeilge:
 An Foclóir Nua Gaeilge (2025—)
 Foclóir Mháirtín Uí Chadhain foilsithe ag Acadamh Ríoga na hÉireann (2021)
 Croidhe Cainnte Chiarraighe foilsithe sa bhliain 2018
 foclóir Gaeilge–Spáinnis foilsithe ag Coiscéim,
 foclóir Gaeilge–Gearmáinis foilsithe ag Buske
 foclóir Gaeilge–Rúisis ar líne, déanta le Alexey Shibakov
Leis sin, tá ar a laghad cúig theanga Eorpach ann le foclóirí Gaeilge.  

Idir an dá linn, tá foclóirí Gaeilge ann do gach teanga Ceilteach, a bhuíochas le:
 Caoimhín Ó Scanaill agus a chuid foclóirí Ceilteacha
 Joe Mitchell agus a Fhoclóir Breatnais–Gaeilge.
 foclóir Gaeilge–Coirnis ar líneFoclóir Gaeilge - Coirnis ar Glosbe


Is acmhainn ollmhór anois é an t-idirlíon le haghaidh foclóirí:
 teanglann.ie: tá foclóirí Uí Dhónaill agus de Bhaldraithe's le fáil ann, i dteannta leis an bhFoclóir Beag aonteangach
 foclóir.ie: An Foclóir Nua Gaeilge agus an Foclóir Nua Béarla–Gaeilge (FNBG) le Foras na Gaeilge ar líne
 téarma.ie: an Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge curtha ar fáil ag Fiontar in OCBÁC.
 intergaelic.com: acmhainn do chainteoirí theangacha Gaelacha, curtha ar fáil ag Caoimhín Ó Scanaill agus Michal Boleslav Měchura (Gàidhlig agus Gaelg)
 edil.ie: curtha ar líne ag Acadamh Ríoga na hÉireann
 fng.ie: obair ar siúl ar fhoclóir cuimsitheach stairiúil thar an tréimhse 1600–2000.

 Féach freisin 
 Foclóirí Gaeilge
 An Foclóir Nua Gaeilge

 Léitheoireacht bhreise 

 Mac Amhlaigh, Liam (2010) "Treonna sean is nua - an fhoclóireacht Nua-Ghaeilge san aonú haois is fiche". Études Irlandaises, 35 (2). lgh. 51-64. ISSN 0183-973X

 Naisc sheachtracha 
 "Foclóirí agus foclóirithe na Gaeilge" ar History Ireland
 Corpus Planning for Irish, Dictionaries and Terminology le Caoilfhionn Nic Pháidín
 Naisc maidir le foclóireacht na Gaeilge ar Sabhal Mòr Ostaig

 Tagairtí 

*
*