Buirgéiseach

Is éard is buirgéiseach ann duine a raibh stádas áirithe acu i mbuirg (baile mór) i Sasana, in Éirinn, nó in Albain sna Meánaoiseanna nó sa nua-aois mhoch. Saorfhear as buirg a bhí i gceist leis ar dtús, ach ina dhiaidh sin thuigtí gur oifigeach ar an mbaile nó ionadaí i dTeach na dTeachtaí a bhí i gceist.

Sanasaíocht
Tá an téarma seo díorthaithe ón bhfocal Sean-Fhraincise burgeis, 'duine a chónaíonn i mbaile mór'. Tagraíonn an focal Sean-Fhraincise bourg do bhaile a raibh margadh ann, agus is ón Laidin burgus, 'balla, dúnfort' é seo, mar gheall go gcuirtí margaí ar siúl ar an taobh amuigh de bhallaí cathracha. 

Is iad na téarmaí coibhéiseacha ná burgess i mBéarla, bùirdeas i nGaeilge na hAlban, burges san Albainis, agus bwrdeis sa mBreatnais.

Tá gaol ag an bhfocal le burgher, aicme i gcathracha na Gearmáine sa Meánaois, agus don téarma Fraincise bourgeoisie.

Úsáid i Sasana
Is ag buirgéisigh amháin a bhí an ceart vóta a chaitheamh i dtoghcháin do Theach na dTeachtaí nó don chomhairle baile. Ar feadh tréimhse, is éard a bhí i gceist le buirgéiseach ná oifigeach i mbuirg, bíodh sé tofa sa ról sin nó ná bíodh, nó teachta parlaiminte buirge.

Úsáid in Éirinn
I ndiaidh Ionradh na Normannach ar Éirinn sa 12ú haois, tairgeadh teideal an bhuirgéisigh do choilínigh a ghabhfadh go Tiarnas na hÉireann. Bhíodh cead acu talamh a dhíol, a cheannach, nó a fhágáil, agus gan le híoc acu in aghaidh na bliana go hiondúil ach scilling. Úsáideadh an teideal i mbailte móra a bunaíodh le linn Phlandálacha na hÉireann freisin. In acht dlí ó 1841 maidir le hathchóiriú na mbardas uirbeach, tugadh burgess orthu siúd a raibh maoin arbh fhiú os cionn £10 í agus fuaireadar cead vótála i dtoghcháin bardais.

Úsáid in Albain
Saorfhir a raibh talamh agus dualgais cánach acu i gcathair ba ea buirgéisigh in Albain i dtús na Meánaoise, ach ina dhiaidh sin ní thugtaí an teideal ach do cheannaithe agus ceardaithe, mar go raibh an ceart ag buirgéiseach a dhul i ngild. Tar éis 1846, céim shóisialta a bhí i gceist leis an teideal, agus bíonn baint acu sa lá inniu le gníomhaíochtaí carthanacha.Archives The Mitchell Library, North Street, Glasgow.

Úsáid i Meiriceá
I gCoilíneacht Virginia, bhí burgess mar theideal ar bhaill den oireachtas, Teach na mBuirgéiseach. Anuas go dtí tús an 20ú haois, bhí an téarma in úsáid do na feidhmeannaigh ar go leor seanbhailte móra i gConnecticut, i bPennsylvania, agus i Nua-Gheirsí.

Tagairtí