Bretha Étgid

Is luaththéacs dlíthiúil Éireannach ar dhliteanas i leith gortaithe agus/nó díobhála é Breitheanna Neamhbheartaithe (Seán-Gaeilge Bretha Étgid.eDIL s.v. étge(d)) Níl sé caomhnaithe ach go heaspach. Tá sé scríofa i stíl chomhdhlúite, ach más fíor, tá sé inár bpríomhfhoinse i leith luathdhlí tionóiscí na hÉireann. Tá clú agus cáil ar phíosa maidir le phíoca, as an léargas luachmhar a thugann sé ar shaol na mban i sochaí mheánaoiseach na hÉireann. Is ón 8ú haois é an dréacht.

 Lámhscríbhinní 
Tá seacht lámhscríbhinn ann den dréacht Bretha Étgid, neamhiomlán gach ceann acu. Ní chaomhnaítear an téacs go leanúnach ach i lámhscríbhinn amháin, Acadamh Ríoga na hÉireann, MS 23 P 3); sna cinn eile uile, ní faightear iontu ach sleachta gortaithe, mar shampla Sanas Uí Dhuibhdábhoireann.

 Ábhair 
Pléitear sa dréacht Bretha Étgid na cásanna gortaithe nó dúnbhásaithe  nach bhfuil dliteanas ar an déantóir ciona. Is é an phríomhfhoinse 'sagainne ar dhlí tionóisce san Fhéineachas. Dar le Neil McLeod is on 8ú haois é.

Ag tús an téacs féin, pléitear an focal  (neamhbheartaithe, gan rún). Ina dhiadh sin, tá sraith altanna a thosaíonn leis na focail eDIL s.v. ro-finnadar (a mhic, chun go raibh a fhios agat), is dócha rí ag múineadh a mhic. Ansin tá sraith a thosaíonn leis an bhfocal eDIL s.v. 1 blaí (díolúine), ag lua cásanna nach bhfuil an déantóir freagrach as gortú éigin. Tar éis sin, faightear altanna le rialacha éagsúla, maraon le sliocht cumtha i bhfoirm ceisteanna agus freagraí.

Is an-ghiorraisc é an téacs. Mar shampla, maítear ann Blaí ord indeoin (díolúine ord (casúr) inneoin), le brí, níl gabhar faoi dhliteanas má ghortaíonn sé duine a raibh ina cheárta go neamhchúramach.The use of poetic forms in early Irish legal writing, "Gnomic prose", Fangzhe Qiu, School of Irish, Celtic Studies and Folklore, UCD, 2024

Pléitear píoca (andúil neamhghnách) i mná torracha sa Bretha Étgid, a thugann léargas uathúil ar shaoil bhan i nÉirinn meánaoiseach. Dar leis an téacs, níl dliteanas ar bhean le píoca a ghoideann cuid áirithe bia, le teorainneacha éagsúla ag braith ar an ghoidtear an bia óna fear chéile nó eachtrannach; gur cion é muna an fear píoca a mhná; agus gur cion é muna n-insíonn an bhean dá fear faoina píoca. Tugtar mar bhonn cirt gurbh fhéidir dochar a dhéanamh don leanbh dá séanfaí bia air.

Chuir eagarthóir níos déanaí réamhrá leath-stairiúil leis an téacs. Luaitear ann Cormac mac Airt mar údar na sleachta  agus , agus Cenn Fáelad an chuid eile.

 Stair 
Toisc go bhfuil an téacs de Bretha Étgid a mhaireann chomh heaspach sin, is deacair é a rá an raibh ábhair as dréachtaí dlí eile ann ó thús, nó ar cuireadh an iad ag eagarthóirí níos déanaí.Dar le Charlene Eska, is an-dheacair é Muirbretha go formhór caillte a réitigh as Bretha Étgid mar a mhaireann.<ref name=Eska>

Mhol Binchy go raibh an scoil Nemed (suite b'fhéidir i gCúige Mumhan) laistiar de Bretha Étgid, chomh maith le the new dréachtaí dlí Uraicecht Becc, Cóic Conara Fugill, agus Bretha Nemed. Bhí sé fosta den tuairim go raibh ábhair pagánacha let feiceáil i saothair na scoile. Cáineadh an smaoineamh seo ámh ag Donnchadh Ó Corráin, Liam Breatnach agus Aidan Breen.

 Tuilleadh le léamh 
  ll. 82-547 ("Book of Aicill" as Béarla).
 "The Lost Legal System: Pre-Common Law Ireland and the Brehon Law", Dr Noelle Higgins, Lecturer, School of Law and Government, Dublin City University, Ireland.

 Tagairtí 

Catagóir:An Féineachas