Contaetha na hEastóine

Is iad fo-ranna riaracháin na tíre iad contaetha na hEastóine ().  Tá cúig chontae déag ann san Eastóin, lena n-áirítear trí cinn déag ar an mórthír agus dhá cheann ar oileáin.  Faightear bardais laistigh desna contaetha agus tá dhá chineál ann: bardais uirbeacha nó bailte (), agus bardais tuaithe nó paróistí ().  Tá ceangal dlí orthu oibriú le chéile chun a gcontae a fhorbairt.

Cuireadh deireadh le rialtas contae  () le linn na bliana 2017.  Roinneadh a gcuid freagrachtaí idir údaráis stáit agus áitiúla.  San lá atá inniu ann, níl dlínse neamhspleách ar leith ag na contaetha.

 Contaetha 

 # Armas Contae Príomhchathair Achar Daonra 1 center|128px Harjumaa Taillinn 4326.7 646315 2 center|128px Hiiumaa Kärdla 1032.44 8418 3 center|128px Järvamaa Paide 2674.14 30072 4 center|128px Jõgevamaa Jõgeva 2544.86 27739 5 center|128px Läänemaa Haapsalu 1815.57 20625 6 center|128px Pärnumaa Pärnu 5418.73 87418 7 center|128px Põlvamaa Põlva 1823.34 24036 8 center|128px Raplamaa Rapla 2765.06 34038 9 center|128px Saaremaa Kuressaare 2937.64 32021 10 center|128px Tartumaa Tartu 3349.3 162390 11 center|128px Valgamaa Valga 1917.09 27924 12 center|128px Viljandimaa Viljandi 3420.04 45637 13 center|128px Virumaa Thiar Rakvere 3695.72 59608 14 center|128px Virumaa Thoir Jõhvi 2971.55 133358 15 center|128px Võrumaa Võru 2773.14 34049

 Stair 

 thumb | Contaetha neamhspleácha réamh-Chríostaí san Eastóin, c. 1200

Le linn na luath-aoiseanna AD, bhí ranna polaitiúla agus polaitiúla ag forbairt san Eastóin.  Tháinig dhá mhór-roinn chun cinn: an paróiste (kihelkond) agus an contae (maakond).  Bhí ann sna paróistí roinnt sa sráidbhaile agus de ghnáth dún amháin ar a laghad faoi riail seanóir an pharóiste.  Bhí an dá chontae roinnte paróistí, faoi riail seanóir freisin.  

Faoin 13ú haois, bhí cheana ar an bhfód na mórchontaetha mar a leanas: Saaremaa, Läänemaa, Harjumaa, Rävala, Virumaa (Vironia), Järvamaa, Sakala agus Ugandi.  I dteannta sin, bhí i lár na tíre roinnt seanóireachtaí ina raibh baol níos lú cogaidh iontu – Vaiga, Mõhu, Nurmekund agus Alempois.  Ní fios go cruinn nó líon nó mhéad na seanóireachta.

Tháinig féinrialtas na contaetha réamh-Chríostaí chun deiridh le linn na gcrosád Liovónach.  Faoi lár na 13ú haoise, bhí críche na tíre roinnte idir Ríocht na Danmhairge agus an Impireacht Naofa Rómhánach (go cruinn, Stát an Oird Teotanaigh, Easpagóideacht Dorpat agus Easpagóideacht Ösel-Wiek). 

Sna 1580í, i ndiaidh Livonian war agus teacht chun cinn na Sualainne i dtuaisceart an réigiún, cruthaíodh Harju, Järva, Lääne agus Viru.  Bhí deisceart na Gearmáine i seilbh na Polainne idir na blianta 1582–1625, agus tribes an réigiún seo ina vóvóid Pärnu agus Tartu.  Bhí oileán Saaremaa i seilbh na Danmhairge go dtí 1645.  Deiridh na críche uile úd ina gcontaetha nuair a tháinig an tSualainn i seilbh orthu i ndeireadh na dála. 

Níor athraíodh an córas riaracháin seo ach beagáinín nuair a géilleadh an Eastóin d'Impireacht na Rúise  de thoradh  (1700-1721).  Sa bhliain 1793, cruthaíodh Võrumaa nua as deisceart Tartumaa, Viljandimaa idir Tartumaa agus Pärnumaa, agus Paldiskimaa in iarthar Harjumaa.  Sa bhliain 1796, áfach, cuireadh Paldiskimaa ar ais arís le Harjumaa.  Go dtí 1888, ní raibh Võrumaa agus Viljandimaa go iomlán neamhspleách ó Tartumaa agus Pärnumaa, faoi seach.

Rinneadh roinnt athraithe ar theorainneacha na gcontaetha tar éis neamhspleáchas an Eastóine sa bhliain.  Mar shampla, cruthaíodh Valgamaa as codanna de Võrumaa, Tartumaa agus Viljandimaa, and fuaradh Petserimaa ón Rúis le conradh síochána Tartu.

Le linn forghabháil Sóivéadach 1944-1991 na hEastóine, rinneadh líon mór athruithe ar theorainneacha riaracháin.  Géilleadh an chuid is mó de Petserimaa ar ais chuig an Rúis sa bhliain 1945 (ach amháin san iarthar).  Scaradh óna chéile Hiiumaa ó Läänemaa sa bhliain 1946, Jõgevamaa ó Tartumaa sa bhliain 1949, agus Jõhvimaa (Virumaa Thoir inniu) ó Virumaa sa bhliain 1949.  Cuireadh deireadh glan ar contaetha sa bhliain 1950 agus rinneadh Soviet Estonia ina raioni.  Scaradh Põlvamaa agus Raplamaa óna chéile, agus abhainn bhí 15 raion ann.

Bunaíodh na contaetha arís ar an 1d Eanáir 1990 ar theorainn na raioni Sóivéadacha.  Baintear úsáid fós as na teorannacha stairiúla fós, ámh, sa réimse eitneolaíochta chun éagsúlachtaí cultúrtha agus teangan a phlé.

Cuireadh deireadh le rialtas contae  ('') le linn na bliana 2017.  Roinneadh a gcuid freagrachtaí idir údaráis stáit agus áitiúla.  San lá atá inniu ann, níl dlínse neamhspleách ar leith ag na contaetha.

 Tagairtí