John Morice (fuair bás 1362)

Fear státaire Sasanach a rugadh sa cheathrú haois déag ab ea Sir John Morice, Morris nó Moriz (a fuair bás sa bhliain 1362) ach a chaith a shaol oibre den chuid is mó in Éirinn. Cuimhnítear air go príomha as a chuid iarrachtaí díograiseacha, cé nach raibh siad an-rathúil, chun riarachán na hÉireanna leasú, agus as an bhfíric go bhfuil portráid de ann fós. Deirtear gurb é seo an portráid is luaithe de bhreitheamh Éireannach agus tá sé ar taispeáint don phobal.

 Gairme luath 
Rugadh é i mBedfordshire. Deirtear gur mhuintir uaisle a theaghlach, a raibh eastát maith nach raibh mórán gaol cumhachta acu. Chuir sé tús lena ghairm bheatha i seirbhís an uasail chumhachtaigh Angla-Francach Aymer de Valence, an 2ú Iarla Penfro, agus d'fhóin sé dó go tréimhsiúil go dtí bás an Iarla i 1324. Sa bhliain 1313, tugadh pardún dó as a bheith i gcomhcheangal le dhúnmharfóirí Piers Gaveston, an fear is ansa leis an Rí . Ba ridire den tsiorracht é do Bedfordshire i bParlaimint 1322.Ball, F. Elrington "The Judges in Ireland 1221-1921" London John Murray 1926 Vol.1 pp.78-9 Cloistear trácht air den chéad uair in Éirinn i 1324 i dtionlacan Giúisteoir na hÉirrann, John Darcy, an 1ú Barún Darcy de Knayth . Bhí Morice féin i seilbh oifigí an Giúisteora agus an Leas-Ghiúisteoir ar roinnt ócáidí agus bhí sé ina Ard-Seansailéir ar Éirinn ar feadh tamaill ghearr i 1345-6. Tuairiscíonn Smyth gur b’éigean dó taistil go Cill Mocheallóg chun a bharántas mar Sheansailéir a chur i láthair na Comhairle. Bhí sé ina Eiséatóir ar Éirinn ó 1329 go 1336 freisin, agus bhí sé ina shuí ar roinnt coimisiún speisialta i Sasana, den chuid is mó ina bhaile dúchais Bedfordshire. D'ordaigh Ríchomhairle na hÉireann 100 marc a íoc leis as chuid costas 1344. Bronnadh ridireacht air roimh 1342 (ní bhfuair ridire Parlaiminte an onóir seo i gcónaí faoin am sin). Sa bhliain 1343, mar Leas-Ghiúisteoir, chuir sé deontas na Corónach i bhfeidhm do shaoránaigh Bhaile Átha Cliath; cead pavage ar feadh cúig bliana, is é sin an cead dola a ghearradh chun na sráideanna a phábháil. 

 Athchóiritheoir 
Mar Ghiúisteoir, chuir an Rí de chúram air clár uaillmhianach athchóirithe a chur i bhfeidhm, rud a spreag go leor gearán faoi dhrochriarachán i gcoinne oifigigh Choróin na hÉireann. Bhí an clár leagtha amach i ndá ordanás Ríoga sa bhliain 1341. Chuimsigh sé fiosrúchán críochnúil i ngach gné den riarachán Corónach, imscrúdú ar líomhaintí éillithe oifigiúla, deireadh a chur le hoifigí Corónacha neamhriachtanacha, ionadú iomlán státseirbhíseach Éireannach le Sasanaigh, fir shubstaintiúla agus maoine más féidir, bailiú láithreach gach fiachas Corónach agus atosú gach deontas de thalamh Corónach ó 1307 i leith (cé gur gealladh cúiteamh cóir dóibh siúd a cailleadh a gcuid tailte leis seo).Mackay, Ronan  "Morice (Moriz), John"  Cambridge Dictionary of Irish Biography

Tá cur síos déanta ar an gclár mar chlár "wholly unrealistic and largely impractical". Nuair a sheol Morice tuarascáil gan bhun ná barr faoin togra, chun deontais na Corónach a chúlghairm don Státchiste, mhúscail sé naimhdeas géar i measc na haicme rialaithe Angla-Éireannaí, go háirithe toisc, gan mhíniú, nár phoibligh Morice an gealltanas cúitimh a fhógairt go poiblí. Ní raibh an cumas ná an stádas aige chun aghaidh a thabhairt ar fhreasúra eagraithe, agus nuair a chuir sé cuid mhór dá oifigigh Éireannacha as a phost, ní dhearna sé ach é féin a scoite amach agus an riarachán i gcíor thuathail. Léirigh dhá sheisiún de Pharlaimint na hÉireann, i mBaile Átha Cliath agus i gCill Chainnigh, a bhfreasúra i gcoinne na n-athchóirithe go soiléir, agus sheol a comhaltaí tuile achainíocha chuig an Rí Éadbhard III ag éileamh iad a chealú. Agus meon an phobail á mheas i gceart aige, chuir an Rí na hOrduithe a raibh an clár mar chuid díobh ar ceal go tapaidh. Lean sé air ag cur as oifig formhór riarachán na hÉireann, seachas Morice féin, a choinnigh leibhéal áirithe fabhar, cé gur lagaíodh a údarás go mór.

Tá cur síos déanta ar a cheapadh mar bhotún nach ndéanfaí i ré níos socraí: in ainneoin a thaifid fhada seirbhíse don Choróin, ba dhuine den dara grád é go mór mór, a bhí easnamhach maidir le ceangail teaghlaigh thábhachtacha, agus gan aon bhuanna den scoth. 

 Feachtais mhíleata 
Ba chúis le go leor trácht géar ó uaisle Angla-Éireannacha é a easpa inniúlachta míleata, scil riachtanach d'aon Iaria san am sin. Mar sin féin, rinne sé roinnt slógadh míleata i gcoinne clanna Éireannacha a bhagair síocháin na Páile i gContae na Mí, agus i gcoinne ríshliocht MhicMurchú-Chaomhánaigh, Ríthe Laighean. Bhí trioblóid ann freisin leis an uaisle Angla-Éireannach: Gabhadh Sir Risteárd de Tuit (de shliocht cheann de na lonnaitheoirí Angla-Normannacha bunaidh a tháinig go hÉirinn le Hugh de Lacy, Tiarna na Mí ) ar amhras tréasa . Cuireadh namhaid i bhfad níos cumhachtaí, Maurice FitzGerald, 1ú Iarla Deasmhumhan, i bpríosún freisin ar chúiseanna éirí amach agus ar chúisimí éirí amach agus forghabhadh a chuid tailte: ceapadh Morice ina sheanascal ar na tailte seo. Fuair Deasmhumhan pardún sa deireadh agus fuair sé a chuid tailte ar aisd.Otway-Ruthven, A.J. History of Mediaeval Ireland Barnes and Noble New York 1993 pp.257-263 Sa bhliain 1346, d’eagraigh Morice, mar Leas-Ghiúisteoir, scaoileadh saor Maurice FitzGerald, 4ú Iarla Chill Dara, a bhí i bpríosún ar amhras comhcheilge le Deasumhan. Sa bhliain chéanna, thug sé cuairt ar Westminster chun dul i gcomhairle leis an Rí. 

In earrach na bliana 1346 bhí an Giúisteoir, Sir Ralph d’Ufford, chomh tinn sin gur ceapadh nach mairfeadh sé (is cosúil gur mhair an tinneas ar feadh i bhfad). Bhí a leas-ionadaí, Morice, i láthair an Rí ag an am, agus chuir an Rí teachtaireacht leis trí Morice Giúisteoir le treoracha dó, ach chuir sé an ráiteas bagrach seo leis: "if he reaches him alive."Patent Roll 20 Edward III Ní dócha gur shroich Morice D'Ufford fad a bhí sé beo, mar fuair sé bás i gCill Mhaighneann in aice le Baile Átha Cliath ar an 9 Aibreán. Tháinig Morice i gcomharbacht air mar Ghiúisteoir, ar feadh tamaill.

I mí Lúnasa na bliana sin, d’ordaigh an Rí do Mhorice cúistiúnacht a dhéanamh ó "worthy gentleman" ó Chontae Phort Láirge agus Chontae Thiobraid Árann maidir leis na coireanna tromchúiseacha agus na sáruithe uile a rinneadh ann. I dtreo dheireadh na bliana, glaodh go Sasana air arís.

 Athghairm 
In ainneoin na ndea-rúin a bhí aige lena theacht go hÉirinn, is léir nár éirigh lena rialtas, bíodh sé mar Sheansailéir nó mar Ghiúisteoir, dúirt staraí amháin gur státseirbhíseach den dara grád é nár cheart go mbeadh ardoifig tugtha dó riamh, agus bhí an chaoi ar láimhseáil sé an clár athchóirithe thar a bheith neamhéifeachtach. Tá litir chaointeach a scríobh sé chuig údaráis Choróin Shasana fós ann, ag gearán faoi shuaitheadh na síochána, faoi phraghas ard an ghráin agus faoi naimhdeas an phobail ina leith, agus ag fiafraí an raibh sé i dteideal gníomhú mar Sheansailéir ar chor ar bith ós rud é nár tháinig a bharántas ceapacháin. 

Glaodh ar ais go Sasana é sa bhliain 1349 agus fuair sé bás ansin sa bhliain 1362. Phós sé faoi dhó agus bhí mac amháin ar a laghad aige, John. 

 Portráid 
Tá sé léirithe i Rolla Cairte Phort Láirge ó 1372/3: deirtear gurb é seo an chéad phortráid de bhreitheamh Éireannach nó Sasanach. Bhí cuspóir polaitiúil ag baint leis an bportráid,, toisc gur thug Morice breithiúnas a dhaingnigh pribhléidí chalafort Phort Láirge: ba é príomhchuspóir an Rolla Cairte fabhar Ríoga a fháil do Phort Láirge, ar chostas Ros Mhic Thriúin, agus go háirithe a stádas mar chalafort ríoga a chaomhnú, rud a thug an chumhacht dó dolaí a ghearradh. Tá an Rolla Cairte ar taispeáint go poiblí anois i Músaem na Seoda Phort Láirge .
mion|Rolla Cairte Phort Láirge, ina bhfuil an Rí le feiceáil; tá Morice le feiceáil sa Rolla freisin, a deirtear gurb é an chéad phortráid de bhreitheamh Éireannach é.

 Tagairtí 

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:Básanna i 1362
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Breithiúna Éireannacha
Catagóir:Breithiúna Sasanacha
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Catagóir:Tiarnas Briotanach na hÉireann