Gramadach de chuid Gaeilge na hAlban

Tá gramadach de chuid Gaeilge na hAlban agus Gaeilge na hÉireann  níos cosúla lena chéile ná na teangacha Ceilteacha eile. Is teanga infhillte í Gaeilge na hAlban, cosúil le Gaeilge na hÉireann.  

 Gramadach 
Tá roinnt rudaí suntasacha i ngramadach Ghaeilge na hAlban:

 Tá ord na bhfocal mar atá sa Ghaeilge in Éirinn: Briathar-Ainmní-Cuspóir; níl an t-ord sin i mórán de theangacha an domhain.

 Forainmneacha Réamhfhoclacha: Cuireann an Ghaeilge forainmneacha agus an chuid is mó de réamhfhocla le chéile i bhfoirmeacha cumtha, mar agam, agad, ris (dó).

 Níl briathar amháin sa Ghaeilge a chiallaíonn rud a bheidh agat (en = have, it = avere, fr = avoir, sp = tener). Ina áit sin, deirtear go bhfuil rud ag duine.

 tha taigh agam
 an cat aig Iain

 Forainmneacha béime: déantar idirdhealú idir gnáthfhorainmneacha, mar mi agus thu, agus na cinn béime, mise and thusa, srl., a chuireann duine amháin i gcéill seachas duine eile.

 Mar shampla:

 tha i bòidheach — tá sí go hálainn;
 tha ise bòidheach — tá sise go hálainn (seachas aon duine eile).

Feictear béim ghramadaí i gcásanna eile freisin:

 an taigh aicese — a tigh siúd;
 chuirinnse — chuirfinnse;
 na mo bheachd-sa — i mo thuairimse.

 "Tá agus is":   Tugann tha le fios gné éigin atá ag ainm nó ag forainm, ach is gnách is le hainm nó forainm a chur in iúl. (Is féidir 'is' a úsáid le cur síos nó gné a chur i gcéill ar ainm nó ar fhorainm, ach go ginearálta ní húsáidtear é mar seo ach i bhfoirmeacha ársa, m.sh., "Is beag an t-iongnadh":

 tha mise sgìth — tá mé tuirseach;
 is mise Eòghan.

 Is féidir, ámh, feidhm a bhaint as tha le rá gur rud áirithe atá i rud eile trí thréith a dhéanamh de:

 tha mi nam  — Tá mé i m’Albanach.
 Is e  a th'annam — Is Albanach atá ionam.

 Déantar réimniú ar bhriathra chun an aimsir,is iad na haimsirí simplí ná caite, fáistineach, agus foshuiteach; is iad na haimsirí cumtha ná an láithreach leanúnach, an caite leanúnach agus an fáistineach leanúnach an modh, agus an fhaí ghramadaí (gníomhach, céasta) a chur in iúl.

 An tAlt 
Tá níos mó ná alt deimhnitheach amháin sa Ghaeilge, ach níl aon alt neamh-dheimhnitheach ann:

 an taigh — an teach;
 taigh — teach (a house).

Braitheann foirm an ailt (deimhnithigh) ar uimhir, inscne, chás agus chéadlitir an ainm.

(i). Le hainmneacha firinscneacha, ainmneacha, san uimhir uatha, úsáid an, am, agus an t-

 an cat (agus le hainmneacha nach séimhítear);
 am balach (le hainmneacha a thosaíonn le consain liopa);
 an t-òran (ainmneacha a thosaíonn le gutaí).

(ii). Nuair ar féidir túschonsan an ainm a shéimhiú, baintear feidhm as (a') in dhá chás:

 a' chaileag (baininscneach san ainmneach agus sa tabharthach)
 leis a' bhalach (firinscneach sa tabharthach agus sa ghinideach)

(iii). Sa bhaininscneach, ginideach, uimhir uatha, na agus na h- a úsáidtear:

 na mara
 na h-Albann

(iv). Leis an iolra (ainmneach agus tabharthach), tá rudaí níos éasca. Is gnách na mar alt, ach na h- a bhíonn againn má thosaíonn an t-ainm le guta:

 na cait;
 na h-àireamhan — na huimhreacha.

(v). Braitheann foirm an ghinidigh iolra (nan nó nam) de réir mar a thosaíonn an t-ainm le labial nó a mhalairt:

 nan cat — na gcat;
 nam balach — na mbuachall.

 Difríochtaí idir Gaeilge agus Gaeilge na hAlban 
Tá Gaeilge na hAlban cosúil le Gaeilge, ach ní thuigfeadh formhór na gcainteoirí i dtír amháin mórán de chanúintí na tíre eile. Níl cuid de chanúintí Dhún na nGall chomh fada sin ó Ghaeilge na hAlban, mar a fheictear san abairt seo:

 Gaeilge na hAlban — Ciamar a tha thu?
 Gaeilge Uladh — Caidé mar a tá tú?
 Gaeilge Chonnacht — Cén chaoi a bhfuil tú?
 Gaeilge na Mumhan — Conas tánn tú?; Conas taoi?
 Gaeilge — Conas atá tú?

Tá roinnt difríochtaí tábhachtacha, ámh. An rud a fheictear láithreach, ná go scríobhtar an síneadh fada mar ghraif (`) in Albain, seachas agúid (´) in Éirinn. Scríobhtar an focal fáilte mar fàilte i nGaeilge na hAlban. In Albain, is é chan eil an (neg participle) san áit atá níl (giorrúchán de ní fhuil) in Éirinn an lae inniu, m.sh. (ceadaítear cha/chan in Éirinn fós, ach níl sé in úsáid ach in áiteanna i dTír Chonaill):

 Gaeilge na hAlban — Chan eil airgead agam (sean-Ghaeilge nichon fhuil airccet accam).
 Gaeilge — Níl aon airgead agam (sean-Ghaeilge  ní fhuil airccet accam).

Tá "a" i roinnt focla i nGaeilge, acu "u" i nGaeilge na hAlban, m.sh, an focal Béarla agus Beurla faoi seach. Tarlaíonn seo mar gheall ar an gcaighdeánú agus ar an athrú litrithe a chuir rialtas na hÉireann ar bun sa 20ú Aois.
GaeilgeGaeilge na hAlbanGaelGaidheallálatha, làoícheoidhcheisteacha-steachscoilsgoilpáistepàisdeúdarásùghdarrasoifigoifisoscailte (U. fascailte)fosgailtebliainbliadhainraidiórèidiorialtasriaghaltasparlaimintpàrlamaidoileáneileancaintbruidhinnslaghdáncnatanbóthar, ródrathadaire, ministéirministeari, in, annan, ann

 * Ar nós Gaeltacht na hÉireann
 ** I nGaeilge na hAlban, ciallíonn sé seo an Bhriotáin.

 Féach freisin     

 Gaeilge na hAlban

 Tagairtí 

Catagóir:Gramadach na Gaeilge
Catagóir:Gramadach
Catagóir:Gaeilge na hAlban