Ardtiarna na Mumhan

Ba é post Ardtiarna na Mumhan () an oifig ba thábhachtaí i rialtas Shasana i gcúige na Mumhan in Éirinn óna thabhairt isteach i ré Eilís ar feadh céad bliain, go dtí 1672, tréimhse a chuimsigh Éirí Amach Deasmhumhan i Mumhan, Cogadh na Naoi mBliana, agus Éirí Amach na hÉireann i 1641. Bhí an tArdtiarna faoi réir Leas-Ionadaí na hÉireann, ach bhí údarás iomlán aige laistigh den chúige, lena n-áirítear cearta sibhialta agus coiriúla, cearta eaglasta, an dlí míleata a fhorchur, ceapacháin oifigiúla, agus ceannas ar fhórsaí míleata. Ní raibh stádas an Ardtiarna ag gabháil le roinnt ceapachán chuig gobharnóir míleata Mumhan. Mar gheall ar a chumhachtaí leathana, bhí coimhlintí ann go minic tharla achrann go minic idir é agus na cúirteanna a bhí bunaithe níos faide siar, agus sa bhliain 1622, tugadh rabhadh géar d'Ardtiarna na linne, Donnchadh Ó Briain, 4ú Iarla Thuamhumhan, gan baint a bheith aige le chásanna a ba cheart do na cúirteanna sin a bheith á bplé. Fuair sé cúnamh ó Chomhairle a raibh Príomh-Bhreitheamh na Mumhan, breitheamh eile agus Ard-Aighne na Cúige ina mbaill di. Faoi 1620 bhí a chomhairle lonnaithe go buan i Luimneach.

Cuireadh deireadh leis an bpost sa bhliain 1672.

Luathstair 

Cruthaíodh post príosúnachtaar mholadh Sir Henry Sidney go déanach sna 1560idí. Ba dheacair duine a fháil dó ar dtús, ó tharla nár éirigh le hainmniúchán Warham St Leger sa bhliain 1566 aitheantas ríoga a fháil. Dhiúltaigh John Pollard tairiscint Sidney, ar chúiseanna airgeadais sa deireadh. Níos déanaí sa bhliain 1569 ghlac Sir Edward Fitton le post Ardtiarna Chonnacht. Ba é Sir John Perrot (1568) an chéad Ardtiarna a ceapadh ach thóg sé roinnt blianta air teacht go Mumhan. Tá foinsí ann a deir gur bhain Humphrey Gilbert an teideal amach sa bhliain 1569. 

Ó dheireadh an 16ú haois nó tús an 17ú haois, ba áit chónaithe oifigiúil í Caisleán Sheandúin (díreach taobh amuigh de gheata thuaidh Chorcaí) a raibh baint aici leis an oifig. D'úsáid lan ucht riaracháin an caisleán mar áitreabh, le haghaidh éisteachtaí cúirte, agus mar áit chorpartha.[1][2][3]Úsáideadh an caisleán ag an riarachán mar áit chónaithe, le haghaidh éisteachtaí cúirte, agus mar áit phríosúnachta.Theodore William Moody, F. X. Martin, William E Vaughan, F. J. Byrne, J. R. Hill, Art Cosgrove, Dáibhí Ó Cróinín, A New history of Ireland (1984), p. 534.

 Ardtiarnaí na Mumhan 

 1568 John Perrot, ní raibh sé in Éirinn go dtí 1571, as láthair tar éis 1573Theodore William Moody, F. X. Martin, William E Vaughan, F. J. Byrne, J. R. Hill, Art Cosgrove, Dáibhí Ó Cróinín, A New history of Ireland (1984), p. 534.
 1576–1578 Liam Drury
 1584–1597 Seán Norreys
 1597–1599 Tomás Norreys 
 1600–1603 An Ridire George Carew.
 D’iarr Carew éirí as, agus cuireadh duine eile ina áit timpeall an ama a tháinig Séamas I i gcoróin Shasana. Tá cuntais éagsúla, mearaithe ann faoin aistriú agus an toradh, ceann ó pheirspictíocht oifigeach i Londain, agus ceann eile áitiúil go Cúige Mumhan agus go deimhin Corcaigh. Shroich Brouncker, an tArdtiarna i dteideal, a phost thar a cheann go gasta;
 (I) Ar chúis amháin, bhí Carew ag moladh Oliver St John mar Leas-Ardtiarna; ach i ndáiríre bhí an post aige go dtí gur ceapadh a chomharba Henry Brouncker. 
 (II) Ar chuntas eile, chuir Carew a phost faoi choimisiún le Charles Wilmot agus George Thornton. Ghlac Henry Becher (bás 1610) seilbh ar an bpost uathu (c.1605). Tá coimhlint idir na foinsí anseo. 
 (III) Cibé seasamh ainmniúil a bhí ann ó 1606 i leith, bhí Wilmot agus Thornton i gceannas ar an rialtas arís. 
 1607–1615 Henry Danvers, 1ú Iarla Danby
 1615 Donogh Ó Briain, 4ú Iarla Thuamhan trí cheannach; a fuair bás i 1624. 
 1625 Edward Villiers ; a fuair bás i 1626
 1627–1642 William St Leger. Tar éis a bháis, tá an seasamh triantánach agus doiléir agus bhí críoch na Mumhan go héifeachtach i seilbh na nGael, go dtí feachtas athghabhála Chromail. 
 Márta 1643 Ainmníonn an rí Jerome Weston, an 2ú Iarla Portland ; tá a theideal folamh, agus is é an t-aon éifeacht atá leis ná Murrough O'Brien a mhaslú. 
 c.1645 an Bíocunta Muskerry an t-ainmní ríogach. Cé gur leis na hÉireannaigh Chónaidhme ó 1642 i leith é. 
 1647 Murrough O'Brien, 1ú Iarla Inchiquin, ceapachán parlaiminte. Sa bhliain 1648, d'éirigh sé ina thacadóir ríogaíoch.
 Ó thart ar 1649, fuair Henry Ireton bás i 1651
 1661 go 31 Iúil 1672 Roger Boyle, 1ú Iarla Orrery; oifig curtha faoi chois 

 Leas-ardtiarnaí agus leas-ionadaithe 

 1579 Is é Warham St Leger príomh-mharascal na Mumhan.
 1583 Gníomhaíonn William Stanley mar leas-ionaidí.Theodore William Moody, F. X. Martin, William E Vaughan, F. J. Byrne, J. R. Hill, Art Cosgrove, Dáibhí Ó Cróinín, A New history of Ireland (1984), p. 534.
 1585–1597 Is é Thomas Norreys leas-uachtarán a dheartháir John.Lee, Sidney, ed. (1895)."Norris, Thomas (1556–1599)" . Dictionary of National Biography. Vol. 41. London: Smith, Elder & Co.
 timpeall 1589 William Herbert, leas-ardtiarna gníomhach.Theodore William Moody, F. X. Martin, William E Vaughan, F. J. Byrne, J. R. Hill, Art Cosgrove, Dáibhí Ó Cróinín, A New history of Ireland (1984), p. 534.
 Edward Legge, leas-uachtarán.Jennifer Speake, ed., Literature of Travel and Exploration: G to P (2003), p. 490.
 1607 Tar éis bhás Brouncker agus roimh cheapadh Danvers, tá Richard Moryson agus Donogh O'Brien, 4ú Iarla Thuamhan, ag gníomhú i bpost an ardtiarna.
 1609 Richard Moryson, leas-ardtiarna. Sa bhliain 1613 rinne Moryson iarracht an uachtaránacht a cheannach, ag íoc Danvers, ach bhí an post ag Thomond sa deireadh.
 1660 Murrough O'Brien, 1ú Iarla Inchiquin, leas-ardtiarna.Theodore William Moody, F. X. Martin, William E Vaughan, F. J. Byrne, J. R. Hill, Art Cosgrove, Dáibhí Ó Cróinín, A New history of Ireland (1984), p. 534.
 Roger Boyle, an 2ú Iarla Orrery mar leas-ardtiarna dá athair.

 Féach freisin 

 Ardtiarna Chonnacht
 Príomh-Bhreitheamh na Mumhan
 Cúigí na hÉireann

 Nótaí 

Catagóir:Rialtas na hÉireann
Catagóir:Sasanaigh na 16ú haoise
Catagóir:Sasanaigh an 17ú haois
Catagóir:Luathstair nua-aimseartha na hÉireann
Catagóir:Sealbhóirí oifige polaitiúla róimh chríochdheighilt na hÉireann