Réigiúin na hIodáile

Is iad na ranna riaracháin chéadleibhéil san Iodáil iad na réigiúin (), mar atá an dara aicme den chóras NUTS.  Dar le Bunreacht na hIodáile, is slánaonad féinrialaithe region é gach réigiún le cumhachtaí faoi leith.  Tá fiche réigiún ann, cúig cinn dóibh ina #réigiúin féinrialaitheacha le reacht speisialta.  Seachas Valle d'Aosta, tá gach réigiún roinnte ina chúigí éagsúla.

 Stair 
Le linn Ríocht na hIodáile, ní raibh ann sna réigiúin ach ceantair staidrimh.  Faoin bpoblacht, sa bhliain 1948, bronnadh féinriail orthu.  Sa chéad leagan den bhunreacht, bhí san áireamh:
 Salento (a tugadh sa féidir in Apulia isteach)
 Friuli agus Venezia Giulia ina réigiúin éagsúla
 Basilicata faoin ainm Lucania
 Abruzzo agus Molise ina réigiúin éagsúla, ach cuireadh le chéile iad níos dearanaí mar Abruzzi e Molise, sular scaradh óna gcéile arís iad sa bhliain 1963.

Níor cuireadh féinriail réigiúnach autonomy i bhfeidhm go dtí an bhliain 1970.  Ní raibh fonn ag an  go dtiocfadh páirtí an fhreasúra, , i gcumhacht sna réigiúin ina raibh tacaíocht stairiúil aige (an crios dearg le Emilia-Romagna, an Tuscáin, Umbria agus Le Marche).

Fuair na réigiúin féinriail ar leith le leasú bunreachtúil sa bhliain 2001.  Theip ámh ar moladh cónaidhmeach a chuir an  agus Silvio Berlusconi chun cinn sa bhliain 2005, the centre-right.

 Stádas 
 thumb | Na cúig 5 réigiún féinrialaitheach ag dearg, na cinn eile as liath.

Tá bunreacht ar leith ag gach réigiún, mar a vvb ag Airteagal 123 de Bhunreacht na hIodáile.  Seachas an Tuscáin, tugann na réigiúin an teideal "réigiún féinrialaitheach" orthu féin. Mar dún féin, tá ghnáth-reachta ag cuid réigiún déag agus Teachta speisialta ag an gcúig eile, a bhronnann féinriail sa bhreis orthu.

 Réigiúin féinrialaitheacha le ghnáth-reacht 
 Bunaíodh na réigiún úd sa bhliain 1970.  Ó leasú 2001 an bhunreachta, tá cumhachtaí reachtaíochta iarmharacha acu (Airteagal 117):the regions have exclusive legislative power with respect to any matters not expressly reserved to state law.
Le fírinne, tá a gcumhachtaí airgeadais sách measartha.  Coimeádann siad ach 20% de chánacha, caite go formhór chun a gcóras cúraim sláinte a mhaoiniú.

 Réigiúin féinrialaitheacha le reacht speisialta 
Tá rialtas dúchais bronnta ar cúig réigiún agAirteagal 116 de , mar a leanas q: Valle d'Aosta, Friuli-Venezia Giulia, An tSairdín, an tSicil agus Trentino-Tirol Theas, le roinnt cumhachtaí reachtaíochta, riaracháin agus airgeadais acu ag brath ar an teacht ar leith.  Rinneadh seo chun cultúir agus teangacha na réigiún a chosaint, agus chun scaradh nó táthcheangal a chosc i ndiaidh cloíte na tíre sa Dara Cogadh Domhanda.

 Forais 
Tá parlaimint darb ainm   ag gach réigiún ({{lang | it|Assemblea Regionale}} sa tSicil), agus rialtas darb ainm Giunta Regionale, agus ag a bharr uachtarán darb ainm  nó .  Tá an tUachtarán tofa ag saoránaigh na réigiún, seachas Valle d'Aosta agus Trentino/Südtirol, ina toghann an tionól é.

Faoin dlí toghcháin 1995, tugtar tromlach glan suas buaiteoirí.  Déanann an tUachtarán cathaoirleach ar an , agus ainmníonn nó b'eisean sé bhaill na gcomhairle, darb ainm .  Má éiríonn an tUachtarán as a phost, rithtear toghchán nua ar an dtoirt.

 Réigiúin 

 # Armas Réigiún Cineál Achar Daonra 1 center|128px an Lombaird réigiún san Iodáil 23863.65 10067494 2 center|128px Píodmant réigiún san Iodáil 25387 4341375 3 center|128px Valle d'Aosta réigiún féinrialaithe le reacht speisialta 3263.22 125666 4 center|128px Trentino-An Tioróil Theas réigiún féinrialaithe le reacht speisialta 13606.87 1072276 5 center|128px Veneto réigiún san Iodáil 18345.35 4869830 6 center|128px Friuli-Venezia Giulia réigiún féinrialaithe le reacht speisialta 7862.3 1215220 7 center|128px Liguria réigiún san Iodáil 5422 1550640 8 center|128px Emilia-Romagna réigiún san Iodáil 22123.09 4459477 9 center|128px An Tuscáin réigiún san Iodáil 22987.04 3729641 10 center|128px Marche réigiún san Iodáil 9694 1522608 11 center|128px Lazio réigiún san Iodáil 17236 5720536 12 center|128px Umbria réigiún san Iodáil 8456 882015 13 center|128px Abruzzo réigiún san Iodáil 10831.84 1308451 14 center|128px Campania réigiún san Iodáil 13670.95 5786373 15 center|128px Molise réigiún san Iodáil 4438 304285 16 center|128px Puglia réigiún san Iodáil 19365.8 3866174 17 center|128px Basilicata réigiún san Iodáil 9994.61 547579 18 center|128px Calabria réigiún san Iodáil 15221.9 1947131 19 center|128px an tSairdín réigiún féinrialaithe le reacht speisialta 23949 1628384 20 center|128px an tSicil réigiún féinrialaithe le reacht speisialta 25711 4983478

 Tagairtí