Liosta de rialtóirí na Breataine Bige

Roimh Choncas na Breataine Bige, a críochnaíodh sa bhliain 1282, bhí an Bhreatain Bheag comhdhéanta de roinnt ríochtaí neamhspleácha, agus is iad Gwynedd, Powys, Deheubarth (Ceredigion, Seisyllwg agus Dyfed ar dtús) agus Morgannwg (Glywysing agus Gwent). De bharr athruithe teorann agus roinnt chothrom na pátrúnachta níor tháinig mórán prionsaí riamh fíorghar do rialú na Breataine Bige ar fad. Laistíos liostaítear ainmneacha na ndaoine sin ar eol a bheith i gceannas ar cheann amháin nó níos mó de na ríochtaí. Ba é an t-aon duine arbh eol a bhí i gceannas ar an mBreatain Bheag ar fad ná Gruffydd ap Llywelyn (c. 1010-1063), prionsa ar Gwynedd a bhí ina Rí ar an mBreatain Bheag ó 1055 go 1063. Mar sin féin, bhí údarás chomh suntasach ag prionsaí na meánaoise arb as iarthar na Breataine Bige iad, Gwynedd go príomha, a thug deis dóibh údarás a éileamh lasmuigh de theorainneacha a ríochtaí féin. Leis sin, bhí cuid mhór Prionsaí in ann a mhaíomh go raibh siad in ann an Bhreatain Bheag go léir a rialú. 

Rhodri Mawr molta ag roinnt mar an chéad rí ar an mBreatain Bheag, agus an chéad cheann a d'aontódh an chuid is mó den Bhreatain Bheag. Ní raibh críoch na Breataine Bige comhaimseartha aontaithe go hiomlán ach faoi riail dhíreach Gruffydd ap Llywelyn ó 1055 go 1063 de réir an staraí John Davies. Bhí úsáid dhúchais an teidil ‘Prionsa na Breataine Bige’ le feiceáil níos minice faoin aonú haois déag mar fhoirm ‘nua-aoiseach’ nó leasaithe de shean-ardrí na mBriotanach. Tháinig deireadh le húsáid dhúchasach na dteideal tar éis marú Llywelyn ap Gruffudd agus a dheartháir, Dafydd ap Gruffydd agus ó shin i leith tá an teideal Prionsa na Breataine Bige in úsáid ag na Sasanaigh agus ansin ag monarcacht na Breataine.

== An teideal "Taoiseach na Breataine Bige’ nó 'Tywysog Cymru''' ==
Tá Rhodri Mawr molta ag roinnt mar an chéad rí ar an mBreatain Bheag, agus an chéad cheann a d'aontaigh an chuid is mó den Bhreatain Bheag  le chéile .

 Sular ceapadh Ríthe na Breataine Bige 
Roimh an teideal Tywysog Cymru, baineadh úsáid as an teideal Brenin y Brythoniaid ( Rí na mBriotanach) chun cur síos a dhéanamh ar na mBriotanaigh Cheilteacha, sinsear na mBreatnach. Liostaíonn Brut y Tywysogion, (Croinic na dTaoiseach) a scríobhadh tráth nach luaithe ná lár an 16ú haois, go leor Ríthe na mBreatnach mar "Rí na Breataine Bige".

 Liosta sealbhóirí teidil "Rí na Breataine Bige" 
Seo a leanas liosta díobh siúd a sannadh nó a éilíonn an teideal Rí nó Prionsa na Breataine Bige, lena n-áirítear "Ríthe agus Prionsaí na Breataine Bige 844 - 1283".  Cé gur mhaígh go leor ceannairí éagsúla sa Bhreatain Bheag an teideal ‘Rí na Breataine Bige’ agus go raibh sé i gceannas ar thromlaigh na Breataine Bige, ní raibh críoch na Breataine Bige sa lá inniu aontaithe go hiomlán ach faoi riail dhíreach Gruffydd ap Llywelyn ó 1055 go 1063 de réir an staraí John Davies. Thug John of Worcester tagairt do Gruffydd ap Llywelyn mar Rí na Breataine Bige nó Rex Walensium''. Bhí sé ar an duine deiridh de de rialtóirí ardchumhachtacha i measc na mBreatnach oileánach ar bronnadh an teideal Rí na mBreatnach orthu, agus b'fhéidir an t-aon duine amháin a bhí i gceannas go fírinneach ar na mBreatnaigh (neamhspleách) go léir. Faoin am seo, mura raibh níos luaithe, ba í an Bhreatain Bheag an t-aon chuid den Bhreatain a bhí fágtha faoi riail na mBriotanach.
ÍomháAinm &
sonraí saoilArmas pearsantaTeaghlach, RíochtTeidil BhreatnachaRéimeasBás & cúisFoinseKing of WalesCynan Dindaethwy
(Cynan ap Rhodri)Gwynedd (go neamhchinnte ó 754) "Brenin Cymry oll" (Gaeilge: "Rí na Breataine Bige uile"798 – 816Brut y Tywysogion
Annals of UlsterAnnales Cambriaelár|frameless|165x165pxRhodri Mawr
(Rhodri ap Merfyn)Gwynedd, ó 855 freisin Powys, ó 872 freisin Seisyllwg "thosnaigh sé ag rialú na mBreatnach" (843 AD)843Brut y Tywysogion
Annála UladhCadell ap Rhodri "i gceannas ar an mBreatain Bheag ar fad" (877 AD)877Brut y TywysogionAnarawd ap Rhodri "i gceannas ar an mBreatain Bheag ar fad" (900 AD)900Brut y Tywysogionlár|frameless|188x188pxHywel Dda (Hywel ap Cadell)Deheubarth (from 920), ó 942 freisin Gwynedd and Powys "Brenin Cymry oll" 942-949/50Brut y Tywysogion
Annála Uladh Annales CambriaeAeddan ap Blegywryd "fuair an Bhreatain Bheag uile ó mhuir go muir" (1000 AD)1000Brut y TywysogionLlywelyn ap SeisyllGwynedd agus Powys; ó 1022 freisin Deheubarth "ghlac an rialtas air féin...ina aimsir bhí tír na Breataine Bige dhá bhliain déag gan cogadh "
 "flaitheas na Breataine Bige"1023Brut y Tywysogion
Annála UladhGruffydd ap Llywelyn
1010 - 1063Gwynedd and Powys, ó 1057 freisin an chuid eile de An Bhreatain Bheag Rex Walensium ("Rí na Breataine Bige")
 Rí na mBriotanach (i 1063; i 1058) "Bhuaigh an Bhreatain Bheag ar fad roimh 1037"
 Bhí i gceannas ar an Bhreatain Bheag chomhaimseartha ó 1055 go 1063.Deir Annála Uladh gur mharaigh Cynan é sa bhliain 1064, ar chuir Gruffydd a athair Iago chun báis sa bhliain 1039.John of Worcester
Annála Uladh

Brut y TywysogionKing of Wales (and Prince of Wales title)frameless|171x171pxGruffudd ap Cynan
1055 –1137Teaghlach Aberffraw, Gwynedd (go neamhchinnte ó 1081) "rí, ceannaire, prionsa, cosantóir agus síothadóir na mBreatnach go léir" (in 1136)
 "Gruffudd rí na mBreatnach"1137Fuair bás i 1137, aged 81–82.Brut y Tywysogionframeless|179x179pxOwain Gwynedd
1100 -Samhain 1170Gwynedd (armas de chuid Caernarfon é a luaitear go haisghníomhach) Prionsa thar náisiún na Breataine (in 1146)
 Rí na Breataine Bige
 Rí na mBreatnach
 Prionsa na mBreatnach1146–1170Fuair bás i 1170, d'aois 69–70.Brut y Tywysogion; contemporary charters.
Éabhlóid ó Rí go Prionsa
Bhí úsáid dhúchais an teidil ‘Prionsa na Breataine Bige’ le feiceáil níos minice faoin aonú haois déag mar fhoirm ‘nua-aoiseach’ nó ‘leasaithe’ de shean-ardrígh na mBreatnach.  Ba iad na Breatnaigh ArdRíthe na mBriotanach ar dtús suas go dtí nach raibh an t-éileamh a bheith ina ardrí ar an mBreatain (an phroibhinse Rómhánach) réalaíoch tar éis bháis Cadwaladr ap Cadwallon i 664.  Bhí baint mhór ag Cadwaldr freisin le siombail an Dragúin Dheirg de chuid na Breataine Bige.Hughes, Jonathan, "Politics and the occult at the Court of Edward IV", Princes and Princely Culture: 1450–1650, Brill, 2005, p.112-13.D.R. Woolf, "The power of the past: history, ritual and political authority in Tudor England", in Paul A. Fideler, Political Thought and the Tudor Commonwealth:Deep Structure, Discourse, and Disguise, New York, 1992, pp.21–22. Ba as iarthar na Breataine Bige iad prionsaí na meánaoise, go príomha Gwynedd. Bhí údarás chomh suntasach sin acu a thug deis dóibh údarás a éileamh thar theorainneacha a ríochtaí. Mar gheall air seo, bhí go leor Prionsaí in ann éileamh a dhéanamh ar an mBreatain Bheag ar fad.
Deireadh na Prionsaí Breatnacha dúchasacha
Rinneadh luíochán roimh Llywelyn ap Gruffudd, Prionsa deireanach na Breataine Bige, agus maraíodh é sa bhliain 1282. Chuir forghníomhú a dhearthár Dafydd ap Gruffydd i 1283 ar orduithe an rí Éadbhard I Shasana deireadh le neamhspleáchas na Breataine Bige. D'úsáid monarcacht Shasana an teideal 'Prionsa na Breataine Bige' as sin amach le haghaidh oidhre na ríchathaoireach Sasanaí.

I rith na tréimhse 1400–1413, tar éis éirí amach in aghaidh riail Shasana sa Bhreatain Bheag, bhí Prionsa dúchasach ann, Owain Glyndwr agus Phrionsa na Breataine Bige eile, ceaptha ag an monarc Sasanach (a rinneadh Anraí V Shasana de ina dhiaidh sin). Bhí Owain Glyndwr i gceannas ar fhórsaí na Breataine Bige in aghaidh an phrionsa Shasanaigh agus riail Shasana sa Bhreatain Bheag.  

ÍomháAinm &
sonraí saoilArmas pearsantaArmas na RíochtaTeaghlach, RíochtTeidil BhreatnachaRéimeasBás & cúisFoinsePrince of Wales title (and King of Wales title)frameless|171x171pxGruffudd ap Cynan
1055 –1137House of Aberffraw, Gwynedd (insecurely from 1081) "king and sovereign and prince and defender and pacifier of all the Welsh" (in 1136)1137Died in 1137, aged 81–82.Brut y Tywysogionframeless|179x179pxOwain Gwynedd
1100 - November 1170Gwynedd (coat of arms is of Caernarfon which is retroactively attributed) Prince over the British nation (in 1146)
 King of Wales
 King of the Welsh
 Prince of the Welsh
 Princeps Wallensium1146–1170Died in 1170, aged 69–70.Brut y Tywysogion; contemporary charters.Prince of Wales title onlyframeless|167x167pxRhys ap Gruffydd
(The Lord Rhys) 1132 – 28 April 1197Deheubarth (from 1155) Head of all Wales (in 1197)
 Prince of the Welsh (in 1184)
 Prince of Wales1184–1197Died in 1197, aged 65.Brut y Tywysogion; contemporary charters.frameless|217x217pxLlywelyn the Great
(Llywelyn ap Iorwerth) 1173 – 11 April 1240center|frameless|186x186pxKingdom of GwyneddGwynedd (from 1194), from 1208 also Powys, from 1216 also Deheubarth Prince of the Welsh (in 1228)
 Prince of Wales (in 1240)
 Ruled all of Wales1228–1240Died in 1240, aged 66–67.Brut y Tywysogion
contemporary chartersframelessDafydd ap Llywelyn
March 1212 - 25 February 1246center|frameless|186x186pxKingdom of GwyneddGwynedd Prince of Wales (from 1220)1220–1246Died suddenly in 1246, aged 33.Treaty with Englandframeless|226x226pxLlywelyn the Last
(Llywelyn ap Gruffydd) 1223 – 11 December 1282center|frameless|186x186pxKingdom of GwyneddGwynedd (from 1246), at times also Powys and Deheubarth
Succeeded Dafydd in 1246 as prince of Gwynedd. Prince of Wales (in 1264; in 1258; in 1267; 1258–82)
 Used title "Prince of Wales" from 1258. (Recognised by Henry III 29 September 1267)1258–1282Killed on 11 December 1282, aged 59. 
Killed by English soldiers in an ambush trick under the guise of discussions. His head was paraded in London and placed on a Tower of London spike. Brut y Tywysogion
treaty with Scotland treaty with England letters chartersDafydd ap Gruffydd
11 July 1238 – 3 October 1283center|frameless|186x186pxKingdom of GwyneddGwynedd Prince of Wales (in 1283)1282–1283Killed on October 3, 1283. 
Dragged through the streets of Shrewsbury by a horse, hanged, revived and disemboweled. His bowels were thrown into a fire as he watched. Finally, his head was cut off and placed on a Tower of London spike next to his brother Llywelyn, and his body cut into quarters.LettersEnglish rule begins following the torture and beheading of Dafydd ap Gruffydd.frameless|258x258pxMadog ap Llywelyncenter|frameless|186x186px (most likely, Prince of Wales arms via Kingdom of Gwynedd)Gwynedd Prince of Wales (in 1294)1294–1295
(Not recognised by the English monarchy)Unknown. 
Held prisoner in London (most likely the Tower of London.) Penmachno Documentcenter|frameless|260x260pxOwain Lawgochcenter|frameless|186x186pxPrince of Wales arms

via the Kingdom of GwyneddGwynedd Prince of Wales (proclaimed before 1372)Proclamation before 1372
(Not recognised by the English monarchy)Was killed by an assassin whilst fighting against the English in France, on the orders of the English king.Contemporary recordsframeless|255x255pxOwain Glyndŵr
(Owain ap Gruffydd) 1359 –1415center|frameless|186x186pxPrince of Wales arms
via the Kingdom of Gwynedd and DeheubarthNorthern Powys, by 1404–5 all Wales, by 1409 only Gwynedd Prince of Wales

(From 1400 and technically until his death in 1415 as he never accepted a pardon from Henry IV and V of England.)1400 – 1415
(Not recognised by the English monarchy.)1415, aged 55–56, secretly buried.Contemporary records e.g. coronation ceremony (1404.)

 Tagairtí 

Catagóir:Monarcaí na Breataine Bige