Senchán Torpéist

File agus Ollamh Éireann ba ea  Seanchán Torphéist  (Meán-Ghaeilge Senchán Torpéistféach 1 do-rorban, ar eDIL) (c. 560–617 AD).  Tháinig sé i gcomharbacht ar Dhallán Forgaill mar Ard-fhile Chonnacht sa bhliain  c. 640.  Feictear i liosta le fáil i Leabhar Bhaile an Mhóta gurbh fhile ríoga é.lch. 308  Is príomhphearsa é sa scéal den 12ú haois, Tromdámh Guaire.

 Muintir 
Cuairfheartach de chlann Araidh ar an teorainn idir Tiobraid Árann agus Luimneach) ba ea a athair.  Dar le Seanchán féin, ámh, agus é ag scríobh in Concangab Már c. 630, is é seo a leanas a Ginealach:'Three Old Irish Accentual Poems', James Carney eag., Ériu, iml. 22 (1971), lch. 73Senchán mac Úarchride, mac Adóer na n-Araid.

Deidiu ní Thréan mhic Dubhthaigh mhic Lughair ba ea máthair Sheancháin.  Iar-ollamh agus rí fhile Laoghaire mhic Néill ba ea Dubhthach.  Is iad a leanas daoine eile de chlann Deidiu:
 Naomh Seanán Láithreach Bhriúin mac Fiontáin
 Naomh Diarmaid an Fíréan mac Lugna
 Naomh Féilim Chill Mhór mac Cairill
 Naomh Daigh Inis Caoin mac Cairill
 Naomh Femia ní Chairill
 Naomh Mainchín an Chorainn, mac Collain as gCorann
 Naomh Caillín mac Niata, a deir i Leabhar Fhíonaí:lch. 215  My blessing on thy men of song
 Who from mild Senchan may descend.

Ní foláir nó gur rugadh Seanchán timpeall na bliana 560 ionas go raibh an t-am aige bheith oilte chun bheith ceaptha ina Ard-Ollamh.  Ina theannta sin, in Tromdjámh Guaire, luaitear é mar "sean-Seanchán" sa bhliain c. 640.  Dar le Seathrún Céitinn in Foras Feasa ar Éirinn go ndearnadh Ard ollamh na gConnacht de "Sheanchán mac Cuairfheartaigh" ag Sionad Droim Cheat sa bhliain c. 593.

Tugtar míniú ar a leasainm sa sanas, Cóir Anmann:Entry 272 Senchán Toirpéist .i. Senchán [dororba1 do-rorban, tar, ar eDIL péist] día rothogaibh spirat na h-écsi cenn do fo sceib leg. scéim, tuiseal tabharthach de scíam dodheilbh...
 Seanchán Toirpéist, .i. Senchán a tháinig péist chuige, a bhain spiorad na héigse leas as faoi sciamh dodhealbhach...

Bríd (Brigid Brathbrú) ba ea bean chéile Sheancháin.  Bhí nasc acu darbh ainm Muircc agus iníon Méabh Neidigh.

 Saothair 
Caomhnaítear chuid de shaothair of Sheancháin sna lámhscríbhinní:
 Leabhar Mór Leacáin, fóilió 17, col. 2, dán ar Fhearghas mac Rossa agus a chathanna. Abbair fri sil nEogain moir, i Laud 610fóil. 73 b 2, Kuno Meyer, ZCP 12, 1918, lch. 378
 Trí meic Ruaid;Trí meic Ruaid ar CODECS
 Find Taulcha tuath cuire CailteFind Taulcha tuath cuire Cailte
 Co slonnad Conmaic fri ConnadMargaret Dobbs, ZCP 14 1923 lch. 48
 Tá an sa scéal  Cath Maighe Léna  dán le Seanchán ag tosú le 'Adhaigh Luain rucadh an rí'.Cath Maighe Léna, CELT

 Guaire agus Táin Bó Cúailnge 
Dar le Tromdámh GuaireTromdámh Guaire ar CELT (nó Imtheacht na Tromdhaimhe) thug Seanchán cuairt arrí na gConnacht, Guaire Aidne mac Colmáin, i dteannta le céad file is caoga eile agus cead dalta is caoga.  Cuireadh brú ar fháilte Ghuaire dá bharr.

Chun é a náiriú go dté sé, d'iarr Guaire air an Táin Bó Cúailnge a aithris, á rá eircit bur n-ollaim & bur filedi & bhur lucht canta ciuil2 ciúil, ceol, ar eDIL d'iaraid na Tana.

Chuir seo olc ar Sheanchán, agus d'imigh Seanchán leis, ag rá:
Triallum uait, a Guairi glain,facmait agat beanachtain;
bliagain & raithe is míatam acut, a airdri.

Triallaimid uait, a Ghuaire ghlain
Fágaimid agat beannachtaí;
Bliain, ráithe is mí
Atáid leat, a ard-rí...

Ach gheall sé:
<poem style="margin-left:2em">
... ticfam arís, ge triallam.
</poem>

Mar thoradh na heachtra seo, bhailigh Seanchán gach file na hÉireann le chéile, chun go bhfeice cé acu a raibh an Táin go léir ar eolas aige.  Tharla sé áfach go raibh cuid den scéal ag cách ach ní an rud go léir ag éinne acu.  Rinne Seanchán, a mhac Murgen agus a chol seisear Eimena, cinneadh mar sin an Táin úd a thabhairt ar ais go hÉirinn.

Le linn an turais, chuaigh Murgen amú i gceo draíochta.  Bhuail sé ann le sprid Fhearghais mhic Róigh ag a uaigh.  D'aithris Fearghas an  Táin iomlán le Murgen, a tháinig slán ar ais chun an scéal a chaomhnú.

 Scéalta eile 
Feictear Seanchán agus a bhean chéile sa seanscéal Scéla Cano meic Gartnáin and in Sanas Cormaic, ina thugann sé cuairt ar Oileán Mhanann.  Sa dán Meán-Ghaeilge (c. 1100), Aimirgein Glúngel tuir tend, luaite le Gilla in Choimded Úa Cormaic as Tulach Léis, déantar trácht ar Sheanchán mar a leanas:  Seanchán Toirpéist ba rind ráid.  Feictear é freisin sa scéal Mac telene do feraib Muman.

Feictear Seancháin agus a bhuíon fánach filí i scéalta chomh fada ó chéile is an Alba agus an Alba Nua band of poets occur in traditional, ina luaitear iad mar Cliar nó Cleith Sheancháin.  Tá scéal na mór le rá ann darb ainm Bríd Mhór na gCapall, atá bunaithe ar Tromdhámh Guaire.

 Luaite le Shakespeare 
Deir William Shakespeare go raibh ar a gcumas ag filí Éireannacha "[to] rhym[e] rats to death".  Is amhlaidh go bhfuil an ráiteas seo bunaithe ar eachtra nuair a fuair Seanchán francaigh agus iad tar éis a chuid dinnéir a ithe, agus a dúirt sé: Lochaid gidh ger a nguilbne,
 ni trén a cathaibh cirbdhe
Locha is géar a nguilbne
ní tréan a gcatha  poor..."
D'éag siad ar an dtoirt.

 Foinsí 
  Athchló 1970.



 Dofallsigudfoillsigid, cf foilse srl., ar eDIL Tána Bó Cuailnge ("Áth-aimsiú..."), sa Leabhar Laighneach.

 Rudolf Thurneysen, "Colman mac Lenene und Senchan Torpeist", Zeitschrift für celtische Philologie 19 (1933) ll. 193–209
 J. G. O'Keefe, eag., 'Mac Dá Cherda and Cummaine Foda', Ériu, 5 (1911), ll. 18–44
 James Carney, 'Three Old Irish Accentual Poems', Ériu Vol. 22 (1971), ll. 23–80

 Naisc sheachtracha 
 Some Places of Interest, Journal Royal Society of Antiquaries of Ireland, iml. 34, ll. 211-219
 Léirmheas ar The History and Antiquities of the Diocese of Kilmacduagh, J. Fahy, Journal Royal Society of Antiquaries of Ireland, iml. 3, ll. 325-326
 The story of an Irish property, Robert S. Rait, 1906
 http://home.earthlink.net/~merlynne6/eBooks/OLLAV.pdf 
 Katzenorakel, sphinx-suche.de via archive.org

 Tagairtí 

Catagóir:Ollaimh Éireann