An Ghilbeartais

Teanga Astrainéiseach is ea an Ghilbeartais a labhraítear go príomha i gCiribeas. Cuirtear Taetae ni Kiribati uirthi as Gilbeartais.

Tá thart ar 125,000 daoine a labhraíonn an Ghilbeartais. Tá cónaí ar 119,000 d'iadsan i gCiribeas, 97.2% den daonra.

Ní hionann is na teangacha eile san Aigeán Ciúin, níl baol do dhíothaithe ag an nGilbeartais. Úsáideann beagnach gach duine a labhraíonn í an teanga gach uile lá. Níl ach 30% de na cainteoirí in ann an Béarla a labhairt. Mar toradh, níl sí i mbaol bheith gafa ag an mBéarla.

 Uimhir na gCainteoirí 
Labhraíonn níos ná 96% de mhuintir Chiribeas an teanga. Labhraíonn an chuid is mó de dhaoine ar Nui (Túvalú), ar Oileán Rabi (Fidsí) agus in áiteanna a athlonnaigh muintir Chiribeas chomh maith mar shampla Oileáin Sholomón agus Vanuatú. 

 Ciribeas, 119,000
 Fidsí, 6,600
 Oileáin Sholaimh, 6,800
 An Nua-Shéalainn, 2,115
 Nárú, 1,500
 Túvalú, 100
 Vanuatú, 400
 Haváí, 141

 Canúineolaíocht 
Tá dhá phríomhchanúint ag an nGilbeartais, tuaisceartach agus deisceartach. Is é an fuaimniú an phríomhdhrifríocht. 

Tá canúint dhifriúil ag na hoileáin Butaritari agus Makin. Tá foclóir agus fuaimniú difriúla aici leis an nGilbeartais chaighdeánach.

 Liosta na gCanúintí 

 Banaban (Banaba agus Oileán Rabi, Fidsí)
 Ciribeas Tuaisceartach (Makin, Butaritari, Marakei, Abaiang, Tarawa, Maiana, Kuria, Abemama agus Aranuka)
 Butaritari/Makin (Butaritari agus Makin)
 Nui (Túvalú)
 Ciribeas Deisceartach (Tabiteuea, Onotoa, Nonouti, Beru, Nikunau, Tamana agus Arorae)

 Foghareolaíocht 
Tá 13 chonsan agus 10 ngutaí ag an nGilbeartais.

 Consain 
DéliopachRinn an teangaCoguasachgnáthcoguasachSrónachmː ⟨mm⟩nː ⟨nn⟩ŋː ⟨ngg⟩m ⟨m⟩mˠ ⟨mw⟩n ⟨n⟩ŋ ⟨ng⟩Pléascachp ⟨b⟩pˠ ⟨bw⟩t ⟨t⟩k ⟨k⟩Cnagchonsanβˠ ⟨w⟩ɾ ⟨r⟩
Nótaí:

 De ghnáth, bíonn /p/ glórach idir gutaí agus scaití ag tús focail.
 Roimh /i/, fuaimnítear /t/ mar [s].
 Ag brath ar an gcomhthéacs, is féidir /βˠ/ a fhuaimnítear mar chnagchonsan nó mar neasach.
 Ní /ɾ/ le fáil ag deireadh siolla.

 Gutaí 
TosaighCúilDúntai iːu uːLeatharde eːo oːOscailtea aː
Nótaí:

 Is féidir leis na gutaí gairide /i/ agus /u/ athrú sna leathghutaí [j] and [w] roimh fhuaimeanna níos glóraí.  /ie/ → [je]
 Fuaimnítear /a/ mar [ä], seachas i ndiaidh /mˠ/ agus /pˠ/.

 Péirí Íosdifríochta 
GairidFadaSamplaAIFAistriúchánSamplaAIFAistriúchán//e//te ben/tepen/cnó cócó aibíte been/tepeːn/peann//i//ti/ti/muid, sinntii/tiː/ach amháin//o//on/on/lánoon/oːn/turtair//u//te atu/atu/beartte atuu/atuː/ceann//a//tuanga/twaŋa/inistuangnga/twaŋːa/inis dó/di

 Gramadach 
Is é Briathar-Cuspóir-Ainmní (VOS) ord na bhfocal.

 Ainmfhocail 
Is féidir aon ainmfhocal a chruthú tríd an alt cinnte "te" a chur roimh bhriathar nó aidiacht.

 nako (téigh/gabh)
 te nako (an t-imeacht)
 uraura (dearg)
 te uraura (an deirge)

Is féidir ainmfhocail a mharcáil do sheilbh (duine agus uimhir). Uaireanta marcáltar an iolracht le guta fada ar an gcéad ghuta.

 te boki (leabhar)
 booki (leabhair)

Marcáltar an inscne trí mmwaane (firinscneach) agus aiine (baininscneach) a chur leis an ainmfhocal.

 te moa (sicín)
 te moa mmwaane (coileach) (tá sé níos coitianta mwane a scríobh)
 te moa aiine (cearc) (tá sé níos coitianta aine a scríobh)
 tariu (mo dheartháir nó mo dheirfiúr (má tá an inscne chéanna aige/aici leis an gcainteoir))
 maneu (mo dheartháir nó mo dheirfiúr (má tá an inscne dhifriúil aige/aici leis an gcainteoir))

Is féidir an nascóir "n" a úsáid i gcomhair ainmfhocail daonna.

 ataei (páiste)
 ataeinimmwaane (buachaill)
 ataeinnaiine (cailín)

Is féidir ainmfhocail gníomhaíocha a chruthú leis an mír tia (uatha) nó taan(i) (iolra).

 Ailt 
 Uatha Iolra Ailt te taian
Níl an t-alt 'te' éiginnte nó cinnte; léiríonn sé gur ainmfhocal uatha an chéad focal eile. Go minic, aistrítear é leis an bhfocal "an". Tá an t-alt iolra roghnach mar tá go leor bealaí an iolracht a chur in iúl trí thaispeántaigh, uimhreacha, srl.
+ Ailt Pearsanta Firinscneach Baininscneach Ailt pearsanta te (tem, ten, teng) nei
Úsáidtear na hailt pearsanta roimh ainmneacha pearsanta. Is é 'te' an fhoirm fhirinsnceach roimh ainmneacha a thosaíonn le <i, u, w, b', ng>, 'tem' roimh <b, m>, 'ten' roimh <a, e, o, n, r, t> agus 'teng' roimh <k, (ng)>. 
Is féidir na foirmeacha 'na, nan, nang' a aimsiú i mButaritari agus Makin.

 Forainmneacha 
 Ainmneach Cuspóireach Treise Ginideach Iarmhíreannasealbhacha 1úduine uatha i, n -ai ngai au -u iolra ti -ira ngaira ara -ra 2úduine uatha ko -ko ngkoe am -m iolra kam -ngkamii ngkamii amii -mii 3úduine uatha e -a ngaia ana -na/n iolra a -ia/i ngaiia aia -ia

 Aibítir 
Roimh na 1860óidí, níor scríobhadh an teanga ar pháipéar ariamh. Anois scríobhtar í leis an aibítir Laidineach. Tugadh isteach í nuair a d'aistrigh Hiram Bingham Jr, misinéir Protastúnach, an Bíobla go Gilbeartais. Taispeántar gutaí agus consain fhada trí iad a scríobh faoi dhó, mar a dhéantar as Ísiltíris agus as Fionlainnis.

+ An Córas Litriú Gilbeartaise Litir A AA B BW E EE I II K M MM MW N NN NG NGG O OO R T U UU W AIF /a/ /aː/ /p/ /pˠ/ /e/ /eː/ /i/ /iː/ /k/ /m/ /mː/ /mˠ/ /n/ /nː/ /ŋ/ /ŋː/ /o/ /oː/ /ɾ/ /t/ /u/ /uː/ /βˠ/

Catagóir:Ciribeas