Comhaontú Angla-Éireannach

Síníodh an  Comhaontú Angla-Éireannach (nó Comhaontú Hillsborough nó Conradh Chromghlinne)i mBéarla, Ango-Irish Agreement nó Crumlin Treaty sa bhliain 1985. Ba é an comhaontú sin a thug ról foirmeálta do rialtas na hÉireann i ngnóthaí an Tuaiscirt beag beann ar fhreasúra aontachtach.Deaglán de Bradún. Cinnlínte. Cois Life 2016  lch 61

Shínigh Príomh-Aire na Ríocht Aontaithe Margaret Thatcher agus an Taoiseach Garret FitzGerald an conradh i Hillsborough Castle ar an 15 Samhain 1985.  

Glactar leis go coitianta go raibh síniú an Chomhaontaithe Angla-Éireannaigh ar an chor ba shuntasaí sa chaidreamh idir an Bhreatain agus Éire ó aimsir Chonradh 1921 anall. clé|mion|Caisleán Hillsborough, Contae an Dúin |220x220px
clé|mion|220x220px|Garret FitzGerald & Margaret Thatcher 

 Cúlra 
clé|mion|Feachtas "Ulster Says No" in 1985|320x320px
Ní raibh mórán dóchais san aer sa Tuaisceart in 1980. Ach b'in í an bhliain a chuir an Taoiseach ag an am, Charles Haughey  agus Margaret Thatcher ceann leis an idirbheartaíocht Angla-Éireannach as ar eascair Comhaontú Hillsborough in 1985.  Níos déanaí d’áitigh an tUachtarán Ronald Reagan ar Thatcher a bheith páirteach sa bpróiseas as ar eascair Comhaontú Hillsborough.
clé|mion|1986: d’éirigh 15 MP Aontachtach as, agus reáchtáladh toghcháin ina dhiaidh|220x220px

 Comhaontú 
Ócáid dhrámatúil a bhí ann i gCaisleán Chromghinne nuair a chuir an Taoiseach, Garrett Fitzgerald agus Príomh-Aire na Breataine, Margaret Thatcher araon a lámh leis an gComhaontú Angla-Éireannach a thug ról do rialtas na hÉireann i ngnóthaí an Tuaiscirt den chéad uair. Ní raibh baint ar bith ag Aontachtaithe ná poblachtánaithe leis an idirbheartaíocht agus ní raibh glacadh ar bith acu leis an gComhaontú.

Bhronn an Comhaontú "ról comhairleach" ar rialtas na hÉireann i gcúrsaí an Tuaiscirt. Thug an Comhaontú cúram comhairleach do Rialtas na hÉireann i ngnóthaí an Tuaiscirt tríd an Chomhdháil Idir-Rialtasach Angla-Éireannach,Anglo-Irish Inter-Governmental Conference ar a raibh Stát-Rúnaí an Tuaiscirt agus Aire Gnóthaí Eachtracha na hÉireann mar chomhChathaoirligh. Bunaíodh rúnaíocht bhuan i Maryfield, bruachbhaile de chuid Bhéal Feirste, ina raibh státseirbhísigh ón dá dhlínse ag obair lámh ar lámh lena chéile.

Ní bheadh athrú ar Stádas Thuaisceart Éireann ach amháin dá mbeadh sé ag teastáil ó thromlach a muintir.

Bhí tacaíocht airgid ó Mheiriceá ina cuid lárnach den mhargadh idir Thatcher agus Fitzgerald. Mar a deirtear sa scannán " In the Name of Peace, John Hume in America" d’admhaigh Thatcher níos deireanaí gurb iad na Meiriceánaigh agus a cara, an tUachtarán Ronald Reagan a chuir iachall uirthi an conradh sin a dhéanamh. A bhuíochas sin de Hume agus de thaidhleoirí ón Roinn Gnóthaí Eachtracha a dúirt sa scannán go raibh polasaithe na hÉireann bunaithe ar mholtaí Hume.

 Gaeilge 
Is léir ó cháipéisí an stáit go raibh glór údarásach ag rialtas na hÉireann — mar thoradh ar an Chomhaontú — i nithe a bhain le cur chun cinn na Gaeilge sa Tuaisceart. Chan amháin sin, ach is cosúil ar an mórgóir gur tugadh cluas éisteachta dá n-éilimh.

I Meitheamh 1986, chuir rialtas na Breataine cáipéis faoin nGaeilge ó thuaidh faoi bhráid na Comhdhála Idir-Rialtasaí. Freagra a bhí sa pháipéar seo ar mholtaí a rinne rialtas na hÉireann in Eanáir na bliana sin. Ghéill rialtas na Breataine do go leor de na héilimh. Dúradh gur chóir go mbeadh an ceart ag daoine comharthaí dátheangacha ar shráideanna agus ar bhóithre a roghnú. Bheadh ceist faoi úsáid na Gaeilge i ndaonáireamh na bliana 1991 agus thabharfaí breis airgid do Bhord Ealaíona Thuaisceart Éireann i leith chur chun cinn na teanga agus an chultúir Ghaelaigh. Ach diúltaíodh scun scan do choincheap an dátheangachais.

 Cur in aghaidh 
Na haontachtaithe

Chuir an Comhaontú na haontachtaithe agus dílseoirí le báiní, ba mhinic círéibeacha taobh amuigh den Rúnaíocht agus imeaglú á dhéanamh ar an bhfoireann. Bhailigh 100,000 ag léirsiú i mBéal Feirste agus fuair freagra Ian Paisley ar ról an deiscirt ‘Never, Never, Never …’ na gártha molta.

Fágadh na hAontachtaithe "i leataobh", nó sin a cheap siad nuair a síníodh an Comhaontú, d’ainneoin ceannaire an UUP, Jim Molyneaux a bheith ‘lánchinnte’ nach ligfeadh na Tóraithe síos iad.Ina dhiaidh sin arís d’airigh páirtithe Aontachtacha gur deineadh beag is fiú díobh i bhForógra Shráid Downing agus sa Chreat-Cháipéis i 1995.  Bhí an DUP ag fonóid faoina shoineantacht ach tháinig an dá pháirtí le chéile i bhfeachtas ‘Ulster Says No’.

Lean léirsithe, oll-slógadh, círéibeacha agus stailc aon lae. Sa Pharlaimint in Westminster bhí súil acu go gcuideodh a gcairde sna Tóraithe leo chun an Comhaontú a chur ar ceal. Níor chuidigh. Sheas dornán leo ach ghlac feisirí leis an gComhaontú le móramh an-mhór.

Poblachtánaigh 

Chuir Sinn Féin agus Poblachtánaigh aitheanta ar nós Neil Blaney, Tony Gregory agus go fiú Jeremy Corbyn ina éadan. Mhaígh Sinn Féin go raibh Fitzgerald ag glacadh go hoifigiúil leis an mBreatain a bheith i láthair in Éirinn. 

Mhaígh ceannaire Fhianna Fáil, Charlie Haughey, go raibh an Comhaontú ag sárú Airteagal a 2 agus a 3 de Bhunreacht na hÉireann. (Tháinig athrú intinne ar Haughey agus ar Fhianna Fáil faoin Chomhaontú in imeacht ama.)

 Iarmhairtí 
D’éirigh na 15 feisirí Parlaiminte Aontachtacha, UUP agus DUP, as a gcuid suíochán i Westminster mar agóid in aghaidh Chomhaontú Hillsborough, as ionas go mb’éigean corrthoghcháin a rith. Chailleadar ceann de na suíocháin – bhí an bua ag Séamus Mallon an SDLP orthu san Iúr/Ard Mhacha.

Sa bhliain 1986 bhí círéibeacha dílseacha coitianta, na paraimíleataigh dhílseacha ar an ionsaí go forleathan. Rinneadh ionsaithe ar phóilíní, ar náisiúnaithe agus ar iriseoirí, go háirithe lucht ceamara. Chuaigh líon fheallmharaithe na gCaitliceach i méadaíocht

Threisigh an tIRA ar a fheachtas foréigin freisin sa dara leath de na hochtóidí, ag méadú an líon gnáthoibrithe agus seirbhísí a bhí acu ar a liosta dochosanta ar a dtugadar ‘targaidí dlisteanacha’. Lean an foréigean, marú, buamáil agus gortú naoi mbliana eile ach faoi 1994 glacadh leis nárbh fhiú é; tógadh próiseas na síochána air sin.

Ghlac náisiúnaithe go fonnmhar leis an gComhaontú agus diaidh ar ndiaidh maolaíodh freasúra Shinn Féin dó. Bliain i ndiaidh na hócáide i gCaisleán Chromghlinne rinne Sinn Féin an cinneadh stairiúil deireadh a chur lena mbaghcat ar Theach Laighean agus a suíocháin a thógáil i nDáil Éireann. 

Ghoill réabadh agus foréigean an fheachtais in aghaidh an Chomhaontaithe ar go leor den ngnáthphobal aontachtach agus de réir a chéile baineadh anuas bratacha Ulster Says No agus cuireadh stop leis an agóidíocht.

 Oidhreacht 
Ba é an Comhaontú thar aon ní a chuir ina luí ar pholaiteoirí aontachtacha nárbh é a leas é a bheith diúltach i gcónaí. Fágadh as an idirbheartaíocht iad toisc gur glacadh leis nach ndéanfaidís margadh – d’ainneoin a muinín go dtí sin gur dhuine díobh féin í Margaret Thatcher. Chinn na páirtithe gurb é an t-aon bhealach chun fáil réidh le conradh 1985 ná ceann nua a aontú ina áit. As sin a d’eascair Comhaontú Aoine an Chéasta atá bunaithe cuid mhór ar choinníollacha a réitíodh in ’85 agus roimhe sin in Sunningdale.

Is fíor go raibh an DUP glórach i 1998 ina bhfreasúra do Chomhaontú Aoine an Chéasta. Ach d’athraigh an port sin nuair a ba iadsan an páirtí ba mhó.

 Féach freisin     

 Fóram Nua na hÉireann
 Forógra Shráid Downing, 1993
 An Creat-Cháipéis, Tuaisceart Éireann (Framework Documents), 22 Feabhra 1995
 Comhaontú Aoine an Chéasta, 1998
 Comhaontú Chill Rìmhinn, 2006 (St Andrew's Agreement)
 Comhaontú Hillsborough, 2010

 Tagairtí 

Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann
Catagóir:Conarthaí na Ríochta Aontaithe
Catagóir:1985
Catagóir:Conarthaí na hÉireann
Catagóir:Na Trioblóidí