Ríthe na nUladh

Ríthe as Cúige Uladh ab ea Rí na nUladh (Sean-Ghaeilge Rí Ulad), idir seanscéalach agus stairiúil.  Bronnadh an teidal Rí an Chúige (rí in Chóicid) air scaití.

mion|180px|right|Na treibheanna Ceilteacha in Éirinn, de réir Tholamaes

Ríthe na nUlad seanscéalach, agus na críocha níos lú ar chósta thoir thuaidh na tíre, a bhíodh i gceist leis an teideal ó thús.  Léiríonn léarscáil Tholamaes (tiomsaithe circa AD 150 ó fhoinsí éagsúla a bhí níos luaithe ann) iad mar Uoluntii agus Darini in aice láimhe.  Is cosúil go raibh ceannas díreach acu ar Chontae Mhuineacháin, Chontae Ard Mhacha, Chontae an Dúin, Chontae Aontroma agus cuid mhaith de Chontae Lú mar atá siad anois ann, nuair a bhí a fhorlámhas i mbláth.  Ba iad na hOirialla, cónaidhm scaoilte de chine na gCruithneach agus vasáilligh na nUlad, a bhí i gceannas i lár an chúige.  Tá dhá threibh eile luaite ag Tolamaes níos faide siar ina léarscáil, na Vennikinii i gContae Dhún na nGall agus na Erpitianni ar feadh Loch Éirne uachtair agus íochtair; bhí an bheirt acu is dócha faoi réir riail na nUlad.

mion|180px|Sainítear seacht "gcúige" i Leabhar na gCeart den 10ú haois

Tháinig deireadh leis an teideal tar éis ionradh na Normannach sa bhliain 1177 agus bhunú Iarlacht na nUladh.  Bronnadh an teideal Rex Hibernicorum Ulidiae, .i. "Rí na nGael na nUladh", ar Mhic Dhúinnshléibhe go dtí gur thit an rítheaghlach i léig faoi dheireadh na 13ú haoise.

Tar éis teip na hiarlachta sa bhliain 1333, d'fhorghabh agus d'athbheoigh Uí Néill an Tuaiscirt, príomhchéilí comhraic Gaelacha na nUlad, an teideal i ndiaidh na bliana 1364.  Mar thoradh, d'éirigh gaol idir an teideal agus a gcuid críoch, agus go deimhin thug siad an t-ainm 'Ulaidh' orthu.

Ríthe seanscéalacha
 Eber Donn 
 Cimbáeth
 Macha Mong Ruad
 Fergus mac Léti
 Congal Cláiringnech
 Ross Ruad
 Eochaid Sálbuide
 Fergus mac Róich
 Conchobar mac Nessa
 Cúscraid mac Conchobar
 Fíatach Finn
 Elim mac Conrach
 Mal mac Rochride
 Tipraiti Tireach
 Áengus Goibnenn mac Fergus Gallen mheic Tibraide Tirech
 Fergus Dubdétach
 Aengus Finn mac Fergus Dubdétach
 Lugaid Lorc mac Áengus Finn
 Dub mac Fomor mheic Airgetmar
 Fiachu Araide mac Áengus Goibnenn mheic Fergus Gallen
 Fedlimid mac Cas mheic Fiachu Araide
 Imchad mac Fedlimid
 Ros mac Imchad
 Cronn Badruí mac Eochaid mheic Lugaid mac Ros mac Imchad
 Fergus Foga mac Fraechar Foirtriun
 Cáelbad mac Cronn Badruí
 Saran mac Cáelbad
 Mihail

Ríthe stairiúla
 Rí Réimse Forga mac Dallán mheic Dubthach mac Mianach mac Lugaid Lorc bás 465? Muiredach Muinderg mac Forga mac Dallan 465–489 Eochaid mac Muiredaig Muinderg 489–509 Cairell mac Muiredaig Muinderg 509–532 Eochaid mac Condlai mac Caolbad 532–553 Fergnae mac Oengusso Ibdaig 553–557 Demmán mac Cairill 557–572 Báetán mac Cairill 572–581 Áed Dub mac Suibni (bás 588) Fíachnae mac Báetáin (Fiachnae Lurgan) 588–626 Fiachnae mac Demmáin 626–627 Congal Cáech (Congal mac Sgánnail) 627–637 Dúnchad mac Fiachnai (bás c. 644) Máel Cobo mac Fiachnai (bás 647) Blathmac mac Máele Cobo (bás 670) Congal Cennfota mac Dúnchada (bás 674) Fergus mac Áedáin 674–692 Bécc Bairrche mac Blathmaic 692–707 Cú Chuarán mac Dúngail Eilni 707–708 Áed Róin mac Bécce Bairrche 708–735 Cathussach mac Ailello 735–749 Bressal mac Áedo Róin 749–750 Fiachnae mac Áedo Róin 750–789 Tommaltach mac Indrechtaig 789–790 Eochaid mac Fiachnai 790–810 Cairell mac Fiachnai 810–819 Máel Bressail mac Ailillo 819–825 Muiredach mac Eochada 825–839 Matudán mac Muiredaig 839–857 Lethlobar mac Loingsig 857–873 Cathalán mac Indrechtaig 857–871 Ainbíth mac Áedo 873–882 Eochocán mac Áedo 882–883 Airemón mac Áedo 882–886 Fiachnae mac Ainbítha 886–886 Bécc mac Airemóin 886–893 Muiredach mac Eochocáin 893–895 Máel Mocheirge mac Indrechtaig 893–896 Aitíth mac Laigni 896–898 Cenn Etig mac Lethlobair 896–900 Áed mac Eochocáin 898–919 Dubgall mac Áeda 919–925 Loingsech mac Cinn Étig 925–932 Eochaid mac Conaill 932–937 Matudán mac Áeda 937–950 Ardgal mac Matudáin 950–970 Niall mac Áeda 970–971 Áed mac Loingsig 971–972 Eochaid mac Ardgail 972–1004 Gilla Comgaill mac Ardgail 1004–1005 Máel Ruanaid mac Ardgail 1005–1007 Matudán mac Domnaill 1007–1007 Dub Tuinne ("In Torc") mac Eochada 1007–1007 Domnall mac Duibh Thuinne 1007–1007 Niall mac Duib Thuinne 1007–1016 Muiredach mac Matudáin 1007–1008 Niall mac Eochada 1016–1063 Eochaid mac Néill meic Eochada ????–1062 Donnchad Ua Mathgamna 1063–1065 Cú Ulad Ua Flaithrí 1065–1071 Lochlainn Ua Máel Ruanaid 1071–1071 Donn Sléibe mac Eochada 1071–1078 Áed Meranach Ua hEochada 1078–1080 Goll na Gorta Ua Mathgamna 1080–1081 Donn Sléibe mac Eochada 1081–1091 Donnchad mac Duinn Sléibe 1091–1095 Eochaid mac Duinn Sléibe 1095–1099 Donnchad mac Duinn Sléibe 1099–1099 Eochaid mac Duinn Sléibe 1099–1108 Donnchad mac Duinn Sléibe 1108–1113 Áed mac Duinn Sléibe 1113–1127 Eochaid Ua Mathgamna 1113–1127 Ragnall Ua hEochada 1127–1131 Cú Ulad mac Conchobair Chisenaig Mac Duinn Sléibe 1131–1157 Áed mac Con Ulad Mac Duinn Sléibe 1157–1158 Eochaid mac Con Ulad Mac Duinn Sléibe 1158–1166 Magnus mac Con Ulad Mac Duinn Sléibe 1166–1171 Donn Sléibe mac Con Ulad Mac Duinn Sléibe 1171–1172 Ruaidrí mac Con Ulad Mac Duinn Sléibe 1172–1201

Féach freisin
 Ríthe Ailigh
 Ríthe Thír Eoghain
 Ríthe Thír Chonaill
 Ríthe Oiriall
 Ríthe na gConnacht
 Ríthe na Laighean
 Ríthe na Mí
 Ríthe na Mumhan
 Liosta Ard-Ríthe na hÉireann

Foinsí


 Annála Uladh
 Annála na gCeithre Máistrí.
 Annála Connacht, A. Martin Freeman, 1944.
 "Irish Kings and High Kings", Francis John Byrne, 1973.
 "Leabhar Mór Ginealach", Dubhaltach Mac Firbhisigh, eag. O'Muralie, 2004.

Naisc sheachtracha
 Kingdom of Ulster

Tagairtí

*