Bóinn (bandia)

I miotaseolaíocht na nGael, is bandia abha na Bóinne í Bóinn (Sean-Ghaeilge Boand nó Boann).  De réir Leabhar Gabhála na hÉireann agus an seanscéal Táin Bó Fhraoigh,  ba dheirfiúr Bébhinn í agus iníon Delbáeth, mac Elatha, de shliocht na dTuath Dé Danann.Leabhar Gabhála na hÉireann, §64  Ba é Neachtan, Ealcmhar nó Nuada Airgeadlámh a fear céile, ag brath ar fhoinse.  Lena leannán Daghdha, ba mháthair Aonghasa í.  Um a gcaidreamh a cheilt, chuir Daghdha stad ar an ngrian ar feadh naoi míosa; de bharr sin, gineadh iompraíodh agus rugadh Aonghas laistigh d'aon lá amháin.Tochmarc Étaíne (eag. agus aistr. Osborn Bergin agus R. I. Best) ar CELT

Sanasaíocht
Sa dinnseanchas, deirtear chur ciallaíonn an t-ainm "bó fhionn", Sean-Ghaeilge bó find.Metrical Dindshenchas, Vol 3, poem 3: "Boand II" (eag. Edward Gwynn) ar CELT  De réir Tíreolaíocht le Ptolemy sa 2ú haois, Bouvinda (Βουουίνδα) ab ainm don abhainn.Karl Wilhelm Ludwig Müller (eag. & aistr.), Klaudiou Ptolemaiou Geographike Hyphegesis (Claudii Ptolemæi Geographia), Volume 1, lch. 79, Alfredo Firmin Didot, Paris (1883)<ref>Tíreolaíocht 2.1</ref>  D'fhéadfadh gur fréamhaíodh an t-ainm ón Prótai-Cheiltis *bou-vindā, "bó fhionn".T. F. O'Rahilly, Early Irish History and Mythology, Institiúid Ard  Léinín Baile Átha Cliath, 1946, lch. 3

Cruthú na Bóinne
300px|
An Bhóinn.

300px|
An Bhóinn, feicthe ó Brú na Bóinne.

Insítear sa Dinnseanchas (Boand I, dán 2),Metrical Dindshenchas, Vol 3, poem 2: "Boand I" (eag. Edward Gwynn) ar CELT. conas ar chruthaigh Bóinn abha na Bóinne.  Cé gur chuir a fear céile, Neachtan, cosc uirthi a leithéid a dhéanamh, tháinig Bóinn tar i ngiorracht Tobar Segais, a bhí timpeallaithe ag naoi gcrann coill draíochta.C. Squire, Celtic myth and legend, Dover Publications, lch. 55, 2003..  Thiteadh cnónna coill isteach sa tobar and d'itheadh bradáin bhreaca iad (i dteannta le cnónna coill, léiríonn bradáin eagna i miotaseolaíocht na nGael).  Thug Bóinn dúshlán do chumhacht an tobair nuair a shiúil sí thart timpeall ar tuathal, a chuir an t-uisce ar bhorradh go tréan agus réab go dtí an fharraige, ag cruthú na habhann.  I rith na tubaiste, sheaca í scuabadh leis an uisce, agus chaill sé lámh, cos agus súil, agus í ndeireadh na dála a saol.  De réir an dán, is ionann An Bhóinn agus aibhneacha móra i dtíortha eile, ina measc An tSabhrainn, An Tibir, Abhainn na hIordáine, An Tígris agus an Eofrait.

Bhí gaidhrín darbh ainm Dabilla ag Bóinn, a scuabadh ag an tuile insan fharraige.  Sracadh as a chéile é ar charraigeacha san uisce, agus ainmníodh Cnoc Dabilla iad as an madra.Metrical Dindshenchas ar mythicalireland.com

Táin Bó Fhraoigh

Tá Bóinn ann chomh maith sa Táin Bó Fhraoigh'' agus í aintín agus cosantóir an duine dhaonna, Fraoch.The Cattle-Raid of Fraech , aistr. A. H. Leahy, Heroic Romances of Ireland Vol 2, 1906.

Bóinn agus Bríd
De réir scoláirí agus págántachta an lae inniu, samhlaítear Bóinn scaití leis an mbandia Bríd, nó creidtear gur mháthair Bhóinne í Bríd.Essay: St Brigid  ar unc.edu/celtic/Brigit's Forge: Sarasvati and Brigit part 4  ar brigitsforge.co.uk  Níl foinse Ceilteach ann áfach a léiríonn mar sin í.  I dteannta seo, creideann roinnt scoláirí an lae inniu gur cuireadh de réir a chéile adhradh, siombalachas agus scéalta na mionbhandéithe leis an mbandia, agus dá éis sin naomh, níos cáiliúla Bríd.Condren, Mary (1989) The Serpent and the Goddess: Women, Religion, and Power in Celtic Ireland. New York, Harper and Row.  lch. 57

Tagairtí

Catagóir:Tuatha Dé Danann