Tomhaidhm

Is feiniméan luaite i Miotaseolaíocht na nGael é tomhaidhm (Sean-Ghaeilge tomaidmtomaidm ar eDIL), ina cruthaítear loch go tobann as an talamh, go minic agus uaigh á tochailt.  Is léir go bhfuil ar a laghad cuid dá leithéid de scéalta bunaithe ar athruithe tobanna hidreagrafacha  ar mhachairí aolchloiche intíre nó turlaigh.  Cuireann tomhaidhméanna, mar a thugtar orthu, i leith béala na mara, cuanta agus góilíní, ina measc Cuan na Gaillimhe, Loch Cuan, Cuan Dhún Droma, Loch Lao, Cuan Phort Láirge agus béal na hÉirne.  Bhí clú ar leith ag roinnt dóibh siúd le haghaidh coillte báite réamhstairiúla, a spreag miotais thuile éagsúla.

Tomamond
Bhí seánra ar leith ag filí na meánaoise darb ainm tomamond.  Caomhnaítear scéalta níos mó nó níos lú saothraithe ón 11ú agus 12ú haois faoi Chuan na Gaillimhe, Loch nEathach agus Loch Rí, a bhfuil, is amhlaidh, gaolta le scéalta den chineál céanna (bíodh is níos lú ársa) sa Bhreatain Bheag (Cantre'r Gwaelod, Llys Helig, Bala Lake, Llynclys), i gCorn na Breataine (Lyonesse), sa Bhriotáin (Ys) agus sa Normainn (Forêt de Scissy).  Sa Bhreatain Bheag, forbraítear miotas na Díle sa scéal Dwyfan y Dwyfach, a thóg daoine agus ainmnithe slán ón Díle déanta ag an arracht Avanc ina chónaí in Llyn Llion (Bala Lake b'fhéidir).  Luann seanscéal Freaslannais ón 16ú haois, is amhlaidh bunaithe ar scéalta na nGael, do chruthú an Zuiderzee.   

Déanann téacsanna Gaelacha eile trácht air thomhaidhm na Bóinne agus aibhneacha áille.  Is caillte iad na dáin faoi thomhaidhm Loch Éirne agus Brí (áit chónaithe Mhidhire).

Sainaithint 
Ní féidir gach loch atá luaite i bhfoinsí na meánaoise a aithint go cruinn.Aithint go léir, nach mór, de réir John O'Donovan (eag.), Annals of the Kingdom of Ireland, by the Four Masters, from the Earliest Period to the Year 1616, 2a. eag., vol. 1, Baile Átha Cliath, 1856.  Mar shampla, b'fhéidir gur tagairt eile do Loch Lao é Loch Lainglinne.

Is amhlaidh gur chreid Éireannaigh na meánaoise gur cruthaíodh gach loch na tíre, nach mór, tar éis na Díle.  Deir a miotais go mb'fhéidir go ndeachaigh míntíriú talún agus dífhoraoisiú as lámh a chéile le tuile shéasúrach de mhachairí ísle.  De réir téacs den Leabhar Gabhála na hÉireann, d'aimsigh Parthalán ach trí loch nó chuan: Loch Fordremain de Shliabh Mis na Mumhan (Bá Thrá Lí); Loch Lumnig (Loch Lurgan nó Cuan na Gaillimhe, is amhlaidh) ar Tir Find; agus Loch Ceara ar theorainn Iorrais.  Is suimiúil go leor é nach luaitear roinnt loch agus inbhear mór, ina measc Loch Coirib, Loch Deirgeirt, Inbhear na Sionainne agus An Caoláire Rua i miotas ar bith a bhfuil eolas ar.  D'fhéadfaí a rá de bharr seo gur aithníodh go mícheart ar a laghad roinnt tomhaidhmeanna le locha níos lú.  

Tomhaidhmeanna miotasacha
Ré Pharthaláin
Tagairtí: ACM 2532, 2533, 2535;
 Loch Laighlinne in Ui mac Uais, Breifne (uaigh Laighlinne)
 Loch RudraigeCuan Dhún Droma 120019 ar logainm.ie, Uladh (uaigh Rudraige mac Sithrigi)Aithint de réir Hector Munro Chadwic, Early Scotland: The Picts, the Scots and the Welsh of Southern Scotland, Cambridge 1949, athchló. 2013, lch. 107.  Ainmnionn Gerardus Cambrensis í Lake Ruturugus.
 Loch TechetLoch Uí Ghadhra 1166418 ar logainm.ie, Connachta
 Loch MeascaLoch Measca 1166390 ar logainm.ie, Connachta
 Loch ConLoch Con 114291 ar logainm.ie, Connachta
 Loch EchtraLoch Mucnú 1166394 ar logainm.ie, i nAirgialla (idir Sliabh Modharn agus Sliabh Fuaid), "full of swans"
 Loch CuanLoch Cuan 1166347 ar logainm.ie, Ulaidh, tuile na mara thar Brena, nó tuile na habhann - an seachtú tomhaidhm.

Ré Neimhidh
Tagairtí: ACM, 2859; 
 Loch AinninnLoch Ainninn 1166322 ar logainm.ie (uaigh Ainninn)
 Loch gCálLoch gCál 2749 ar logainm.ie i n-Ui Nialláin
 Loch MuinreamhairLoch Ramhar 105052 ar logainm.ie in Luigne
 Loch DairbhreachLoch Dairbhreach 1166350 ar logainm.ie (uaigh rí eile)

Ré Érimón
Tagairt: Annála na gCeithre Máistrí, 3506
 Loch CimeLoch Cime 1371639 ar logainm
 Loch Buadhaigh
 Loch Baadh
 ClaonlochClaonloch 1411393, nó Loch na Reanna, ar logainm
 Loch FionnmhaíLoch Fionnmhaí 1166366 ar logainm
 Loch GréineLoch Gréine 104212 ar logainm
 Loch RiachLoch Riach 1166404 ar logainm
 Loch Dá ChaochCuan Phort Láirge 1165964 ar logainmReallexikon der Germanischen Altertumskunde, Volume 28 via books.google.ie, Leighin
 Loch LaoLoch Lao 1166381 ar logainm, Ulaidh

Ré Tigernmasa
Tagairt: Annála na gCeithre Máistrí, 3581
 Loch UailLoch Uail 108038 ar logainm, an Mhí
 Loch IarainnLoch Iarainn 108036 ar logainm
 Loch CéLoch Cé 110085 ar logainm, Connacht
 Loch SíleannLoch Síleann 105050 ar logainm (nó Loch Saileann, Loch SaileánLoch Saileán 105051 ar logainm.ie)
 Loch AillionnLoch Aillionn 134173 ar logainm, Connacht
 Loch FeabhailLoch Feabhail 1166362 ar logainm
 Loch Gabhair
 Dubhloch
 Loch Dhá BhallLoch Dhá Bhall 8537 ar logainm, in Oirghialla.
 Loch Gabhair

Ré Óengusa Olmucaidi
Tagairt: Annála na gCeithre Máistrí, 3790
 AenbheitheAn Bheithe? 116067 ar logainm.ie, Uí Creamhthainn
 Loch SaileachLoch Saileach 1375181 ar logainm.ie
 Loch Na nGasángasán ar eDIL, Magh Loirg, Connachta
 Tomhaidhm na mara idir Machaire EabhaMachaire Eabha 112071 ar logainm.ie agus Ros Cette

Ré Óengus Mac Óg
Tagairt: Annála na gCeithre Máistrí, AD 682 
 Loch nEathachLoch nEathach 1166400 ar logainm.ie

Ré Fhionn Mhic Chumhaill
 Cuan na GaillimheCuan na Gaillimhe 1165961 ar logainm.ie nó Loch Lurgan.Harry Roe, Ann Doole (eagí.), Acallam Na Senórach, Oxford 1999, lch. 127-128.

Tagairtí

Logainm.ie

Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael