Badhbh (bandia)

I Miotaseolaíocht na nGael, bandia an chogaidh ab ea Badhbhfuaimniú san nua-aois:/bau/ i Loch Garman, Ceatharlach, iarthar agus fíor-oirdheisceart Chill Mhantáin, agus fíor-dheisceart Chill Dara;/bəib/ i bPort Láirge, fíor-dheisceart Chill Chainnigh, agus fíor-dheisceart Thiobraid Árann (leaganacha gan an /b/ deiridh amháin a fuarthas lastuaidh agus lastoir den limistéir sin);/bo/ nó /boː/ sa bhfrása bo/bó chaointe/chaointeacháin ("-chaointeacháin" go háirithe i ndeisceart Chill Chainnigh agus i bhfíor-oirdheisceart Thiobraid Árann; "-chaointe" i dTiobraid Árann lár agus theas, i gCill Chainnigh thuaidh, i Laois, agus i bhfíor-iarthar Cheatharlaigh). Scríobh Seán Ó Donnabháin, arb as Áit an Tí Móir i gCill Chainnigh dó, "In the eastern counties of Ireland the fabled spright is called Bodhbh chaointe (Bowe Keentè)...";/baiv/ – ní móide go rabhthas á rá mar sin sa chiall seo áit ar bith dar le Lysaght. Cé gur thaifead faisnéiseoir amháin mar sin é i dtrí áit i bPort Láirge, luann sí le tionchar na Gaeilge caighdeánaí é sin seachas le traidisiún.Bhí "bean chaointe" le fáil i dTiobraid Árann, i Luimneach, agus i dtuaisceart Mhaigh Eo. (Lysaght 1986, lgh 24 ⁊ 34–40);Molann Dáithí Ó hÓgáin /baiv/ agus /bou/ ar "Badhbh" (Ó hÓgáin 2006, lch 514) (Sean-Ghaeilge: Badb), a thugann the riocht caróige uirthi féin, agus dá bharr tá aithne scaití uirthi mar Badhbh Catha.  Ba chúis eagla agus suaithe í i measc gaiscí, um  sruth an chatha a athrú ina leith. Nochtadh sí féin roimh chath chun an t-ár le teacht a thuar, nó tairngreacht ar bhás uasail a thabhairt.  Dhéanadh sí é seo scaití le scréacha caointe, i leith is gur bhansídhe í.


I dteannta lena dheirfiúracha Macha agus Neamhain nó Anu, ba bhall den Badhbh tréidia an chatha aitheanta mar Mór-Ríoghain.Cath Maige Tuired: The Second Battle of Mag Tuired, Text 166, Author: UnknownElizabeth A. Gray (eag. & aistr.), Cath Maige Tuired: The Second Battle of Mag Tuired, cuid 167, 1982

Bandia an chogaidh agus an bháis
Sna seanscéalta Gaelacha, ba bhandia an chogaidh agus an bháis ab ea Badhbh.  Thagadh sí ar an bhfód chun ár a thuar, nó páirt féin a ghlacadh i gcathanna, ina chruthaíodh sí mearbhall i measc na ngaiscí.  Mar réamhtheachtaire na hoidhe, bhíodh sí ann i rochtana éagsúla.  In Togail Bruidne Dá Derga, tháinig sí i riocht caillí, agus thug sí tuar maidir le treascairt Chonaire Mhóir.  Faightear í in Togail Bruidne Dá Choca i riocht mar an gcéanna ag tuar mharú Chormaic Chonnloingis, chomh maith le bheith ina riocht bhean nite, ag ní in áth éigin charbad agus úmacha Chormaic, ag tuar a bháis.  Tuar oilc ab ea scairteacha Baidhbhe: tuartar bás Chormaic leis na focail "Scairtfidh na badhbha bhéal-dearg thart timpeall an tí, / Beidh coirp á lorg acu" agus "Screadfaidh badhbha gealbhána".Hennessy, W. M., "The Ancient Irish Goddess of War", Revue Celtique 1, 1870–72, ll. 32–37  Sa ról seo, tá go leor aici mar a chéile leis an mbansídhe.

Bhíodh Badhbh ar an bhfód i rith cogaidh; go deimhin, luadh láthair an chatha mar "garraí Bhaidhbhe". (athchló  de Gods and Heroes of the Celts, Londain: Methuen, 1949)  I rith an Chéad the Cath Maighe Tuireadh, throid  Badb — i dteannta lena deirfiúracha, Macha agus Mór-Ríoghain — ar thaobh na side of the dTuath Dé Danann.  Spreag an triúr eagla agus mearbhall i measc na  bhFear Bolg, ag múscailt "scamaill dlútha ceo agus báisteach mire tine" agus ag ligint dá naimhde "nó sos nó scíth le trí lá is oíche".Fraser, J. (eag. & aistr.), "The First Battle of Moytura", Ériu 8, ll. 1–63, 1915  Bhí ról mar an gcéanna ag Badhbh sa Táin Bó Cúailnge, ag sceimhliú agus ah cur dá dtreoir airm Mhéabha agus ag cur orthu titim ar a gaiscí féin.  Bhíodh go minic riocht baidhbhe screadta aici, ag cur eagla roimpi.  Chloistí í chomh maith mar ghuth i measc na marbh ar láthair an chata.

Tairngreacht síochána
I ndiaidh cloí na bhFomhórach ag na Tuatha Dé Danann sa Dara Cath Maighe Tuireadh, in ionad drochrath a thuar, chan Badhbh (nó Mór-Ríoghain iníon Earnmais) tairngreacht ag ceiliúradh an bhua agus tréimhse síochána. 

+  Meán-GhaeilgeCMT 166 - CELT [819-820] Nua GhaeilgeAistrithe go sách litriúil agus/nó liteartha le Marcas Sith co nem.Nem co doman.Doman fo ním,nert hi cach,ánán ar eDIL forlann,lan do mil,mid co saith.Sam hi ngam... Síth go neamh.Neamh go domhain.Domhain fé neamh,neart i gcách,corn fíorlán,lán de mhil;meámeá3 go sáith.Samhraidh i ngeimhreadh...

Tairngreacht deireadh an tsaoil
Thit sé tairngreacht ansin maidir le deireadh an domhain, "gach olc a mbeadh ann, gach galar agus gach díoltas.  Mar gheall sin chan sí an duan a leanas.":

+  Meán-GhaeilgeCMT 168 - CELT [831-832, 833, 837-840] Nua-Ghaeilge Ni accus bith nombeo baid:sam cin blatha,beti bai cin blichda,

mna can felifir gan gail.Gabala can righ...

feda cin mes.Muir can toradh.

sen saobretha.Brecfásach1 fásach ar eDIL mbrithiom-braithiomh

cech fer.Foglaid cech mac.Ragaid mac i lligie a athar.Ragaid

athair a lligi a meic.Cliamain cach a brathar.Ni sia nech mnai assa

tigh...olc aimserimmera mac a athair,imera ingen... Ní fheicfead bithbith (a) Lit. ar teanglann.ie FGB a bheidh beo dom:Samhradh gan bhláth,Ba gan bhainne,

Mná gan fial,fial3 Lit. ar teanglann.ie FGBFir gan ghal.Gabháil gan rí...

Feánna gan mheas.meas2 2. Lit. ar teanglann.ieMuir gan toradh...

Saobhbhreitheannasaobh ar teanglann.ie FGB seanfhear.Bréagfhasachfasach (Var. fásach1) breitheamh,brathadóir

gach fear.Foghlaí gach mac.Rachaidh mac i luí a athar,Rachaidh

athair i luí a mhic.Cliamhain gach bráthair.Ní sia neach mná as a

thigh...olcaimsir,imreoidh mac ar a athair,imreoidh iníon [ar a máthair] ...

Clann
Aithnítear Badhbh go minic mar bhall den tré "Mór-Ríoghain", cé go bhfuil cuntais ann nach dtagann le chéile.  I Leabhar Gabhála na hÉireann, is iad Badhbh, Macha agus Mór-Ríoghain féin atá ann mar bhall, agus iad iníonacha bandia na talmhaíochta, Ernmas.  De réir an leagan seo, is iad a deirfiúr Ériu, Banba agus Fódla, an triúr máthair-déithe na hÉireann.

Aithníonn leaganacha eile gurbh iníonacha an draoi Cailitin ab ea Badhbh agus a deirfiúracha.

Insítear freisin sa Leabhar Gabhála gurbh ar cheann den bheirt bhan chéile dia an cogaidh Neit ab ea Badhbh.  Deirtear scaití gur bhean chéile rí na bhFomhórach Tethra ab ea í.

Déithe chosúla
Tá an chosúlacht idir Badhbh agus Nemain ina róil mar bhandéithe an chatha agus tuair bháis.  Maraon le Badhbh, aithnítear Neamhain mar bhean chéile Neit agus scaití mar bhall den tré-dhia Mór-Ríoghna.  Bhaintí lead as a n-ainmneacha scaití go hinmhalartaithe, rud a mholann gurb fhéidir gurb an bandia céanna iaf.  Mar a mhalairt ar sin, tugann W. M. Hennessy faoi ndeara go ndeirtear go raibh tuistí éagsúla ag Badhbh agus Neamhain, a cuireann le fios nach ionann iad go hiomlán.

Is amhlaidh go bhfuil gaol ar leith idir Badhbh agus bandia na na nGallach, Catubodua, nó Bodua.

Sanasaíocht
Ag lua leaganacha amhail is an Bhreatnais bod (eitleog), agus na hainmneacha Gallaise Bodvo-gnatus agus Breatnaise Bodnod, molann Alexander MacBain (1982) *bodwā- mar an fhréamh Prótai-Cheiltis.  Molann Julius Pokorny (1959:203) *badwā- ámh ar bhunús sonraí  mar an gcéanna.  Cuireann MacBain agus Pokorny beirt an fhréamh le chéile leis an Sean-Ioruais böð (cogadh),  agus Angla-Shacsainis beadu
(cath).  De réir Pokorny, is foirm leathnaithe é den fhréamh Prótai-Ind-Eorpach *bhedh- (poll, tochail) .  Déanann Pokorny nasc leis an bhfréamh seo agus an tSanscrait  (cuir faoi chois), agus an Liotuáinis  (gorta).

Áitíonn W. M. Hennessy go raibh brí fearg, fraoch nó foréigean ag an bhfocal bodb nó badb ó bhunús, agus tháinig in ann trátha an brí 
cailleach, sidhe nó bandia air, léirithe sa bhéaloideas mar feannóg.As Béarla, , , nó , .Hennessy, W. M., "The Ancient Irish Goddess of War", Revue Celtique 1, 1870–72, ll. 32–37

San Irish Dictionary 1819 le Peter O'Connell, tugtar sainmhíniú ar Badb mar "bean-sidhe, ... supposed to be attached to certain families, and to appear sometimes in the form of squall-crows, or royston-crows" agus mhínigh sé badb-catha mar "Fionog, a royston-crow, a squall crow". Déanann iontrálacha eile trácht ar a nádúr triarach: "Macha, i. e. a royston-crow; Morrighain, i. e. the great fairy; Neamhan, i. e. Badb catha nó feannóg; a badb catha, or royston-crow."Walter Yeeling Evans-Wentz, The Fairy-faith in Celtic Countries, 1911, ll. 304–305

Foinsí
 Ó Cuív, Brian. (1968) Irish Sagas; eag. Myles Dillon. Corcaigh: Mercier.
 Eska, Charlene. (2019) A Raven’s Battle-cry: The Limits of Judgment in the Medieval Irish Legal Tract Anfuigell, le fáil ar books.google.ie 
 Heijda, Kim. (2007) War-goddesses, furies and scald crows: The use of the word badb in early Irish literature, University of Utrecht.
 MacBain, Alexander. (1982) An Etymological Dictionary of the Gaelic Language. Gairm Publications.
 Pokorny, Julius, (1959). Indogermanisches etymologisches Wörterbuch

Léitheoireacht bhreise
 Lysaght, Patricia (1986). The Banshee: The Irish Supernatural Death-Messenger. Baile Átha Cliath: The Glendale Press.
 Ógáin, Dáithí Ó h- (2006). The Lore of Ireland. Corcaigh: The Collins Press. s.v.

Tagairtí

Nótaí

Catagóir:Tuatha Dé Danann