Briatharogham

I luathlitríocht na Gaeilge, nath meafarach dhá-fhoclach (kenningFéach :en:wiktionary:kenning, English, Etymology 3) is ea Briatharogham (Meán-Ghaeilge Bríatharogam) a míníonn ainmneacha na litreacha Oghaim.  Caomhnaítear trí liosta éagsúla a théann siar go dtí ré na Sean-Ghaeilge, mar a leanas:
 Briatharogham Morainn mac Moín
 Briatharogham Maic ind Óc
 Briatharogham Con Culainn

Faightear an chéad dá cheann i ngach cóip den Leabhar Oghaim atá ar marthain, cé nach bhfaightear Con Culainn ach i lámhscríbhinní den 16ú agus 17ú haoiseanna.  Déanann Auraicept na n-Éces tuairisc agus ciall ar Bhriatharogham Morainn mac Moín.

Chreideadh scoláirí na meánaoise níos deireanaí gur ainmneacha crann ab ea na litreacha go léir, agus rinne siad iarracht na briatharoghaim a léirmhíniú dá réir sin.  De réir scoláireacht nua-aimseartha, ámh níl ann ach ocht litir ainmnithe as crainn, agus go dtacaíonn na briatharoghaim féin an moladh seo.

Is iad a leanas na Briatharoghaim mar a d'eagraigh McManus (1988) iad (as Sean-Ghaeilge normalaithe):

{| class="wikitable"
|-
! rowspan=2 colspan=3 | Litir
! colspan=2 | Gluais
! colspan=3 | Bríatharogam
|- 
! Ciall
! Córas na gCrann
! Morainn mac Moín 
! Maic ind Óc 
! Con Culainn

|- style="vertical-align: top"
| ᚁ
| B 
| Beith
| Beith
| Beith
| féochos foltchain feochos foltchaoin 
| glaisem cnis is léithe cnis
| maise malach áille mhala

|- style="vertical-align: top"
| ᚂ
| L
| Luis 
| Lasair, Luibh
| Caorthann
| lí súlali sula luis (.i. caertheand) ar ailleacht a caer loinnir shúile
| carae cethrae cara bólachta
|lúth cethrae coth bólachta

|- style="vertical-align: top"
| ᚃ
| F
| Fern
| Fearn 
| Fearn
| airenach fíanairenach fían (.i. fernd) air is di na sgeith urgharda fiann
| comét lachta coimeádán bainne
| dín cridi díon croí

|- style="vertical-align: top"
| ᚄ
| S
| align=left | Sail
| Saileach
| Saileach
| lí ambili ambi .i. nemli lais .i. ar cosmaillius a datha fri marb  dath neamhbheo
| lúth bech coth beach
| tosach mela tosach meala

|- style="vertical-align: top"
| ᚅ
| N
| Nin
| Gabhal
| Fuinseog
| costud sídecosdad sida nin .i. uinnius, ar is di doniter craind gae triasa costadh síthe 
| bág ban maíomh ban 
| bág maise maíomh áille

|-
! colspan=8 | 

|- style="vertical-align: top"
| ᚆ
| H, Y
| Úath
| Fuath
| Sceach gheal
| condál cúan comhdháil conairtecomdal cuan huath (.i. sce L. om); no ar is uathmar hi ara deilghibh
| bánad gnúise bánú aghaidhe
| ansam aidche is deacra istoíche

|- style="vertical-align: top"
| ᚇ
| D
| Dair 
| Dair
| Dair
| ardam dosae is airde crann
| grés soír maisiú ceirdne
| slechtam soíre sleachta ceirdne

|- style="vertical-align: top"
| ᚈ
| T
| Tinne
| Teilgean
| Cuileann
| trian roithtrian roith tindi L .i. ar is cuileand in tres fidh roith in carbait trian rotha
| smiur gúaile smior gualaigh 
| trian n-airm trian airm

|- style="vertical-align: top"
| ᚉ
| C
| Coll
| Coll
| Coll
| caíniu fedaibcoll .i. cach ac ithi a chno is caoine crann
| carae blóesc cara blaoscanna
| milsem fedo is milse crann

|- style="vertical-align: top"
| ᚊ
| Q
| Ceirt
| Tom, Giobal
| Abhaill
| clithar baiscillclithar boaiscille .i. elit gelt quert (.i. aball) cliothar allta
| bríg anduini brí anduine
| dígu fethail díogha suaitheantais

|-
! colspan=8 | 

|- style="vertical-align: top"
| ᚋ
| M
| Muin 
| Muin, cleas, cion
| Fíniúin
| tressam fedmaeairdi masi muin .i. iarsinni fhasas a n-airde .i. finemhain is treise saothair
| árusc n-airlig rosc eirligh
| conar gotha conair ghutha

|- style="vertical-align: top"
| ᚌ
| G
| Gort
| Gort
| Eidhneán
| milsiu féraibglaisiu geltaibh gort (.i. edind) is milse féar
| ined erc ionad bó
| sásad ile sásamh uile

|- style="vertical-align: top"
| ᚍ
| NG
| nGéadal
| Ár
| Giolcach
| lúth legoluth lega getal (.i. cilcach) no raith coth súmaire
| étiud midach éadach lianna
| tosach n-échto tosach áir

|- style="vertical-align: top"
| ᚎ
| Z
| Straif 
| Ruibh
| Draighean
| tressam rúamnaiaire srabha sraibh (.i. draighin) treise ruaimnithe
| mórad rún móradh rún
| saigid nél lorg néal

|- style="vertical-align: top"
| ᚏ
| R
| Ruis
| Rua
| Trom
| tindem rucciruamma ruice ruis (.i. trom) is drislí ruachana
| rúamnae drech ruaimniú dreach
| bruth fergae bruth/teas feirge

|-
! colspan=8 | 

|- style="vertical-align: top"
| ᚐ
| A
| Ailm 
| Péine?
| Giúis
| ardam íachtacrand giuis .i. ochtach is airde iachta
| tosach frecrai tosach freagra
| tosach garmae tosach gairme

|- style="vertical-align: top"
| ᚑ
| O
| Onn
| Fuinseog
| Aiteann
| congnaid ech lasc each
| féthem soíre is féith ceirdne
| lúth fían fuinneamh fiann

|- style="vertical-align: top"
| ᚒ
| U
| Úr
| Cré
| Fraoch
| úaraib adbaib fuaraibh adbhaibh
| sílad cland síolú plandaí
| forbbaid ambí taiséadach neamhbheo

|- style="vertical-align: top"
| ᚓ
| E
| Eadhadh
| Creathach
| Creathach
| érgnaid fided uath .i. crand fir no crithach éargna feánna
| commaín carat comaoin cairde
| bráthair bethi (?) bráthair beithe

|- style="vertical-align: top"
| ᚔ
| I
| Iodhadh 
| Iúr?
| Iúr
| sinem fedo is sine feá
| caínem sen is caoine sean
| lúth lobair (?) fuinneamh lobhair

|-
! colspan=8 | 

|- style="vertical-align: top"
| ᚕ
| EA
| Éabhadhébad ar eDIL
| Anaithnid
| Creathach
| snámchaín feda snámhchaoin feá/litreach
| cosc lobair cosc lobhair
| caínem écoéic, iasc, bradán, ar eDIL is caoine éisc

|- style="vertical-align: top"
| ᚖ
| OI
| Óróir ar eDIL
| 
| Feoras, nó eidhneán
| sruithem aicde2 aicde is sruithe/fiannaí ábhar
| lí crotha lí/loinnir crutha
| 

|- style="vertical-align: top"
| ᚗ
| UI
| Uilleann2 uillenn ar eDIL
| Uilleann
| Féithleann
| túthmartútmar, cumha, ar eDIL fid is cumha fiodh/crann
| cubat oll1 cubatcubat n-oll .i. uilleann .i. edlenn banlámh mhór
| 

|- style="vertical-align: top"
| ᚘ
| IO
| Ifín
| Spíon?
| Spíonán, nó spíon| milsem fedo is milse feá
| amram blais is iontaí blais
| 

|- style="vertical-align: top"
| ᚙ
| AE
| Eamhanchollemoncholl ar eDIL
| Eamhain coill
| Cúpla coill
| lúadlúad (b), plé, ar eDIL sáethaig och saothaigh
| mol2 mol, crónán, dordán, ar eDIL galraig crónán galraigh
| 

|- style="vertical-align: top"
| ᚚ
| PP ar eDIL
| Peith
| 
| Dwarf elder
| 
| 
| 

|-
! colspan=8 | 
|}

Foinsí
 Damian McManus, Irish letter-names and their kennings'', Ériu 39 (1988), 127-168.

Tagairtí

Catagóir:Ogham