Ríthe na Teamhrach

Teideal údaráis in Éirinn ársa ba ea Rí na Teamhrach, le nasc láidir leis an ionad seandálaíochta ag Cnoc na Teamhrach.  Tháinig an teideal chun cinn sa 9ú agus 10ú haoiseanna.

Measadh gur chéim údaráis oirirc é an teideal i miotaseolaíocht na nGael agus i litríocht Ghaelach mheánaoiseach, cé nach raibh rí náisiúnta le fírinne ann in Éirinn sa ré luath úd, ag léiriú a barrshamhail mhiotasach agus réamhstairiúil de ríogacht diaga.

Bhíodh an teideal Rí na Teamhrach san am céanna ag mórán Ríthe Éireann, cé go raibh na teidil úd éagsúil agus neamhghaolmhar le linn coda móire de stair na hÉireann.  Níos deireanaí, d'úsáidí an teideal ag iad a mhaígh go raibh ceart acu air, chun an Ard-Ríogacht a éilimh.  Roimhe seo, is amhlaidh go n-úsáideadh craobha  éagsúla Uí Néill chun  ardcheannas thar a muintir agus a bhflaithelis a mhíomh.

Is é seo a leanas liosta na ríthe ar a tugadh an teideal, nó a chreidtear ar a tugadh, sna hannála Gaelacha.  Is éiginnte iad ainmneacha agus dátaí na luath-ríthe agus go minic amhrasach. D'fhéadfadh é gur dhéphearsana ar a chéile iad roinnt acu, agus gurbh fhicseanúil iad roinnt pearsana comhchodacha eile.  Is amhlaidh fosta go bhfuil roinnt acu sannta don mhuintir réamhstairiúil mícheart.

Ríthe seanscéalach na Teamhrach
Réamhstairiúil 
 Miotasach:Ba bhall den chlann chéanna sna foinsí ab ea an cúigear rithe a leanas, ach tugtar leaganacha éagsúla dá mbunúis. Gabhadh iad chuig ginealaigh meánaoiseacha an Dáil Choinn (Connachta agus Uí Néill), ach de ghnáth tá siad tarraingthe isteach sna hÉarainn agus na hUlaid.
 Eochaid Feidlech
 Eochaid Airem
 Lugaid Riab nDerg
 Crimthann Nia Náir
 Feradach Finnfechtnach
 Éarainn agus Dáirine (Corca Laidhe)Is amhlaidh gur roinn na dreamanna seo ina gclanna sách éagsúla, agus gur lonnaigh siad go forleathan feadh stráice fada talaimh ó chúige Mumhan go cúige Uladh agus trasna na farraige go hiardheisceart na Alban, gan lárionad soiléir imirce.
 Eterscél Mór
 Conaire Mór / Conaire CóemTá roinnt déphearsana ag ríthe na nÉarann agus na nDáirine ar fud miotais agus staire Ghaelaí.  D'fhéadfadh nach bhfuil ach déphearsana ansin ag Conaire, ach is amhlaidh go raibh níos mó ag Dáire agus Lugaid.
 Dáire Doimthech
 Lugaid mac Con / Lugaid Loígde
 Eochaid Étgudach
 LaiginNíl scoláirí ar aon intinn ar tháinig na Laigin roimh nó i ndiaidh na nÉarann.  Creidtear gur tháinig siad agus a ngaoil na Gailióin agus na Fir Domnann go hÉirinn ón Bhreatain nó an Ghall agus gur lonnaigh siad i gcúige Laighean, agus sall leo as sin go Connacht agus áiteanna eile.  Insítear is amhlaidh i luath-seanscéalta faoi chogaidh ársa idir an dís le haghaidh ceannais ar Theamhair, Breá agus Lár na tíre.  In am trátha, chaillfidís a gceannas ar Theamhair, le teacht chun cinn mhuintir Uí Néill.
 Úgaine Mór
 Lóegaire Lorc
 Cobthach Cóel Breg
 Labraid Loingsech
 Cairpre Nia Fer
 Nuadu Necht
 Cathair Mór
 Dál Cuinn (Connachta agus Uí Néill)De réir scoláirí, is é an Dál Cuinn ná sinsir Choinn Chéadchathaigh agus a sliocht síos go hhEochaidh Moghmheáin, ina dhiaidh d,imigh siad ina chéile ina gConnachta agus clann Uí Néill.  Ní fios go cruinn a mbunúis, ach b'fhéidir is ionann iad agus na Fianna, agus/nó na Connachta le fáil sa Rúraíocht.  Chreid T. F. O'Rahilly gur thug suas an Ghaeilge leo ón mór-roinn go hÉirinn, i ré réamhstairiúil sách déanach, ach ní mholtar sin inniu.  Tháinig suas i gceannas i gcúige Chonnacht iomlán, agus chuaigh siad as sin amach go dtí iarthair chúige Uladh  agus Lár na tíre isteach, agus bhídís i gceannas i Teamhraigh le roinnt aoiseanna.  Feictear scaití 'Connachta' in ionad 'Dál Cuinn'.
 (Fíachu Finnolach)Mac Fearadaigh Fhinnfeachtnaigh a measadh, agus athair father of Tuathail Teachtmhair a dúradh.  Ní féidir fíornasc idir na an dá mhuintir a léiriú (seachas sna ginealaigh meánaoiseacha).
 Túathal Techtmar
 Fedlimid Rechtmar
 Conn Cétchathach
 Art mac Cuinn
 Cormac mac Airt
 Cairbre Lifechair

Nótaí

Réamhstairiúil déanach
 Níall Noígíallach
 Lóegaire mac Néill
 Coirpre mac Néill
 Ailill Molt

Ríthe luathstairiúil na Teamhrach
 Mac Cairthinn mac Coelboth, bás 546/547
 Túathal Máelgarb, bás 544/549
 Diarmait mac Cerbaill, roimh 558 – 565
 Forggus mac Muirchertaig agus Domnall mac Muirchertaig, 565–569?
 Báetán mac Muirchertaig agus Eochaid mac Domnaill, 569? – 572/573
 Ainmuire mac Sétnai, 572/573 – 575/576
 Áed mac Ainmuirech, 575/576, or 592 – 598
 Fiachnae mac Báetáin (Fiachnae Lurgan), 589–626
 Colmán Rímid mac Báetáin agus Áed Sláine mac Diarmato, 598–604
 Áed Allán mac Domnaill (Áed Uaridnach), "rí Temrach", 604–?
 Congal Cáech, bás 637

Ríthe stairiúla na Teamhrach
 Cathal mac Finguine, 713–742
 Áed Allán, 730–738
 Donnchad Midi mac Murchado, 763–797
 Áed Oirdnide mac Néill, 797–819Áed Oirdnide, The Peerage
 Conchobar mac Donnchada, 819–833
 Niall Caille mac Áeda, 833–846
 Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid, 846–862
 Áed Findliath mac Néill, 862–879
 Flann Sinna mac Máelschnaill, 878–916
 Niall Glúndub, 916–919
 Donnchad Donn mac Flainn, 919–944
 Ruaidrí ua Canannáin, 944 – 30 Samhain 950
 Congalach Cnogba mac Máelmithig, 950–956
 Domnall ua Néill, 956–980
 Máel Sechnaill mac Domnaill, 980–1002

Féach freisin
 Ríthe Éireann
 Ard-Ríthe na hÉireann
 Cín Dromma Snechtai

Foinsí
 Edel Bhreathnach agus Kevin Murray, "Baile Chuinn Chétchathaig: Edition", in Edel Bhreathnach (eag.), The Kingship and Landscape of Tara. Beth: Four Courts Press for The Discovery Programme. 2005. pp. 73–94
Edel Bhreathnach (ed.), The Kingship and Landscape of Tara. Dublin: Four Courts Press for The Discovery Programme. 2005.
Francis John Byrne, Irish Kings and High-Kings. Four Courts Press. 2nd revised edition, 2001.
Thomas Charles-Edwards, Early Christian Ireland. Cambridge University Press. 2000.
Anne Connon, "A Prosopography of the Early Queens of Tara", in Edel Bhreathnach (ed.), The Kingship and Landscape of Tara. Dublin: Four Courts Press for The Discovery Programme. 2005, ll. 225–327
 Lucius Gwynn, "De Síl Chonairi Móir", in Ériu 6 (1912), ll. 130–43.
 Bart Jaski, Early Irish Kingship and Succession. Four Courts Press. 2000.
 Bart Jaski "The Vikings and the Kingship of Tara", in Perita, ll. 311–351, iml. 9, 1995.
 Ailbhe Mac Shamhráin agus Paul Byrne, "Prosopography I: Kings named in Baile Chuinn Chétchathaig and the Airgíalla Charter Poem", in Edel Bhreathnach (eag.), The Kingship and Landscape of Tara. Dublin: Four Courts Press for The Discovery Programme. 2005, ll. 159–224
 Gerard Murphy, "On the Dates of Two Sources Used in Thurneysen's Heldensage: I. Baile Chuind and the date of Cín Dromma Snechtai", in Ériu 16 (1952), ll. 145–51. 
 T. F. O'Rahilly, Early Irish History and Mythology. Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath. 1946.

Annála
 Annála Uladh - T100001A, G100001A
 Annála Inis Faithlinn - T100004, G100004
 Chronicon Scotorum -  T100016, G100016
 The Fragmentary Annals of Ireland - T100017, G100017
 Annála na gCeithre Máistrí - T100005A, G100005A

Naisc sheachtracha
 Map of Tara

Tagairtí