Príomhghobharnóir na hÉireann

Ba é an príomhghobharnóir an t-oifigeach sinsearach i riarachán Chaisleán Bhaile Átha Cliath, a choinnigh riail Shasana agus na Breataine in Éirinn ó na 1170idí go 1922. Ba é an príomhghobharnóir leasrí an mhonarc Shasanach (agus níos déanaí an mhonarc Bhriotanach) agus ba é a bhí i gceannas ar Ríchomhairle na hÉireann. I dtréimhsí áirithe ba eisean a bhí i gceannas go héifeachtach ar an riarachán, gan aon duine  faoi réir an mhonarc amháin; i gcásanna eile ceannaire, mar dhea, a bhí ann, agus ba iad daoine eile a bhí i mbun na cumhachta. 

 Córas ainmnithe 
Is scáth-théarma é "Príomhghobharnóir" nó "Chief governor" a raibh tóir ar leith ag staraithe an ochtú haois déag, Walter Harris agus John Lodge, air agus a úsáideadh go forleathan ina dhiaidh sin ag go leor staraithe agus i reachtaíocht éagsúla. Úsáideadh é ó am go ham roimhe sin. Ceapadh príomhghobharnóirí faoi theidil éagsúla i mBéarla amháin, an chuid is coitianta díobh ná:
 Chief justiciar nó   (13ú - 14ú haois)
 King's lieutenant nó  {{lang|ga| Leifteanant an Rí}}' (an 14ú-16ú haois)
 Lord Deputy   (15ú-17ú haois)
 Lord Lieutenant nó  (1660–1922). Níos foirmiúla,  Lieutenant General and General Governor nó Lieutenant-General and Governor-General nó {{lang|ga|Leifteanantghinearál agus Seanascal agus tugtar air sa ghnáthchaintar; Viceroy {{lang|ga|Leasrí).
Duine mór le rá ab ea bean chéile an tSeanascail i séasúr sóisialta na hÉireann.

I measc na dteideal nach bhfuil chomh coitianta tá prócadóir (procurator) agus gubernator an teideal sealadach maor (custos) nó coimeádaí.

Uaireanta d’fheidhmigh daoine aonair le teidil éagsúla ag an am céanna. Sa chás sin, ba é seo a leanas an t-ord tosaíochta:  lieutenant > justiciar > custos > deputy (lieutenant) > deputy justiciar.

Cuireadh an teideal "Deputy", agus níos déanaí "Lord Deputy",  i bhfeidhm ar dtús ar AN Deputy cónaitheach do Leifteanant an Rí, nuair a bhí an teideal ina onóir a bhronntaí ar uasal Sasanach istigh leis an rí. "lieutenant" ina onóir a bhronntaí ar uasal Sasanach a raibh fabhar aige. Níos déanaí, tugadh "Lord Justices" ar na ar na teachtaí cónaitheacha sin.

Foráladh leis an tAcht Léiriúcháin 1889 (Interpretation Act 1889) go bhfolaíonn an abairt “The expression "Lord Lieutenant" includes Lords Justices or other Chief Governor or Governors of Ireland for the time being. Ina dhiaidh sin, sna hAchtanna um Athbhreithniú an Dlí (Statute Law Revision Acts), gearradh foirmlí mar "the Lord Lieutenant or other Chief Governor or Governors of Ireland" , an tArd-Leifteanant nó Príomh-Ghobharnóir nó Príomh-Ghobharnóirí eile na hÉireann ó achtanna parlaiminte níos sine, ag caighdeánú go dtí "the Lord Lieutenant" (Tiarna Leifteanaint) amháin.[8]

Stair
In Éirinn Normannach mar a bhí i Sasana, chomhcheangail príomhghiúisteoir feidhmiúcháin agus breithiúnacha. Scar oifig bhreithiúnach Thiarna Príomh-Bhreitheamh na hÉireann níos déanaí ó oifig an phríomhghobharnóra. Sa chúigiú haois déag, thosaigh príomhghobharnóirí, go háirithe Iarlaí Chill Dara, ag tabhairt faoi thionscnaimh i bParlaimint na hÉireann a bhí contrártha le mianta chúirt Shasana. Spreag sé sin gur ritheadh Dlí Poynings sa bhliain 1495 chun dlíthe na hÉireann a chur faoi réir leasú agus crosadh ag Ríchomhairle Shasana. Ó 1569 go 1672, bhí cuid mhaith den talamh faoi dhlí míleata agus bhí teachtaí réigiúnacha ag Fear Ionaid an Rí i dlínsí  Uachtarán Tiarna na Mumhann agus Chonnachta. Ó Chogaí Rí Liam go dtí Bunreacht 1782, ba uasal Briotanach é an Fear Ionaid nach dtagadh go hÉirinn ach gach dhá bhliain, go hÉirinn ach gach dhá bhliain, nuair a bhí an Pharlaimint i mbun seisiúin; ba é an príomhról a bhí aige ná reachtaíocht a stiúradh tríd an bParlaimint. Dhéanadh triúr Tiarnaí Phríomh-Bhreitheamh ex-officio ionadú in asláithreachtaí Ionadaí an Rí. Sa bhliain 1757 bhí Iarla Chill Dara (1ú Diúc Laighean ina dhiaidh sin) ar dhuine de na dTiarnaí Príomh-Bhreitheamh agus bhí súil aige go gceapfaí ina Leas-Ionadaí aonarach é, ach tugadh
gonc dó.

Tar éis Achtanna an Aontais 1800, cuireadh deireadh leis an bParlaimint agus rinne Príomh-Rúnaí na hÉireann an riarachán polaitiúil. Bhí ról an Fhir Ionaid searmanasach agus bhí glaonna ann go gcuirfí deireadh leis. Bhí cónaí air sa Lóiste Leasríoga ar feadh a théarma, ach níor ceapadh aon Éireannach ann go dtí an Bíocunta FitzAlan i mbliain dheireanach na hoifige. Le linn Chogadh na Saoirse in Éirinn, rinne an Tiarna French iarracht ról níos gníomhaí a choinneáil, ach diúltaíodh dó. Chruthaigh Acht Rialtas na hÉireann 1920 Tuaisceart Éireann agus Deisceart Éireann ach choinnigh sé Fear Ionaid an Rí amháin don dá cheann. Nuair a tháinig Saorstát Éireann in áit an Deiscirt i mí na Nollag 1922, cuireadh an  Fear Ionaid as oifig agus rinneadh a chuid cúraimí a roinnt idir Seanascal Shaorstát Éireann (a cuireadh ar ceal i 1936) agus Gobharnóir Thuaisceart Éireann (a cuireadh ar ceal i 1973).

 Liosta 
mion|1921-1922:  1st Viscount FitzAlan of Derwent

 Tagairtí 

 Connolly, SJ, ed. (2011-02-24). The Oxford Companion le Stair na hÉireann (2ú eag.). OUP Oxford. sv "justiciar", "leifteanant rí", "tiarna leas-ionadaí", "tiarna leifteanant". ISBN   9780199691869 . 

 Edwards, RW Dudley; O'Dowd, Mary (2003-11-13). “Riarachán lárnach sibhialta na hÉireann” . Foinsí do Stair na Nua-Ghaeilge 1534–1641 . Preas Ollscoil Cambridge. ISBN   9780521271417 . Aisghabháil 6 Meán Fómhair 2016 . 
 Grey, Peter; Purdue, Olwen (2012). The Irish Lord Lieutenantancy: c.1541–1922 . Preas Choláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath. ISBN   9781906359607 . 


 Richardson, Henry Gerald; Sayles, George Osborne (1963). "Réamhrá". Riarachán na hÉireann, 1172–1377 . Baile Átha Cliath: Oifig an tSoláthair do Choimisiún Lámhscríbhinní na hÉireann . 
 athchlóite i  



 Luanna 

Catagóir:Tiarnas Briotanach na hÉireann