Banseanchas

Is dán fada é An Bansheanchas (Meán-Ghaeilge: An Banshenchas) a scríobhadh sna meánaoiseanna, mar a bhailítear cuntais ghearra faoi mhná iomráiteacha ó stair agus ó sheanscéalta na nGael le chéile in aon insint amháin.Is gaoil iad na focail seanchas agus seanchaí. 

Murab ionann is cuid mhór de luathlitríocht na Gaeilge, is féidir an Bansheanchas a lua le húdar agus dáta ar leith.  Deir an réamhrá gur chum Gilla Mo-Dutu Úa Caiside an saothar i 1147 i nDaimhinis ar Loch Éirne íochtarach.  Is ó Ard Breacáin i gContae na Mí an lae inniu a tháinig sé féin aneas.Ní Bhrolcháin (1982), "An Bansheanchas", lch 5

alt=Fuinneog daite agus cúigear ban le feiceáil ann. Tá féileacán chun tosaigh sa phictiúr. Gorm an dath is mó atá le feiceáil ann.|mion|Éadaoin, Héilin, Meadhbh, Fann, Deirdre

Ábhair
Ag tús an dáin, tugann an file féin le fios a bhfuil mar sprioc aige:

Samhlaítear bunús stairiúil a bheith ag an mBansheanchas, agus tosaíonn sé le hÉabha agus mná eile an tSean-Tiomna, leanann le mná finscéalach i Miotaseolaíocht na nGael amhail Éadaoin agus Eimhear, agus críochnaíonn le pearsana sách stairiúla, ina measc roinnt mná d'uaisle na nGall-Ghaeil.

Is gearr iad na tagairtí do gach pearsa, cúpla líne ar a mhéad.  Seo sampla maidir le roinnt luathphearsana bíobalta:

 Meán-GhaeilgeBanseanchas, sa Leabhar Laighneach, ll. 533-534, ar CELT  Nua-GhaeilgeÁ aistriú sách focal ar fhocal, go liteartha agus go litriúil, ón Mheán-Ghaeilge ag MarcasAdam. Seth. Sili caid1 cáid ar eDIL Cain. 
cétchethror fer silta slúaig. 
Eua Olla Pib is Pithib 
sin bithin búain. 
ro chlandsat claind sírfind sochraig 
ria ndilind dochraig iar n-úair. 
Eua oenben Adaim adbail. 
Olla setig Séith cen locht.
Píb ainm do mnai Cain chintaig 
sin rasin nir imgaib olc. 
Pithib ben Sili na solud 
gili na cobur a corp.Ádhamh, Séat, Sili cáidhcáidh ar teanglann.ie FGB agus Cáin 
ceathrar síolta slua. 
Eve, Olla, Pib agus Pithib 
sin sa bhith buan 
a rug clann shíorfhionn, sochrach 
roimh An Díle, dochrach iar n-uair. 
Éabha aonbhean Adám ábhal. 
Olla céile Séat gan locht. 
Pib ainm do bhean Cháin chiontaigh. 
Níor éalaigh sí olc. 
Pithib bean Sili an tsola.sola, mana maith, ar teanglann.ie 
Níos gile ná cúr a corp.

Agus sampla eile maidir le roinnt ban finscéalacha na hÉireann:
{|class="wikitable"
|- style="vertical-align: top;"
! width=50% | Meán-GhaeilgeBanseanchas, sa Leabhar Laighneach, lch. 539, ar CELT 
! width=50% | Nua-Ghaeilge

|- style="vertical-align: top;"
||
Ben Echach Aireman Étain. 
Ésa a ingen olc a hord. 
ainm uathi for uachtur inaid.
cairdes tria chinaid ra chorb. 
Mess Buachalla ingen Ésa. 
tria thindrem bésa bad borb. 
Mathair Conairi Móir moltair. 
Mes Buachalla maith in mind 
ua da hathair siur da mathair 
úa d'Étaín fathaig ind find. 
||
Bean Eochada Airemhan Éadaoin 
Easa a hiníon, olc a hord.ord2 
Ainm uaithi air uachtar-ionad, caidreamh a ciontacion3 re chorbadh.corbadh 
Meas Buachalla iníon Easa. 
Trína tinreamh bhíodh maraí borb. 
... 
|}

Tá eolas ar fáil faoi cuid de na mná seo a bhuí le foinsí eile, amhail is an Leabhar Gheineasas, Tochmharc Éadaoine, agus foinsí eile gan iomrá.  Tá roinnt phearsana ann sa Bhanseanchas nach bhfuil fágtha díbh againn ach a n-ainmneacha, a thugann le fios go raibh scéalta ann atá caillte anois le fada, ach a bhí ar eolas ag an gCaisideach agus lucht a linne.

alt=Fothrach agus daoine á thaiscéal. Tá bean chun tosaigh sa phictiúr ag glacadh pictiúr den fhothrach. Tá cloigtheach chun cúl.|mion|Daimhinis, Contae Fhear Manach. Is anseo a scríobhadh an Bansheanchas.

 Struchtúr 
Is léir gurb é cur chuige an Chaisidigh ná liosta na nArdríthe a úsáid mar chreatlach an dáin, ag díriú ar a mná chéile siúd agus ar a n-iníonacha.  Tugann Ní Bhrolcháin léiriú ar leagan amach an téacs tríd is tríd, leath críostaí agus leath réamhchríostaí, agus ar na daoine a luaitear ann. Tuairimíonn sí go mb'fhéidir gur in onóir do Dhearbhorghaill iníon Mhurchaidh Uí Mhaoil Sheachlainn, Ríon Bhréifne a cumadh é agus go raibh an dán eile de chuid Ghilla Mo-Duta, Éri ógh-inis na Naem, ina leathcheann dó.Ní Bhrolcháin (1982), "An Bansheanchas", lch 7

Lámhscríbhinní
Tá an Banseanchas filíochta le fáil sa Leabhar Laighneach (leagan gearr atá truaillithe go mór), Leabhar Uí Mhaine (leagan iomlán a bhfuil an-chosúil leis an gcéad cheann eile), Leabhar Ádhaimh Uí Chíanáin, Leabhar Mór Leacáin (leagan a bhfuil 60 bhéarsa sa bhreis ann nach mbaineann le bunchumadóireacht Ghilla Mo-Dutu) agus lámhscríbhinní eile (cf. Dobbs).

Dála dánta an Dinnseanchais, tá leagan próis den Bhansheanchas ann freisin, a scríobhadh go luath tar éis don Chaisideach an leagan filíochta a chumadh (c. 1147–1169 is cosúil). Tá an leagan sin níos fairsinge, agus níos mó eolais ann, go háirithe i dtaobh daoine ó chasadh na mílaoise i leith; tá os cionn leathmhíle iontráil ann. Tá sé ar fáil i Leabhar Mór Leacáin (an leagan is fairsinge), i Ls. 2542 in Bibliotheque Royale na Bruiséile (atá cosúil leis), i Leabhar Bhaile an Mhóta, i Leabhar Uí Mhaine (leagan fada ach éagsúil ó na cinn thuas), Ls. Kilbride vii sa Leabharlann Náisiúnta i nDún Éideann, agus Ls. H 3 17 i gColáiste na Tríonóide.Ní Bhrolcháin (1982), "An Bansheanchas", lch 8-9

 Féach Freisin 

 Dinnseanchas

Foinsí
 Bhreathnach, Edel (2005). A Prosopography of the Early Queens of Tara, Anne Connon, in The Kingship and Landscape of Tara, eag., ll. 225–360, Four Courts Press, Baile Átha Cliath.
 Connon, Anne (2000). The "Banshenchas" the Uí Néill queens of Tara", in Seanchas: Studies in Early and Medieval Irish Archaeology, History and Literature in Honour of Francis John Byrne, eag. Alfred P. Smyth, ll. 98–108, Four Courts Press, Baile Átha Cliath.
 Dobbs, Margaret (1930-1932). The Ban-Shenchus. Cuid I, Cuid II, Innéacs
 Ní Bhrolcháin, Muireann (1982). "An Bansheanchas". Léachtaí Cholm Cille XII: Na Mná sa Litríocht (12): 5-29.
 Muireann Ní Bhrolcháin (1982). "The Manuscript Tradition of the Banshenchas". Ériu''. Iml. XXXIII (1982).
 Banshenchas ar maryjones.us

Tagairtí

*
Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Stair na mBan
Catagóir:Stair Chontae na Mí
Catagóir:Contae Fhear Manach
Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael
Catagóir:Litríocht na Gaeilge
Catagóir:Mná na hÉireann sa Mheánaois
*
*
Catagóir:Filíocht na Gaeilge
Catagóir:12ú haois in Éirinn
Catagóir:Téacsanna na 12ú hAoise
Catagóir:Téacsanna Gaelacha na Meánaoise