Aodh Oirdní

Rí Ailigh agus Ard-Rí na hÉireann ba ea Aodh mac Néill () (bás 819), ar a glaodh de ghnáth Aodh Oirdní (Áed Oirdnideoirdnide, oirnithe, ar eDIL; ach féach freisin dine agus 2 ingor.). Ba bhall é de Cenél nEógain Uí Néill an Deiscirt. Niall Frasach, iarArd-Rí, ba ea a athair.Byrne, Irish Kings, lch. 284, tábla 5Charles-Edwards, Early Christian Ireland, lch. 606, aguisín VMac Niocaill, Ireland before the Vikings, lch. 152. Bhí sé ina rí Ailigh ón mbliain 788 ar aghaidh, agus ina Ard-Rí ón mbliain 797.

Rí Ailigh
Bhíodh críocha Chineál Chonaill, olchéilí comhraic Chineál Eoghain, roinnte ina ndá leath ag tuath Chineál Eanda, mionghéag Uí Néill lonnaithe thart timpeall Ráth Bhoth.  Agus Chineál Chonaill chun cinn mar ríthe an Tuaiscirt agus na hÉireann, bhíodar fosta i gceannas Chineál Eanda.  Seo mar a bhí sular chloígh Aodh Allán Flaithbheartach mac Loingsigh sna 730idí.  As sin amach go dtí bás Niall Frasach (bás 778), nó mar sin, bhí Chineál Eanda faoi smacht Chineál Eoghain. I ndiaidh sin arís, bhí siad faoi cheannas Cineál Conaill.Charles-Edwards, Early Christian Ireland, ll. 572–573

mion|Grianán Ailigh, caiseal cloiche atógtha sa bhliain 1878, a rachadh siar go haonaid Aodha.

Bhí an tuath fós ina n-ábhar achrainn sa bhliain 787 ámh, nuair a chloígh Maol Dúin Domhnall.  Tháinig Aodh Oirdní i gcomharbacht ar Mhaol Dúin mar rí Ailigh.  Thug Domhnall a dhúshlán Aodh ag Cath Chlóidigh, ach chloígh Aodh é sa bhliain 789.  As seo amach, bhí tailte Cineál Eanda in gceannas Chineál Eoghain.Annála Uladh, AU 789.12Mac Niocaill, Ireland before the Vikings, lch. 143Byrne "Church and politics", lch. 657Charles-Edwards, in Mil Hist Ire about 29.

Bhí coimhlint ag Aonach Thailtean sa bhliain 791.  The summoning of this gathering was one of the prerogatives of the High King at which he would demonstrate his power and standing.   Ní fios cé acu ar thóg Aodh arm leis ann chun a chumhacht a léiriú, nó an raibh Donnchadh cúis an achrainn.  Mar thoradh ámh b'éigean d'Aodh teite agus agus chuathas ar a thóir chomh fada is Sláine.  Insítear gur maraíodh roinnt comhghuaillithe Aodha, san áireamh beirt ríthe Uí Chriomhthainn as Oirialla thart timpeall Clochar agus Cluain Eois.AU 791.5; Byrne, "Church and politics", ll. 658 & 662Doherty, "Donnchad mac Domnaill"Mac Niocaill, Ireland before the Vikings, ll. 143–144For the oenach Tailten, féach Charles-Edwards, Early Christian Ireland, ll. 278–279 & 556–559.

Sa tuairisc i gCroinic na hÉireann, glaoitear Áed Ingor2 ingor ar eDIL (neamh-mhacúil, easurramach) air, an t-aon leasainm a tugadh air sna luathfhoinsí.  Meastar go raibh Aigh i gcoimhlint lena athair chéile, Donnchadh Mí, cé go bhfaightear an téarma mac ingor, san Fhéineachais, chun mac nach dtugann tacaíocht dá athair fola a chur in iúl.  Pé scéal é, is léir nach moltach é.Byrne, "Church and politics", ll. 658 & 662Kelly, Early Irish Law.

Sa bhliain 794, tuairiscítear go raibh Aodh i mbun feachtais in éadan Múrna Mhaighean, thart timpeall réimsí thuas d'Abhainn Átha Féan, agus a Donnchadh ag troid leis an Mumhain.  Cé gur áiríodh iad siúd mar treibh na nOiriall, céilí ba ea na Múrna de Shíol Aodha Sláine Uí Néill an Deiscirt, in ionad Aodha agus Chineál Eoghain, mar ba ghnách.AU 794.8Mac Niocaill, Ireland before the Vikings, lch. 144Byrne, "Church and politics", lch. 657–658Byrne, Irish Kings, lch. 117.

Rí na Teamhrach
Cé go ndeachaigh cumhacht Donnchadha i léig i gcaitheamh leathscór bliain deiridh a chuid saoil, bhí sé fós ina phearsa shuntasach go dtí issue a bháis ar 6ú Feabhra 797.  I ndiaidh a bháis, rinne Aodh iarracht ar ríogacht na Teamhrach.  Chloígh sé beirt deartháireacha Donnchadha, Diarmaid agus Fíonsneachta, agus Fíonsneachta eile, mac Fallamhain mhic Con Congalt de Chlann Cholmáin Bhig, ag Droim Rí i mBreá Theas.  De réir dáin i nAnnála Uladh, deirtear go ndearna sé seo mar dhíoltas ar bhás a uncail, Aodh, maraithe ag athair Donnchadha, Domhnall Mí i rith Chath Seredmag sa bhliain 743.  Roinnt ama ina dhiaidh sin sa bhliain 797, scrios Aodh an Mhí, agus deir Annála Uladh gurbh é seo tús a réimis.AU 797.3Mac Niocaill, Ireland before the Vikings, lch. 144Byrne, "Church and politics", lch. 658.

Sa bhliain 802, d'éag Muireadach, rí Mí, dearthár Dhonnchadha Mhí deireanach a bhfuil aithne air.  Chuaigh Aodh i gceannas arm ó dheas go dtí an Mhí, agus a roinn sé tailte Chlann Cholmáin idir beirt mhac Donnchadha, Ailill agus Conchúr.  Dá mbeadh sé ar intinn ag Aodh cumhacht chéilí comhraic a laghadú, níor éirigh leis.  Throid Ailill agus Conchúr sa bhliain 803 ag Rath Conaill (gar don Mhuileann gCearr).  Maraíodh Ailill, agus bhí Conchúr ansin an t-aon rí na Mí amháin.AU 802.2 & 803.5Mac Niocaill, Ireland before the Vikings, lch. 144Byrne, Irish Kings, lch. 160.

Sa bhliain 804, thug Aodh a aird ar na Laigin agus scrios sé an áit laistigh d'aon mhí amháin.AU 804.5Mac Niocaill, Ireland before the Vikings, lch. 144.  An bhliain chéanna, ghéill Fínsnechta Cethardec (bás 808), rí Laigean, dó.AU 804.10Mac Niocaill, Ireland before the Vikings, lch. 144.  Ní raibh Aodh sásta áfach, agus sa bhliain 805, chuaigh sé le slua mór go dtí Dún Cuair agus d'insealbhaigh sé Muiredach mac Ruadrach (bás 829) agus Muiredach mac Brain (bás 818) mar chomh ríthe na Laighean.AU 805.7Mac Niocaill, Ireland before the Vikings, lch. 145Byrne, Irish Kings, lch. 160.  Fuair Fíonsneachta tearmann le Muirgius mac Tommaltaig (bás 815), rí na gConnacht, a thug cuidiú leis a choróin a fháil ar ais sa bhliain 806.AU 806.4Byrne, Irish Kings, lch. 160.

Sa bhliain 808, rinne Conchúr as Mí iarracht ar an ard-ríogacht, i dteannta le Muirgius na gConnacht.  Bhog siad chun na Tailtean, ach scaip an slua le teacht arm Aodha army the allies dispersed.  Chuaigh Aodh ar a dtóir agus dóigh sé imill na Mí.AU 808.4Byrne, Irish Kings, lch. 253.  Sa bhliain 808 nó 809, rinne Aodh ionsaí eile ar na Laigin, ach cloíodh é ar bhruach na Life.Annála Inis Faithlinn, AI 808.2Byrne, Irish Kings, lch. 161.

Sa bhliain 809, rinne Aodh feachtas in éadan na nUlad agus chloígh sé iad, á scriosadh ón mBanna go dtí Loch Cuan.  Bhí an ruathar seo is amhlaidh mar chúiteamh ar mharú Dúnchú, ab Mhainistir Thulaigh Lis (gar do Dhroichead na Banna, Contae an Dúin), ag na hUlaid.AU 809.3 & 809.7Byrne, Irish Kings, lch. 161.  Sa bhliain 815, maraíodh dearthár Aodha, Colmán mac Néill, ag duine de Chineál Chonaill, agus chuaigh Aodh i gceannas feachtais ina n-éadan mar dhíoltas.AU 815.5Byrne, Irish Kings, lch. 162.

Sa bhliain 818, thug sé Aodh a Arm i gceann a chéile arís ag Dún Cuair agus rinne ionsaí ar na Laigin.  Roinn sé an cúige idir beirt chairde leis, ach ní raibh siad in ann a gcuid tailte a choinneáil.AU 818.6Byrne, lch. 161.  An bhliain chéanna, maraíodh leas-abb Chill Mhór Einir (Cill Mhór, Contae Ard Mhacha an lae inniu) ag na Laigin.Annals of Ulster, AU 818.7Byrne, Irish Kings, lch. 161.  Mar chúiteamh, chuaigh Áed i gceannas arm eile in éadan na Laigean agus scrios sé r tailte laid Chuala chomh fada is Gleann Dá Loch.AU 819.1Byrne, Irish Kings, lch. 161.

Sa bhliain 819, fuair Aodh bás gar d'Áth Dá Fearta i gConaille Muirtheimhne.AU 819.2Byrne, Irish Kings, lch. 161.

Caidreamh eaglaise
Sa bhliain 804, ag Sionad Uí Néill i nDún Cuair, agus Condmach mac Duib dá Leithe (bás 807), abb Ard Mhacha, sa chathaoir, scaoil Aodh an chléir ó dhualgais mhíleata.AU 804.8Charles-Edwards, Early Christian Ireland, lch. 278.  Is dóigh gur insealbhaíodh Aodh mar Ard-Rí ag an tionól seo.Byrne, Irish Kings, lch. 159.  Sa bhliain 806, chuir Aodh Cáin Phádraig i bhfeidhm.AU 806.5

Sa bhliain 811, rinne an chléir baghcat ar aonach Thailtean, óir gur ndearna Aodh coir i gcoinne comhluadar Thamhlachta le linn fheachtas sa Laigin sa bhliain 809.  Rinne Aodh leorghníomh leis an gcomhluadar.AU 811.2Byrne, Irish Kings, lch. 34Charles-Edwards, Early Christian Ireland, lch. 198.  Lena chuid feachtas in éadan na nUlad sa bhliain 809 agus na Laigean sa bhliain 819, lig Aodh ar féin gur chosantóir na heaglaise é.

Bhí roinnt achrainn freisin idir Aodh agus comhluadar Cholm Cille, nuair a maraíodh Maol Dúin mac Ceann Faoladh, uachtarán Ráth Bhoth sa bhliain 817.  Chuaigh manaigh Cholm Cille chuig Teamhraigh an bhliain úd, ar intinn acu Aodh chur faoi choinnealbhá.AU 817.7, 817.8.  Is dócha go raibh baint éigin leis an t-imeacht seo agus an choimhlint idir Aodh agus Cineál Chonaill sa bhliain 815.Byrne, Irish Kings, lch. 162.  Sa bhliain 818 fosta, chuaigh Cuana, abb Lugmad, ar deoraíocht i Mumhan isteach le shrine of Naomh Mochta, ag teite ó Aodh.AU 818.4Byrne, Irish Kings, lch. 162.

Teaghlach
Bhí Aodh pósta le hEuginis ní Dhonnchadha Mhí (bás 802).Byrne, "Church and politics", lch. 658.  Rí Ailigh agus Ard-Rí ba ea a mac Niall Caille (bás 846) in am trátha. Rí Ailigh fosta ba ea mac eile leis, Maol Dúin.Byrne, Irish Kings, lch. 284, tábla 5Ó Corrain, Ireland before the Normans, lch. 180.

Foinsí
 Corpus of Electronic Texts


 Oxford Dictionary of National Biography
















Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 8ú haois
Catagóir:8ú haois in Éirinn
Catagóir:9ú haois in Éirinn
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Ailigh