Macha

Ba bhandia flaithis na hÉireann Ársa í MachaÓ hÓgáin, Dáithí. Myth, Legend & Romance: An encyclopaedia of the Irish folk tradition. Prentice Hall Press, 1991: ll. 284-285Green, Miranda, Celtic Goddesses: Warriors, Virgins and Mothers. British Museum Press, 1997: lch. 77 gaolta le Cúige Uladh, go háirithe le hEamhain Mhacha agus Ard Mhacha, a bhfuil ainmnithe aisti.Koch, John T. Celtic Culture: A Historical Encyclopedia. ABC-CLIO, 2006: lch. 1231

Tagann roinnt phearsa aníos i Miotaseolaíocht na nGael agus sa bhéaloideas, a chreidtear gurb an bandia céanna iad go bunúsach. Deirtear gurb í ar cheann de na triúr deirfiúacha darb ainm Mór-Ríoghain. Maraon le bandéithe flaithis eile, tá Macha gaolta leis an talamh, torthúlacht, ríogacht, cogadh agus capaill.Mac Cana, Proinsias. "The Goddesses of the Insular Celts ". Celtic Mythology. Hamlyn, 1970.

Sanasaíocht
Is amhlaidh go bhfraomhaítar an t-ainm ón Prota-Ceilteach *makajā.Prota-Ceiltis ar  Dúradh chomh maith gur tugadh Grian Banchure (Banúlacht) uirthi.Revue Celtique

Macha, iníon Phartholón
Luaitear Macha i ndán i Leabhar Gabhála na hÉireann mar iníon Pharthalán, ceannaire an chéad gabhál agus áitriú ar Éirinn tar éis an Díleann, cé nach bhfuil tada eile scríofa fúithi.Lebor Gabála Érenn §38

Macha, bean chéile Neimhidh
De réir foinsí áirithe, tá dara Macha ann, bean chéile Neimhidh, ceannaire an dara gabhál agus áitriú ar Éirinn tar éis an Díleann. Ba í an chéad duine de mhuintir Neimhidh a fuair bás in Éirinn – 12 bliana tar éis a dteachta, de réir Seathrúin Céitinne,Seathrún Céitinn, Foras Feasa ar Éirinn 1.7 12 lá de réir Annála na gCeithre Máistrí.Annála na gCeithre Máistrí M2850 Deirtear go bhfuil an cnoc a bhfuil sí curtha ann ainmnithe aisti, Ard Mhacha. Glanadh an choill thart timpeall an chnoic ag muintir Neimhidh agus tugadh 'Magh Mhacha ar an áit.

Macha, iníon Ernmais
Tagann Macha, iníon Ernmais na dTuath Dé Danann, aníos dána luathfhoinsí. Luaitear í go minic i dteannta lena triúr deirfiúracha, "Badhbh agus Mór-Ríoghain, darbh ainm Anand".Lebor Gabála Érenn §62, 64</ref> Meastar gur trí-bhandia iad triúr (le hainmneacha éagsúla), gaolta le cogadh.James MacKillop, Dictionary of Celtic Mythology, Oxford University Press, 1998, ll. 281–282 Sa Gluais Uí Mhaol Chonaire deirtear gurb í Macha "ar cheann de na trí morrígna", agus gurb é an Mesrad Machae (Measra Mhacha), ná "cinn na fir maraithe". De réir leagan an léimh chéanna in MS H.3.18, deirtear gur Badhbh í Macha, agus iad trís "mná na bhfiach dubh" a spreagann an cath.Angelique Gulermovich Epstein, War Goddess: The Morrígan and her Germano-Celtic Counterparts, Meán Fómhair, 1998, ll. 49–52. De réir Chéitinne go dearfa, is "bandéithe" iad,Seathrún Céitinn, Foras Feasa ar Éirinn 1.11 ach bhí sé de nós ag Críostaithe Gaelacha na meánaoise, an Phagánachta réamh-Chriostaí a chosc.

Deirtear gurbh é Balor a mharaigh Macha i rith an chatha in éadan na bhFomhórach.<ref name=LGE-60,62,64>Lebor Gabála Érenn §60, 62, 64Whitley Stokes (eag. & aistr.), The Second Battle of Moytura, lch. 101

Macha Mong Ruad
Ba í Macha Moing Rua (Sean-Ghaeilge: Mong Ruad), iníon Aodh Rua (Sean-Ghaeilge: Áed Ruad) an t-aon banríon amháin i liosta Ard-Ríthe na hÉireann.  Dháil a hathair an Ríogacht idir a cholanna ceathrair Díthorba agus Cimbáeth, seacht mbliana an seal. Agus Aodh marbh, d'éiligh Macha an Ríogacht le teacht arís a shealsa. Dhiúltaigh Díthorba agus Cimbáeth go suífeadh bean ar an ríchathaoir. Bhuaigh Macha sa chath a tharla dá bharr, agus maraíodh Díthorba. Phós sí Cimbáeth, agus roinn siad an Ríocht eatarthu. 

Chloígh Macha mic Dhíothorbha tar éis catha eile, agus theith siad go fásach Connacht. Chuaigh Macha féin ar a dtóir, faoi bhréagriocht lobhair. Bhuail sí iad duine ar dhuine agus iad ag iarraidh caidreamh collaí a bheith acu léi. Cheangail agus d'iompair sí iad go hUlaidh. Ba mhian leis na hUltaigh  iad a mharú, ach chuir Macha i ndaoirse iad agus chuir iachall orthu Eamhain Mhacha a thógáil mar phríomhchathair nua na nUladh. Tharraing sí na críocha lena heo nó dealg, agus dá bharr sa scéal seo, is é brí le Emain ná eo muin(éal).Eugene O'Curry, Lectures on the Manuscript Materials of Ancient Irish History, 1861, Appendix No. XXXVIII

Bhí Macha agus a chéile i réim ar feadh seacht mbliana, go dtí go bhfuair sé bás ag Eamhain Mhacha leis an bplá. Bhí sise féin i réim ar feadh ceithre bliana déag ina dhiaidh, nuair a mharaigh Rechtaid Rígderg í.Seathrún Céitinn, Foras Feasa ar Éirinn 1.27-1.28Annála na gCeithre Máistrí M4532-4546 

I bhfoinsí ar leith, faightear croineolaíochtaí ar leith dá réim:

 Lebor Gabála: le ré Ptolemy I Soter (323–283 RC).R. A. Stewart Macalister (eag. agus aistr.), Lebor Gabála Érenn: The Book of the Taking of Ireland Part V, Irish Texts Society, 1956, ll. 263-267
 Foras Feasa ar Éirinn: 468–461 BC,
 Annála na gCeithre Máistrí: 661–654 RC.

Scríobh Marie-Louise Sjoestedt fúithi: "In the person of this second Macha we discover a new aspect of the local goddess, that of the warrior and dominator; and this is combined with the sexual aspect in a specific manner which reappears in other myths, the male partner or partners being dominated by the female."

Macha, bhean chéile Chruinniuc
Ba í Macha, iníon Sainrithe mhic Imbaith bean chéile Chrunnchu, feirmeoir Uladh agus baintreach fir.  Tháinig Macha chuig a thigh agus gan labhairt, thosaigh sí ag dul i gcion tí. Go gairid, d'éirigh sí torrach.

Fad is a bhí siad le chéile, mhéadaigh maoin Chrunnchu.  Agus é ar tí dul chuig feis eagraithe ag rí na nUladh, thug Macha le fios go n-imeodh sí uaidh dá ndéarfadh sé aon ní fúithi, agus gheall sé nach ndéarfadh. Le linn rás na, ámh, mhaígh sé gurbh fhéidir lena bhean rith níos tapúla ná capaill an rí. D'ordaigh an rí go gcoinní Cruinniuc faoi phian bháis, nára mhór dó cur lena fhocal. Cé go raibh sí trom ar pháiste/í, gaireadh Macha chuig an bhfeis agus chuir an rí iachall uirthi rith in éadan na gcapall. Bhuaigh sí an rás, ach ag an deireadh lig sí scread le pian agus cúpla á sheoladh ar an saol aici; buachaill darbh ainm Fír, agus cailín darbh ainm Fial.https://archive.org/stream/revueceltique16pari#page/44/mode/1up As sin amach, de réir an scéil seo, ghlaodh áit an tsaolú Eamhain Mhacha (Cúpla Mhacha)."The Debility of the Ulstermen" 

As an drochmheas agus náire seo, chuir sí mallacht ar na hUlaidh feasta go laga iad — chomh thréith le bean seolta — nuair is déine an tólr orthu. Mhairfeadh an laige ar feadh cúig lae, agus an mhallacht naoi nglúin. Míníonn an scéal an fáth nach raibh fir na nUladh, ach amháin an laoch leathdhia Cú Chulainn, in ann seasamh in aghaidh an ionsaí sa Táin Bó Cuailnge''. Léiríonn an scéal gurbh fhéidir leis an mbandia Macha bheith díoltasachagus drochmheas léirithe di, agus conas is cúis tubaiste é drochrí mar rialtóir.Fee, Christopher and Leeming, David. The Goddess: Myths of the Great Mother. Reaktion Books, 2016.

Tá an Macha seo gaolta go háirithe le capaill. Is suntasach é b'fhéidir gur rugadh dhá bhromach  ag an am gcéanna agus Cú Chulainn, agus go raibh capaill carabaid aige darbh ainm Liath Mhacha. Cuirtear í go minic i gcomórtas le Rhiannon i Miotaseolaíocht na Breataine Bige.

Féach freisin
Cliodna
Grian
Mongfind

Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael
Catagóir:Tuatha Dé Danann
Catagóir:An Rúraíocht