Cúig Fichead

Is cluiche cártaí do bheirt imreoirí nó níos mó é Cúig Fichead.

B’iontach an caitheamh aimsire iad na cártaí sa 20ú haois, agus Cúig Fichead in Éirinn go háirithe. Bhíodh tithe ósta ann a mbíodh cluichí cártaí iontu chuile oíche sa tseachtain, agus bhítí ag imirt i dtithe cónaithe go leor faoin tuath.  Cúig fichead a imrítí in iarthar na tír, ach go raibh cluichí ann a raibh comhaireamh go 45 orthu.Ba mhór i gceist iad na cluichí cártaí freisin isteach faoin tír, ach fuist ba mhó a imrítí sa gceantar lár tíre, agus ba sna hallaí pobail a bhíodh  formhór na gcluichí.

Tá an cluiche 25 gaibhte chun deiridh in Éirinn.  Thángadar sin aníos leis an teilifís, púl, teileafón póca, na meáin shóisialta – saol de chineál eile uilig. D’athraigh saol na dtithe ósta tuaithe. Ach tá an cluiche 25 gaibhte coinnithe ag imeacht fós i gcúpla teach ósta sa taobh ó thuaidh de Chonamara agus tóir fós air soir Cois Fharraige.

 Rialacha 

 Dhá chárta is caoga, níl ról ag fear na gcrúb
 Na cultacha: Hart (♥), Muileata (♦), Triuf (♣), Spéireata (♠)
 Na ríchártaí: An Rí, An Bhanríon, An Cuireata (nó An Cuileata)

 Ord na gCártaí 
Socraíonn ord na gcártaí an bhfuil cárta amháin níos fearr ná cárta eile. I ngach roinnt, sin le rá gach lámh cártaí, tá culaith áirithe glactha mar chulaith an mháimh. Braitheann luach cárta ar a chulaith agus an bhfuil sé ina mhámh nó ina dhrámh.

Culaith an Mháimh
Hart ♥5 C A R B 10 9 8 7 6 4 3 2Muileata ♦5 C A♥ A♦ R B 10 9 8 7 6 4 3 2Triuf ♣5 C A♥ A♣ R B 2 3 4 6 7 8 9 10Spéireata ♠5 C A♥ A♠ R B 2 3 4 6 7 8 9 10

Culaith an Dráimh
Hart ♥R B C 10 9 8 7 6 5 4 3 2Muileata ♦R B C 10 9 8 7 6 5 4 3 2 ATriuf ♣R B C A 2 3 4 5 6 7 8 9 10Spéireata ♠R B C A 2 3 4 5 6 7 8 9 10

Mar sin
 I gculaith mháimh, is é cúig an mháimh an cárta is fearr i gcónaí, agus ina dhiaidh sin, an cuireata agus an t-aon hart.
 Ós rud é go bhfuil an cuireata an dara mámh is fearr, is féidir 'an mámh tánaiste' a thabhairt air.
 Tá an t-aon hart ina mhámh i gcónaí.
 Tabhair faoi deara go bhfuil aon an mháimh chun tosaigh ar an Rí, an Bhanríon, agus na cártaí uimhrithe.
 I gculaith dráimh, is é an Rí an cárta is fearr, agus an Bhanríon, an Cuireata agus na cártaí uimhrithe ina dhiaidh.
 Freisin, i gculaith dráimh, tabhair faoi deara go bhfuil an t-aon ar aon líne leis na cártaí uimhrithe, in aice le huimhir a dó.
 Mar gheall ar na cártaí uimhrithe, tá na huimhreacha arda níos fearr sna cultacha dearga agus a mhalairt sna cultacha dubha; an chuid is mó den dearg, an chuid is lú den dubh.
 Sna cultacha dráimh, is iad na cártaí is measa ná an t-aon muileata, an deich triuf, agus an deich spéireata.

 An Roinnt 
Suaitheann an déantóir (an fear nó an bhean ranna) na cártaí agus cuireann sé an paca chuig an t-imreoir ar a láimh dheis, ag tabhairt an seans dó an paca a ghearradh más mian leis. Ansin, roinneann an déantóir na cártaí, ó chlé go deis, trí chárta do gach imreoir ar dtús, agus ansin dhá chárta (nó dhá agus ansin trí), chun go mbeidh lámh cúig chárta ag gach imreoir. Cuireann sé an paca atá fágtha, ar an mbord, béal faoi, agus iompaíonn sé an cárta mullaigh. Is í culaith an chárta seo culaith an mháimh don lámh seo. 

Téann ord an déantóra ó chlé go deis - an t-imreoir ar chlé an déantóra, beidh seisean ina dhéantóir don chead lámh eile.

 An Robáil 
Más aon an cárta mullaigh, tógann an déantóir féin é. Murach sin, má tá aon an mháimh ag imreoir, tógann seisean é roimh am a  chéad imirt. Nuair a thógann duine an cárta mullaigh, tá air 'díol as' - tá air cárta eile a chaitheamh uaidh - cuirtear ar an mbord é, béal faoi in aice leis an bpaca. Tá an t-imreoir seo ‘ag robáil’.

Níl dualgas ar an té atá aon an mháimh aige an cárta mullaigh a robáil, ach tá air an deis a thapú roimh a chéad imirt.

 An Imirt 
Imrítear na cártaí ó chlé go deis. Is é an t-imreoir ar chlé an déantóra a chuireann tús leis an chéad imirt timpeall - deirtear go bhfuil an tabhairt aige. Tar éis cárta amháin a bheith imeartha ag gach imreoir, tá an imirt sin thart agus tá an imirt buaite ag an gcárta is fearr. Faigheann an buaiteoir cúig phointe. Tugann an buaiteoir an chéad imirt eile timpeall agus buann duine éigin an imirt sin and leantar mar sin. Tugtar cúig (nó cleas) mar ainm ar gach imirt timpeall.

Tar éis cúig imirt, tá an lámh thart. Má tá cúig fichead faighte ag éinne - má bhuaigh duine éigin gach cúig, is eisean buaiteoir an chluiche.  Ach, i bhfad níos minice, bíonn gá le lámh nó lámha eile, sula fhaigheann éinne cúig fichead san iomlán. Ag an bpointe sin, tá an cluiche thart.

 An Dath A Imirt 
Tá dath (i.e. culaith) faoi leith ag baint le gach imirt timpeall agus is í an tabhairt, an chéad cárta leagtha, a shocraíonn é sin. Tá ort cárta éigin a imirt in aghaidh an tabhairt seo.

Nuair is drámh í an tabhairt, agus an dath seo agat, tá ort an dath a imirt nó mámh a imirt. Mura bhfuil an dath agat, is féidir leat mámh a imirt nó cárta éigin eile. Tá an rogha agat mámh a imirt, bíodh an dath agat nó ná bíodh. Beidh an bua ag an gcárta datha is fearr nó ag an gcárta máimh is fearr. Buaileann an cárta máimh an cárta dráimh i gcónaí.

Nuair is mámh í an tabhairt, tá ort mámh a imirt, má tá mámh agat agus mura bhfuil tú dá cheilt. Tá cead na trí mhámh is fearr a cheilt, i.e. an cúig, an cuireata agus an t-aon hart, ach amháin sa chás go bhfuil an tabhairt níos fearr. Mar shampla, más deich an mháimh an tabhairt, is féidir leat do chuireata a cheilt ach más cúig an mháimh an tabhairt, tá ort do chuireata a imirt mura bhfuil mámh eile agat. Deir an seanfhocal ‘cuireata gan gharda, is ard a screadann sé’.

Mar gheall ar imirt an datha, bíonn an t-aon hart ag feidhmiú mar mhámh, ní mar hart.


 An dath a imirt, agus an lámh seo agat: ♥4, ♦C, ♣C 6 4 
An MámhAn TabhairtDo Rogha Cárta Idir Hart ♥♥10♥4Spéireata ♠♥10♥4Muileata ♦♥10♥4, ♦CTriuf ♣♥10♥4, ♣C 6 4Spéireata ♠♠</span>7cárta ar bithMuileata ♦♦10cárta ar bith, mar is féidir an Cuireata a cheiltMuileata ♦♦5♦C (ag screadadh)Triuf ♣♣B♣C 6 4Triuf ♣♠7cárta ar bithTriuf ♣♥A♣C 6 4

 Éagsúlacht Téarmaíochta 
 ag roinnt nó ag déanamh nó ag díol na gcártaí 
 an déantóir nó an fear ranna nó an bhean ranna nó an díoltóir
 an cárta mullaigh nó an cárta cinn
 cúig an mháimh nó an cíoná nó na cúig méara
 na cártaí a ghearradh nó a bhearradh nó a scamhadh nó a bhriseadh
 an chulaith nó an dath

 Caint Chúig Fichead 
 cuireata gan gharda is ard a screadann sé
 beir an chéad chúig agus tabhair an cíoná
 is mairg a thabharfadh an cuireata is an cíoná ar cheann
 ná lig cúig a lámhdhéanta leis (ná lig don díoltóir an chéad chúig a fháil)
 lámh máite, an seacht máite (máite: iolra 'mámh', dráite: iolra 'drámh')
 cuireata caoch (cuireata dráimh)
 cuireata agus cosaint (cuireata máimh agus cárta máimh eile mar gharda)
 cuireata lom nó cuireata ar lom (cuireata máimh gan gharda)

 Seanfhocail 
 súil le breith a chailleann an cearrbhach
 mura ndéana sé lá prátaí a bhaint, déanfaidh sé lá cártaí a imirt
 súil le cúiteamh a chailleas an cearrbhach
 ní fiú an t-aon triuf é
 ní fiú deich triuf é

 Féach freisin 

 Culaith imeartha
 Fuist

 Naisc Sheachtracha 
 Cur síos maith ar na rialacha, i mBéarla

 Tagairtí 

Catagóir:Cluichí cártaí‎
Catagóir:Cluichí Éireannacha
Catagóir:Cultúr na hÉireann