Maigh Dheilge

Paróiste sibhialta, paróiste Caitliceach Rómhánach Tugtar Paróiste Mhá Dheilge agus Ádh Mheáin ar an bParóiste Caitliceach Rómhánach, toghroinn agus sráidbhaile in iarthar Chontae Phort Láirge in Éirinn is ea Má Dheilge (Béarla: Modeligo, Magh Dheilge nó Maigh Dheilge De réir logainm.ie ach táim amharasach faoi. Is dóchúla gur seantuiseal tabharthach atá i gceist le maigh i nGaeilge tráth).

 Ainm 
De réir an bhéaloidis, ba é Naomh Deaglán a chéadbhaistigh "Magh Dheilge" ar an gceantar nuair a ghortaigh sé a mhéar agus é ag gabháil thart.

 Stair 
Tá íarsma de thrí chaisleán sa pharóiste. Tógadh Caisleán a' tSlé sa chéad leath den 15ú aoise agus b'ann a chónaigh taoiseach clann Mac Craith, Pilib sular tógadh Caisleán na Slaodaí sa bhliain [1628].

 Limistéar Mhá Dheilge 
 Bailte Fearann Paróiste Sibhialta Mhá Dheilge 
Tá 45 Baile Fearainn sa tsean-pharóiste sibhialta Mhá Dheilge agus 7,495 acra (3,033 heicteár) ann: 

 Uimhir  Baile Fearainn  Béarla  Acra Toghlimistéar Áitiúil ToghroinnParóiste Sibhialta1An Carragán (Mansfield)Carrigaun (Mansfield)189Dún GarbháinMaigh Dheilge (Dún Garbháin)Maigh Dheilge2An Gleann ÍochtarachGlen, Lower125Dún GarbháinMaigh Dheilge (Dún Garbháin)Maigh Dheilge3An Gleann UachtarachGlen, Upper96Dún GarbháinMaigh Dheilge (Dún Garbháin)Maigh Dheilge4An Lios RuaLisroe238Dún GarbháinMagh Dheilge (Dún Garbháin)Maigh Dheilge5Baile an Bhiocáire Theas	Vicarstown, South164Dún GarbháinMaigh Dheilge (Dún Garbháin)Maigh Dheilge6Baile an Bhiocáire ThuaidhVicarstown, North136Dún GarbháinMaigh Dheilge (Dún Garbháin)Maigh Dheilge7Baile Uí Chéirín ÍochtarachBallykerin, Lower125Dún GarbháinMaigh Dheilge (Dún Garbháin)Maigh Dheilge8Baile Uí Chéirín MéanachBallykerin, Middle183Dún GarbháinMaigh Dheilge (Dún Garbháin)Maigh Dheilge9Baile Uí Chéirín UachtarachBallykerin, Upper235Dún GarbháinMaigh Dheilge (Dún Garbháin)Maigh Dheilge10Caisleán a tSlé TheasMountaincastle, South184Dún GarbháinMaigh Dheilge (Dún Garbháin)Maigh Dheilge11Caisleán a tSlé Thuaidh Mountaincastle, North 165Dún GarbháinMaigh Dheilge (Dún Garbháin)Maigh Dheilge12Carraig an FhiolairEaglehill 215Dún GarbháinMaigh Dheilge (Dún Garbháin)Maigh Dheilge13Ceathrú an ChaisleáinCastlequarter64 Dún GarbháinMaigh Dheilge (Dún Garbháin)Maigh Dheilge14Cill LiathKilleagh 157 Dún GarbháinMaigh Dheilge (Dún Garbháin)Maigh Dheilge15Cnoc an CheatharnaighKnockacaharna310 Dún GarbháinMaigh Dheilge (Dún Garbháin) Maigh Dheilge16 Cnocán na gClócaí Knockaunnaglokee 205Dún GarbháinMaigh Dheilge (Dún Garbháin) Maigh Dheilge17 Currach na Slaodaí Sleadycastle 77 Dún GarbháinMaigh Dheilge (Dún Garbháin)Maigh Dheilge18	Tigh na CoilleWoodhouse104Dún GarbháinMaigh Dheilge (Dún Garbháin)Maigh Dheilge19 Tigh na laidhre  Tinalira  307Dún Garbháin Maigh Dheilge (Dún Garbháin) Maigh Dheilge20An Baile Nua  Newtown 172  Lios Mór  Maigh Dheilge (Lios Mór)  Maigh Dheilge21An Carragán (Hely)Carrigaun (Hely)73Lios MórMaigh Dheilge (Lios Mór)Maigh Dheilge22An Cúl RuaCoolroe125Lios MórMaigh Dheilge (Lios Mór)Maigh Dheilge23An Doire ÍochtarachDerry, Lower157Lios MórMaigh Dheilge (Lios Mór)Maigh Dheilge24An Doire UachtarachDerry, Upper157Lios MórMaigh Dheilge (Lios Mór)Maigh Dheilge25An Garrán ÍochtairGarraun, Upper68Lios MórMaigh Dheilge (Lios Mór)Maigh Dheilge26An Garrán UachtairGarraun, Lower141Lios MórMaigh Dheilge (Lios Mór)Maigh Dheilge27An Ghráig BheagGraigue Beg99Lios MórMaigh Dheilge (Lios Mór)Maigh Dheilge28An Ghráig MhórGraigue, More195Lios MórMaigh Dheilge (Lios Mór)Maigh Dheilge29An Pháirc MhórParkmore63Lios MórMaigh Dheilge (Lios Mór)Maigh Dheilge30Bán na bhFionnógBawnnavinnoge235Lios MórMaigh Dheilge (Lios Mór)Maigh Dheilge31Bóthar a' MhuillinnBoherawillin289Lios MórMaigh Dheilge (Lios Mór)Maigh Dheilge32	Ceathrú an Teampaill	Churchquarter103Lios Mór Maigh Dheilge (Lios Mór) Maigh Dheilge33	Cnoc an  Gharráin (Sergeant)	Knockgarraun (Sergeant) 59 Lios MórMaigh Dheilge (Lios Mór)Maigh Dheilge34 Cnoc an Gharráin (Hely) Knockgarraun (Hely)109  Lios MórMaigh Dheilge (Lios Mór)Maigh Dheilge35 Cnoc na gCaorach Knocknageragh 54 Lios Mór Maigh Dheilge (Lios Mór) Maigh Dheilge36 Gráig  an Bhurra Graigueavurra 203	Lios Mór  Maigh Dheilge (Lios Mór)	Maigh Dheilge37 Scairt Mhaighe Dheilge (Hely) Scart (Hely) 95Lios MórMaigh Dheilge (Lios Mór) Maigh Dheilge38 Scairt Mhaighe Dheilge (Sergeant) Scart (Sergeant)76  Lios MórMaigh Dheilge (Lios Mór)  Maigh Dheilge39 Sliabh na Scairte  Scartmountain 1209 Lios MórMaigh Dheilge (Lios Mór) Maigh Dheilge40 Stéig Bhrád  Staigbraud  53  Lios Mór Maigh Dheilge (Lios Mór)  Maigh Dheilge41Tigh an tSrutháinBrooklodge52Lios MórMaigh Dheilge (Lios Mór)Maigh Dheilge42Tigh na Carraige Rockfield131Lios MórMaigh Dheilge (Lios Mór)Maigh Dheilge43Baile na gCléireachBallynagleragh70Dún GarbháinSeisceannánMaigh Dheilge44 Linn an Fhuaráin Laganoran 161Dún Garbháin Seisceannán Maigh Dheilge45An TuarToor	67Lios Mór?Maigh DheilgeIomlán  7,495  

 Bailte Fearann Paróistí Sibhialta Eile i dToghroinn Ceantair Mhá Dheilge 

Nuair a cruthaíodh na Toghranna Ceantair éagsúla sa bhliain 1838, áiríodh dhá bhaile fearainn ó pharóiste shibhialta Mhá Dheilge i dToghroinn Ceantair Sheisceannáin (Linn an Fhuaráin agus Baile na gCléireach, 231 acra). Áiríodh na bailte fearann eile i bparóiste sibhialta Mhá Dheilge i dToghroinn Ceantair nua Mhá Dheilge mar aon le 11 baile fearainn ó pharóiste shibhialta eile:

 Uimhir  Baile Fearainn  Béarla  Acra Toghlimistéar Áitiúil ToghroinnParóiste Sibhialta 1	An Cheathrú GharbhCarrowgarriff150Dún GarbháinMaigh Dheilge (Dún Garbháin)Coilligeán2	An Cheathrú Gharbh BheagCarrowgarriff Beg145Dún GarbháinMaigh Dheilge (Dún Garbháin)Coilligeán3	An Cheathrú Gharbh MhórCarrowgarriff More321Dún GarbháinMaigh Dheilge (Dún Garbháin)Coilligeán4	Cnoc an Phaoraigh ÍochtarachKnockanpower, Lower471Dún GarbháinMaigh Dheilge (Dún Garbháin)Coilligeán5	Cnoc an Phaoraigh UachtarachKnockanpower, Upper358Dún GarbháinMaigh Dheilge (Dún Garbháin)Coilligeán6	An Baile Árd	Ballyard84	Lios MórMaigh Dheilge (Lios Mór)An Teampall Geal7	Baile Nicoláis / Baile na TónaNicholastown46Lios MórMaigh Dheilge (Lios Mór)An Teampall Geal8	Baile Uí CháinBallyhane133Lios MórMaigh Dheilge (Lios Mór)An Teampall Geal9	Cill Chloithir / Cill CluthmharKilclogher222Lios MórMaigh Dheilge (Lios Mór)An Teampall Geal10	Clais na gCoiníníClashnaboneen247Lios MórMaigh Dheilge (Lios Mór)An Teampall Geal11	Maigh Gheithe	Magaha312Lios MórMaigh Dheilge (Lios Mór)An Teampall Geal

 Bailte Fearann Paróiste Sibhialta Leic Dhobhráin i bParóiste Caitliceach Rómhánach Mhá Dheilge 

Tá Paróiste Caitliceach Rómhánach Mhá Dheilge i gcomhcheangal le Paróiste Caitliceach Rómhánach Ádh Mheáin agus, gan aon stádas sibhialta, níl teorainneacha an aontais leagtha amach chomh daingean is atá teorainneacha an tsean-pharóiste shibhialta nó an Toghranna Ceantair. É sin ráite, mar aon le cuid mhaith de na bailte fearann thuas, tá baint ag cuid mhaith de na bailte fearann seo leanas atá i bparóiste sibhialta Leic Dhobhráin le Paróiste Caitliceach Rómhánach Mhá Dheilge:

Uimhir Baile Fearainn Ainm Malartach Béarla AcraToghlimistéar Áitiúil Toghroinn Paróiste Sibhialta1Broe (Leic Dhobhráin)Broemountain (Lickoran)387Lios MórBéal na MoltLeic Dhobhráin2Deighric	Dyrick244Lios MórBéal na MoltLeic Dhobhráin3Fearnán ÍochtarachFarnane, Lower594Lios MórBéal na MoltLeic Dhobhráin4Fearnán UachtarachFarnane, Upper233Lios MórBéal na MoltLeic Dhobhráin5Ladhar AitinnLyrattin594Lios MórBéal na MoltLeic Dhobhráin6Leic DhobhráinLeic UaráinLickoran215Lios MórBéal na MoltLeic Dhobhráin7Sliabh Leic DhobhráinSliabh Leic UaráinLickoran Mountain96Lios MórBéal na MoltLeic Dhobhráin

 Oideachas 

Bunaíodh Scoil Náisiúnta Mhá Dheilge sa bhliain 1867, ach téann traidisiúin na scolaíochta sa pharóiste níos faide siar. De réir tuarascála an Choimisiúin Ríoga a cuireadh ar bun sa bhliain 1832, bhí ceithre scoil sa pharóiste ag an am agus 343 dalta cláraithe iontu – idir 230 buachaill agus 113 cailín.Phelan, Micheál (1995), Modeligo/Affane Travelling in time Midleton, Co. Cork: Litho Press Co.

Ar an gcéad lá de mhí Iúil 1867, chuaigh ceann de na scoileanna sin, Scoil Mhagh Dheilge, faoi choimirce Córas na Scoileanna Náisiúnta. Dhún na scoileanna eile agus as sin amach d'fhreastail Scoil Náisiúnta Mhá Dheilge ar an bpobal áitiúil.

Tógadh príomhfhoirgneamh scoil an lae inniu sa bhliain 1958. Ar dtús ní raibh ach dhá sheomra ranga agus beirt mhúinteoirí sa scoil. Tógadh seomra eile ranga agus seomra ilfhóinteach sa bhliain 1979, agus leabharlann/seomra ríomhaireachta sa bhliain 1998. Sa la atá inniu ann (Eanáir 2008) tá triúr múinteoirí agus cúntóir riachtanas spesialta amháin sa scoil agus 72 dalta a múinteoireacht acu.

Is mór an difríocht idir saol dalta an lae inniu agus dalta na seanscoile a tógadh sa bhliain 1830 agus a leagadh sna h80í. Bhí dhá urlár sa tseanscoil. Bhí na buachaillí ar an mbunurlár agus na cailíní ar an gcéad urlár. Bhí seacht mbinse i scoil na mbuachaillí agus sé mbinse i scoil na gcailiní agus iad go léir deich dtroigh ar fad. I mí Lúnasa 1869, bhí 254 dalta cláraithe sa scoil, idir 120 buachaill agus 134 cailín cé gurbh iondúil 187 dalta a bheith i láthair sna sé mhí roimhe sin.Phelan, Micheál (1995), Modeligo/Affane Travelling in time Midleton, Co. Cork: Litho Press Co. ach féach uimhir na ndaltaí atá cláraithe sa scoil sa bhliain 1871 sa tábla thuas de réir na foinse céanna.

Líon na ndaltaí ag freastal ar Scoil Náisiúnta Mhá Dheilge:

 Bliain  Buachaillí  Cailíní  Iomlán 1871  45  47  92 1881  30  35  65 1891  46  32  78 1922  36  43  79 1937  35  34  69 1946  31  32  63 1954  41  19  60 1968  21  27  48 2003      51 2007      72

 Creidimh 

Tá eaglais Chaitliceach sa pharóiste, Eaglais Naomh Mhuire, a tógadh sa bhliain 1816. Tá fothracha de sheaneaglais gar di, ach níl aon eolas faoi. Tá tobar beannaithe suite tamall gearr ón eaglais i gCnoc an Ghéaráin.  Tugtar Tobar Mhuire nó Lady's Well ar an tobar.

 Spórt agus Áiseanna Spóirt 

Tá páirc imeartha an phobail, seomraí feistis agus ionad an phobail suite in aice le Abhainn an Fhinnisc thíos an bhóthair ón eaglais Chaitliceach. Thosaigh ar fhorbairt na páirce imeartha sa bhliain 1988 agus imríodh an chéad chluiche an bhliain dár gcionn. Tógadh an t-ionad agus na seomraí fesitis idir 1991 agus 1992. Osclaíodh go hoifigiúil iad sa bhliain 1994. Sa bhliain 1998, osclaíodh síneadh nua a bhfuil stáitse ann.http://modeligo.tripod.com/modeligocommcentre.html

Tá cúirt liathróid láimhe suite in aice na heaglaise chomh maith. Níl an chúirt, a tógadh sa bhliain 1935, in úsáid a thuilleadh.

 Cumann Lúthchleas Gael Mhá Dheilge 
Athbhunaíodh Cumann Lúthchleas Gael Mhá Dheilge sa bhliain 1977. Bunaíodh cumann ar dtús sna 40 í ach theip air.http://modeligo.tripod.com/modeligogaa.html Tá na gradaim seo leanas ag an gcumann:

 Curaidh Peil Shóisearach an Iarthair: 1986, 1990, 1992, 1996, 2007
 Curaidh Peil Shóisearach an Chontae: 1996
 Curaidh Iománaíocht Shóisearach 'B' an Iarthair: 1986, 1991,
 Curaidh Iománaíocht Shóisearach an Iarthair: 2008
 Curaidh Iománaíocht Shóisearach an Chontae: 2008

 Cumann Lúthchleas Gael Naomh Bríd 
Sa bhliain 1986, tháinig C.L.G. Mhá Dheilge agus C.L.G. Naomh Mhuire/Sliabh gCua le chéile agus bunaíodh Cumann Lúthchleas Gael Naomh Bríd. Téann C.L.G. Naomh Bríd san iomaíocht i gcomórtais faoi sé bliana déag amháin. Roimhe seo, bhíodh deacrachtaí ag an ndá chumann foireann iomlán a sheoladh ar an bpáirc imeartha. Seo leanas gradaim an chumainn go dtí seo:

 Curaidh Iománaíocht an Iarthair faoi 12: 1988, 2004, 2010
 Curaidh Pheil an Iarthair faoi 16: 1989, 1995, 1998
 Curaidh Iománaíocht Mhionúrach an Iarthair: 1990, 1994
 Curaidh Pheil Mhionúrach an Iarthair: 1990, 1991
 Curaidh Craobhchomórtas Mionúrach Phort Láirge: 1991
 Curaidh Pheil an Iarthair faoi 14: 1992
 Curaidh Iománaíocht an Iarthair faoi 16: 1994, 1995, 2001, 2006
 Curaidh Pheil an Iarthair faoi 12: 1995, 1996, 1997, 2002, 2005
 Curaidh Iománaíocht Talún an Iarthair faoi 11: 2002, 2006, 2007
 Curaidh Iománaíocht an Chontae faoi 12: 2004, 2010
 Curaidh Pheil an Chontae faoi 12: 2005

 Daoine mór le rá 
 Donnchadh Ruadh Mac Conmara (1715–1810) – Faoi 1741, bhí scoil ar bun aige i gCarraig an Chodlata i Maigh Dheilge
 Francis Hearne (1747–1801) – Diagaire caitliceach agus saoi teangacha as Doire i Maígh Dheile é.  Bhí tionchar aige ar litríocht na bPléimeannaach.
 Patrick Denn (1756–1828) – múinteoir agus file as an gChúil Rua i Maigh Dheilge é.   Foilsíodh an leabhar The Catholic Children's Religious Primer sa bhliain 1858 agus Eachtra an bháis sa bhliain 1899.
 John O'Daly (1800–1878) scríbhneoir, eagarthóir, scríobhaí, file, díoltóir leabhar, foilsitheoir agus bailitheoir lámhscríbhinní. B'as Fearnán ó dhúchas é.

 Tagairtí 

Catagóir:Bailte i gContae Phort Láirge