Yolngu Matha

Tugtar Yolŋu Matha (yolŋu = daoine; matha = teanga) mar ainm coiteann ar theangacha na Yolngu (Yolŋu), Bundúchasaigh Thír Arnhem in oirthuaisceart na hAstráile. Tá na teangacha seo ar na cinn is láidre de na teangacha Bundúchasacha, agus tá baint acu le cultúr bríomhar a chuireann sé féin in iúl trí dheasghnátha agus ealaín ar leith. 

 Cineálacha agus canúintí 

Tá isteach is amach le sé theanga in Yolngu Matha agus tuiscint ag a gcuid cainteoirí ar a chéile. Tá na teangacha roinnte i dtimpeall tríocha cineál agus, b’fhéidir, dhá chanúint déag a bhfuil a ainm féin ar gach ceann acu. Deir Dixon go bhfuil an méid a leanas ann:Dixon, R. M. W., Australian Languages: Their Nature and Development, Cambridge University Press 2002: http://www.cambridge.org/catalogue/catalogue.asp?isbn=0521473780|page=xxxvi

 Dhangu 
 Dhaŋu 
 Nhaŋu/Jarnango (Golpa) 
 Djaŋu 
 Dhuwal 
 Dhuwal (Dhay'yi, Gupapuyngu) 
 Ritharrŋu 
 Djinang 
 Djinaŋ 
 Djinba 

Deir Bowern (2011) gur teangacha ar leith iad na cinn atá idir lúibíní.

 Focail, fuaimniú agus comhréir 

 Gutaí 

Córas trí ghuta atá ag Yolŋu Matha, mar is coitianta i dteangacha Bundúchasacha.

Guta gearrGuta fadaa ä i e u o 

 Consain 

Córas casta consanach atá ag Yolŋu Matha. Tugtar suntas do "rr" (/r/), consan nach rolladh fada é ach cnag. 

 Imeallach Laimineach Rinnchonsan stop scornáin Déliopach Coguasach Carballach Déadach Ailbheolach AislúbthaStopchonsanp, b k, g tj, dj th, dh t, d ,   '  Srónachm  ŋ  ny nh  n  Tríleach rr Taobhach l  Neasach w y r 

 Réimniú 

Tá ceithre réimniú ag na briathra. Is é an bhunfoirm an aimsir chaite. Nasctar na réimnithe seo lena lán míreanna eile chun córas casta na n-aimsirí, na modhanna agus na ngnéanna a chruthú. Is féidir an dara foirm a úsáid mar ordú. Úsáidtear an tríú foirm le haghaidh gníomhartha a tharla cheana agus an ceathrú foirm mar ghnáthláithreach. Athraíonn an dara foirm, an tríú foirm agus an ceathrú foirm de réir dheireadh na bunfhoirme, mar a leanas: 

 Grúpa  Deireadh  Bunfhoirm  An dara foirm  An tríú foirm  An ceathrú foirm  Gaeilge   1.  djäma djäma  djäma  djäma oibrigh  2.  –a ’uka ‘uki  ‘ukana  ‘ukanha(ra)* ith, ól  3.  –i marrtji marrtji  marrtjina  marrtjinya(ra) téigh, siúil  4.  –un mukthun mukthurru  mukthurruna  mukthuna(ra) ciúnaigh  5.  –ma  nhäma nhäŋu  nhäŋala  nhänha(ra) feic, féach  6.  –irri wandirri wandi  wandina  wandinya(ra) rith  7.  –an gurrupan gurrupulu  gurrupara  gurrupana(ra) tabhair 

 Tig le cainteoir -ra (atá idir lúibíní) a úsáid nó a fhágáil ar lár mar is toil leis. Is gnách é a fhágáil ar lár mura bhfuil iarmhír le cur leis an mbriathar.Lowe

 Forainmneacha 

ŋarra(nydja) – mé (treisíonn -nydja an focal atá roimhe)
nhe – tú
ŋunha – sí/sé, í/é

ŋali – sinn beirt (cuimsitheach)
ŋilinyu – sinn beirt (agus daoine eile eisiata)
ŋilimurru – sinn triúr nó níos mó (cuimsitheach)
ŋanapurru – sinn triúr nó níos mó (agus daoine eile eisiata)

nhuma – sibh 

manda – siad/iad beirt
walala – siad/iad - triúr nó níos mó

Tá mórán iarmhíreanna ann. Ag seo roinnt acu: 

-lili – i dtreo
-miriw - gan
-mirri - i seilbh (ruda), ag coinneáil
-ŋura – ag, in aice le
-ŋuru – ó
-wu - le haghaidh, ag baint le

Ní dhéanann na briathra tagairt don aimsir iontu féin. Cuirtear an láithreach in iúl le yukurra agus an fáistineach le yurru.

Wanhamala nhe marrtji yukurra? - "cá (i dtreo)+ tú + dul + (aimsir láithreach)" -Cá bhfuil do thriall anois?

Bala ŋarranydja yukurra marrtji rangilili - "go dtí + mé + (aimsir láithreach) + dul + trá+go dtí" - Táim ag dul go dtí an trá. 

Tá solúbthacht ag baint leis an gcomhréir:

Djäma ŋarra yukurra – “i mo shuí + mé + faoi láthair” – Ag obair atáim.
Nhina walala yukurra – “ina suí + iad + faoi láthair” – Ina suí atá siad.

 Focail 

Roinnt focal a thugann léargas ar shaol agus mheon na Yolngu:

 baldhurr' – comhartha a dhéantar ar an talamh agus lorg coise air mar threoir do dhaoine eile
 balpalyun
1 maidí a chuimilt dá chéile chun tine a adhaint
2 laghairt ag rith suas crann
 barraŋga'yun - buíochas a ghabháil arís agus arís eile, óráidí a fhreagairt le moladh
 biŋgipiŋgiyun – corraí roimh dhúiseacht
 buku-butmarama – cnámha na marbh a thabhairt ar ais go dtí a dtír féin
 däpthun – slua ina suí, iad ag caint nó ina dtost
 dhä-märranhamirri – bia a shacadh go gasta sa bhéal
 gadipindi – siúl trí uisce go glúin
 galŋa-dharrada – duine atá go maith chun fanacht i mbun oibre
 galŋa-dharrwa – duine nach bhfuil de ghus ann fanacht i mbun oibre
 lät-yätjirri – gan é a bheith ar do chumas siúl le teann péine 
 lirra-garrpin – duine a thimpeallú chun teacht roimhe
 liya-marrkuwarra – rud a choinneáil ar d’intinn ach gan a bheith cráite aige
 nyamanyamayun – imeacht fánach an éisc in uisce atá ag dul i ndísc
 ŋäliŋali – áit shuaimhneach
 ŋapa-lakarama – do chiontacht féin a cheilt trí choir a chur i leith duine eile atá ciontach freisin
 rirriwul
1 tine a d’imigh in éag
2 eitleán ag tuirlingt
 walanyawalanya – duine a chuireann bailchríoch ar rud go críochnúil gasta.
 wäliyan - bean a rug cúigear clainne nó níos mó
 waŋarr – na neacha sinseartha is túisce a chónaigh sa domhan agus a ndearnadh éin, ainmhithe agus rudaí eile díobh

 Acmhainní teanga 

 Yolngu.net: gramadach, foclóir, stair  
 Munuŋgiritj, Raymattja; Stockley Trevor (eagarthóirí). Yolŋu-Matha: An introduction to Gumatj and related languages in N.E. Arnhem Land. Yirrkala Community School Literature Production Centre, 1985, 1987, 1992. 
 Foclóirí le Beulah Lowe, David Zorc agus Michael Christie. 
 Graiméir le Jeffrey Heath, Frances Morphy, Melanie Wilkinson agus eile.

 Féach freisin 
 Teangacha Bundúchasacha na hAstráile

 Tagairtí 

 Naisc sheachtracha 

 Blag faoi Yolngnu Matha 
 Aboriginal Resource and Development Services (ARDS)  
 Ollscoil Charles Darwin, Darwin, Northern Territory: cúrsa in Yolŋu Matha  
 ARDS Rhombuy Dhäwu: Focloir dlí Béarla-Yolngu Matha ar líne   
 Lowe, Beulah, Yolngu - English Dictionary, ARDS Inc., September 2004 
 Trudgen, Richard, Why Warriors Lie Down & Die  , ARDS, Darwin, 2000. 
 Yolngu Matha á labhairt   
 Scéal ar Radio National (Australian Broadcasting Corporation - ABC) 
 Dlí Madayin in Yolŋu Matha agus i mBéarla

Catagóir:Teangacha na hAstráile