Damhsa Gaelach

Tá damhsa Gaelach mar chuid de chultúr agus oidhreacht na hÉireann. Baineann daoine ar fud an domhain taitneamh as damhsa Gaelach. 

mion|Damhsa Gaelach|297x297px

 Stair 
Gach seans go raibh damhsa págánach á chleachtadh ag na Ceiltigh, cosúil leis an Sean-nós.Celtic Steps. (2019). The History of Irish Dance. Ar fáil: https://www.celticsteps.ie/our-story/the-history-of-irish-song-music-dance/. Dáta rochtana: 30/03/2019.Claddagh Design. (2017). Everything you Need to Know about Irish Dancing. Ar fáil: https://www.claddaghdesign.com/history/everything-need-know-irish-dancing/. Dáta rochtana: 28/03/2019.  Tharla na damhsaí ag deasghnátha reiligiúnacha is dócha.  B'fhéidir go raibh an 'fheis' mar chuid mhór den saol do na Ceiltigh (damhsa, ceol, ealaín, agus scéalaíocht na gnéithe den 'fheis').   

Sa dara haois déag tháinig na Normannaigh go hÉirinn.  Thug siad isteach damhsa ar a dtugtar an ‘Carol’. Dhéanfadh an ceannaire chanadh, agus bhí na daoine ag damhsa timpeall air.Flynn, Arthur (1998). Irish Dance. US: Pelican Publishing Company.  San am atá caite, ba iad na píoba agus na cláirseacha na huirlisí ceoil ba choitianta.   

Tháinig an mháistir rince ar an bhfód san 18ú haois b'fhéidir. Ba charachtar fuinniúil agus bríomhar é, agus thaistil sé ar fud na tíre ó shráidbhaile go sráidbhaile, ag tabhairt ceachtanna do na tuathánaigh.  Bhí tionchar tábhachtach aige ar an damhsa.  D'fhan sé le teaghlach áitiúil ar feadh cúpla seachtain de ghnáth.BBC. (2009). A Short History of Irish Dance. Ar fáil: http://www.bbc.co.uk/irish/articles/view/741/english/. Dáta rochtana: 28/03/2019. 

 Conradh na Gaeilge 
Bhunaigh Eoin Mac Néill, Dubhghlas de hÍde agus Eoghan Ó Gramhnaigh Conradh na Gaeilge in 1893  Bhí tionchar ag an eagraíocht ar athbheochan na Gaeilge sa naoú haois déag.  Ba é an teanga a chaomhnú mar an phríomhaidhm ar an eagraíochtVan Essen, Geraldine (2006). Attitudes of Anglo-Irish Writers to the Irish Language. Netherlands: Doctoraal Celtic Studies..  Ach, theastaigh sé cultúr, spórt agus damhsa na hÉireann a athnuachan.  D'eagraigh an Conradh comórtais fhoirmiúla, ceachtanna agus rialacha den damhsa Gaelach. 

Bunaíodh ‘An Coimisiún le Rincí Gaelacha’ i 1930.  Tá an Coimisiún freagrach as damhsa Éireannach a fhorbairt agus a chur chun cinn. Soláthraíonn sé cáilíochtaí do mhúinteoirí agus do mholtóirí.  Tá brainsí aige ar fud an domhain.  Gach bliain, eagraíonn é Craobh an Domhain.  Múineadh damhsaí grúpa ag cruinnithe Chonradh na Gaeilge.  Ba iad Ballaí Luimnigh agus Ionsaí na hlnse samplaí de na damhsaí grúpa.   Brennan, Helen. (1994). Reinventing Tradition: the boundaries of Irish dance. Ar fáil: https://www.historyireland.com/18th-19th-century-history/reinventing-tradition-the-boundaries-of-irish-dance-by-helen-brennan/. Dáta rochtana: 30/03/2019..

 Ceol 
Mar a luaitear, i measc na n-uirlisí ceoil traidisiúnta damhsa Gaelach bhí an chláirseach, an phíb mhála, nó díreach ag canadh.  Ach, sa lá atá inniu ann, tá na damhsaí níos casta.  Mar sin de, tá go leor uirlisí ceoil in úsáid, mar shampla an fhidil, an bodhrán, an fheadóg stáin agus an consairtín. Nuair a bhíonn damhsóir ag iomaíocht i rince aonair, bíonn uirlis ceol aonair ag gabháil leo, go ginearálta.

Cuireadh damhsaí grúpa le chéile ar an gcaoi seo.  Ghlac gach duine páirt i ndamhsaí an ghrúpa.   

 Feisteas damhsa Gaelach 
Go ginearálta, caitheann damhsóirí fireanna léine, dílseoidh agus an carbhat le brístí dorcha.  Ar an lámh eile, caitheann damhsóirí ban gúnaí speisialta.  Tá a n-éadaí ranga féin ag gach scoil damhsa Gaelach, freisin.  Tá na gúnaí díreach os cionn na glúine agus pléadáilte, le muinchillí fada agus dearadh éigin spreagtha Ceilteach.  Caithfidh cailíní a gcuid gruaige a chur ina fáinní.
   Eagraíochtaí Éagsúla 
Tá go leor eagraíochtaí ar fud an domhain inniu.  Cruthaítear roinnt eagraíochtaí chun na traidisiúin agus an cultúr a choinneáil beo. Déantar eagraíochtaí eile a bhfuil spriocanna acu chun mic léinn a bheith san iomaíochtIrish Dance Today. (2019). Irish Dance Organisations. Ar fáil: http://www.irishdancetoday.com/irish-dance-organizations/. Dáta rochtana: 01/04/2019..

An Coimisiún le Rincí GaelachaAn Coimisiún Le Rincí Gaelacha. (2017). History of An Coimisiún le Rincí Gaelacha. Ar fáil: http://www.clrg.dance/index.php/en/about-us/history-of-an-coimisi%C3%BAn-le-rinc%C3%AD-gaelacha.html. Dáta rochtana: 01/04/2019.

 Bhunaigh Conradh na Gaeilge “An Coimisiún le Rincí Gaelacha” (The Irish Dancing Commission) i 1930.  Is é an damhsa Gaelach a chur chun cinn mar an phríomhaidhm ar an eagraíocht, na céilithe agus na grúpaí san áireamh.  Chomh maith, teastaíonn sé an teanga a coimeád beo.  Is é an eagraíocht is sine é le haghaidh damhsa iomaíoch.  Tá tionchar aige ar go leor tíortha — An Ríocht Aontaithe, Meiriceá Thuaidh, an Astráil, ar fud mhór-roinn na hEorpa, san Afraic Theas agus chomh fada le Meiriceá Theas.  Sna 1960í, chruthaigh an Coimisiún Craobh an Domhain, mar thoradh, leathnaigh sé go mór le spéis ar fud an domhain.

An Comhdháil na Múinteoirí le Rincí GaelachaWikipedia. (2019). Comhdháil na Múinteoirí le Rincí Gaelacha. Ar fáil: https://en.wikipedia.org/wiki/Comhdh%C3%A1il_na_M%C3%BAinteoir%C3%AD_le_Rinc%C3%AD_Gaelacha. Dáta rochtana: 01/04/2019.

 Tugtar An Chomhdháil air freisin (The Congress of Irish Dance Teachers).  Bunaíodh é i 1969.  Scartha sé ón gCoimisiún Le Rincí Gaelacha, a bheith ina eagraíocht neamhspleách.  Sa lá atá inniu ann, is é an dara heagraíocht is mó é.  Eagraíonn sé Craobh an Domhain gach bliain freisin.  Léiríonn sé leasanna na múinteoirí damhsa ina chuid próiseas cinnteoireachta.

Cumann Rince NáisiúntaCumann Rince Náisiúnta . (2019). CRN About Us. Ar fáil: http://www.crn.ie/. Dáta rochtana: 01/04/2019.

 Bhunaigh dhá mhúinteoir déag Cumann Rince Náisiúnta i 1982.  Ba Ita Cadwell ar dhuine de na baill bhunaidh.  Chreid sí gur chóir go mbeadh cead ag gach duine damhsa a dhéanamh.  Is é a mana: “Do not do to others what you would not like done to you”.  Cuireann sé ar chumas damhsóirí ó gach eagraíocht dul san iomaíocht.  Leathnaigh sé síos trí na blianta, tá múinteoirí anois aige i Sasana, in Albain, sa Bhreatain Bheag, san  Ísiltír, sa Bheilg, sna Stáit Aontaithe agus san Astráil. 

Cumann Rince Dea MheasaCumann Rince Dea Mheasa. (2019). CRDM About Us. Ar fáil: http://www.crdm.ie/. Dáta rochtana: 01/04/2019.

 Is eagraíocht óg, dinimiciúil agus gairmiúil í 'An Cumann Rince dea Mheasa'.  Is í an aidhm atá leis a cuid ball a thacú agus an damhsa Gaelach a chaomhnú.  Bhunaigh ochtar múinteoir é.  Bhí comhsprioc acu.

World Irish Dance AssociationWIDA. (2019). World Irish Dance Association About. Ar fáil: http://www.irish.dance/. Dáta rochtana: 01/04/2019.

 Is eagraíocht óg í "WIDA" (The World Irish Dance Association) a bunaíodh chun Damhsa Gaelach a chur chun cinn agus a fhorbairt do ghnó.  Tá sé suite ar mhórthír na hEorpa.  Eagraíonn sé ceardlanna, comórtais agus scrúduithe chun cabhrú le suim a chur chun cinn agus caighdeán a fhorbairt i nDamhsa Gaelach.  Is eagraíocht neamhbhrabúis í.  Bunaíodh é i 2004.  Cuireann sé atmaisféar cairdiúil fáilteach ar fhail.  Faoi láthair, tá sé bunaithe in aon tír is fiche.

 Damhsaí Éagsúla 
Tá dhá phríomhchineál gnáthaimh damhsa Gaeilge ann: gnáthaimh chéilí agus gnáthaimh shean-nóis.  I ngach cás, tá an stíl fhoirmiúil, gan mórán gluaiseachta fisiciúla, agus céimeanna tapa beachta.  San 18ú agus sa 19ú haois ní bheadh mórán spáis ag daoine: i dteach tábhairne tuaithe beag nó ag damhsaí scioból.

Céilí

 Ba é seo an cineál damhsa Gaelach ba choitianta.  Tá beirt ar a laghad, agus nach mó ná seisear déag duine páirteach sa damhsa.  Ba thábhacht mhór iad do mhuintir na hÉireann.  D'fheidhmigh siad mar fheidhm shóisialta thábhachtach do chruinniú cairde, roimh an teilifís agus an raidió.  Chomh maith, tharla damhsa ag crosbhóthar, go minic.  D'oibrigh siad mar imeachtaí sóisialta do chomharsana bualadh leo.

Sean-nós (amhránaíocht)

 Tá baint mhór ag damhsa ar an sean-nós le Conamara, ciallaíonn sé damhsa ‘seanstíl’.  Tá an cineál damhsa seo íseal ar an talamh.  Maidir le damhsa ar an sean-nós, déantar gach céim a rince faoi dhó, uair amháin le gach cos, agus níl na hairm chomh docht i gcomparáid le gnáthaimh eile.  Tagann gach cineál damhsa i gceann amháin de dhá chatagóir: bróga boga nó bróg chrua.  Damhsaí i mbróga boga: an ríl, an port luascach agus an port singil / Damhsaí i mbróga crua: an cornphíopa agus an port trom.

 Comórtais 
Roinntear comórtais de réir aoise agus suímh, idir chomórtais chontae agus chomórtais réigiúnacha agus náisiúnta.  Scóráiltear damhsóirí ar theicníc, ar uainiú agus ar fhuaimeanna as a gcuid bróga.  Tá rialacha agus critéir an-docht ag gach comórtas maidir le cáilíochtaí, agus tá an próiseas iomlán an-iomaíoch idir damhsóirí agus múinteoirí.

Thosaigh an Coimisiún le Rincí Gaelacha reáchtáil Craobhchomórtais an Domhain i 1970, agus tá siad fós ar siúl gach bliain i gcúinne difriúil den domhan.  Tá os cionn 6,000 damhsóir iontu ó 30 tír ar fud an domhain.

I 2012 cheiliúir Cumann Rince Náisiúnta a 30 bliain agus sheol siad na Craobhacha Oscailte na Cruinne.  Reáchtáladh an chéad Chraobhchomórtais Dhomhanda le Cumann Rince Náisiúnta i dteach Ceoldrámaíochta Loch Garman a bhfuil cáil mhór air.  Is imeacht bliantúil é seo anois in áiteanna éagsúla ar fud na tíre.

 Leibhéil Éagsúla 
Tá leibhéil éagsúla i ndamhsa Gaelach, ó thosaitheoirí go damhsóir craobhchomórtais oscailte.  Tá critéir éagsúla ag gach eagraíocht nach mór duit a bhaint amach.  Laistigh de, is féidir le damhsóirí sinsearacha eagraíochtaí áirithe a bheith ina 'mháistir rince'.

Maidir leis na leibhéil laistigh den Chumann Rince Náisiúnta, is iad seo a leanas iad:

 Bunghrád
 Ullmhúchán
 Meanghrád
 Ardghrád
 Craobhghrád
mion|Michael FlatleyIs é 'Craobhghrád' an leibhéal is airde.  Is féidir le seaimpíní dul in iomaíocht lena chéile sa chatagóir seo.  Ar an bhunleibhéal, áirítear sa damhsa an ríl, an port luascach agus an port singil.  Ní fhoghlaimíonn na daltaí na damhsaí bróg chrua go dtí go n-aistríonn siad suas go dtí an dara leibhéal, agus is é 'Ullmhúchán' an ceann sin.  Chomh maith le comórtais damhsa aonair, is féidir le daltaí dul san iomaíocht i ngrúpaí.  Le blianta beaga anuas, cuireadh drámaí leis an siollabas, mar a ndéanann scoil damhsa drámaíocht aitheanta trí dhamhsa Gaelach, mar shampla: The Lion King.  Tá comórtais stíl saor in aisce ann freisin, áit a gcuireann damhsa Gaelach chéile le damhsa eile chun gné chomhaimseartha a chruthú.  Tá damhsa Gaelach ag athrú i gcónaí, chun an domhan atá ag athrú a chorprú.

 Féach freisin 

 Riverdance

 Céilí

 Tagairtí 

Catagóir:Cultúr na hÉireann
Catagóir:Damhsa Gaelach