Meathshlabhra

San fhisic núicléach tugtar meathshlabhra ar an slabhra fada de staideanna idirmheánacha idir an radanúiclíd phríomhordúil agus an t-iseatóp cobhsaí is ceann scríbe don mheath radaighníomhach. Na dúile troma radaighníomhacha a bhíonn ar fáil sa dúlra, cosúil leis an úráiniam agus leis an tóiriam, tá siad i bhfad níos troime ná na dúile cobhsaí, agus mar sin, caithfidh siad cuid mhaith de na cáithníní sa núicléas a chailleadh leis an gcobhsaíocht a bhaint amach. Mar sin, cuireann an núiclíd throm slabhra iomlán d'ócáidí meatha di.

An t-iseatóp a dtagann meath radaighníomhach air, tugtar máthairiseatóp air, agus is é an t-iseatóp a thagann ar an bhfód de thoradh an mheatha, is é an t-iníoniseatóp. Is féidir don iníoniseatóp a bheith cobhsaí, ach sa chuid is mó de na hócáidí, is máthairiseatóp é d'iseatóp éigin eile. Tabhair faoi deara, dála an scéil, nach iseatóip iad de chuid na dúile céanna, agus mar sin, bheadh sé ní b'fhearr máthairnúiclíd agus iníon-núiclíd a thabhairt orthu.

Bíonn sé éagsúil go leor cá fhad a thógann sé ar adamh amháin meath nua teacht air i ndiaidh an mheatha dheireanaigh, ach is féidir an dóchúlacht a oibriú amach de réir an tairisigh mheatha. Tiocfaidh meath ar gach adamh aonair go spontáineach, ach má bhreathnaímid ar na hadaimh go léir a bhí ann i dtús ama, tiocfaidh meath orthu de réir dáileadh easpónantúil, e−λt, agus is é λ an tairiseach meatha san fhoirmle seo. Tá a thairiseach meatha agus a leathré féin ag gach radanúiclíd. Is ionann an leathré agus an t-am a thógann sé ar adamh as gach beirt meath radaighníomhach teacht air. Bíonn leathré na núiclídí éagsúla an-difriúil - ó chodán beag den tsoicind go dtí na mílte milliúin de bhlianta.

Is minic a bhíonn na staideanna idirmheánacha níos radaighníomhaí ná an t-iseatóp is tús don tslabhra - is é sin, bíonn siad ag meath níos luaithe, agus ag astú níos mó radaíochta. Nuair a bhainfear amach an chothromaíocht, beidh céatadán an iníoniseatóip san eiseamal ag brath ar choibhneas a leathré agus leathré an mháthairiseatóip. Sa deireadh, beidh iníoniseatóip an iníoniseatóip agus iseatóip an tslabhra go léir ann, agus gach ceann acu ag cur le radaighníomhaíocht an eiseamail. Mar shampla, ós rud é go bhfuil a leathré chomh fada, ní bhíonn an t-úráiniam féin ag astú mórán radaighníomhaíochta. An phicbhleind, áfach - an mianra as a mbaintear an t-úráiniam - tá an phicbhleind lán iníoniseatóp, agus iad i bhfad níos radaighníomhaí ná an t-úráiniam, nach bhfuil ann ach túsphointe an tslabhra. 

 Cineálacha 

Is iad na cineálacha is coitianta den mheath radaighníomhach ná an t-alfa-mheath, an béite-mheath, an béite-mheath inbhéartach (astú an phosatróin agus an leictreonghabháil araon), agus an trasdul isiméireach. Is é an t-alfa-mheath an t-aon mheath acu seo a athraíonn maisuimhir an adaimh - baineann sé ceithre mhaisaonad de. 

Is iad an trí phríomh-mheathshlabhra a aithnítear sa dúlra ná slabhra an úráiniam (arb é úráiniam a 238 a thúsphointe), slabhra an tóiriam (arb é tóiriam a 232 a thúsphointe) agus slabhra an achtainiam (arb é úráiniam a 235 a thúsphointe - tá an slabhra ainmnithe as ceann de na hiníoniseatóip). Iseatóip de chuid na luaidhe iad pointí deiridh na slabhraí seo go léir. Tháinig na heolaithe ar iarsmaí beaga de phlútóiniam a 244 agus plútóiniam a 239 sa dúlra chomh maith, agus is iseatóip phríomhordúla iad seo; mar sin, is dócha gur túsphointí iad dá meathshlabhraí féin. 

Glacann na heolaithe leis go raibh slabhra eile fós ann i dtús ama, mar atá, slabhra an neiptiúiniam, ach ós rud é nach bhfuil neiptiúiniam a 237 ach 2.14 milliún bliain ar leathré, tháinig meath ar na hadaimh neiptiúiniam sa dúlra le fada, agus níl fágtha den tslabhra seo ach biosmat an dúlra, an t-iseatóp 209Bi. Chreidtí ar feadh i bhfad gurbh é biosmat a 209 ba deireadh do shlabhra an neiptiúiniam, ach fuarthas amach le déanaí go bhfuil sé radaighníomhach, siúd is go bhfuil leathré iontach fada aige (1.9 x 1019 bliain, nó 19,000,000,000,000,000,000 - 19 cuintilliún bliain - i bhfad bhfad níos mó ná aois na hollchruinne féin). Mar sin, ó thaobh na foirmiúlachta de, ní hé an biosmat seo an pointe deiridh. Is é tailliam a 205 iníoniseatóp an bhiosmait seo, agus is iseatóp cobhsaí é - mar sin, is é an pointe deiridh é. Ba é an Francach Noël Coron, agus é ag obair san Institut d'Astrophysique Spatiale in Orsay, An Fhrainc, a d'aithin sa bhliain 2003 go raibh an biosmat seo radaighníomhach. 

Tá meathshlabhraí eile sa dúlra fós, cosúil le slabhra an radacarbóin (carbón a 14), ach is slabhra an-ghearr é, nó níl ann ach dhá núiclíd: an máthairiseatóp (an mháthairnúiclíd), arb é an radacarbón féin é, agus an t-iníoniseatóp (an iníon-núiclíd), nítrigin a 14, nach bhfuil radaighníomhach ar aon nós. Thairis sin, ní mór a thabhairt faoi deara gur iseatóp cosmaigineach é an radacarbón - is é sin, iseatóp a ghintear faoi thionchar na radaíochta cosmaí. Na núiclídí troma ar túsphointí iad do na meathshlabhraí móra a luadh thuas, bhí siad ar fáil sa damhna príomhaoiseach as ar foirmíodh na pláinéid. Is é sin, is iseatóip phríomhordúla iad, mar a deirtear.

 Meathshlabhraí na n-achtanóideach a dtagann alfa-mheath orthu 

Is éard atá sna táblaí thíos ná príomhbhealaí na sraithe. Ligtear ar lár na craobhacha nach gcloíonn ach 0.0001 % de na hadaimh leo. An fuinneamh a thugtar, is ionann é agus iomlán an fhuinnimh chinéitigh (is é is brí le fuinneamh cinéiteach ná fuinneamh gluaiseachta) a gheobhaidh na cáithníní go léir (na leictreoin, na halfa-cháithníní, na gáma-chandaim, na neoidríonónna, leictreoin Auger agus na X-ghathanna, chomh maith leis an núicléas féin, de thoradh an mheatha.

Tugann na táblaí thíos ainmneacha stairiúla na núiclídí nádúrtha chomh maith. (Ó chuaigh an chuid ba mhó de na núiclídí i sraith an neiptiúiniam i léig sa dúlra i bhfad ó shin, níor tugadh ainmneacha den chineál seo orthu.) Fuair na núiclídí na hainmneacha seo nuair a d'aithin na fisiceoirí an chéad uair mar núiclídí iad, ach ní raibh a fhios acu san am sin go fóill cén dúil a bhí i gceist. Mar sin, tá ainmneacha ann a chuirfeadh an ceimiceoir ar strae: ní iseatóip de chuid an tóiriam iad an dá chineál "méiseatóiriam", mar shampla.

 Sraith an tóiriam 

Tugtar sraith an tóiriam ar mheathshlabhra thóiriam a 232, iseatóp de chuid an tóiriam a bhfuil teacht air sa dúlra (taispeánann an tábla cúpla núiclíd a d'fhéadfadh teacht roimh an tóiriam seo sa slabhra, go teoiriciúil, dá mbeidís ar fáil go nádúrtha). Tá an t-achtainiam, an biosmat, an luaidhe, an polóiniam, an radón agus an raidiam ina mbaill den tslabhra seo, agus mar sin, tá iarsmaí éigin díobh le fáil san áit a bhfuil tóiriam.

NúiclídAinm stairiúil na núiclíde (leagan gearr)Ainm stairiúil na núiclíde (leagan fada)Cineál meathaLeathréAn oiread fuinnimh a scaoiltear saor sa mheath, aonad: MeV nó meigileictreonvoltIníoniseatóp (an t-iseatóp is toradh don mheath)Meathshlabhra (Sraith an tóiriam) Calafoirniam a 252    α 2.645 bliain        6.1181 Ciúiriam a 248      190px Ciúiriam a 248           α 3.4 bliain 6.260 Plútóiniam a 244   Plútóiniam a 244          α 8 bliain 4.589 Úráiniam a 240         Úráiniam a 240       β− 14.1 uair 0.39 Neiptiúiniam a 240      Neiptiúiniam a 240              β− 1.032 uair 2.2 Plútóiniam a 240 Plútóiniam a 240          α 6561 bhliain 5.1683 Úráiniam a 236         Úráiniam a 236          α 2.3·107 bliain 4.494 Tóiriam a 232   Tóiriam a 232    Th     Tóiriam  α 1.405·1010 bliain 4.081 Raidiam a 228 Raidiam a 228      MsTh1 Méiseatóiriam 1  β− 5.75 bliain 0.046 Achtainiam a 228 Achtainiam a 228    MsTh2 Méiseatóiriam 2  β− 6.25 uair 2.124 Tóiriam a 228   Tóiriam a 228 RdTh   Radatóiriam  α 1.9116 bliain 5.520 Raidiam a 224 Raidiam a 224   ThX    Tóiriam X  α 3.6319 lá 5.789 Radón a 220    Radón a 220   Tn  Tórón  α 55.6 soicind 6.404 Polóiniam a 216     Polóiniam a 216 ThA Tóiriam A  α  0.145 soicind  6.906 Luaidhe a 212 Luaidhe a 212  ThB Tóiriam B  β− 10.64 uair  0.570  Biosmat a 212 Biosmat a 212    ThC Tóiriam C β− 64.06%  α 35.94% 60.55 nóiméad 2.252  6.208 Polóiniam a 212  Tailliam a 208   Polóiniam a 212   ThC' Tóiriam C'  α 299 nanashoicind 8.955 Luaidhe a 208 Tailliam a 208  ThC" Tóiriam C"  β−  3.053 min  4.999  Luaidhe a 208 Luaidhe a 208     . cobhsaí . . 

 Sraith an neiptiúiniam 

NúiclídCineál meathaLeathréAn oiread fuinnimh a scaoiltear saor sa mheath, aonad: MeV nó meigileictreonvoltIníoniseatóp (an t-iseatóp is toradh don mheath)Meathshlabhra (Sraith an neiptiúiniam) Calafoirniam a 249   α 351 bliain 5.813+.388 Ciúiriam a 245  190px Ciúiriam a 245   α 8500 bliain 5.362+.175 Plútóiniam a 241 Plútóiniam a 241  β− 14.4 bliain 0.021 Aimeiriciam a 241  Aimeiriciam a 241  α 432.7 bliain 5.638 Neiptiúiniam a 237 Neiptiúiniam a 237   α 2.14·106 bliain 4.959 Prótachtainiam a 233 Prótachtainiam a 233  β−     27.0 lá 0.571 Úráiniam a 233  Úráiniam a 233  α 1.592·105 bliain 4.909 Tóiriam a 229 
  Tóiriam a 229 α  7340 bliain 5.168 Raidiam a 225  Raidiam a 225   β− 14.9 lá 0.36 Achtainiam a 225  Achtainiam a 225  α 10.0 lá 5.935 Frainciam a 221  Frainciam a 221   α 4.8 nóiméad  6.3 Astaitín a 217 Astaitín a 217  α 32 milleasoicind  7.0  Biosmat a 213  Biosmat a 213  β− 97.80%   α 2.20% 46.5 min  1.423  5.87  Polóiniam a 213  Tailliam a 209  Polóiniam a 213  α 3.72 micreasoicind  8.536 Luaidhe a 209  Tailliam a 209   β−  2.2 nóiméad 3.99 Luaidhe a 209  Luaidhe a 209  β− 3.25 uair  0.644 Biosmat a 209  Biosmat a 209 α  1.9·1019 bliain 3.14 Tailliam a 205  Tailliam a 205  . cobhsaí . . 

 Sraith an úráiniam (nó, sraith an raidiam) 

NúiclídAinm stairiúil na núiclíde (leagan gearr)Ainm stairiúil na núiclíde (leagan fada)Cineál meathaLeathréAn fuinneamh a scaoiltear saor sa mheath (aonad: meigileictreonvolt)An núiclid is toradh don mheath (an t-iníoniseatóp) Úráiniam a 238  U Úráiniam (an t-iseatóp is coitianta)  α 4.468·109 bliain 4.270 Tóiriam a 234  Tóiriam a 234 UX1 Úráiniam X1  β− 24.10 lá 0.273 Prótachtainiam a 234 Prótachtainiam a 234 UX2 Úráiniam X2  β− 99.84 %  trasdul isiméireach 0.16 % 1.16 nóiméad 2.271  0.074 Úráiniam a 234 Prótachtainiam a 234  Prótachtainiam a 234  UZ Úráiniam Z  β− 6.70 uair 2.197 Úráiniam a 234 Úráiniam a 234 UII  Úráiniam a Dó  α 245500 bliain 4.859 Tóiriam a 230  Tóiriam a 230  Io Ióiniam  α 75380 bliain 4.770 Raidiam a 226  Raidiam a 226 Ra Raidiam  α 1602 bliain 4.871 Radón a 222  Radón a 222  Rn Radón  α 3.8235 lá 5.590 Polóiniam a 218  Polóiniam a 218  RaA Raidiam A  α 99.98 %   β− 0.02 % 3.10 nóiméad 6.115  0.265 Luaidhe a 214 Astaitín a 218  Astaitín a 218     α 99.90 %   β− 0.10 % 1.5 soicind 6.874  2.883 Biosmat a 214 Radón a 218  Radón a 218    α 35 milleasoicind 7.263 Polóiniam a 214 Luaidhe a 214 RaB Raidiam B  β− 26.8 nóiméad 1.024 Biosmat a 214 Biosmat a 214 RaC Raidiam C  β− 99.98 %   α 0.02 %  19.9 nóiméad  3.272  5.617 Polóiniam a 214   Tailliam a 210  Polóiniam a 214  RaC' Raidiam C'  α  0.1643 milleasoicind  7.883 Luaidhe a 210 Tailliam a 210  RaC" Raidiam C"  β− 1.30 nóiméad 5.484 Luaidhe a 210  Luaidhe a 210  RaD Raidiam D  β− 22.3 a 0.064 Biosmat a 210  Biosmat a 210  RaE Raidiam E  β− 99.99987%   α 0.00013%  5.013 lá 1.426  5.982 Polóiniam a 210  Tailliam a 206  Polóiniam a 210  RaF Raidiam F  α  138.376 lá 5.407 Luaidhe a 206 Tailliam a 206 RaE" Raidiam E"  β− 4.199 nóiméad 1.533 Luaidhe a 206  Luaidhe a 206    - cobhsaí - - 

 Sraith an achtainiam 

NúiclídAinm stairiúil na núiclíde (leagan gearr)Ainm stairiúil na núiclíde (leagan fada)Cineál meathaLeathréAn fuinneamh a scaoiltear saor sa mheath (aonad: meigileictreonvolt, MeV)An núiclíd is toradh don mheath (an t-iníoniseatóp) Plútóiniam a 239     α 2.41·104 bliain 5.244 Úráiniam a 235  Úráiniam a 235  AcU Achtain-Úráiniam  α 7.04·108 bliain 4.678 Tóiriam a 231  Tóiriam a 231  UY Úráiniam Y  β− 25.52 uair 0.391 Prótachtainiam a 231  Prótachtainiam a 231     α 32760 bliain 5.150 Achtainiam a 227  Achtainiam a 227  Ac Achtainiam  β− 98.62%  α 1.38% 21.772 bliain 0.045  5.042 Tóiriam a 227  Frainciam a 223  Tóiriam a 227  RdAc Radachtainiam  α 18.68 lá 6.147 Raidiam a 223  Frainciam a 223  AcK Achtainiam K  β− 99.994%  α 0.006% 22.00 nóiméad 1.149  5.340 Raidiam a 223  Astaitín a 219 Raidiam a 223  AcX Achtainiam X  α 11.43 lá 5.979 Radón a 219  Astaitín a 219    α 97.00%  β− 3.00% 56 soicind 6.275  1.700 Biosmat a 215  Radón a 219  Radón a 219  An Achtanón  α 3.96 soicind 6.946 Polóiniam a 215  Biosmat a 215     β− 7.6 nóiméad  2.250  	 Polóiniam a 215 Polóiniam a 215  AcA Achtainiam A  α 99.99977%   β− 0.00023% 1.781 milleasoicind  7.527  0.715 Luaidhe a 211  Astaitín a 215  Astaitín a 215     α  0.1 milleasoicind  8.178  Biosmat a 211  Luaidhe a 211  AcB Achtainiam B  β− 36.1 nóiméad 1.367  Biosmat a 211  Biosmat a 211 AcC Achtainiam C  α 99.724%   β− 0.276%  2.14 nóiméad 6.751  0.575 Tailliam a 207  Polóiniam a 211  Polóiniam a 211  AcC' Achtainiam C'  α 516 milleasoicind  7.595  Luaidhe 207  Tailliam a 207 AcC" Achtainiam C" β−  4.77 nóiméad 1.418 Luaidhe a 207  Luaidhe a 207    . cobhsaí . . 

Catagóir:Radaighníomhaíocht