Tíogar

Is cat mór é an tíogar (Panthera tigris) ar ball é den ghéineas Panthera a thagann ón Áise ó dhúchas. Tá corp láidir agus matánach aige a bhfuil ceann agus lapaí móra, eireaball fada agus fionnadh flannbhuí le stríoca dubha atá ceartingearach don chuid is mó air. Rangaítear in naoi bhfospeiceas reatha é go traidisiúnta cé nach n-aithníonn roinnt daoine agus eagraíochtaí ach an dá fhospeiceas, tíogair na mórthíre Áisí agus tíogair oileáin na nOileán Sunda.

Cuireann an tíogar faoi i bhforaoisí den chuid is mó, idir foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha agus buaircíneach i gCianoirthear na Rúise agus Oirthuaisceart na Síne agus foraoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fothrópaiceacha i bhfo-ilchríoch na hIndia agus in Oirdheisceart na hÁise. Is buaicchreachadóir é an tíogar a chreachann crúbaigh roimh a ndéanann sé luíochán go príomha. Caitheann sé saol atá aonarach go hiondúil agus bíonn raon baile a chosnaíonn sé roimh indibhidiúil den ghnéas chéanna aige. Forluíonn raon an fhireannaigh raoin go leor baineannach lena chúplálann sé. De ghnáth, beireann an baineannach idir dhá agus trí choileán a fhanann lena máthair ar feadh dhá bhliain. Nuair a bhíonn na coileáin neamhspleách, fágann siad raon baile a máthar agus bunaíonn siad a raon féin.

Ó bhlianta luaithe na fichiú haoise, is in ísle a ndeachaigh raon baile na dtíogar agus ar a laghad 93% dá raon stairiúil caillte acu; tá siad díothaithe go háitiúil in Iarthar agus i Lár na hÁise agus i gcodanna móra na Síne chomh maith leis na hoileáin Iáva agus Bailí. Tá raon an tíogair scoilte go dona sa lá atá inniu ann. Liostaítear mar speiceas i mbaol é ar Liosta Dearg an AICD de Speicis i mBaol mar meastar gur laghdaigh a raon idir 53% go 68% ó bhí na 1990idí déanacha ann. Tá go leor bagairtí móra ag cur le stádas reatha na dtíogar idir scriosadh agus ilroinnt a ngnáthóige mar gheall ar dhífhoraoisiú, póitseáil ar son a bhfionnaidh agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp ar mhaithe le cúrsaí leighis. Is íospartaigh na coinbhleachta daonna-fiadhúlra iad na tíogair fosta mar ionsaíonn agus creachann siad an beostoc i gceantair nach bhfuil mórán creach nádúrtha le fáil iontu. Tá cosaint dhlíthiúil ag an tíogar in chuile thír laistigh dá raon. Cuimsíonn cuir chuige náisiúnta pleananna gníomhaíochta, patróil fhrith-phóitseála agus scéimeanna monatóireachta líon na dtíogar. Bunaíodh conairí fiadhúlra i gcuid mhaith de na tíortha laistigh dá raon agus tá athbhunú tíogar pleanáilte iontu.

Tá an tíogar ar cheann de na mórfhánaí carasmatacha is mó a bhfuil tóir air ar fud an domhain. Bhíodh an tíogar i ngéibheann ón chéad lá riamh agus traenáladh é chun seónna a chur ar fáil i sorcais agus cláracha siamsaíochta eile. Chonacthas an tíogar go forleathan i miotaseolaíocht agus i mbéaloideas ársa na gcultúr fud fad a raon stairiúil agus chonacthas fós i gcultúr ar fud an domhain é sa lá atá inniu ann. 

 Sanasaíocht 
Síolraíonn an Seanbhéarla tigras ón tSeanfhraincis tigre, ón Laidin tigris, ar iasacht é de tigris (Sean-Ghréigis: τίγρις). Ón aimsir ársa, meastar go síolraíonn an focal tigris ón fhocal Arméiniseach nó Pheirsiseach ar 'saighead' ar féidir leis a bheith ina bhunús d'ainm abhainn na Tigrise. Sa lá atá inniu ann, áfach, glactar leis gur comhainm atá iontu agus nach bhfuil gaol ar bith ann idir ainm an ainmhí agus na habhann.

 Tacsanomaíocht 
Rinne an luibheolaí Sulannach Carl von Linné an chéad chur síos eolaíoch ar an tíogar ina shaothar Systema Naturae, áit a fuair sé an t-ainm déthéarmach Felis tigris, mar ba ghnách ag an am an géineas Felis a úsáid le haghaidh na cait ar fad. Bunaítear an cur síos eolaíoch ar chuir síos a rinne nádúraithe níos luaithe amhail Conrad Gessner agus Ulisse Aldrovandi. Is in 1929 a chuir Reginald Innes Pocock an speiceas sa ghéineas Panthera faoin ainm dhéthéarmach Panthera tigris.

 Fospeiceas 

Moladh naoi bhfospeiceas tíogar reatha idir luathbhlianta na 19ú hAois agus na 21ú hAois agus is iad sin an tíogar Bheangál, Malaech, Ind-Síneach, na Síne Theas, Amúrach, Caispeach, Iávach, Bailí agus Sumatrach. Ceistíodh bailíocht cuid mhaith de na fospeicis mar bhí sé de nós an tráth sin iad a idirdhealú bunaithe ar dhath agus fhaid an fhionnaidh, patrúin stríoca agus méid na n-eiseamlár i mbailiúcháin iarsmalanna stair an dúlra ar féidir nach n-ionadaíonn siad an pobal ar fad. Moladh gur cheart dhá fhospeiceas bailí tíogar a aithint, is iad sin P. t. tigris ar mhórthír na hÁise agus an speiceas níos lú P. t. sondaica sna hOileáin Sunda Mór.Kitchener, A. (1999). "Tiger distribution, phenotypic variation and conservation issues" in 

D'athdhearbhaíodh an moladh dhá fhospeicis arís sa bhliain 2015 trí anailís chuimsitheach a dhéanamh ar thréithe moirfeolaíocha, éiceolaíocha agus ADN miteacoindreacha (mtADN) chuile fhospeiceas toimhdean tíogar.
In 2017, d'athbhreithnigh Tascfhórsa Catrangaithe Ghrúpa Sainréimse Cat an AICD tacsanomaíocht felid de réir an mholta dhá fhospeicis 2015 agus níor aithníodh ach P. t. tigris agus P. t. sondaica amháin. Léirigh torthaí staidéar seicheamhaithe géinte iomláin 2018 de 32 sampla ón sé fhospeiceas toimhdean beo—an tíogar Bheangál, Malaech, Ind-Síneach, na Síne Theas, Amúrach agus Sumatrach—gur cláid shoiléire faoi leith iad. Chomhthacaíodh leis na torthaí arís in 2021 agus 2023. Léirigh staidéar sa bhliain 2023 go bhfuil bailíocht ag an naoi bhfospeiceas reatha ar fad. Deir an Grúpa Sainréimse Cat "Given the varied interpretations of data, the [subspecific] taxonomy of this species is currently under review by the IUCN SSC Cat Specialist Group." nó i nGaeilge "Mar gheall ar na léirmhínithe éagsúla ar an dáta, tá Grúpa Sainréimse Cat SSC an AICD ag déanamh athbhreithnithe ar thacsanomaíocht [fospeiceasach] an speicis seo".

Tá na táblaí thíos bunaithe ar rangú an tíogair mar a bhí in 2005 agus tugann siad rangú 2017 an Tascfhórsa Catrangaithe le fios chomh maith.

 Panthera tigris tigris  Pobal  Cur síos  Íomhá Tíogar Bheangál  Cuireann an pobal seo faoi ar fho-ilchríoch na hIndia. Tá fionnadh níos giorra ar an tíogar Bheangál ná mar atá orthu níos faide ó thuaidh, le dath idir ciarbhuí agus cróchdhearg air agus polláirí atá measartha fada agus caol.frameless † Tíogar Caispeach Bhíodh an pobal seo ag cur faoi ón Túirc go dtí an Mhuir Chaisp. Bhí fionnadh geal meirgeach rua air le stríoca tanaí a bhí an-ghar dá gcéile, lch. 137. agus cnámh cúlphlaice leathan. Nocht anailís ghéiniteach gur garghaol leis an tíogar Amúrach a bhí ann. Tá pobal an tíogair seo díothaithe ó bhí na 1970idí ann.frameless Tíogar Amúrach Tá cónaí ar an phobal seo tíogar i gCianoirthear na Rúise, in Oirthuaisceart na Síne agus b'fhéidir sa Chóiré Thuaidh. Tá gruaig fhada agus fionnadh tiubh ar an tíogar Amúrach. Athraíonn a dhath talún ó ócar-buí sa gheimhreadh go dath atá níos rua agus níos beoga tar éis dó a fhionnadh a chur., lch. 131. Tá an blaosc níos giorra agus níos leithne ná blaoscanna na dtíogar ó dheas.frameless Tíogar na Síne Theas Bhí an tíogar seo le fáil ó dheas i lár na Síne. Bhí blaoscanna ag an chúig eiseamláir cineáil a raibh fiacla carnasacha agus cúlfhiacail níos giorra acu ná tíogair ón India, cráiniam níos lú, logall súile a luigh níos gaire dá gcéile le stairr iar-logall súile níos mó; bhíodh a chraicinn sách buí le stríoca a bhí cosúil le rombas. Tá haplaitíopa mtADN faoi leith aige de bharr a phóraithe le seanghinealaigh tíogar. Tá sé díothaithe san fhiántas mar nach bhfacthas go hoifigiúil ó bhí na 1970idí ann, agus ní mhaireann sé ach i ngéibheann anois.frameless Tíogar Ind-Síneach Faightear pobal an tíogair seo ar an Leithinis Ind-Síneach. Tá cráiniam níos lú ná ceann an tíogair Bheangál ag eiseamláir an tíogair Ind-Sínigh agus is cosúil go bhfuil fionnadh níos dorcha le stríoca níos tanaí orthu. frameless Tíogar Malaech Moladh an tíogar Malaech mar fhospeiceas faoi leith bunaithe ar dhifríocht idir a mtADN agus a mhionsheichimh satailíte agus iad an tíogair Ind-Sínigh. Níl difríocht rómhór idir dath a fhionnaidh ná méid a bhlaoisc agus iad an tíogair Ind-Sínigh ach an oiread. Níl aon teorainn shoiléir idir phobail tíogar i dtuaisceart na Malaeise agus deisceart na Téalainne.frameless

 Panthera tigris sondaica  Pobal  Cur síos  Íomhá †Tíogar Iávach Rinneadh cur síos ar an tíogar seo bunaithe ar líon seithí anaithnid a raibh gruaig ghearr mhín orthu. Bhí na tíogair de bhunadh Iáva measartha beag i gcomparáid le tíogair na mórthíre Áisí, bhí blaoscanna sách fada acu i gcomparáid leis an tíogar Shumatrach agus bhí stríoca níos faide, níos tanaí agus níos iomadúla acu. Meastar go bhfuil pobal an tíogair Iávaigh díothaithe ó bhí na 1980idí ann. frameless †Tíogar Bailí  Bhíodh an tíogar seo le fáil ar Bhailí agus bhí fionnadh níos gile air agus blaosc níos lú aige ná mar a bhí ag an tíogar Iávach. Gné tipicúil de bhlaoisc an tíogair Bhailí ná an cnámh cúlphlaice caol atá cosúil le blaosc an tíogar Iávach. Tá an pobal seo díothaithe ó bhí na 1940idí ann.frameless Tíogar Sumatrach  Bhí fionnadh dorcha ar an chéad eiseamlár den tíogar seo arb as Sumatra dó. Tá gruaig sách fada um aghaidh an tíogair Shumatraigh agus tá stríoca tiubha coirp chomh maith le cnámh sróine níos leithne agus níos lú aige ná mar atá ag na tíogair oileáin eile.frameless

 Éabhlóid 
Roinneann an tíogar an géineas Panthera leis an leon, an liopard, an iaguar agus an liopard sneachta. Léiríonn torthaí anailísí ginideacha gur comhspeiceas iad an tíogar agus an liopard sneachta agus gur scar a nginealaigh óna gcéile idir 2.70 agus 3.70 milliún bliain ó shin. Léiríonn seicheamhú géinte iomláin an tíogair athsheichimh atá ar chomhthreomhar leo i ngéanóm na gcat eile.

Rinneadh cur síos ar an speiceas iontaiseach Panthera palaeosinensis ón Phléisticéineach luath i dtuaisceart na Síne mar shinsear féideartha tíogair nuair a aimsíodh é in 1924 ach creideann cláidistíocht an lae inniu go bonnspeiceas é i gcomparáid le Panthera na linne seo. Bhí Panthera zdanskyi ina chónaí ann thart ar an am agus an áit chéanna agus moladh gur comhspeiceas leis an tíogar reatha a bhí ann nuair a imscrúdaíodh é sa bhliain 2014. Ó 2023 ar aghaidh, áfach, meastar gur comhchiallach é P. palaeosinensis de P. zdanskyi in dhá staidéar a rinneadh ina dhiaidh sin nuair a thug siad faoi deara go luíonn na difríochtaí atá aige ón speiceas sin laistigh de réimse na n-éagsúlachtaí indibhidiúla. Is iad blúirí géill a aimsíodh in Lantion na Síne an nochtadh is luaithe den tíogar reatha sa taifead iontaiseach a théann siar go dtí an Pléisticéineach luath.

Aimsíodh iontaisí tíogair ón Mheán- go dtí an Luathphléisticéineach fud fad na Síne, Iáva agus Sumatra. I measc na bhfospeiceas réamhstairiúil tá Panthera tigris trinilensis agus P. t. soloensis de bhunadh Iáva agus Sumatra agus P. t. acutidens de bhunadh na Síne; fuarthas iontaisí tíogair ón Phléisticéineach dhéanach agus ón Luathholaicéineach i mBoirneo agus Palawan na nOileán Filipíneach.Kitchener, A. & Yamaguchi, N. (2009). "What is a Tiger? Biogeography, Morphology, and Taxonomy" in  Tuairiscítear go bhfuil samplaí den tíogar ón Phléisticéineach Mheán-dheánach a fuarthas sa tSeapáin.Hasegawa, Y., Takakuwa, Y., Nenoki, K. & Kimura, T. Fossil tiger from limestone mine of Tsukumi City, Oita Prefecture, Kyushu Island, Japan. Bull. Gunma Museum Nat. Hist. 23, (2019) (in Japanese with English abstract) Léiríonn torthaí staidéar fíleathíreolaíoch go bhfuil comhshinsear ag chuile speiceas tíogar beo a bhí beo idir 108,000 agus 72,000 bliain ó shin. Tugann staidéar géinte le fios gur chrap pobal an tíogair thart ar 115,000 bliain ó shin de bharr oighrithe. Síolraíonn pobal reatha na dtíogar ó dhíseart a bhí san Ind-sín agus a leath ar fud na háise tar éis na huasmhéide oighrithe deireanaí. De réir mar a chóilínigh siad oirthuaisceart na Síne, mheasc sinsir an tíogair Ind-sínigh le pobal iarmharach tíogar.

 Hibridí 
Tuilleadh Eolais: Hibridí Feilideacha agus hibridí Panthera

Is féidir le tíogair idirphórú le cait Panthera eile agus is amhlaidh atá déanta acu i ngéibheann. Is é an leogar toradh phóraithe an tíogair bhaininn agus an leoin fhirinn agus is é an tígleon toradh phóraithe an tíogair fhirinn agus an leoin bhaininn. Cuireann an t-athair leoin géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh ach tá géin chomhfhreagrach srianta an fháis ón tíogar bhaineann in easnamh sa mhéad is go bhfásann leogair i bhfad níos mó ná ceachtar de speicis na dtuismitheoirí. Ní chuireann an tíogar fireann géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh os a choinne sin cé go gcuireann an leon baineann géin srianta an fháis ar aghaidh; mar sin, bíonn tígleoin thart ar chomh mhéid lena dtuismitheoirí. Toisc gur minic a fhorbraíonn siad éalanga ón bhroinn a mbaineann baol báis leo, glactar le pórú na hibridí mar nós neamheiticiúil.

 Cur síos 
Tá morfeolaíocht fheilíneach thipiciúil ag an tíogar a bhfuil corp matánach, cosa giorraithe, géaga tosaigh láidre, lapaí tosaigh leathana, ceann mór agus eireaball atá thart ar leathfhad an choirp eile i bhfad aige. Tá cúig mhéar aige, drúchtchrobh ina measc sin, ar na cosa chun tosaigh agus ceithre cinn ar na cosa deiridh, a bhfuil crobha in-aistarraingthe atá fáiscthe agus cuartha ar féidir leo a bheith 10 cm i bhfad aige. Tá a chuid cluasa cruinn agus tá mac imrisc cruinn ar na súile. Críochnaíonn an smut i mbarr triantánach a bhfuil poncanna dubha beaga air dá mhéadaíonn a líon agus an tíogar ag dul in aois. Tá blaosc an tíogair scafánta le réigiún tosaigh teoranta le logaill súile éilipseacha atá beag go comhréireach, cnámha sróine fada agus cráiniam fadaithe le moing saighdeach mór. Tá sé cosúil le blaosc an leoin ach tá difríocht ann idir an dá bhlaosc de bharr íochtar cuasach nó leacaithe an ghéill íochtair agus an tsrón atá níos faide. Tá thart ar 30 fiacail atá sách scafánta ag an tíogar agus tá a starrfhiacla cuartha ar na cinn is faide i measc na gcat agus iad 6.4-7.6 cm (2.5-3.0 or). 

Tá fad cheann-choirp an tíogair idir 1.4-2.8 m (4 tr 7 or - 9 tr 2 or) le heireaball atá 0.6-1.1 m (2 tr 0 or - 3 tr 7 or) agus seasann sé 0.8-1.1 m (2 tr 7 or - 3 tr 7 or) ag an ghualainn. Is mó an tíogar Bheangál agus an tíogar Sumatrach de na speicis éagsúla. Meánn tíogair Bheangál fhireannacha idir 200-260 kg (440-570 lb), agus meánn na baineannaigh idir 100-160 kg (220-250 lb); is lú na tiogair oileánacha de na speicis éagsúla, is cosúil gur de bharr abhcacht oileánach atá sé. Meánn tiogair Shumatracha fhireannacha idir 100-140 kg (220-310 lb) agus meánn na baineannaigh idir 75-110 kg (165-243 lb). Meastar gurb é an tíogar an speiceas féilíneach beo is mó ar domhan; ach toisc go bhfuil difríocht mhór méide agus meáchain idir na pobail tíogar éagsúla, is féidir gur lú meánmheáchan an tíogair ná é an leoin, a fhad agus a bhíonn na tíogair is mo níos mó ná na leoin chosúla. 

 Fionnadh 

 Éagsúlacht datha 

 Dáileadh agus gnáthóg 

 Dlús pobal 

 Iompar agus éiceolaíocht 

 Spásáil shóisialta 

 Cumarsáid 

 Seilg agus beathú 

 Iomaitheoirí 

 Pórú agus timthriall na beatha 

 Sláinte agus galair 

 Bagairtí 

 Tréithe 

 Dúchasach do dheisceart is oirdheisceart na hÁise. 
 Scothdhearg/ donn le stríoca dubha ingearacha (tarlaíonn ainmhí aonair go hannamh atá beagnach bán le stríoca éadroma is súile gorma).
 Cónaíonn sé i ngnáthóga éagsúla, go minic gar d'uisce.
 Snámhann sé go maith, seilgeann trí radharc is fuaim, agus itheann mamaigh mhóra den chuid is mó.

 Caomhnú 

Tuilleadh Eolais: Tíogar na 21ú hAoise
+ Pobal domhanda na dtíogar fiáinTírBliainMeastachán  An India 2022 3,167–3,682   An Rúis 2022 573–600  An Indinéis 2022 393  Neipeal 2022 316–355   An Téalainn 2022 148–189  An Mhalaeisia 2022 <150  An Bhútáin 2022 131  An Bhanglaidéis 2022118–122  An tSín 2022 >60  Maenmar 2022 28 Iomlán 5,638–5,899
Tá an chuma ar an scéal nach bhfuil ach 5000-7000 tíogar fágtha ar domhan. Meastar go bhfuil níos lú na 2500 tíogar fásta sa nádúr. Timpeall na bliana 1900 bhí 100,000 tíogar ann. Bhí naoi bhfospeiceas ann tráth. Ach tá tíogar Bhailí, an tíogar Iávach agus an tíogar Caispeach imithe in éag. Níl ach sé fhospeiceas ann anois, agus iad uile i mbaol:

 An Tíogar Bheangál: níos lú na 2000 fágtha
 An Tíogar Ind-Síneach: 1200-1800
 An Tíogar Malaech: 600-800
 An Tíogar Sumatrach: 400-500
 An Tíogar Amúrach (sa tSibéir): 400-550. Sna 1940idí ní raibh ach 40 tíogar Amúrach fágtha ach tá suas le 550 ann anois mar cuireadh stop leis an sealgaireacht.
 Tíogar na Síne Theas: díobhaí sa nádúr; 59 i zúnna

Tá a ghnáthóg á chailliúint ag an tíogar. Tá an fuadach tíograch coitianta agus maraítear tíogair beagnach gach lá mar úsáidtear a bhfionnadh agus a gcoirp sa leigheas traidisiúnta.

 Caidreamh le daoine 

 Seilg 

 Ionsaithe 

 Géibheann 

 Tábhacht chultúrtha 

 Féach freisin 

 An Tíogar Sumatrach agus an Tíogar Amúrach
 An Tíogar Ceilteach

 Naisc Sheachtracha 

 Tagairtí 

 Leabharliosta 









Catagóir:Tíogair
Catagóir:Cait