Rúraíocht

I Miotaseolaíocht na nGael, is cnuasach scéalta laochais na meánaoise é An Rúraíocht (nó Scéalaíocht na Craoibhe Deirge/Rua).  Ar cheann de na ceithre shraith mórscéalaíochta sa tseanlitríocht na Gaeilge, insítear inti scéalta faoi laochra traidisiúnta na nUladh. Tá na scéalta suite, don chuid is mó, in oirthear chúige Uladh agus tuaisceart chúige Laighean (mar atá anois), go háirithe na contaethe Ard Mhacha, an Dúin agus Lú.  De bharr sin, tugtar The Ulster Cycle ar na scéalta as Béarla. Timpeall nó roimh an gcéad aois AD atá na scéalta suite.

Scéalta na Rúraíochta
Tá na scéalta suite le linn réime Chonchúir mac Neasa, a bhí ina rí Uladh ag Eamhain Mhacha.  Bhí buíon laochra aige darbh ainm an Chraobh Rua, agus is é Cú Chulainn, nia Chonchúir, an laoch is suntasaí acu.  Ba mhinic a bhíodh coimhlint idir na hUlaidh agus na Connachta. Bhí Connacht faoi cheannas na banríona Méabh, i dteannta lena fear céile, Ailill, agus a gcomhghuaillí, Fergus mac Róich, iar-rí na nUladh a bhí ar dheoraíocht i gcúige Chonnacht.  Insítear scéalta eile faoi bhreitheanna, suirithe agus básanna na gcarachtar, agus an choimhlint eatarthu.

Scríobhadh na scéalta i Sean-Ghaeilge agus i Meán-Ghaeilge, i bprós breactha le giota beag filíochta. Cuirtear iad i lámhscríbhinní idir an 12ú agus an 15ú aois, ach tá go leor de na na scéalta féin níos sine. Is féidir dáta san 8ú haois a thabhairt do theanga na scéalta is luaithe, agus luaitear carachtair agus eachtraí na Rúraíochta i ndánta den 7ú haois.Garret Olmsted, "The Earliest Narrative Version of the Táin: Seventh-century poetic references to Táin bó Cúailnge", Emania 10, 1992, ll. 5–17  Tá an teanga giorraisc, foréigneach, uaireanta grinn, agus go formhór réadúil, cé go gcuirtear ábhair osnádúrtha isteach ó am go ham.  Tá cumais fhordhaonna troda ag Cú Chulainn ach go háirithe, mar thoradh a shinsearachta leath-dhiaga. Nuair i dteann feirge é, athraíonn a straidhn chatha (nó riastradh) ó bhonn é in alltán nach n-aithníonn cara ó namhaid.  Tagann déithe amhail is Lugh, an Mór-Ríoghain, Aengus agus Midhir ar an bhfód ó am go chéile.

Murab ionann an chuid is mó de nós seanscéalach na nGael ina léitear Éire ársa aontaithe faoi tsraith Ard-Ríthe, léitear sa Rúraíocht tír gan teann lárnach, roinnte ina ríochtaí áitiúla agus iad ag troid lena chéile.  Léitear sibhialtacht phágánach, thréadach, faoi cheannas uaslathais laochta.  Buanaítear cairdeas idir teaghlaigh na huaisle trí altramas a gcuid páistí. Meastar maoin ar bhonn bólachta.  Téitear i mbun catha trí ruathair bó, nó comhraic aonair ag áthanna idir laochra.  Cuirtear scaití srianta ar ghníomhartha na gcarachtar le coiscithe darb ainm geasa.

Is é an Táin Bó Cúailnge an scéal is faide agus is tábhachtaí den tsraith.  Bailíonn Méabh arm ollmhór chun Cuaille a ionsú agus tarbh luachmhar na nUladh, Donn Cuailnge, a ghoid.  Mar gheall ar gheis a bhí ar laochra na Craoibhe Rua, ní raibh ar a gcumas troid in aghaidh a namhaide, níor sheas Cú Chulainn seacht mbliana déag d'aois an fód.  Sa Táin Bó Flidais, nó an Táin Maigh Eo, bó bhán darb ainm 'Maol' is ea mian an chroí, óir is féidir léi a leor bainne a tabhairt ag aon chrú amháin chun arm iomlán a bheathú.

Scéal cáiliúil eile is ea straitéise Dheirdre, bunús de dhrámaí le W. B. Yeats agus J. M. Synge, a bhí roghnaithe mar chéile ag Conchúr mac Neasa, ach a d'éalaigh le Naoise go hAlbain.  Tar éis tamaill, d'iarr Conchúr ar Naoise agus a dheartháireacha, an Chlann Uisnigh, teacht ar ais go hÉirinn agus iad maite aige.  Maraíodh na deartháireacha go fealltach ámh chomh luath agus a shroich siad príomhchathair an rí, Eamhain Mhacha.  Léim Deirdre as carbad an rí agus rinneadh smidiríní dá ceann in aghaidh carraige.

Tréimhse
Creidtear go traidisiúnta go dtarlaíonn eachtraí na scéalaíochta timpeall ré Chríost.  Tá breith agus bás Chonchúir comhthrátha le breith agus bás Chríost,Kuno Meyer, "Anecdota from the Stowe MS. No 992", Revue Celtique 6, 1884, ll. 173–183; Kuno Meyer, The Death Tales of the Ulster Heroes, Todd Lecture Series, 1906, ll. 2–21 agus cuireann Leabhar Gabhála na hÉireann dáta don Táin Bó Cúailnge, agus breith agus bás Chú Chulainn, le réim an Ard-Rí, Conaire Mór, a bhí, de réir an scéil, chomhaoiseach leis an impire Rómhánach Augustus (27 RC — AD 14).R. A. Stewart Macalister, (eag. & aistr.), Lebor Gabála Erenn: The Book of the Taking of Ireland Part V, Irish Texts Society, 1956, lch. 301  Luann roinnt scéalta, ina measc an Táin, do Chairpre Nia Fer mar rí na Teamhrach, ag cur in iúl nach raibh Ard-Rí i réim ag an am.

Is amhlaidh gur iomrall aimsire é na Connachta mar naimhde na nUladh.  Dúradh de ghnáth gur de shliocht Choinn Chéadchathaigh iad na Connachta, a mhair roinnt céadta ní ba dhéanaí.  I scéalta ina dhiaidh sin, úsáidtear an t-ainm Cóiced Ol nEchmacht chun an fhadhb seo a réiteach.  Iarracht tacair le manaigh Chríostaí ab ea é, ámh, chun croineolaíocht na seanscéalta Gaelacha a chur i gcomhréiteach le stair chlasaiceach agus leis an mBíobla, agus b'fhéidir gur cuireadh cogaí stairiúla idir na hUlaidh agus na Connachta as ionad ó thaobh ama de.Francis J. Byrne, Irish Kings and High Kings, Four Courts Press, 2001, lch. 50.

Stair
I dteannta le Leabhar Gabhála na hÉireann, measadh in Éirinn leis na céadta anuas go raibh cuid mhaith de stair cheart i scéalta na Rúraíochta, agus na heachtraí fírinneacha measctha le gnéithe miotasacha. Tá dearcadh níos criticiúla ag an mhórchuid de scoláirí an lae inniu, áfach. 

De réir roinnt scoláirí den 19ú agus luath-20ú aoiseanna, leithéidí Eugene O'Curry agus Kuno Meyer, stairiúil iad ab ea scéalta agus pearsan na Rúraíochta.  Chreid T. F. O'Rahilly gur miotasach go hiomlán iad na scéalta.  Mhol Ernst Windisch nach raibh ach fíorbheagán miotais iontu, cé cumtha go formhór.T. F. O'Rahilly, Early Irish History and Mythology, Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath, 1946, ll. 269–271; Cecile O'Rahilly, Táin Bó Cualnge from the Book of Leinster, Institiúid Ard-Léinn, 1967, Introduction, lch. ix 

Tá roinnt ábhar sa scéalaíocht a chuireann i gcuimhne cuir síos clasaiceacha de shochaí Ceilteacha sa Ghaill, sa Ghaláit agus sa Bhreatain.  Troideann gaiscígh le claimhte, sleánna agus sciatha, agus téann i gcarbaid dhá chapall, tiomáinte ag carbadóirí oilte ó na híseal-aicmí.Féach Táin Bó Cúailnge from the Book of Leinster ll. 164–166 with Diodorus Siculus, Historical Library 5.29, Julius Caesar, Commentarii de bello Gallico 4.33  Baineann agus chaomhnaíonn siad cinn a naimhde,Compare The Tidings of Conchobar son of Ness §15 with Diodorus Siculus, Historical Library, 5.29 agus déanann siad gaiscí as a gcuid eachtraí agus crógachta ag fleánna, agus bronntar an  curadhmhír don tré is cróga.Féach The Story of Mac Dá Thó's Pig , Bricriu's Feast  agus Athenaeus, Deipnosophists 4.40, Diodorus Siculus, Historical Library 5.28  Tugann draoithe, agus tá agus olchumhacht ag na filí.

De bharr na hábhar seo, tá scoláirí amhail is Kenneth H. Jackson den tuairim go gcaomhnaíonn an Rúraíocht fíorthraidisiúin Ceilteacha ón iarannaois.Kenneth Hurlstone Jackson, The Oldest Irish Tradition: a Window on the Iron Age, Cambridge University Press, 1964  De réir scoláirí eile, ámh, tá tionchar na litríochta clasaicí le feiceáil ann,John T. Koch, "Windows on the Iron Age", Ulidia, December Publications, 1994, ll. 229–237; J. P. Mallory, "The World of Cú Chulainn: The Archaeology of Táin Bó Cúailnge", Aspects of the Táin, December Publications, 1992, ll. 103–153 cé nach séantar go raibh ábhar fíorársa an bhéaloidis le fáil ann.  Mar shampla, scríobh J. P. Mallory nach dtugann an taifead seandálaíochta ná fianaise teangan araon tacaíocht d'iarsmaí na hiarnaoise sa Rúraíocht, ach thug sé trácht ar an mBóthar Chorr Liath sa scéal sean Tochmharc Éadaoine mar eisceacht shuntasach.J. P. Mallory, In Search of the Irish Dreamtime. Thames & Hudson. 2016.

Is dóchúil é gurbh iad na strata is sine sa scéalaíocht ná iad a insíonn faoin ngaol gasta idir na Ulaidh agus na Éarainn.  Thug Eoin Mac Néill faoi ndeara céad bliain ó shinEoin Mac Néill, "Early Irish Population Groups: their nomenclature, classification and chronology", Imeachtaí Acadamh Ríoga na hÉireann (C) 29. (1911): 59–114 gurb amhlaidh go raibh i ndáiríre gaol chlainne ag na Ulaid (léirithe leis an Dál Fiatach, Cú Raoi srl.) agus na hÉarainn (léirithe leis na Clanna Dedad agus níos déanaí Conaire Mór) le chéile.  Bhí T. F. O'Rahilly den tuairim gur shliocht de na hÉrainn ab ea na hUlaidh, déanta na fírinne.T. F. O'Rahilly, Early Irish History and Mythology. Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath. 1946.

Is amhlaidh go raibh roinnt de na hÉrainn ina ríthe cumhachta na Teamhair, le bunáit thánaiste ag Teamhair Luachra in Iarthar na Mhumhan.  Tarlaíonn roinnt eachtraí na Rúraíochta anois, nó b'fhéidir aistríodh iad ó Teamhraigh lár tíre.  Lena cois sin, is díol suntais é go bhfuil roinnt scéalta ann, a bhaineann le luathcheannas na nÉarann, atá níos sine ná cuid mhór de scéalta na Rúraíochta, i n-ábhar murab i leagan, agus meastar réamh-Chríostaí go mór ó thaobh tréithe de.  Tá roinnt scéalta ann nach ndéanann lua ar bith do Chú Chulainn nó do phearsana cáiliúla eile na Rúraíochta, agus is amhlaidh gur athraíodh beagán iad a dhéanann lua, tar éis di a mhéadú leis an Táin agus méadú tóra.

Téacsanna
Seo a leanas liosta de scéalta na Rúraíochta, cé nára iomlán é.  Ní hé an rangúchán seo de réir 'genre' an t-aon cheann a fheictear, agus ní gá gurbh ionann é agus leaganacha scoláireachta.

Scéalta is luaite
 Conailla Medb míchuru, Tá chonartha míchurata déanta ag Méabh (dán na 7ú haoise luaite le Luccreth moccu Chiara)
 An lámhscríbhinn caillte Cín Dromma Snechtai, gaolta le Beannchar.  Creidtear go raibh leaganacha ann de chúig scéal, mar a leanas:
 Compert Con Culainn, Gin Chú Chulainn
 Compert Conchobuir, Gin Conchúr
 Fíl and grían Glinne Aí
 Forfess fer Falchae, Faire oíche in éadan na bhFalcha
 Verba Scathaige, Nathanna Scáthaí
 Ábhair maidir le Cú Raoi, amhail is Amra Con Roí agus Aided Con Roi
 Tagairtí do Dlí SeanGhaelach, m.s. Cethairslicht Athgabálae.

Compert - Breith
 Compert Con Culainn
 Compert Conchobuir

 Tochmhairc agus éaluithe 
 Aided Conrói maic Dáiri
 Aithed Emere (le Tuir nGlesta mac rig Lochlann), Athadhathadh1 ar teanglann.ie, éalú Eimhire (le ...)
 Aislinge Óenguso
 Longes mac n-Uislenn'
 Oidheadh Chlainne Uisnigh
 Tochmarc Emire
 Tochmarc Étaíne
 Tochmarc Ferbe (nó Fís Conchobair)
 Tochmarc Luaine 7 aided Arthirne
 Tochmarc Treblainne

Fleánna
 Da Gábail int sída
 Echtra Neraí
 Scéla mucce maic Dathó, "Mac Dathó"
 Mesca Ulad
 Fled Bricrenn
 Fled Bricrenn 7 Longes mac n-Duil Dermait
 Bruiden da Chocae
 Togal Bruidne Da DergaDe ghnáth, is cuid de Scéalaíochta na Ríthe is ea an scéal seo, ach tagann roinnt laochra na nUladh ar an bhfód, amhail is Conall Cearnach.
 De Shíl Chonairi Móir
 De Maccaib Conaire

Cathanna
 Cath Airtig
 Cath Aenaig Macha
 Cath Cumair nó Cath Atha Comair
 Cath Findchorad
 Cath Leitrich Ruide
 Cath Ruis na Ríg
 Cogadh Fheargusa agus Chonchobhair
 Forfess fer Falchae
 Comracc Con Chulainn re Senbecc
 Cathcharpat Serda, cathcharbad spealtha

Táinte Bó
 Táin Bó Cúailnge I, II, III
 De Faillsigud Tána Bó Cuailnge, "D'aimsiú Tána Bó Cúailnge"
 Táin Bó Dartada
 Táin Bó Flidais I, II
 Táin Bó Fraích
 Tain Bó Regamain "Regamon"
 Tain Bó Regamna "Regamain"

Réamhscéalta
 Ces Noínden, In Ceas Naigen
 De Chophur in Dá Mucado
 Echtra Nerai

 Anbhásanna 
 Aided Chonchobuir
 Aided Óenfhir Aífe
 Cuchulinn 7 Conlaech
 Aided Con Culainn nó Brislech Mór Maige Muirthemne Aided Cheit maic Mágach
 Aided Cheltchair maic Uthechair
 Aided Derbforgaill
 Aided Fergusa maic Roig
 Imthechta Tuaithe Luachra 7 Aided Fergusa Fergus (mac Léti)"
 Aided Guill meic Garbada ocus Aided Gairb Glinne Ríge Aided Laegairi Buadaig
 Goire Conaill Chernaig 7 Aided Aillela 7 Conall Chernaig "The Cherishing ..."
 Aided Meidbe
 Ferchuitred MedbaFerchuitred ar eDIL
 Cath Boinne

 Ilchineálacha 
 Verba Scáthaige
 Scéla Conchobair meic Nessa
 Siaburcharpat Con Culaindsiabhair1 ar teanglann.ie FGB
 Foglaim Con Culainn Serglige Con Culainn Immacallam in dá Thuarad Talland Étair Cath Étair Tromdámh Guaire (nó Imthecht na Tromdáime)
 Lánellach Tigi Rích 7 Ruirech Fochonn Loingse Fergusa meic Róig Nede 7 Caier Echtra Fergusa maic LétiAistriúcháin
Faightear scéalta is tábhachtaí na Rúraíochta sna haistriúcháin Bhéarla seo:
 Thomas Kinsella, The Táin, Oxford University Press, 1969
 Stephen Dunford, Táin Bó Flidais or The Mayo Táin, Enniscrone, 2008
 Jeffrey Gantz, Early Irish Myths and Sagas, Penguin, 1981
 Tom Peete Cross & Clark Harris Slover, Ancient Irish Tales, Henry Holt & Company, 1936 (ar athchló le Barnes & Noble, 1996)
 John T Koch & John Carey, The Celtic Heroic Age, Celtic Studies Publications, 2000
 Kuno Meyer, The Death-Tales of the Ulster Heroes, Todd Lecture Series, 1906
 A H Leahy, Heroic Romances of Ireland, 2 vols, 1905–1906 (online at Sacred Texts)

Cóirithe
Meán Na Gaeilge
 Cú Cosantóir
 An Táin

Meán an Bhéarla
Thug an Rúraíocht spreagadh agus ábhar do scríbhneoirí na hathbheochana Gaelaí ag tús na 20ú haoise.  Tá an chuid is mó de na scéalta le léamh i Cuchulain of Muirthemne (1902) le Lady Gregory,Cuchulain of Muirthemne  le Lady Gregory díreach mar a rinne Eleanor Hull do léitheoirí óga in The Boys' Cuchulain (1904).The Boys' Cuchulain  le hEleanor Hull  Scríobh  William Butler Yeats sraith drámaí – On Baile's Strand (1904), Deirdre (1907), The Green Helmet (1910), At the Hawk's Well (1917), The Only Jealousy of Emer (1919) agus The Death of Cuchulain (1939) – agus dán, Cuchulain's Fight with the Sea (1892), bunaithe ar na seanscéalta úd.  Chuir sé i gcrích an dráma le John Millington Synge mar mhair, Deirdre of the Sorrows (1910), ag obair le baintreach Synge, Molly Allgood.Deirdre of the Sorrows  le J. M. Synge

I measc cóirithe liteartha ar na mallaibh tá: úrscéal na bpáistí The Hound of Ulster (1963) le Rosemary Sutcliff; an t-úrscéal A Shadow of Gulls (1977) le Patricia Finney; agus an dráma A Cry from Heaven (2005) le Vincent Woods.  Tá sraith sé aistriúchán scríofa ag Randy Lee Eickhoff, ag tosú le The Raid (2000).

Faightear cuid den scéalaíocht cóirithe mar ghreannán gréasáin, ina measc: The Cattle Raid of Cooley le Patrick Brown, dírithe ar Chú Chulainn; agus About a Bull le M.K. Reed, ar Mhéabh.

Mar chuid den sraith Radio Tales ar National Public Radio, craoladh an ceoldráma "Celtic Hero", a bhí bunaithe ar Tochmharc Eimhire.

 Naisc sheachtracha 
 Catagóir Ulster Cycle'' ar CODECS

Tagairtí


Catagóir:Cúige Uladh
Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann

pl:Mitologia irlandzka#Cykl Ulsterski