Jimmy Carter

Ba é James Earl "Jimmy" Carter, Jr. (1 Deireadh Fómhair 1924 - 29 Nollaig 2024) an 39ú Uachtarán na Stát Aontaithe agus an 83ú Ghobharnóir Georgia.  Bhí sé ina Uachtarán ar Mheiriceá ar feadh téarma amháin idir 1977 agus 1981. Bhain sé cáil amach i gcaitheamh na mblianta sin, agus ina ndiaidh go háirithe, as na hiarrachtaí a rinne sé síocháin a chur chun cinn i dtíortha ina raibh coimhlint fhadbhunaithe. Bronnadh Duais Nobel na Síochána air in 2002 as a dhúthracht sa mhéid sin. 
clé|mion|Carter ina éide cabhlaigh,  Acadamh Cabhlaigh in Annapolis, MA in 1946, a bhean Rosalynn ar chlé, agus a mháthair ar dheis
clé|mion|1971 mar an 83ú Ghobharnóir Georgia
clé|mion|1976

 Tús a shaoil 
'Sé Carter an chéad Uachtarán Meiriceánach é a rugadh in ospidéal, ar an 1 Deireadh Fómhair 1924.

Feirmeoir ab ea Jimmy Carter sula ndeachaigh sé leis an bpolaitíocht agus bhí rath ar an bhfeirm mhór pis thalún a bhí aige in Plains, Georgia.

Daonlathaí ab ea é agus toghadh ina Sheanadóir Georgia é den chéad uair in 1963 agus bhí sé ina ghobharnóir ar Georgia idir 1971-1975.
clé|mion|Físeán, NCTA Convention- "A Conversation with the President", 1979
clé|mion|Físeán, National Press Club, 1980

 Uachtarán 
In 1976, iarrthóir gan iomrá ab ea Carter sular bhuaigh sé an cácas in Iowa. Feirmeoir ba ea Carter agus tá an talmhaíocht tábhachtach in Iowa.  Ba é Carter  an t-iarrthóir ba mhó a fuair vótaí sa chácas Daonlathach in Iowa, agus d’úsáid sé a cháil nua chun é féin a chur chun cinn mar mhóriarrthóir sa chéad vóta eile, a bhí ar siúl in Nua Hampshire. Leis an móiminteam a fuair sé ón mbua sin, chuaigh sé ar aghaidh chun ainmniúchán náisiúnta a pháirtí a fháil, agus bhuaigh sé an toghchán an bhliain sin, ag sárú uachtarán Poblachtach reatha Gerald Ford .

Ceithre bliana achrannacha a chaith Carter sa Teach Bán agus geilleagar na Stát Aontaithe ag cúlú go tréan ag an am. Ar an dea-uair, bhí tuiscint agus ceangal níos cairdiúla idir na Daonlathaigh agus na Poblachtánaigh i Meiriceá sa 20ú haois. Agus é ag labhairt in 2021, dúirt an t-iarUachtarán Carter gur chuidigh an comhoibriú a fuair sé ó Phoblachtánaigh leis go mór ina thréimhse sa Teach Bán. 

Sa bhliain 1977, mheall John Hume an tUachtarán agus rinne sé cion fathaigh ina dhiaidh sin chun Meiriceá a earcú mar áisitheoir sa tóir ar shíocháin i dTuaisceart Éireann. 

Bhí máistreacht áirithe ag Carter ar ghnóthaí idirnáisiúnta agus thug sé ceannairí Iosrael agus na hÉigipte le chéile in eastát Camp David in aice le Washington DC, áit ar tháinig siad ar chomhaontú síochána. Síníodh na Comhaontuithe Camp David ar an 17 Meán Fómhair 1978. Measadh an comhaontú sin ina éacht agus cuireadh an-dóchas ann ag an am. Síníodh conradh síochána stairiúil eile ar an 26 Márta 1979, an Conradh Síocháin Éigipt-Iosrael. 

Shínigh Carter an Comhaontú SALT IIBéarla: Strategic Arms Limitation Talks ar an 18 Meitheamh 1979 le Leonid Brezhnev. 

In 1980, sheas Ted Kennedy in aghaidh Jimmy Carter  d’ainmniúchán an Pháirtí Dhaonlathaigh; thug Ted Kennedy dúshlán láidir dó ach theip air. 

Ní raibh an t-ádh le Carter ar chúpla cúis nuair a throid sé an dara toghchán i mí na Samhna 1980. Bhí 52 giall Meiriceánach fós  ar a gcoinneáil in Tehrān agus cantal ar phobal Mheiriceá faoin gcaoi a rabhadar sáinnithe.Is i 1980 a tosaíodh ag caint ar an rud a dtugann siad ‘The October Surprise’ air i bpolaitíocht na Stát Aontaithe. An mhí sin 1980 a thit an socrú a ceapadh a bheith déanta faoi ghialla Meiriceánacha san Iaráin as a chéile.

Ar deireadh d’fhógair an Iaráin agus an tUachtarán Jimmy Carter i mí Deireadh Fómhair 1980 nach mbeadh aon duine dá ligean amach go mbeadh an toghchán thart. I mí Eanáir 1981 a scaoileadh amach na gialla. Sa mhullach air sin, bhí iarrthóir ag na Poblachtánaigh, Ronald Reagan, beagnach dosháraithe san am sin.Shíl a lán saineolaithe go ndearna an Páirtí Daonlathach go leor dochair dó féin ag an am mar gheall ar a leithéid de neamhchinnteacht a bheith léirithe acu chomh cóngarach sin don toghchán, agus glactar leis go ndearnadh damáiste do Carter agus é ag seasamh i gcoinne Reagan. Ó shin i leith, cinntíonn ceannairí na bpáirtithe nach mbíonn le feiceáil ag na coinbhinsiúin ach daoine dearfacha atá ag tacú go hiomlán le hiarrthóir amháin. 

 Níos déanaí 
Teist ar an ómós a bhí ag Jimmy Carter don Uachtaránacht agus do ghairm na polaitíochta gur thug sé cuireadh go Atlanta, Georgia, don Uachtarán Ronald Reagan i 1984 leis an gcéad chloch a leagan ar shuíomh na leabharlainne a bhí le tógáil mar shéadchomhartha ar obair an Uachtaráin Carter. Ag labhairt dó ag an ócáid sin thug Reagan suntas agus aitheantas do chumas Jimmy Carter agus thagair sé don intleacht iontach a bhí aige. Fear ciúin – i dtéarmaí polaitíochta – a raibh sé tugtha suas dó as a chuid intleachta. 

Fuair na hiarrachtaí a rinne Carter le ceart agus síocháin a bhuanú i Meiriceá agus ar fud an domhain ag fáil moladh níos láidre sa 21ú haois. Fuair Carter agus a bhean chéile an bonn 'Presidential Medal of Freedom' i 1999.  Bhuaigh Carter Duais Nobel na Síochána i 2002.    

Thug stiúrthóir an Anti-Defamation League, Abraham Foxman, “frith-Sheimiteach” ar Carter nuair a foilsíodh a leabhar, Palestine: Peace Not Apartheid, i 2006, cé go ndearna Carter go leor le síocháin a thabhairt d’Iosrael agus é sa Teach Bán.  

 Pearsanta 
Dúirt Carter go mba é an lá ar phós sé Rosalynn, ar an 7 Iúil 1946,  an lá ba thábhachtaí ina shaol, idir a shaol pearsanta agus saol na polaitíochta.  

Bhí Jimmy Carter tinn le fada agus bhí sé faoi chúram altranais ina bhaile dúcháis – Plains, Georgia – ó mhí Feabhra 2024. Fuair Carter bás ar an 29 Nollaig 2024 . Bhí ómós léirithe go forleathan dó. Dúirt Uachtarán na hÉireann Michael D Higgins go mbeadh cuimhne ar Jimmy Carter mar fhear uasal, ionraic agus prionsabálta a chaith cuid mhór dá shaol le cúis na síochána domhanda.

Is é an tUachtarán is faide é a fuair saol; is aige féin agus Rosalynn atá an pósadh is faide a sheas riamh i saol na nUachtarán. 

 Féach freisin     

 Rosalynn Carter
 Uachtarán na Stát Aontaithe

 Tagairtí 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1924
Catagóir:Baistigh
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Síochána
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Feirmeoirí
Catagóir:Fir
Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Taidhleoirí Meiriceánacha
Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe
Catagóir:Básanna in 2024