Domhnach na Fola (1972)

Is éard a bhí i gceist le Domhnach na Fola (Bloody Sunday sa Bhéarla) ná eachtra nó dúnmharú a tharla i nDoire i dTuaisceart Éireann ar an 30 Eanáir, 1972. Lámhach agus mharaigh paratrúpaí ó Arm na Breataine trí shibhialtach déag – ar dhéagóirí seachtar acu – agus iad ag glacadh páirt i máirseáil ar son chearta sibhialta i dTaobh an Bhogaigh. Gortaíodh cúig dhuine dhéag eile sa luíochán agus bhásaigh duine acu ceithre mhí ina dhiaidh de bharr na ngortuithe a bhain dó an lá sin.
clé|mion
mion|clé
 Tábhacht 
Glactar leis go coitianta gur chuir an t-uafás fad na mblianta leis an marú ó thuaidh.   In 1969 a thosaigh feachtas na Sealadach ach tháinig borradh agus fás air mar thoradh ar eachtraí an lae seo. Tá Domhnach na Fola ar ceann de na heachtraí is tábhachtaí i stair na dTrioblóidí i dTuaisceart Éireann: ar an lá sin, bhí arm na Breataine páirteach sna heachtraí agus fuair muintir na tíre amach faoin eachtra go héasca tríd na meán chumarsáide, rud nua ag an am.

 Cúlra 
In 1970, d'éirigh le saighdiúirí Frank Kitson seilbh a ghabháil ar cheantair i mBéal Feirste a bhí faoi smacht an IRA Oifigiúil agus an IRA Shealadaigh agus tugadh moladh céadach dó dá bhíthin sin.

Bhí Frank Kitson i gceannas ar an gcathlán paratrúipéirí a lámhach agus a mharaigh deichniúr i mBaile Uí Mhurchú in iarthar Bhéal Feirste i gcaitheamh trí lá idir 9-11 Lúnasa 1971.

 Slad 
Cathlán den Parachute Regient faoi, Frank Kitson, briogáidire, Leifteanant-choirnéal Derek Wilford agus an Captaen Mike Jackson a bhí i mbun na hoibríochta seo. Fuair triúr déag bás (seisear dóibh faoi ocht mbliana déag d'aois), ar an bpointe, agus duine eile 4½ mí níos déanaí de bharr a bheith gortaithe ar an lá seo. Gortaíodh beirt agóidigh nuair a bhuail gluaisteáin de chuid an airm iad. 

Is soiléir inniu nach raibh airm ar bith ag éinne de na 26 duine nuair a scaoileadh leo. Piléir sa droim a ghortaigh cúigear díobh.

Bronnadh gradam CBECommander of the Order of the British Empire ar Kitson ar 15 Feabhra 1972, coicís i ndiaidh Dhomhnach na Fola (agus bronnadh ridireacht ar Kitson i 1980).mion|Cuimneacháin, Doire|clé

 Fiosrúcháin 
Bhí dhá fhiosrúchán déanta ag rialtas na Breataine:
 Fiosrúchán Widgery, foilsithe ar 19 Aibreán 1972: dúirt Widgery go raibh na saighdiúirí neamhchiontach. Níor thug mórán daoine meas air, agus mar sin, tharraing an tuarascáil go leor conspóide ar feadh na blianta.
 Mar le Domhnach na Fola, thug an Ginearál Mike Jackson le fios in 2007 go ndúirt Kitson gur chóra don Choirnéal Derek Wilford – an t-oifigeach a bhí i gceannas na saighdiúirí an lá sin – gur chóra dó "an obair a chríochnú".  

 Fiosrúchán Saville; 1998 - 2010: Foilsíodh tuarascáil Saville sa bhliain 2010 faoi dheireadh, tuarascáil a chruthaigh go raibh an locht ar na saighdiúirí Briotanach.   Tugadh le fios i dTuairisc Saville gur chuir cuid de na saighdiúirí a bhí i láthair an lá sin ráitis bhréige ar fáil don fhiosrúchán. "Ghlac" rialtas na Breataine leis an toradh seo, mar a dhearfá, ach níor tharla mórán dá bharr.
 In 2015, chuir teaghlach Patrick Eugene Heenan, fear Caitliceach ar mharaigh an UDA é in 1973, an dlí ar Kitson agus ar Arm na Breataine go ginearálta as a mharú.
 Cúiteamh 
Íocadh pacáiste cúitimh. Ar an 18 Nollaig 1974, shocraigh Rialtas na Breataine £42,000 san iomlán (sic) a íoc le muintir an 13.

 Cóir 
De réir Fiosrúchán Saville, mharaigh "Saighdiúir F" (fíor-ainm David Cleary) cúigear ar a laghad : William McKinney, 26, James "Jim" Wray,  22,  Bernard "Barney" McGuigan,  41, Patrick Doherty,  31, agus Michael Kelly,  17. 

Ar an 13 Nollaig 2023, cuireadh F ar a thriail i mBéal Feirste faoi bheirt a dhúnmharú agus faoi iarracht a dhéanamh ar chúigear eile a dhúnmharú in 1972. Bhí sé curtha i leith 'Shaighdiúir F' gur dhúnmharaigh sé McKinney agus  Wray lá úd na fola.

Ar an 23 Deireadh Fómhair fuarthas Saighdiúir F neamhchiontach.  Dúirt an Breitheamh Patrick Lynch go raibh an cás a chuir an t-ionchúiseamh i láthair na cúirte go mór faoi bhun an chaighdeáin a theastaigh lena chruthú go raibh Saighdiúir F ciontach i ndúnmharú. Ní raibh mar fhianaise in aghaidh F ach ar mhaígh beirt iarshaighdiúirí eile, Saighdiúir G agus Saighdiúir H (bhí F i láthair sa chúirt gach lá den triail ach ceileadh é ar an bpobal taobh thiar de chuirtín).  Ach dúirt sé gur tharraing na saighdiúirí i nDoire i 1972 míchlú ar an an reisimint pharasiút nuair a lámhach siad daoine sa droim, sibhialtaigh a bhí ag teitheadh uathu. 

Ar an 19 Aibreán 2024, dúirt Seirbhís Ionchúisithe Thuaisceart Éireann nach raibh go leor fianaise ann leis an chonclúid i dTuairisc Saville - gur chuir cuid de na saighdiúirí a bhí i láthair an lá sin ráitis bhréige - a chruthú i dtriail choiriúil: 

 Nár bhunaigh Fiosrúchan Saville an cáineadh ar na saighdiúirí ar chaighdeán coiriúil cruthúnais.
 Nach bhféadfaí, ar chúiseanna dlí, na cuntais a thug na saighdiúirí i 1972 a úsáid mar fhianaise.
 Nár chuir achan duine a thug fianaise do Bhinse Saville raiteas finné ar fáil don PSNI.

Mar sin, ní chúisíodh aon duine den chúigear saighdiúir déag, ar cuireadh ina leith gur thug siad fianaise bhréige. 

 Clabhsúr 
Cúpla seachtain níos déanaí, Rritheadh Acht Oidhreacht na dTrioblóidíNorthern Ireland Troubles (Legacy and Reconciliation) Act 2023,  nó "Northern Ireland Troubles Act" nó "Legacy Act"  a chur stop a chur le fiosruithe sa Ríocht Aontaithe agus cosc ar ionchoisní is cásanna sibhialta faoi eachtraí le linn na dTrioblóidí. Faoin Acht Oidhreachta, ceadaítear díolúintí coinníollacha ó ionchúiseamh a bhronnadh ar dhaoine a bhfuil amhras fúthu go ndearna siad coir le linn na dTrioblóidí.

 Féach freisin 

 Fiosrúchán Saville;  Fiosrúchán Widgery
 Sléacht Springhill agus Sléacht Bhaile Uí Mhurchú
 Frank Kitson, GBE,Knight Grand Cross of the Order of the British Empire CBE,Commander of the Order of the British Empire KCB, MC & Bar, DL  agus  an Ginearál Sir Michael David Jackson, GCB, CBE, DSO, DL
 Acht Oidhreacht na dTrioblóidí. Chinn Rialtas na hÉireann in 2023 dúshlán an Achta a thabhairt sa CECD.

 Tagairtí 

Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:Arm na Breataine
Catagóir:Doire
Catagóir:1972
Catagóir:Éagóir
Catagóir:Domhnach na Fola 1972