Ficheall

Is cluiche cláir í an fhicheall, ceaptha do bheirt imreoir,  ar a dtugtar Bán agus Dubh, ag rialú arm de phíosaí fichille, leis an gcuspóir an ceann is fearr a fháil (marbhsháinn ) ar rí a chéile comhraic. Uaireanta tugtar ficheall idirnáisiúnta nó ficheall an Iarthair ar an gcluiche chun idirdhealú a dhéanamh idir é agus cluichí gaolmhara ar nós xiangqi (ficheall na Síne) agus shogi (ficheall na Seapáine).  Téann stair taifeadta na fichille ar ais ar a laghad go dtí teacht chun cinn cluiche den chineál céanna, chaturanga, san India sa seachtú haois. Tháinig rialacha na fichille mar a thugtar orthu inniu chun cinn san Eoraip ag deireadh an 15ú haois, le caighdeánú agus glacadh uilíoch faoi dheireadh an 19ú haois. Sa lá atá inniu ann, tá ficheall ar cheann de na cluichí is mó tóir ar domhan a imríonn na milliúin daoine ar fud an domhain. 

Is cluiche straitéise teibí í an fhicheall nach bhfuil aon fhaisnéis i bhfolach ná aon eilimintí seans ann. go mbaineann aon eolas i bhfolach agus aon ghnéithe de sheansann. Imrítear an cluiche ar chlár fichille le 64 cearnóg eagraithe in eangach 8×8. Ag an tús, rialaíonn gach imreoir sé phíosa déag: rí amháin, banríon amháin, dhá chaiseal, dhá easpag, dhá ridire, agus ocht gceithearnach. Gluaiseann Bán ar dtús, agus Dubh ina dhiaidh. Bíonn an cluiche buaite nuair a chuirtear rí an chéile comhraic i sáinn, .i. é a bhagairt le gabháil dhosheachanta. Tá roinnt bealaí ann freisin ar féidir le cluiche a chríochnú ar comhscór.


 Cur síos ar an gcluiche 

Imrítear ficheall ar bhord seicear a mbíonn 64 cearnóg (8 x 8) ann. Tá dath bán nó dubh ar na cearnóga, agus an dath céanna ar gach dara cearnóg.

Leagtar an clár anuas idir an dá imreoir ionas go bhfuil cearnóg gheal sa chúinne íochtarach ar dheis acu beirt. Ansin socraítear na píosaí ina n‑áit mar a léirítear sa léaráid ar dheis.

Tosaíonn gach imreoir le sé bhall déag san iomlán. Is ionann ball agus píosa. Déantar na baill a bhaineann le gach imreoir a aithint de réir datha. Tagraítear do na baill le dath níos éadroime mar "bán," agus an t‑imreoir ar leo iad, "An bán". Tugtar "dubh" ar na baill le dath níos dorcha agus an t-imreoir ar leo iad, "An dubh". Tá trí bhrí ag an bhfocal “ball”, ag brath ar an gcomhthéacs. Ba cheart go ndéanfadh an comhthéacs an bhrí atá beartaithe soiléir.

D'fhéadfadh sé go gciallódh sé aon chuid de bhaill na sraithe, lena n-áirítear na ceithearnaigh. Nuair a úsáidtear é ar an mbealach seo, is ionann "ball" agus "fichille", nó go díreach, "fear fichille" nó "fichillín".
 Ag imirt, is iondúil go n-úsáidtear an téarma chun ceithearnach a eisiamh, ag tagairt do bhanríon, do chaiseal, d'easpag, do ridire nó do rí amháin. Sa chomhthéacs seo, is féidir na baill a mhiondealú ina dtrí ghrúpa: na príomh-bhaill (banríon agus caiseal), ball beag (easpag agus ridire), agus an rí.
I bhfrásaí ar nós “ball a bhuachan”, “ball a chailleadh” nó “ball a thabhairt suas”, ní bhaineann sé ach le heaspag nó le ridire.

Tugtar ranganna ar na sraitheanna a théann go cothrománach ón taobh clé go dtí an taobh deas den chlár. Uimhrítear iad ó 1 go dtí 8 ón taobh bán amach.

Tugtar treasa ar na sraitheanna a théann suas agus anuas an clár go hingearach. Ainmnítear iad de réir na litreacha a go h.

Ainmnítear gach aon chearnóg de réir litir a treasa agus uimhir a ranga. Mar shampla, ag tús an chluiche, seasann an bhanríon bhán ar chearnóg d1, agus seasann an bhanríon dhubh ar chearnóg d8.

Cuirtear síos ar bheart (bogadh fichillín) de réir an chearnóg óna dtosaítear é agus an chearnóg ar a gcríochnaítear é.

 Rialacha na Fichille 
AinmLitirPictiúrAn Ceithearnach.20px|Pawn20px|PawnAn RidireD20px|Knight20px|KnightAn t-EaspagE20px|Bishop20px|BishopAn CaisealC20px|Rook20px|RookAn BhanríonB20px|Queen20px|QueenAn RíR20px|King20px|King

Sa chéad chomhthéacs, tosaíonn gach ceann den bheirt imreoir leis na sé bhall déag seo a leanas i gcluiche caighdeánach:

1 Rí
1 Bhanríon
2 Chaiseal
2 Easpag
2 Ridire
8 gCeithearnach

Is le himreoir na mball bán an chéad bhogadh i gcónaí. Taispeánann an pictiúr tús an chluiche. Bíonn cearnóg dhubh ar an taobh clé is cóngaraí de na himreoirí i gcónaí. Tosaíonn an bhanríon bhán ar chearnóg bhán agus tosaíonn an bhanríon dhubh ar chearnóg dhubh.

Forordaíonn rialacha na fichille na cineálacha gluaiseachta is féidir le himreoir a dhéanamh le gach cineál fear fichille. Gluaiseann gach cineál ball ar bhealach difriúil. Le linn an chluiche, glacann siad sealaíocht ar a chéile ag bogadh baill.

 An Rí 
Is é an rí an fear is tábhachtaí. Cailltear an cluiche nuair a chailltear an rí. Bogann an rí cearnóg amháin i dtreo ar bith (go cothrománach, go hingearach nó ar fiar). Níl cead ag an rí dul go dtí cearnóg atá faoi ionsaí ag fear den dath eile. Tá cearnóg faoi ionsaí más féidir le fear bogadh ann ar an gcéad imirt eile. Nuair a bhogtar an rí go cearnóg ina bhfuil sé i sáinn de dhearmad ag imreoir, deirtear go bhfuil an bogadh san mídhleathach. Sa chás sin, tá ar an imreoir an bogadh a thógáil ar ais agus bogadh dleathach a imirt ina áit. Má bhogann an rí go dleathach chun cearnóige ina bhfuil fear eile, tá an fear sin gafa. Ní féidir le rí an rí eile a ghabháil am ar bith, áfach, toisc go mbeadh air bheith ar chearnóg díreach in aice leis an rí eile roimhe sin, áit nach féidir leis bogadh go dleathach, nó chuirfí i sáinn é. 

Má tá cearnóg an rí faoi ionsaí, deirtear go bhfuil an rí "sáinnithe". Muna bhfuil an rí in ann an sáinniú a bhriseadh, tá sé "marbhsháinnithe" agus tá an cluiche thart. Briseadh an sáinniú tar éis:-
 an rí a bhogadh go dtí cearnóg nach bhfuil faoi ionsaí
 fir a chur idir an rí agus an fear atá á ionsaí
 an fhir atá á ionsaí a ghabháil

 An Bhanríon 
Bogann an bhanríon i líne dhíreach chomh fada agus is mian léi. Is féidir léi dul i ngach treo (go cothrománach, go hingearach nó fiarthrasna). Ní féidir léi léim thar fhear eile.

 An Caiseal 
Bogann an caiseal i líne dhíreach chomh fada agus is mian leis. Is féidir leis dul go cothrománach nó go hingireach. Ní féidir leis léim thar fhear eile.

 An tEaspag 
Is ar fiar a théann an t-easpag. Ní féidir leis léim thar fhear eile.

 An Ridire 
Sé an ridire an t-aon fhear atá in ann léim thar fir eile. Téann an ridire go díreach ón gcearnóg ina bhfuil sé go dtí cearnóg dhá chearnóg i dtreo cothrómánach agus cearnóg amháin i dtreo ingireach, nó go dtí cearnóg dhá chearnóg i dtreo ingireach agus cearnóg amháin i dtreo cothrománach. 

 An Ceithearnach 
Ní féidir leis an gceithearnach bogadh ach go dtí na cearnóga atá díreach chun tosaigh uaidh, mura bhfuil gabháil á déanamh aige, agus sa chás sin, bogann sé cearnóg amháin ar fiar chun tosaigh go cearnóg an fhir eile atá gafa aige dá réir. Ar an gcéad bhogadh a dhéanann sé, más bogadh díreach chun tosaigh é, is féidir leis dul cearnóg amháin nó dhá chearnóg sa treo sin, ceachtar acu de réir a bhfuil ar intinn an imreora, ach an chuid eile den am, ní féidir leis bogadh ach cearnóg amháin. Ní féidir le ceithearnach dul go cearnóg dhíreach chun tosaigh ina bhfuil aon fhear eile am ar bith agus ní féidir leis léim thar fhear eile am ar bith. Agus an taobh eile den chlár bainte amach ag ceithearnach, is féidir banríon, caiseal, ridire nó easpag a dhéanamh de.

 Gabháil na bhfear 
Má bhogann an rí, an bhanríon, an caiseal, an ridire nó an t-easpag go dtí cearnóg ina bhfuil fear an imeartha chéile, gabhtar an fear sin. Bogann an ceithearnach go hingearach ach is ar fiar a ghabhann sé.

 Caisliú 
Beart ar leith chun an rí a chosaint is ea an beart ar a dtugtar an caisliú. 'Sé an t-aon bheart amháin ina bhfuil imreoir in ann dhá fhear a bhogadh ag an am céanna. Má tá an rí fós ar a phointe imeachta is féidir leis caisliú le chaiseal atá fós ar a phointe imeachta freisin. Bogann an rí dhá chearnóg i dtreo an chaisil agus léimeann an caiseal thar an rí go dtí an chearnóg in aice leis. Tá roinnt rialacha ag baint leis. Ní féidir caisliú:
 má bhog an rí roimhe sin
 ma bhog an chaiseal (atá ag iarraidh caisliú) roimhe sin
 má tá an rí "sáinnithe"
 má tá fear idir an rí agus an chearnóg
 má tá an rí ag dul thar cearnóg atá faoi ionsaí
 má tá an rí ag dul go dtí cearnóg atá faoi ionsaí

 "En passant" (dul thart) 
Tar éis ceithearnaigh a bhogadh dhá chearnóg, má tá ceithearnach an chéile imeartha ar chearnóg in aice leis, is féidir le ceithearnach an chéile imeartha an ceithearnach a ghabháil ar an gcéad imirt eile. Téann an gabhálaí ar fiar chun colúin an cheithearnaigh eile agus tógtar an ceithearnach eile den mbórd.

 Leamhsháinniú 
Más le himreoir an imirt, muna bhfuil rí sáinnithe aige agus muna bhfuil bogadh dlíthiúil aige, deirtear go bhfuil sé "leamhsáinnithe", agus críochnaíonn an cluiche gan bhuaiteoir.

 Comhscór 
Bíonn an bua ag imreoir tar éis a chéile imeartha a mharbhsháinniú ach is minic a éiríonn imreoir as an gcluiche nuair a cheapann sé nach bhfuil seans aige.

Is féidir cluiche a chríochnú mar chomhscór 
 má shocraíonn na himreoirí air. Níl cead ag imreoir comhscór a thairiscint ach díreach tar éis fear a bhogadh
 i gcás léamhsháinnithe (féach suas)
 muna bhfuil na fir atá fágtha ar an mbórd in ann marbhsháinniú a dhéanamh in aon chor. Mar shampla - rí v rí, rí agus easpag v rí, rí agus ridire v rí, rí agus easpag v rí agus easpag (má tá na heaspaig ar chearnóga den dath céanna)
 má tharlaíonn an staid chéanna ar an mbórd trí huaire, is féidir le himreoir comhscór a éileamh
 is féidir le himreoir comhscór a éileamh tar éis 50 bogadh bheith déanta i ndiaidh a chéile (idir bhán agus dhubh) gan aon bhogadh ceithearnaigh san áireamh agus gan aon fhear bheith gafa

 Samplaí 




 Imreoirí Cáiliúla 

 Curaidh Domhanda neamhoifigiúla (réamh-1886)https://www.chessgames.com/wcc.html 

 Francois-Andre Philidor, 1747-1795, An Fhrainc
 Louis De La Bourdonnais, 1820-1840, An Fhrainc
 Howard Staunton, 1843-1851, Sasana
 Adolf Anderssen, 1851-1858, 1862-1866, An Ghearmáin
 Paul Morphy, 1858-1862, Na Stáit Aontaithe
 Wilhelm Steinitz, 1866-1878, An Ostair
 Johannes Zukertort, 1879-1886, An Pholainn

 An Chraobh Dhomhanda 
Na Curaidh Domhanda (gan agó)

 Wilhelm Steinitz, 1886–1894, An Ostair, Na Stáit Aontaithe
 Emanuel Lasker, 1894–1921, An Ghearmáin
 José Raúl Capablanca, 1921–1927, Cúba
 Alexander Alekhine, 1927–1935, An Rúis/An Fhrainc
 Max Euwe, 1935-1937, An Ísiltír
 Alexander Alekhine, 1937–1946, An Fhrainc
 Mikhail Botvinnik, 1948–1957, APSS
 Vasily Smyslov, 1957–1958, APSS
 Mikhail Botvinnik, 1958–1960, APSS
 Mikhail Tal, 1960–1961, APSS
 Mikhail Botvinnik, 1961–1963, APSS
 Tigran Petrosian, 1963–1969, APSS
 Boris Spassky, 1969–1972, APSS
 Robert James Fischer, 1972–1975, Na Stáit Aontaithe
 Anatoly Karpov, 1975–1985, APSS
 Garry Kasparov, 1985–1993, APSS/An Rúis

D'fhág Kasparov FIDE sa bhliain 1993 agus chuir sé eagrú fichille nua ar bun, an PCA. Bhí dhá chraobh dhomhanda ó 1993 go dtí gur bhuaigh Kramnik (an curadh clasaiceach) ar Topalov (an curadh FIDE) i gcluiche in Elista,An Rúis, sa bhliain 2006.

 Vladimir Kramnik, 2006–2007 An Rúis
 Viswanathan Anand, 2007–2013 An India
 Magnus Carlsen, 2013-2023 An Iorua
 Ding Liren, 2023-2024 An t-Sín
 Gukesh Dommaraju, 2024- An India

Na Curaidh Domhanda Clasaiceacha

 Garry Kasparov, 1993–2000, An Rúis
 Vladimir Kramnik, 2000–2007 An Rúis

Na Curaidh Domhanda FIDE

 Anatoly Karpov, 1993–1999, An Rúis
 Alexander Khalifman, 1999–2000, An Rúis
 Viswanathan Anand, 2000–2002, An India
 Ruslan Ponomariov, 2002–2004, An Úcráin
 Rustam Kasimdzhanov, 2004–2005, An Úisbéiceastáin
 Veselin Topalov, 2005–2006, An Bhulgáir

 Imreoirí Cáiliúila Eile 
 Is í Judit Polgar an imreoir mná is láidre riamh

 Ficheall comhfhreagrais 

Is malairt fichille é ina gcónaíonn na himreoirí i bhfad ar shiúl agus a dtarchuireann siad a gouid gluaiseachtaí trí r-phost (trí litir roimhe seo). Tomhaistear am freagartha ina laethanta agus féadfaidh sé míonna nó blianta a ghlacadh le cluiche a chríochnú.

Tá Cónaidhm Fichille Comhfhreagrais Idirnáisiúnta (ICCF)   ICCF a bunaíodh i 1951, i gceannas ar a cluichí Oilimpeacha agus a Craobhchomórtais Dhomhanda a eagrú sa mhódúlacht seo.

In 2022, tháinig Jon Edwards (SAM) mar an 32ú curadh domhanda   32ú curadh domhanda.  In 2023 bhuaigh foireann na Gearmáine an bonn óir ag an 21ú Oilimpiad   21ú Oilimpiad agus bhuaigh Irina Perevertkina (An Rúis) an 12ú craobh domhanda na mban   12ú craobh domhanda na mban.

Is é an ICCA  Stair an ICCA (Irish Correspondence Chess Association / Cumann Fichille Comhfhreagrais na nÉireann) an té a eagraíann na craobhchomórtais in Éirinn.  Tá sé cleamhnaithe le ICCF ó 1973 i leith.

 Craobh Fichille Comhfhreagrais an Domhain 
 #  Blianta  Curadh   Dara háit  I  1950 - 1953  Cecil Purdy  Harald Malmgren   1ú curadh domhanda II  1956 - 1959  Viacheslav Ragozin   Lucius Endzelins    2ú curadh domhanda III  1959 - 1962  Alberic O'Kelly   Piotr Dubinin    3ú curadh domhanda IV  1962 - 1965  Vladimir Zagorovsky   Georgy Borisenko   4ú curadh domhanda V  1965 - 1968  Hans Berliner   Jaroslav Hybl    5ú curadh domhanda VI  1968 - 1971  Horst Rittner   Vladimir Zagorovsky    6ú curadh domhanda VII  1972 - 1976  Yakov Estrin   Jozef Boey    7ú curadh domhanda VIII  1975 - 1980  Jørn Sloth   Vladimir Zagorovsky    8ú curadh domhanda IX  1977 - 1983  Tõnu Õim   Fritz Baumbach    9ú curadh domhanda X  1978 - 1984  Victor Palciauskas   Juan Morgado    10ú curadh domhanda XI  1983 - 1989  Fritz Baumbach  Gennadi Nesis    11ú curadh domhanda XII  1984 - 1991  Grigory Sanakoev   Josef Franzen     12ú curadh domhanda XIII  1989 - 1998  Mikhail Umansky   Erik Bang   13ú curadh domhanda XIV  1994 - 2000  Tõnu Õim   Ove Ekebjaerg    14ú curadh domhanda XV  1996 - 2002  Gert Timmerman   Joop van Oosterom    15ú curadh domhanda XVI  1999 - 2004  Tunç Hamarat   Rudolf Maliangkay    16ú curadh domhanda XVII  2002 - 2007  Ivar Bern   Wolfgang Rohde    17ú curadh domhanda XVIII  2003 - 2005  Joop van Oosterom   Hans Elwert    18ú curadh domhanda XIX  2004 - 2007  Christophe Léotard   Frank Gerhardt    19ú curadh domhanda XX  2004 - 2011  Pertti Lehikoinen   Stefan Winge    20ú curadh domhanda XXI  2005 - 2008  Joop van Oosterom   Alexander Ugge    21ú curadh domhanda XXII  2007 - 2010  Alexander Dronov   Jürgen Bücker    22ú curadh domhanda XXIII  2007 - 2010  Ulrich Stephan   Thomas Winckelmann    23ú curadh domhanda XXIV  2009 - 2011  Marjan Šemri   Hans Wunderlich    24ú curadh domhanda XXV  2009 - 2015  Fabio Finocchiaro   Richard Hall    25ú curadh domhanda XXVI  2010 - 2014  Ron Langeveld   Florin Serban    26ú curadh domhanda XXVII  2011 - 2014  Alexander Dronov   Matthias Kribben    27ú curadh domhanda XXVIII  2013 - 2016  Leonardo Ljubičić   Horacio Neto    28ú curadh domhanda XXIX  2015 - 2018  Alexander Dronov   Jacek Oskulski    29ú curadh domhanda XXX  2017 - 2019  Andrey Kochemasov   Enver Efendiyev    30ú curadh domhanda XXXI  2019 -2022  Fabian Stanach   Christian Muck   Ron Langeveld      31ú curadh domhanda XXXII  2020 - 2022  Jon Edwards   Sergey Ossipov   Horacio Neto  Michel Lecroq    32ú curadh domhanda

 Craobh Fichille Comhfhreagrais Dhomhanda na mBan 
 #  Blianta  Curadh  Dara háit I  1968 - 1972  Olga Rubtsova   Gertrude Schoisswohl    1ú curadh domhanda nBan II  1972 - 1977  Lora Jakovleva   Olga Rubtsova    2ú curadh domhanda nBan III  1978 - 1984  Luba Kristol   Merike Rotova    3ú curadh domhanda nBan IV  1984 - 1992  Liudmila Belavenets   Nina Orlova     4ú curadh domhanda nBan V  1993 - 1998  Luba Kristol   Ingrida Priedite    5ú curadh domhanda nBan VI  2000 - 2005  Alessandra Riegler   Maja Zelčić     6ú curadh domhanda nBan VII  2002 - 2006  Olga Sukhareva   Mary Jones    7ú curadh domhanda nBan VIII  2007 - 2010  Olga Sukhareva   Marie Bažantová    8ú curadh domhanda nBan IX  2011 - 2014  Irina Perevertkina   Maria Licitcina    9ú curadh domhanda nBan X  2014 - 2017  Irina Perevertkina   Tatiana Moyeenko     10ú curadh domhanda nBan XI  2017 - 2020  Irina Perevertkina   Vilma Dambrauskaite   Tatiana Moyeenko     11ú curadh domhanda nBan XII  2020 - 2023  Irina Perevertkina   Tetiana Yurchuk   Victoria Schweer   Luz Tinjacá Ramirez   Dawn Williamson    12ú curadh domhanda nBan

 Oilimpiad Ficheall Comhfhreagrais na mBan 
 #  Blianta  Bonn óir  Bonn airgid  Bonn cré-umha I  1974 - 1979   Aontas Sóivéadach 22   An Ghearmáin Thiar 19  An tSeicslóvaic 15.5   1ú Oilimpiad nBan II  1980 - 1986  Aontas Sóivéadach 26  An tSeicslóvaic 26  An Iúgslaiv 20   2ú Oilimpiad nBan III  1986 - 1992  Aontas Sóivéadach 23  An tSeicslóvaic 21  An Ungáir 14.5    3ú Oilimpiad nBan IV  1992 - 1997  Poblacht na Seice 24  Rúis 21  An Pholainn 18.5    4ú Oilimpiad nBan V  1997 - 2003  Rúis 25  Ghearmáin 22  Poblacht na Seice 18   5ú Oilimpiad nBan VI  2003 - 2006  Liotuáin 26.5  Ghearmáin 23.5  Iodáil 23   6ú Oilimpiad nBan VII  2007 - 2009  An tSlóivéin 25  Liotuáin 23.5  Ghearmáin 23    7ú Oilimpiad nBan  VIII  2008 - 2010  An Pholainn 27  An Bhulgáir 27  Iodáil 26   8ú Oilimpiad nBan IX  2011 - 2014  Rúis 34  Liotuáin 32.5  Ghearmáin 30    9ú Oilimpiad nBan X  2015 - 2018  Ghearmáin 33  Liotuáin 30  Rúis 28    10ú Oilimpiad nBan

 Naisc sheachtracha 
 Fédération Internationale des Échecs 
 Irish Chess Union (Aontas Fichille na hÉireann)
 Stair an fhocail "ficheall"
 Suíomh idirlíon FICHEALL; An chéad leabhar fichille foilsithe sa Ghaeilge

Catagóir:Cluichí
*