An Andalúis

Is comhphobal féinrialaitheach í an Andalúis (Spáinnis: Andalucía) atá suite i ndeisceart na Spáinne. Is í Sevilla an phríomhchathair. Is í an dara réigiún is mó sa tír agus tá an daonra is mó aici.

Tá an Andalúis timpeallaithe ag Extremadura agus Castilla-La Mancha ó thuaidh; taobh thiar de Murcia agus an Mheánmhuir (anoir aneas); taobh thoir den Phortaingéil agus an tAtlantach (aniar aneas). Tá an Afraic (Maracó) agus an Andalúis scartha óna gcéile le Caolas Ghiobráltar. Tá an teorainn idir an choilíneacht Briotanach Giobráltar agus an cúige Cádiz suite san Andalúis, trí ceathrú de mhíle ar fhad.

Tagann an t-ainm "Andalúis" ón focal Araibise Al-Andalus (الأندلس). Tá an t-ainm le feiceáil ar bhonn a bhuail rialtas Moslamach na Spáinne sa bhliain 716.

 Stair 
Bhí tionchar ar stair an réigiúin ag na Féinícigh, na Cartagaigh, na Gréagaigh, na Rómhánaigh, na Vandail, na Viseagotaigh, Biosántaigh, na Giúdaigh, Romainis, na Múraigh agus na Críostaithe ó thuaisceart na Spáinne a athghabh an réigiúin i dtreo deireadh an Reconquista.

Ba shibhialtacht an-mhór agus an-chumhachtach í Tartessos sa réamhstair, suite in Andalucía. Deirtear gurb í Cadiz an chathair is sine agus í fós ina sheasamh in Iarthar na hEorpa agus is cathair an-sean í Malaga chomh maith.

Nuair a thit cathracha na Féinícigh bhí an Chartaig mar an chumacht farraige is láidir sa mheánmhuir iarthar agus pairtnéir thradála ag na cathracha Féinícigh ar chósta an Andalúis. Idir na Cogaí Púnacha sín Cartaig amach agus ghabh siad an leithinis iomláin seachas Tír na mBascach. Bhí an Andalúis mar áit tosaigh cogadh na Cartagaigh leis na Rómhánaigh faoi Ghinearál Hannibal. Bhí an lámh in uachtar sa deireadh ag na Rómhánaigh agus ghabh siad an ceantar iad féin. Ghlaoigh siad Baetica air. Is an áit seo a tháinig Impirí Trajan agus Hadrian.


Sa bhliain 711 ghabh na Moslamaigh ó thuaisceart Afraice faoi cheannas Ginearal Tariq ibn Ziyad. Sna 750í, thóg siad leath Ardeaglais Cordoba ar chíos le úsáid mar mhosc. 

Tá sé soiléir go raibh tionchar mór ar chultúr na hAndalúise ag na Moslamach a rialaigh an áit ar feadh ocht n-aois agus a chríochnaigh sa bhliain 1492 le bua na Ríthe Caitliceacha i nGranada.

150px|left|thumb|Ardeaglais Cordoba

Tagann an Spáinnis a labhraítear i Meiriceá Laidineach, go mór ón saghas Spáinnise a labhraítear in Andalucía toisc go raibh Sevilla ina geata don Domhan nua sa 16ú agus 17ú haois.

 Tíreolas 

 Suíomh 
Ó thaobh acahr de is é Andalúis an dara réigiúin is mó sa Spáinn. Is iad Sierra Morena agus Baetic na sliabh raonis mó. Sa tuaisceart deighleann Sierra Morena an réigiúin ó má Extremadura agus Castile–La Mancha. Ó dheas tá Andalúise Uachtarach ag suí sa chóras Baetic, agus ansin tá an Andalúis Íochtarach suite i logán Baetic an ghleanna Guadalquivir.

 Aeráid 
Is é cúlchríoch na hAndalúise an áit is teo san Eoraip. Bíonn meán teochta 36 °C ag cathracha mar Córdoba agus Sevilla i rith an tsamhraidh. Fiú déanach sa tráthnóna fanann siad ag 35 °C go dtí meánoíche uaireanta níos mó ná 40 °C i rith an lae. 

 Aonaid riaracháin na hAndalúise 
Tá an Andalúis roinnte in ocht gcúigí agus bíonn an ainm céanna ag príomhchathair gach cúige:

 Cúige  Príomhchathair Daonra  Dlús Daonra  Bardais  Dúiche clé|25pxAlmería Almeria  702,819  72.5 /km2  102  8 clé|25pxCádiz Cádiz  1,243,519  158.8 /km2  44  14 clé|25pxCórdoba Córdoba  805,857  72.4/km²  75  12 clé|25pxGranada Granada  924,550  68.7/km²  168  9 clé|25pxHuelva Huelva  521,968  47.7 /km²  79  6 clé|25pxJaén Jaén  670,600  49.1/km²  97  10 clé|25pxMálaga Málaga  1,625,827  204.1/km²  101  11 clé|25pxSevilla Sevilla  1,928,962  129.2/km²  105  15

Faoi bun na cúigí tá comarcas nó contaetha. Níl aon aitheantas oifigiúil acu i Reacht Féinrialú na hAndalúise ach go praiticiúil tá aitheantas neamhoifigiúil acu mar aonán tíreolach, cultúir, staire, geographic agus riaracháin. Chomh maith leis sin tá mancomunidad, sé sin comhlathas bardais ar féidir le bardas ar a stuaim fhéin a chruthú mar uirlis forbairt geilleagar agus sóisialta a eagrú idir bardais.

Tá 774 bardais (nó municipios) san Andalúis, sé sin comhairle riaracháin na gcathrach agus na mbailte. Tá riaracháin na mbardais rialaithe ag comhairle bardais nó ayuntamiento, le cumas aige i soláthair seirbhísí comhphobail, uisce, dramhaíl, agus ar ndóigh pleanáil uirbeach agus cur chun cinn na háite i dtaobh turasóireacht, cultúr, spóirt agus rudaí eile nach iad.

 Daonra 

Tá an Andalúis mar an Chomhphobail Fhéinrialaithe is mó as 17 ó thaobh daonra de sa Spáinn. Sa bhliain 2018 bhí thar ar 8,409,700 daoine ina gcónaí ann, sé sin ísliú 124,000 ón mbliain 2009. Tá an daonra lonnaithe don chuid is mó i bpríomhchathracha na gcúigí agus ar an gcósta, mar sin tá urbiú ard i gceist, tá leath de dhaonra an réigiúin lonnaithe sna 28 cathracha is mó le níos mó ná 50,000 daoine iontu. Tá an daonra ag aosú cé go bhfuil imirceach ag cur moill ar meath an daonra. 

Sa bhliain 1950, bhí 20% de daonra na Spáinne ina gcónaí san Andalúis. Tháinig ísliú beag ar sin go 17.09% de bharr eisimirce cé go raibh an ráta breith is airde sa Spáinn anseo. Ach ó shin i leith tá a mhalairt i gceist, faoi láthair tá 18% de dhaonra na Spáinne lonnaithe sa réigiún cé go bhfuil an ráta breithe thíos agus an daonra iomláin tar éis ísliú. Tá go leor daoine ag filleadh ar an áit chomh maith le imircigh ó thíortha éagsúla (agus ag a bhfuil ráta breithe ard acu) agus go ginireálta tá rath ar leith ar daonra na háite i gcomparáid leis na comhphobail fhéinrialaithe eile sa tír agus fiú réigiúin inchomparáide san Eoraip. 

Rugadh thart ar 5.35 % de dhaonra na hAndalúise thar lear. Ráta measartha íseal i gcomparáid le réigiúin eile na Spáinne (agus níos lú ná meán na tíre). Is as Maracó 17.79% de imircigh na háite agus is iad Sasnaigh 15.25% dóibh. Mar sin féin is iad lucht Meiriceá Theas an grúpa is mó imircigh san áit ag cur go mór le lucht oibre an réigiúin. 

 Cathracha an Réigiúin 

Seo iad a leanas na cathracha is mó ó thaobh daonra de sa réigiún. 

Bardais is mó san Andalúis (2017)Fuente: Censo a 01-01-2017 del Instituto Nacional de Estadística de España. Población de los municipios de España en 2017. borde|100px|SevillaSevilla
borde|100px|MálagaMálaga
borde|100px|CórdobaCórdoba
borde|100px|GranadaGranada
borde|100px|Jerez de la FronteraJerez de la FronteraBardasCúigeDaonraBardasCúigeDaonraborde|100px|AlmeríaAlmería
borde|100px|HuelvaHuelva
borde|100px|MarbellaMarbella
borde|100px|Dos HermanasDos Hermanas
borde|100px|AlgecirasAlgeciras 1  25px Sevilla  25px Sevilla  689,434     16  Íomhá:Flag of El Ejido Spain.svg|25px El Ejido  25px Almería  88,096 2  25px Málaga  25px Málaga  569,002     17  Íomhá:Flag of Chiclana de la Frontera Spain.svg|25px Chiclana de la Frontera  25px Cádiz  83,148 3  Íomhá:Flag of Córdoba, Spain.svg|25px Córdoba  25px Córdoba  325,916     18  Íomhá:Bandera de Vélez-Málaga.svg|25px Vélez-Málaga  25px Málaga  79,878 4  25px Granada  25px Granada  232,770     19  Íomhá:Bandera de Mijas (Málaga).svg|25px Mijas  25px Málaga  77,151 5  25px Jerez de la Frontera  25px Cádiz  212,915     20  Íomhá:Bandera de Alcalá de Guadaíra (Sevilla).svg|25px Alcalá de Guadaira  25px Sevilla  75,106 6  Íomhá:Bandera de Almería.svg|25px Almería  25px Almería  195,389     21  Íomhá:Fuengirola flag.svg|25px Fuengirola  25px Málaga  74,929 7  Íomhá:Flag of the City of Huelva (official).PNG|25px Huelva  25px Huelva  145,115     24  Íomhá:Bandera de Benalmádena.svg|25px Benalmádena  25px Málaga  68,859   8  Íomhá:Marbella Spain.svg|25px Marbella  25px Málaga  141.172     22  Íomhá:Bandera de Torremolinos (Málaga).svg|25px Torremolinos  25px Málaga  67.701 9  25px Dos Hermanas  25px Sevilla  132,551     23  Íomhá:Bandera de Sanlúcar de Barrameda.svg|25px Sanlúcar de Barrameda  25px Cádiz  67,640 10  Íomhá:Flag maritime algeciras.svg|25px Algeciras  25px Cádiz  121,133     25  Íomhá:Bandera estepona.PNG|25px Estepona  25px Málaga  66,863 11  Íomhá:Bandera de Cádiz.svg|25px Cádiz  25px Cádiz  118,048     26  Íomhá:Flag of La Linea de la Concepcion.jpg|25px La Línea de la Concepción  25px Cádiz  63,146  12  25px Jaén  25px Jaén  114,238     27  Íomhá:Bandera de Motril (Granada).svg|25px Motril  25px Granada  60,420 13  Íomhá:Bandera de San Fernando (Cádiz).svg|25px San Fernando  25px Cádiz  95,643     28  Íomhá:Bandera de Linares.svg|25px Linares  25px Jaén  58,449 14  Íomhá:Bandera de Roquetas de Mar.svg|25px Roquetas de Mar  25px Almería  93,363     29  Íomhá:Bandera Utrera.svg|25px Utrera  25px Sevilla  52,701 15  Íomhá:Bandera de El Puerto de Santa María (Cádiz).svg|25px El Puerto de Santa María  25px Cádiz  88,430     30  Íomhá:Bandera de Mairena del Aljarafe (Sevilla).svg|25px Mairena de Aljarafe  25px Sevilla  45,471

 Geilleagar 
Bhí an Andalúis mar réigiúin talmhaíochta le fada an lá ach le forbairt an comhphobail tá fás mór tagtha i dtionscadail éagsúil agus soláthair seirbhísí sa réigiún, chomh maith le tábhacht an turasóireachta. 

 Cultúr 
Tá cultúr saibhir agus féiniúlacht láidir le fáil sa réigiún. Tá neart rudaí a feictear orthu mar gnéithe de cultúr na Spáinne a thagann as an réigiúin seo mar shampla damhsa flamenco agus troid tairbh. Ar ndóigh Tá clú agus cáil ag Andalucía mar gheall ar a hailtireacht Mhoslamach. I measc na séadchomhartha is cáiliúla tá an Alhambra i nGranada, an Mezquita (mosc) i gCórdobha, an Torré del Oro (túr óir), na túir Girealda agus an Réales Alcázares i Sevilla, agus an Alcazaba i Málaga. Ó thaobh an seandálaíochta de tá tábhacht ag baint le Medina Azahara, in aice le Córdoba agus Itálica, in aice le Sevilla agus port Huelva.

Déantar ceiliúradh ar lá Andalusía (Día de Andalucía) ar an 28 Feabhra, ceiliúradh dáta an reifrinn áitiúla faoi fhéinriail atá ann.

 Spórt 
Mar aon leis an gcuid eile den tír is é sacair an spóirt is fearr. Thóg Sasnaigh a bhí ag obair mar mianadóirí Rio Tinto i gcúige Huelva, agus is léir gur éirigh go maith leo. Is é Recreativo de Huelva an club sacair is sine sa tír, bunaithe sa bhliain 1889. I rith séasúir 2018/19 bhí dhá club sacair na hAndalúise ag imirt i bpríomhsraith na Spáinne: Real Betis agus Sevilla FC. Bhuaigh Betis an tsraith sa bhliain 1935 agus bhuaigh Sevilla é sa bhliain 1946. Imríonn na clubanna sacair eile; Córdoba CF ,Granada CF, UD Almería agus Málaga CF sa dara sraith faoi láthair. Tá Recreativo de Huelva, (an club is sine) agus Real Jaén ag imirt sa Segunda División B. 

Le déanaí tá níos mó tóir ar cisphéil sa réigiún. Imríonn CB Málaga, nó Unicaja Málaga go minic san Euroleague cispheile agus bhuaigh siad an Liga ACB sa bhliain 2007 agus Corn Korać sa bhliain 2001. Tá CB Sevilla agus CB Granada ag imirt i bpríomhshraith na Spáinne chomh maith. 

 Tagairtí 

Catagóir:Comhphobail fhéinrialaitheacha na Spáinne
!