An Iorua

Is tír in iarthuaisceart na hEorpa í Ríocht na hIorua (Bokmål'), nó an Iorua (Bokmål: Norge; Nynorsk: Noreg). Is cuid de leithinis Chríoch Lochlann í. Tá teorainn aici leis an bhFionlainn, leis an tSualainn agus leis an Rúis.

Is é Harald V Rí na hIorua faoi láthair Jonas Gahr Støre an príomh-aire ó 2021 i leith.

Ainm agus Sanasaíocht
Cé gurb é "an Iorua" an t-aon leagan amháin lena ghlactar i gcaighdeán Gaeilge an lae inniu, feictear "an Norbhuaidh" i dtéacsanna níos sine. Is léir gur measadh an 'N' a bhí ina chuid den ainmfhocal a bheith ina chuid den alt (athlúibíniú a thugtar ar an bpróiseas seo); i bhFoclóir an Duinnínigh faightear na leaganacha Ioruaidhe, Iorruaidhe, Norbhuaidh, Orbhuaidh, Noirbhéige, agus Noirbhéife.

Pé litriú Gaeilge a úsáidtear, is léir go luíonn bunús an fhocail leis an Sean-Bhéarla, Norþweg, 'bealach ó thuaidh'. Mheastaí gan aimhreas gur ghaol leis an ainm Ioruaise (Norge (Bokmål)/Noreg (Nynorsk)) an t-ainm Béarla. Ach de réir teoirice eile a tháinig ar an bhfód sa 19ú haois, is ó nór .i. 'caol' a thagas an bunainm Ioruaise.

Tá focal eile sa nGaeilge a bhaineas leis an tír seo chomh maith a chaithfear a lua. Is é sin "Lochlann", ainm a thugtar ar na tíortha (a raibh na Gaeil ar bheagán eolais fúthu) as a dtáinig na foghlaithe mara agus trádálaithe úd, na hUigingigh, .i. daoine den chine ar a dtugtar na Lochlannaigh. Ón Iorua is mó a tháinig "Lochlannaigh" go hÉirinn, ach bhí Danair ann leo, agus mar sin ní hionann Lochlann agus an Iorua, ach tugtar "Críoch Lochlann" fós ar an Iorua, an tSualainn agus an Danmhairg le chéile.

Stair

Thart ar 10,000 RCh, agus na clúideacha oighir ag cúlú, a d'aistrigh na daoine ba luatha ó thuaidh go dtí an limistéar ina bhfuil an Iorua suite anois. Thaistil siad ar aghaidh ó thuaidh diaidh ar ndiaidh trí na ceantracha cois farraige a théitear ag Sruth na Murascaille. Fiagaithe cnuasaitheoirí a bhí iontu, a d'itheadh, i measc rudaí eile, bia mara agus géim, go háirithe réinfhianna. Idir 5,000 RCh agus 500 RCh a tháinig lonnaíochtaí talmhaíochta ar an bhfód ar fud dheisceart na hIorua. Deirtear gur cuireadh tús le Tréimhse Neoiliteach na hIorua thart ar 4,000 RCh. Le linn thréimhse Imirce na dTreabh, thosaigh taoisigh Ghearmáinice ag glacadh seilbhe ar dhúichí san Iorua agus ag tógáil dúnta cnoic ar nós na gceann ag Borgaråsen agus ag Bjorå. 

Ón 8ú haois i leith, thosaigh daoine ón Iorua ag seoladh siar thar lear agus ag creachadh na Breataine agus na hÉireann ach go háirithe, sular chuireadar fúthu sna hoileáin sin agus san Íoslainn is sa nGraonlainn. B'eo Aois na Lochlannach. San aois sin chomh maith a aontaíodh ríochta beaga na hIorua le chéile faoi smacht aon rí amháin tar éis do Harald na Gruaige Finne an bua a bhaint amach ag Cath Hafrsfjord sa mbliain 872. Bhunaigh a mhac sin, Haakon Maith, dhá thing (dhá dháil): Gulating in iarthar na tíre agus Frostating in Trøndelag níos faide ó thuaidh. 

Rinne Haakon, a tógadh i Sasana, iarracht chomh maith an Chríostaíocht a thabhairt isteach san Iorua, ach ní bhfuair an creideamh nua lucht leanta mór sa bpobal go dtí réim Naomh Olaf ar an tír. In 1152 a bunaíodh Ard-deoise Nidaros. Ba é Haakon Haakonson, a tháinig i gcoróin i 1217, a chuir deireadh le cogthaí cathartha na hIorua agus a chuir an Íoslainn agus an Ghraonlainn le ríocht na hIorua. 

Ba é tús na 14ú haoise Ré Órga na hIorua. Bhí síocháin sa tír, bhí an daonra ag fás an t-am ar fad, agus bhí go leor trádála ar siúl leis an mBreatain Mhór. I 1349, áfach, shroich an Phlá Mhór an Iorua agus in aon bhliain amháin, maraíodh dhá thrian, b'fhéidir, den daonra. Bhí cumhacht na Gearmáine ag dul i méid sa gcéad sin freisin, agus cuireadh trádáil san Iorua faoi smacht an Chonraidh Hainseataigh. Tháinig Olaf Haakonson i gcoróin ar an Iorua agus ar an Danmhairg araon i 1380. Ansin, le fórsa a chruthú a chuirfeadh i gcoinne chumhacht ollmhór an Chonraidh Hainseataigh, aontaíodh an Iorua, an Danmhairg agus an tSualainn mar "Aontas Kalmar" faoi Mhargrethe I i 1397. Thug sise faoi pholasaithe a bhí fabhrach do gheilleagar na Danmhairge thar gheilleagair na Sualainne agus na hIorua, ach bhí Comhairle Stáit na hIorua ró-lag le héalú ón Aontas.

Tar éis don tSualainn briseadh amach ó Aontas Kalmar i 1521, rinne an Iorua iarracht déanamh amhlaidh, ach theip ar an éirí amach agus  d'fhan an Iorua in aontas leis an Danmhairg go dtí 1814 - 434 bhliain ar an iomlán - tréimhse ar ar thug náisiúnaithe rómánsacha na 19ú haoise "Oíche na 400 Bliain". Le linn don Danmhairg agus an Iorua a bheith ann mar stát aontaithe, tugadh an Protastúnachas isteach sa tír (i 1536), agus Protastúnaigh is ea tuairim is 70% de dhaonra na hIorua go dtí an lá inniu. 

Mar gheall ar an Danmhairg-an Iorua a bheith ar an taobh cailliúna i gcogaí Napoléon a tháinig deireadh le h"Oíche 400 Bliain" na hIorua. Tugadh ar an Danmhairg an Iorua a ghéilleadh don tSualainn (choinneodh an Danmhairg greim ar na sean-phroibhinsí Ioruacha úd, an Íoslainn, an Ghraonlainn agus Oileáin Fharó, áfach), ach thapaigh an Iorua an deis chun Rídhamhna na hIorua agus na Danmhairge, Christian Frederick a thoghadh mar a rí féin, agus bunreacht nua a chur i bhfeidhm. Ar dháta sínithe an bhunreachta nua, 17 Bealtaine, a cheiliúrtar lá náisiúnta na tíre go fóill. Bhris cogadh amach leis an tSualainn, áfach, agus bhí ar Christian Frederick filleadh ar a thír dhúchais agus ar an Iorua a dhul faoi cheannas na Sualainne i ndeireadh na dála.   

Mhair an smacht ag an tSualainn ar an Iorua go dtí 1905. Nuair a scar an dá thír sa mbliain sin, thogh pairlimint na hIorua Haakon, prionsa de chuid na Danmhairge, le bheith ina rí ar an Iorua. 

D'fhan an Iorua neodrach sa gCéad Chogadh Domhanda agus ar thosach an Dara Cogadh Domhanda, fógraíodh go bhfanfadh arís. Ar an 9 Aibreán 1940, áfach, d'ionsaigh Gearmáin na Naitsithe an Iorua agus chuir faoina smacht í, le Vidkun Quisling mar 'aire uachtarán' agus le Josef Terboven mar Reichskommissar. Cabhair mhór do na Comhghuallaithe, áfach, a bhí i gCabhlach Trádála na hIorua le linn an chogaidh. 

Mhair an cairdeas idir an Iorua neamhspleách agus na Comhghuallaithe tar éis an chogaidh. Bronnann an Iorua crann Nollag ar an Ríocht Aontaithe chuile bhliain, agus bhí an Iorua ina ball bunaithe i NATO, cé gur dhiúltaigh siad dhá chuireadh chun a dhul san Aontas Eorpach.  

Frítheadh ola amach ó chósta na hIorua i 1967, ach níor sholáthair tionscal na hola glanioncam go dtí na 1980idí, agus bhí uimhir na ndaoine a bhí fostaithe sa tionscal tar éis buaic a bhaint amach thart ar 1975.

Polaitíocht 
Is ríocht í an Iorua agus tá Harald V ina rí uirthi ón 17ú lá d'Eanáir 1991.

Tá lá náisiúnta na hIorua ar an 17ú lá de Bhealtaine. Ar an lá seo ceiliúrtar bunreacht na tíre, a síníodh ar an lá céanna sa bhliain 1814. Is ar an 11 Feabhra 1814 a d'fhógair an Iorua a neamhspleáchas.

 Parlaimint 
Stortinget (Gaeilge: "An Dáil Mhór") an t-ainm atá ar pharlaimint na tíre. Toghann an pobal na 169 dteachtaí gach ceithre bliana.

 Limistéir riaracháin 
Tá an Iorua roinnte ina 15 contaetha, Svalbard agus Jan Mayen. Tá na contaetha roinnt ina 357 bhardais. Tá stádas cathair oifigiúil ag 96 baile.
#Contae (fylke) 2024Contae central3 28x28px OsloOslo11 28x28px RogalandStavanger15 27x27px Møre og RomsdalMolde18 28x28px NordlandBodø31 28x28px ØstfoldSarpsborg32 28x28px AkershusOslo33 28x28px BuskerudDrammen34 28x28px InnlandetHamar39 28x28px VestfoldTønsberg40 28x28px TelemarkSkien42 28x28px AgderKristiansand46 28x28px VestlandBergen50 tlo|28x28px TrøndelagSteinkjer55 28x28px TromsTromsø56 28x28px FinnmarkVadsø
+Contaetha na hIoruaUimhirContaeDaonraAchar03Osló693,494454 km211Rogaland479,8929,377 km215Møre og Romsdal265,23814,356 km218Nordland241,23538,155 km230Viken1,241,16524,593 km234Innlandet371,38552,072 km238Vestfold og Telemark419,39617,466 km242Agder307,23116,434 km246Vestland636,53133,871 km250Trøndelag468,70242,202 km254Troms og Finnmark243,31174,830 km2

 Déimeagrafaic 

 Daonra 
Tá 5,367,580 duine ina gcónaí san Iorua ag tús 2020.

 Teangacha 
Is iad an Ioruais agus an tSáimis teangacha oifigiúla na hIorua.

Tá dhá chaighdeán ag an Ioruais, mar atá, an Nynorsk agus an Bokmål. Úsáideann formhór na ndaoine (thart ar 80-85%) an Bokmål.

Tá stádas oifigiúil ag trí theanga Sháimeacha sa tír chomh maith: Sáimis an Tuaiscirt, Sáimis an Deiscirt, agus Sáimis Lule. 

Chomh maith leis an dá theanga oifigiúil, tugtar aitheantas mar theangacha mionlaigh don Chveinis, don Romainis, do Romainis Chríoch Lochlann agus do Theanga Chomharthaíochta na hIorua.

 Creideamh 
Is í an Chríostaíocht Liútarach an reiligiún is mó san Iorua ó an Reifirméisean i 1536. Ní raibh cead ag Ioruaigh an eaglais stáit a fhágáil go dtí 1845 agus ní raibh cead ag creideamh neamh-Chríostaí a eagrú go dtí 1891. Tá an tsochaí níos dí-eaglaisithe sa lá atá inniu ann. I 2012, chinn an Storting an téarma "eaglais stáit" a bhaint den bunreacht.TV2: Her vedtar Stortinget å avvikle statskirken, 2012 Accessdate=2020-09-18

 Tagairtí 


I