Cúige Mumhan

Is í An Mhumhain nó Cúige Mumhan (Béarla: Munster) an cúige in iardheisceart na hÉireann, agus tá sé chontae inti. Tá Contae Thiobraid Árann roinnte ina dá leath. Corcaigh, Luimneach agus Port Láirge na cathracha móra atá inti.

Stair

mion|Carraig Phádraig, Co. Thiobraid Árann, ríchathaoir stairiúil Ríthe na Mumhan

I rith na luathaoiseanna AD, hIverni lonnaithe sa Mhumhain; Clann Dedad a bhí ann, agus Cú Raoi agus Conaire Mór ina measc.  Bhí an ceantar faoi cheannas na Dáirine agus Corcu Loígde.   Sa 5ú haois, tháinig Naomh Pádraig le roinnt bliana years agus bhunaigh sé eaglaisí agus d'oirnigh sagairt.  Le linn na luath-mheánaoise, bhí an chuid is mó den cheantar mar chuid de ríocht na Mumhan, faoi cheannas na hEoghanachta, Cathal mac Finguine agus Feidlimid mac Cremthainn i measc ceannairí mór le rá.  I measc ríochtaí agus tiarnais suntasach áitiúil, bhí Iarmumha, Osraí, Uí Liatháin, Uí , Éile, Múscraí, Ciarraí Luachra, Corca Dhuibhne, Corca Bhaiscinn agus Deise Mumhan.

Faoin 9ú haois, bhí na Gall-Ghaeil (Lochlannaigh) lonnaithe in Éirinn, agus cathracha sábháil is Corcaigh, Port Láirge agus Luimneach bunaithe acu.  Bunaithe ar na cathracha is, bhí ríocht mhara ag Uí Íomhair, a chur an Mhumha ó am go ham faoi bhagairt.  Timpeall an ama seo, scar Osraí leis an Mhumhain.  Sa 10ú haois, thit cumhacht na nEoganacht i laige,Downham, Medieval Ireland, 2018, ll. 101-2 agus tháinig Dál gCais chun cinn.  Bhí Tuamha, taobh thiar den tSionainn ionghafa acu sa Mhumhain isteach.  Bhí a cheannairí ina sinsir Uí Bhriain, Brian Bóramha ach go háirithe, Ardrí na hÉireann is mó le rá, b'fhéidir.  D'éirigh roinnt dá sliocht fosta ina n-ardríthe.

Faoin mbliain 1118, bhí Mumhan críochdheighilte ina ríochtaí Tuamhan faoi Uí Bhriain, Deasmhumha faoi Mhic Cárthaigh (Eoghanachta) agus Urmhumha mar mhair i bhfad faoi Uí Chinnéide (Dál gCais).  Tá na trí ríochtaí déanacha seo léirithe mar corónacha ar bhrat na Mumhan.

Ón 14ú haois ar aghaidh, tháinig na Normannaigh, ina measc clanna FitzGerald, de Clare agus de Buitléir, mar chuid de Thiarnas na hÉireann.  Faoi dheireadh, bhain Iarlaí na Deasmhumhan neamhspleáchas amach, ach d'fhan Iarlaí na hUrmhumhan gar do Shasana.  Ghlac Uí Bhriain agus Mhic Cárthaigh le polasaí ghéilleadh agus athbhronnadh na dTúdarach sna blianta 1543 agus 1565, ag súil isteach i ríocht na hÉireann.  Go gairid i ndiaidh sin, tharla Éirithe Amach Dheasmhumhan, i gceannas FitzGerald.

Le linn lár na 19ú haoise, tharla  an Gorta Mór agus a thionchar millteanach, go háirithe san iarthar.  Sa bhliain 1841, bhí trí milliún duine ina gcónaí sa chúige, ach thit an líon seo go géar mar thoradh ar ghorta agus eisimirce, suas fiú go dtí na 1980í.  Tháinig Cogadh na Saoirse i gcion ar an gcúige san 20ú haois.  Le seal gairid, bhí Poblacht na Mumhan ann le linn Chogadh Cathartha na hÉireann.

De shliocht Ghaeil na Mumhan ba ea na ceannairí Éireannacha Dónall Ó Conaill agus Mícheál Ó Coileáin.

Contaetha
ContaeCódAcharDaonra (2016)PríomhbhaileBaile is mó26x26px Chiarraí KY4,807 km2147,707Trá Lí24x24px An ChláirCE3,450 km2118,817Inis22x22px ChorcaíC7,500 km2542,868Corcaigh29x29px LuimnighL2,756 km2194,899Luimneach22x22px Phort LáirgeW1,857 km2116,176Dún GarbháinPort LáirgePort Láirge22x22px Thiobraid ÁrannT4,305 km2159,553Aonach UrmhumhanCluain MealaCluain Meala
Seancontaetha
ContaeCódPríomhchathairCathair is móSeanbhunaitheLánscoirTiobrad Árann ThuaidhTNAonach Urmhumhan18982014Tiobrad Árann TheasTSCluain Meala18982014

 Tíreolaíocht 

Bailte is Mó

BaileContaeDaonra (2016)Corcaigh22x22px Corcaigh 208,669Luimneach22x22px Luimneach 94,192Port Láirge22x22px Port Láirge 53,504Inis20px|border An Clár 25,276Trá Lí20px|border Ciarraí 23,691Cluain Meala20px|border Tiobraid Árann 17,140Carraig Uí Leighin22x22px Corcaigh 15,770Cill Áirne20px|border Ciarraí 14,504An Cóbh22x22px Corcaigh 12,800Mainistir na Corann22x22px Corcaigh 12,496Mala22x22px Corcaigh 12,459Trá Mhór22x22px Port Láirge 10,381

 Tagairtí