Foinse

Nuachtán Gaeilge ba ea Foinse. Bhí sé ar fáil i gcló idir 1996 agus 2013 (agus cuid de i bhfoirm dhigiteach sna blianta deireanacha). Nuachtán táblóideach, ba é an t-ábhar a bhí le fáil in Foinse ná nuacht náisiúnta agus idirnáisiúnta, scéalta Gaeilge agus Gaeltachta, spóirt, taistil, gnó agus oideachais agus cultúir. 

 Stair 

 Foinse neamhspleách (1996–2009) 
Tús "ré órga na cumarsáide Gaeilge" a thug Breandán Delap ar 1996 ní ba dhéanaí, an uair ar tháinig TG4 ar an aer agus a fhoilsíodh an chéad eagrán de Foinse faoina cheannas. Shíl an t-iriseoir Máiréad Ní Chinnéide gur thug sé "gairmiúlacht isteach in iriseoireacht na Gaeilge nach raibh ann roimhe". B'é an nuachtán Gaeilge "is fearr dá bhfaca mise," a deir sí, tráth a bhí sé neamhspleách. Thug an léachtóir le hiriseoireacht Íte Ní Chionnaith "sárnuachtán" air.  Chuaigh pobal na Gaeilge i dtaithí ar plé agus anailís a fháil ann ó leithéidí Chathal Mhic Choille agus Phóilín agus Áine Ní Chiaráin, iriseoirí "téagartha" a bhain cáil amach don nuachtán.Uí Chollatáin (2011), lch 150.

Bhíodh an nuachtán á fhoilsiú ar an gCeathrú Rua i gConamara agus chlóbhuailtí é san Uaimh ar dtús (agus níos déanaí i dTrá Lí, Co. Ciarraí). Bhí 30 fostaí ann ar an 13 D.F. 1996 nuair a foilsíodh é don chéad uair. Ní mó ná sásta a bhí Conradh na Gaeilge leis an nuachtán nua toisc nár foilsíodh alt ón iar-uachtarán Proinsias Mac Aonghusa ag cáineadh an aire oideachais as diúltú an Gaeloideachas a mhaoiniú.

Theastaigh ón úinéir Pádraig Ó Céidigh "gur nuachtán a bheadh ann, agus go dtarlódh sé gur trí mheán na Gaeilge a bheadh na scéalta á gcur i gcló. Ní haon nuachtán cúise a bhí uainn." Chuireadar rompu "múnla nua" a chruthú d'iriseoireacht na Gaeilge, go háirithe ó thaobh na teicneolaíochta de. Bhí siad ar cheann de na chéad chomhlachtaí nuachta a d’úsáid an t-idirlíon. Is i bhFoinse a briseadh scéal faoi shos comhraic ó Thuaidh. 

Dúirt an t-eagarthóir gur chuidigh iomaíocht ó iriseoirí Gaeilge eile le lucht Foinse bheith cíocrach "scéalta maithe a aimsiú agus caighdeán an fhoilseacháin a fheabhsú."

Is maidin Dé Sathairn a bhíodh sean-Fhoinse ar fáil, rud a bhí feiliúnach tríd is tríd dar le Delap. Lig sé don nuachtán "nuacht reatha na seachtaine a chuimsiú agus blaiseadh a thabhairt ar céard a bhí romhainn".

 Ar Son na Cúise 
Bhíodh an leathanach fonóideach Ar Son na Cúise ann mar chuid den nuachtán. Obair foirne a bhí ann a thaitin leis an léitheoirí agus "léirigh go raibh pobal na Gaeilge in ann gáire a dhéanamh faoi féin."Uí Chollatáin (2011), lgh 112–113.

 Cruachás airgeadais 
Tharraing an t-úinéir Pádraig Ó Céidigh siar as an nuachtán sa bhliain 2009 de dheasca laghdú ar theacht isteach. Níor leor an tairiscint a bhí á thabhairt ag an bhForas lena dhéanamh brabúsach arís dar leis. An géarchéim eacnamaíochta a bhí faoi deara sin dar le Donncha Ó hÉallaithe, agus cliseadh i margadh na fógraíochta a ghabh leis. Bhí laghdú suntasach tar éis teacht ar an díolachán freisin áfach.Uí Chollatáin (2011), lch 18. D'fhógair Ó Céidigh nach raibh sé féin agus Foras na Gaeilge ar aon intinn faoi choinníollacha conartha nua.BBC, 

“Nuair a fógraíodh an conradh nua i mí Mhárta na bliana seo rinne Foinse iarratas le go bhféadfaí 160,000 cóip a dháileadh sa tseachtain in áit timpeall 5,000. Níor ghlac an Foras leis an bplean gnó seo agus thairg siad conradh ceithre bliana do Foinse bunaithe ar an struchtúr dáileacháin a bhí ann go dtí sin. Ní raibh Foinse ábalta riachtanais an chonartha nua a chomhlíonadh".Mhaigh Ó hÉallaithe nár theip ar Fhoinse brabach a dhéanamh "ach a mhalairt." Dúirt Ní Chinnéide gur "cailleadh an t-eolas agus an taithí a bhí ag an fhoireann" nuair a tháinig an deireadh tobann leis.

 Foinse nua (2009–2013) 
Tosaíodh á fhoilsiú arís sa bhliain 2009 agus gan baint ag Foras na Gaeilge le cúrsaí dáileacháin feasta. Bhí sí á scaipeadh in éineacht leis an Irish Independent agus de réir tuairiscí bhíodh méadú mór sna léitheoirí gach seachtain ar an gCéadaoin toisc Foinse a bheith ann. Sa bhliain 2011 bhí 40% den díolachán i gceantair Ghaeltachta.Uí Chollatáin (2011), lgh 57–59. 

Ghabh athrú treo agus athrú béime leis an socrú nua. Bhí colúnaithe éadroma ar nós Dhaithí Uí Shé agus Hector Uí Eochagáin faoi bhráid na léitheoirí seachas "iriseoirí fadbhunaithe agus téagartha". Leagan amach "tarraingteach" a bhí air agus bhíodh comórtais "spreagúla" agus meascán ábhar ann, é dírithe cuid mhór ar scoláirí meánscoile agus ar fhoghlaimeoirí.  Níor thaitin an treo nua le gach léitheoir.

B'í Foinse an t-aon nuachtán i nGaeilge dá raibh á chur i gcló ó tháinig deireadh le Lá Nua sa bhliain 2008,Féach áfach an suíomh nuachta Nuacht24. agus ní raibh sé ag fáil maoiniú ar bith ón stát ná ó eagraíocht Ghaeilge ar bith. Shaothraigh Foinse brabach "don dá nuachtán trí cur le líon na léitheoirí agus ioncam breise fógraíochta a ghnóthú dá réir." Bhíodh "obair iontach" á dhéanamh ag Foinse nua, ag cinntiú go mbíodh rochtain ag líon mór teaghlaigh ar nuachtán Gaeilge nach mbíodh roimhe. D'éirigh léi "spriocphobal agus bearna ar leith dá chuid féin" a aimsiú.Uí Chollatáin (2011), lch 17.

 Deireadh 
I Mí Meán Fómhair 2013 d'fhógair an foilsitheoir Móinéar Teo. ar na meáin shóisialta nach mbeadh fáil ar an leagan clóbhuailte i ndiaidh na míosa sin. Dúradh, áfach, go leanfadh Foinse uirthi ag soláthar ábhair ar líne, rud nár tharla.

B'fhada ón ré órga thuasluaite a bhí an staid nua. Mar sin féin, "ní críoch ach athfhás" a bhí ann dar le Breandán Delap nó in imeacht coicíse fógraíodh bunú Sheachtain, a bheadh ar aon mhúnla le Foinse, a bheag nó a mhór. Seoladh Tuairisc.ie bliain ina dhiaidh sin, ar 9 Deireadh Fómhair 2014.

 Féach freisin 
 Seachtain
 Scéal
 An Páipéar
 Tuairisc
 Lá (nuachtán lonnaithe i mBéal Feirste)

 Naisc sheachtracha 
 Suíomh gréasáin (Internet Archive)

Foinsí
 Chollatáin, Dr Regina Uí (18 Aibreán 2011). "Tuarascáil ar straitéis úr maidir le Foras na Gaeilge i leith earnáil na meán Gaeilge clóite agus ar líne: Athláithriú agus athshealbhú teanga".

 Léitheoireacht bhreise 
 Coimín, Maitiú Ó (14 DF 2021). "Cuimhní ar an gcéad eagrán de ‘Foinse’ fiche a cúig bliain níos déanaí". Tuairisc.ie.

 Tagairtí 

Nótaí

Catagóir:Nuachtáin in Éirinn
Catagóir:Nuachtáin na Gaeilge
Catagóir:Nuachtáin
Catagóir:Trá Lí
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1996
Catagóir:Bunaithe sna 1990í