CITES

CITES is in multylateraal ferdrach dat rjochte is op 'e beskerming en preservearring fan bedrige biste- en plantesoarten troch beheinings te stellen oan of hielendal it near te lizzen op 'e ynternasjonale hannel yn sokke bisten en planten of dielen fan sokke bisten en planten. "CITES" is in ferkoarte akronym dat stiet foar Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora ("Konvinsje oangeande Ynternasjonale Hannel yn Bedrige Soarten Wylde Floara en Fauna"). It ferdrach waard oarspronklik opsteld as gefolch fan in resolúsje dy't yn 1963 oannommen waard op in gearkomste fan 'e Ynternasjonale Uny foar Beskerming fan 'e Natoer (IUCN). It ferdrach waard yn 1973 sletten en trêde op 1 july 1975 yn wurking. 

Leden
Anno 2025 binne hast alle lannen en territoaria fan 'e wrâld lid fan CITES. Utsûnderings binne steaten mei beheinde erkenning dy't net lid binne fan 'e Feriene Naasjes, lykas Taiwan, Palestina, Kosovo, de Westlike Sahara, Abgaazje, Súd-Osseesje en Transnistrje. Dêropta is der noch in hantsjefol algemien erkende lannen dy't (noch) gjin lid is. Dêrby giet it om: East-Timor, it Fatikaan, Haïty, Kiribaty, de Marshalleilannen, de Federearre Steaten fan Mikroneezje, Naurû, Noard-Koreä, Súd-Sûdaan en Tûvalû. De measte ôfhinklike gebieten falle foar it ferdrach ûnder harren memmelân; sa fertsjintwurdigje de Feriene Steaten ek û.m. Porto Riko en Amerikaansk-Samoä, wylst Frankryk ek û.o. Martinyk, Gûadelûp en Frânsk-Polyneezje fertsjintwurdiget. De ôfhinklike territoaria fan it Feriene Keninkryk, lykas Man, Bermuda en de Falklâneilannen, binne op eigen titel lid. De Fêreu-eilannen, in selsbestjoerend oerseesk gebietsdiel fan Denemark, is gjin lid fan CITES, wylst Grienlân, it oare selsbestjoerende oerseeske gebietsdiel fan Denemark, dat wol is. Njonken lannen en territoaria is ek ien organisaasje, de Jeropeeske Uny, lid fan CITES.

Taheakken
Under CITES genietsje mear as 40.900 soarten, ûndersoarten en populaasjes fan bedrige bisten en planten beskerming. Elts dêrfan is opnommen yn ien fan 'e trije taheakken fan it ferdrach. 
De bisten en planten dy't opnommen binne yn Taheakke III genietsje beskerming yn teminsten ien lân. Dat lân moat foar opnimming fan dat bist of dy plant yn Taheakke III de oare leden fan CITES frege hawwe om 'e hannel yn (dielen fan) dat bist of dy plant te regulearjen. Inkele foarbylden binne Hoffmans twafingerige loaiert (Choloepus hoffmanni), oanfrege troch Kosta Rika, de sitatûnga (Tragelaphus spekii), oanfrege troch Gana, en de Afrikaanske sivetkat (Civettictis civetta), oanfrege troch Botswana.
De bisten en planten dy't opnommen binne yn Taheakke II wurde noch net daliks bedrige mei útstjerren, mar de ynternasjonale hannel yn dy bisten en planten moat al strang beheind wurde om foar te kommen dat it dy kant útgiet. Inkele foarbylden binne de Amerikaanske swarte bear (Ursus americanus), de wite haai (Carcharodon carcharias) en Amerikaanske ginseng (Panax quinquefolius).
De bisten en planten dy't opnommen binne yn Taheakke I wurde direkt mei útstjerren bedrige. Kommersjele ynternasjonale hannel is strang ferbean en foar net-kommersjele hannel (bygelyks tusken dieretunen, foar fokprogramma's) jilde strange betingsten en moatte dreech te besetten fergunnings oanfrege wurde. Foarbylden binne de reuzepanda (Ailuropoda melanoleuca), de tiger (Panthera tigris) en de readskonkdûk (Pygathrix nemaeus), in apesoarte.

Amendeminten en feroarings
Amendeminten oan 'e konvinsje moatte stipe wurde troch in twatrêde mearderheid fan 'e leden. Sokke feroarings yn it ferdrach kinne foarsteld en oannommen (of ôfwiisd) wurde op in CoP (Conference of the Parties, oftewol "Konferinsje fan 'e Leden"), dy't om 'e trije jier holden wurdt. Ek kinne nije soarten, ûndersoarten en populaasjes foarsteld wurde foar opname yn ien fan 'e taheakken, wylst soarten, ûndersoarten en populaasjes dy't al opnommen binne, tusken de taheakken ferskood wurde kinne of hielendal út 'e taheakken skrast wurde kinne, salang't dêr genôch stipe foar is. By it opnimmen fan in nije soarte, ûndersoarte of populaasje of binnen 90 dagen nei it ratifisearjen fan 'e konvinsje troch in nij lid kin der in foarbehâld makke wurde oangeande ien of mear bisten en planten. Bekende foarbehâlden binne bygelyks dy fan Iislân, Noarwegen en Japan oangeande bleinwalfisken en dat fan Saûdy-Araabje oangeande falken. 

*
*
Kategory:Ferdrach út 1973
Kategory:Ferdrach mei de Jeropeeske Uny
Kategory:Ferdrach mei Albaanje
Kategory:Ferdrach mei Andorra
Kategory:Ferdrach mei Armeenje
Kategory:Ferdrach mei Azerbeidzjan
Kategory:Ferdrach mei Belgje
Kategory:Ferdrach mei Bosnje-Hertsegovina
Kategory:Ferdrach mei Bulgarije
Kategory:Ferdrach mei Denemark
Kategory:Ferdrach mei Dútslân
Kategory:Ferdrach mei de DDR
Kategory:Ferdrach mei Eastenryk
Kategory:Ferdrach mei Estlân
Kategory:Ferdrach mei it Feriene Keninkryk 
Kategory:Ferdrach mei Finlân
Kategory:Ferdrach mei Frankryk
Kategory:Ferdrach mei Georgje
Kategory:Ferdrach mei Gibraltar
Kategory:Ferdrach mei Grikelân
Kategory:Ferdrach mei Guernsey
Kategory:Ferdrach mei Hongarije
Kategory:Ferdrach mei Ierlân
Kategory:Ferdrach mei Yslân
Kategory:Ferdrach mei Itaalje
Kategory:Ferdrach mei Jersey
Kategory:Ferdrach mei Joegoslaavje
Kategory:Ferdrach mei Kroaasje
Kategory:Ferdrach mei Letlân 
Kategory:Ferdrach mei Lychtenstein
Kategory:Ferdrach mei Litouwen
Kategory:Ferdrach mei Lúksemboarch
Kategory:Ferdrach mei Malta
Kategory:Ferdrach mei Man
Kategory:Ferdrach mei Moldaavje
Kategory:Ferdrach mei Monako
Kategory:Ferdrach mei Montenegro
Kategory:Ferdrach mei Nederlân
Kategory:Ferdrach mei Noard-Masedoanje
Kategory:Ferdrach mei Noarwegen 
Kategory:Ferdrach mei de Oekraïne
Kategory:Ferdrach mei Poalen
Kategory:Ferdrach mei Portegal
Kategory:Ferdrach mei Roemeenje
Kategory:Ferdrach mei Ruslân
Kategory:Ferdrach mei San Marino
Kategory:Ferdrach mei Servje
Kategory:Ferdrach mei Sloveenje
Kategory:Ferdrach mei Slowakije
Kategory:Ferdrach mei Spanje
Kategory:Ferdrach mei Sweden
Kategory:Ferdrach mei Switserlân
Kategory:Ferdrach mei Syprus
Kategory:Ferdrach mei Tsjechje
Kategory:Ferdrach mei Tsjechoslowakije
Kategory:Ferdrach mei Turkije
Kategory:Ferdrach mei Wyt-Ruslân
Kategory:Ferdrach mei Anguilla
Kategory:Ferdrach mei Antigûa en Barbûda
Kategory:Ferdrach mei Arûba 
Kategory:Ferdrach mei de Bahama's
Kategory:Ferdrach mei Barbados
Kategory:Ferdrach mei Belize
Kategory:Ferdrach mei Bermuda
Kategory:Ferdrach mei de Britske Famme-eilannen
Kategory:Ferdrach mei Dominika 
Kategory:Ferdrach mei de Dominikaanske Republyk
Kategory:Ferdrach mei El Salvador
Kategory:Ferdrach mei de Feriene Steaten
Kategory:Ferdrach mei Grenada
Kategory:Ferdrach mei Grienlân
Kategory:Ferdrach mei Gûatemala
Kategory:Ferdrach mei Hondoeras
Kategory:Ferdrach mei Jamaika
Kategory:Ferdrach mei de Kaaimaneilannen
Kategory:Ferdrach mei Kanada
Kategory:Ferdrach mei Kosta Rika
Kategory:Ferdrach mei Kuba
Kategory:Ferdrach mei Kurasau
Kategory:Ferdrach mei Meksiko
Kategory:Ferdrach mei Montserrat
Kategory:Ferdrach mei de Nederlânske Antillen
Kategory:Ferdrach mei Nikaragûa
Kategory:Ferdrach mei Panama
Kategory:Ferdrach mei Sint-Finsint en de Grenadinen
Kategory:Ferdrach mei Sint-Kits en Nevis
Kategory:Ferdrach mei Sint-Lusia
Kategory:Ferdrach mei Sint-Marten
Kategory:Ferdrach mei Trinidad en Tobago
Kategory:Ferdrach mei de Turks- en Kaikoseilannen
Kategory:Ferdrach mei Argentynje
Kategory:Ferdrach mei Bolivia 
Kategory:Ferdrach mei Brazylje
Kategory:Ferdrach mei de Falklâneilannen
Kategory:Ferdrach mei Ekwador
Kategory:Ferdrach mei Fenezuëla
Kategory:Ferdrach mei Guyana
Kategory:Ferdrach mei Kolombia
Kategory:Ferdrach mei Oerûguay
Kategory:Ferdrach mei Paraguay
Kategory:Ferdrach mei Perû
Kategory:Ferdrach mei Sily
Kategory:Ferdrach mei Suriname
Kategory:Ferdrach mei Afganistan
Kategory:Ferdrach mei Bachrein
Kategory:Ferdrach mei Bangladesj 
Kategory:Ferdrach mei Birma
Kategory:Ferdrach mei Brûnei
Kategory:Ferdrach mei Bûtan
Kategory:Ferdrach mei de Feriene Arabyske Emiraten
Kategory:Ferdrach mei de Filipinen
Kategory:Ferdrach mei Fjetnam 
Kategory:Ferdrach mei Yndia
Kategory:Ferdrach mei Yndoneezje
Kategory:Ferdrach mei Irak
Kategory:Ferdrach mei Iran
Kategory:Ferdrach mei Israel
Kategory:Ferdrach mei Japan
Kategory:Ferdrach mei Jemen
Kategory:Ferdrach mei Jordaanje
Kategory:Ferdrach mei Kambodja
Kategory:Ferdrach mei Katar
Kategory:Ferdrach mei Kazachstan
Kategory:Ferdrach mei Kirgyzje 
Kategory:Ferdrach mei Koeweit
Kategory:Ferdrach mei Laos
Kategory:Ferdrach mei Libanon
Kategory:Ferdrach mei de Maldiven
Kategory:Ferdrach mei Maleizje
Kategory:Ferdrach mei Mongoalje
Kategory:Ferdrach mei Nepal
Kategory:Ferdrach mei Oezbekistan
Kategory:Ferdrach mei Oman
Kategory:Ferdrach mei Pakistan 
Kategory:Ferdrach mei Saûdy-Araabje
Kategory:Ferdrach mei Sina
Kategory:Ferdrach mei Singapoer
Kategory:Ferdrach mei Sry Lanka
Kategory:Ferdrach mei Súd-Koreä
Kategory:Ferdrach mei Syrje
Kategory:Ferdrach mei Tadzjikistan
Kategory:Ferdrach mei Tailân
Kategory:Ferdrach mei Turkmenistan
Kategory:Ferdrach mei Austraalje
Kategory:Ferdrach mei de Cookeilannen
Kategory:Ferdrach mei Fanûatû
Kategory:Ferdrach mei Fidzjy
Kategory:Ferdrach mei Nij-Seelân
Kategory:Ferdrach mei Niûé
Kategory:Ferdrach mei Palau
Kategory:Ferdrach mei Papoea Nij-Guineä
Kategory:Ferdrach mei de Pitcairneilannen
Kategory:Ferdrach mei de Salomonseilannen
Kategory:Ferdrach mei Samoä 
Kategory:Ferdrach mei Tonga
Kategory:Ferdrach mei Algerije
Kategory:Ferdrach mei Angoala
Kategory:Ferdrach mei Benyn
Kategory:Ferdrach mei Boerkina Faso
Kategory:Ferdrach mei Boerûndy
Kategory:Ferdrach mei Botswana
Kategory:Ferdrach mei it Britsk Territoarium yn de Yndyske Oseaan
Kategory:Ferdrach mei Dzjibûty
Kategory:Ferdrach mei Egypte
Kategory:Ferdrach mei Ekwatoriaal-Guinee
Kategory:Ferdrach mei Eritreä
Kategory:Ferdrach mei Etioopje
Kategory:Ferdrach mei Gabon
Kategory:Ferdrach mei Gambia
Kategory:Ferdrach mei Gana
Kategory:Ferdrach mei Guinee
Kategory:Ferdrach mei Guinee-Bissau 
Kategory:Ferdrach mei Ivoarkust
Kategory:Ferdrach mei Kaapverdje
Kategory:Ferdrach mei Kameroen
Kategory:Ferdrach mei Kenia
Kategory:Ferdrach mei de Komoaren
Kategory:Ferdrach mei Kongo (Demokratyske Republyk)
Kategory:Ferdrach mei Kongo (Republyk) 
Kategory:Ferdrach mei Lesoto
Kategory:Ferdrach mei Libearia
Kategory:Ferdrach mei Lybje
Kategory:Ferdrach mei Madagaskar
Kategory:Ferdrach mei Malawy
Kategory:Ferdrach mei Maly 
Kategory:Ferdrach mei Marokko
Kategory:Ferdrach mei Mauretaanje
Kategory:Ferdrach mei Mauritsius
Kategory:Ferdrach mei Mozambyk
Kategory:Ferdrach mei Namybje
Kategory:Ferdrach mei Nigearia
Kategory:Ferdrach mei Niger
Kategory:Ferdrach mei Rûanda
Kategory:Ferdrach mei Sambia
Kategory:Ferdrach mei Sao Tomee en Prinsipe
Kategory:Ferdrach mei Senegal
Kategory:Ferdrach mei de Seysjellen
Kategory:Ferdrach mei Sierra Leöane
Kategory:Ferdrach mei Simbabwe
Kategory:Ferdrach mei de Sintraal-Afrikaanske Republyk
Kategory:Ferdrach mei Sint-Helena, Ascension en Tristan da Cunha
Kategory:Ferdrach mei Somaalje
Kategory:Ferdrach mei Súd-Afrika
Kategory:Ferdrach mei Sûdan
Kategory:Ferdrach mei Swazylân
Kategory:Ferdrach mei Tanzania
Kategory:Ferdrach mei Togo
Kategory:Ferdrach mei Tsjaad
Kategory:Ferdrach mei Tuneezje
Kategory:Ferdrach mei Uganda