Kakketoefûgels

De kakketoefûgels (wittenskiplike namme: Cacatuidae) foarmje in famylje fan 'e klasse fan 'e fûgels (Aves), it skift fan 'e pappegaai-eftigen (Psittaciformes) en de monotypyske boppefamylje fan 'e kakketoes (Cacatuoidea). Ta dizze klade hearre 22 ûnderskate soarten pappegaai-eftigen út Australaazje, Melaneezje en fan 'e eilannen yn it easten fan Súdeast-Aazje. Kakketoes kin men weromkenne oan har kromme snaffel en útklapbere toeffearren. Se binne oer it algemien minder kleurryk mar grutter fan stal as de measte oare pappegaai-eftigen. Kakketoes binne populêre húsdieren, mar nije eigners fersjogge har der gauris op hoe dreech oft it is om oan alle easken fan dizze fûgels te foldwaan. Yllegale hannel yn fûgels dy't út it wyld weifongen wurde, hat derta laat dat it mei guon soarten kakketoes slim yn it neigean rekke is.

Etymology
It wurd "kakketoe" komt oarspronklik fan it Maleiske kakatua, dat yn 'e santjinde iuw fia de keaplju en seelju fan 'e Feriene Eastyndyske Kompanjy as lienwurd yn it Nederlânsk opnommen waard yn 'e lichtlik ferbastere foarm kaketoe. Dêrwei hat it wurd him yn ferskate foarmen nei oare Jeropeeske talen ferspraat, lykas cockatoo yn it Ingelsk, cacatoès yn it Frânsk en kakadu yn it Dútsk, Russysk en de Skandinavyske talen.

Taksonomy
De kakketoes waarden yn 1840 foar it earst wittenskiplik as groep omskreaun troch de Ingelske ornitolooch George Robert Gray. Hy woe hawwe, se foarmen in ûnderfamylje binnen de famylje Psittacidae (no de pappegaaien fan Afrika en de Nije Wrâld). Fan 'e lettere beskriuwers holden party, lykas Charles Sibley (1937) en Burt Monroe (1990), dy yndieling oan, wylst oaren, lykas Joseph Forshaw (1973), der in selsstannige famylje binnen de pappegaai-eftigen (Psittaciformes) fan makken. 

Molekulêr ûndersyk út 'e 2000-er jierren brocht oan it ljocht dat de Nijseelânske pappegaaien (Strigopoidea) har as earste klade fan 'e pappegaai-eftigen ôfspjalten, folge troch de kakketoes. De oerbleaune pappegaai-eftigen ferspraten har neitiid oer it grutste part fan it súdlik healrûn en ûntjoegen har ta in grut ferskaat oan parkiten, ara's, aratinga's, loarys, spjochtpappegaaien, grûnpappegaaien en oare echte pappegaaien fan 'e boppefamylje Psittacoidea.

De ûnderlinge taksonomyske relaasjes fan 'e kakketoefûgels steane fierhinne fêst, hoewol't de pleatsing fan 'e falkparkyt (Nymphicus hollandicus) oan 'e basis fan 'e famylje ûnwis bliuwt. Dy soarte soe ek it sustertakson fan it skaai fan 'e ravenkakketoes (Calyptorhynchus) binnen de ûnderfamylje fan 'e ravenkakketoefûgels (Calyptorhynchinae) wêze kinne, of it sustertakson fan in klade dy't sawol de wite kakketoes (Cacatua), de rôze kakketoes (Eolophus) as de swarte kakketoes (Probosciger) omfettet.

Fersprieding
Kakketoes komme foar yn hiel Austraalje (Tasmaanje en de Torresstrjitte-eilannen ynbegrepen) en teffens op Nij-Guineä. Nei it noardeasten ta wreidet it ferspriedingsgebiet him út oer Nij-Brittanje yn 'e Bismarckarsjipel, de Tobriandeilannen, de D'Entrecastreauxeilannen, Woodlark en de Louisiade-arsjipel oant op Bougainville, Bûka en de Salomonseilannen yn westlik Melaneezje. Yn it noardwesten hearre East-Timor en alle eilannen yn 'e eastlike helte fan Yndoneezje derta, oant en mei Selebes en Lombok. Yn it noarden omfiemet it ferspriedingsgebiet de Filipinen oant healwei it noardlik eilân Luzon. 

Fossilen fan kakketoes binne noch seldsumer as de dochs al min te besetten fossilen fan oare pappegaai-eftigen, mar yn Melaneezje binne yn it Frânske gebietsdiel Nij-Kaledoanje en op it eilân Nij-Ierlân yn 'e Bismarckarsjipel fan Papoea Nij-Guineä subfossile resten oantroffen fan kakketoesoarten dy't de minsklike kolonisaasje fan dy eilannen blykber net oerlibbe hawwe.

Uterlike skaaimerken
Kakketoes binne oer it algemien middelgrutte oant grutte pappegaaien mei in gnobske lichemsbou. Se hawwe in lichemslingte fan 35–60 sm, mei in gewicht dat útinoar rint fan 300 g oant 1,2 kg. Ien soarte, de falkparkyt (Nymphicus hollandicus), is lykwols lytser en fral oansjenlik lichter as alle oare soarten, mei in lichemslingte fan 32 sm en in gewicht fan 80–100 g.

Kakketoes binne folle minder kleurryk as de measte oare pappegaai-eftigen, mei't se ornaris effen wyt, griis of swart binne. De útklapbere toef boppe-op de kop hat dan faak wol wer in felle kleur dy't ôfwykt fan 'e rest fan it fearrekleed. Dat lichemsdiel is faak sûnder oerdriuwen as spektakulêr te kwalifisearjen. Kakketoes sette har toef op as se earne delstrike of wannear't se opwûn binne. Seksuele dimorfy komt by de measte soarten net foar, útsein by de helmkakketoe (Callocephalon fimbriatum), de readsturtravenkakketoe (Calyptorhynchus banksii) en de brune ravenkakketoe (Calyptorhynchus lathami), wylst by de falkparkyt it wyfke wat minder fel kleure is as it mantsje.

Fierders hawwe kakketoes in protte gemien mei oare pappegaai-eftigen, wêrûnder de sterke, kromme snaffel, dy't omleech bûcht ta in skerpe punt, en de poaten, dy't in sygodaktyle foarm hawwe. Dat wol sizze dat der twa teannen (de middelsten) foarút wize en twa (de bûtensten) efterút. 

De skonken binne mar koart, mei as gefolch dat kakketoes in wat knoffelich oandwaande, waggeljende manear fan rinnen hawwe. Mei har lange brede wjukken kinne se lykwols by it fleanen in faasje fan 70 km/h berikke. Dat lêste jildt net foar de soarten út it skaai fan 'e ravenkakketoes (Calyptorhynchus), de Inka-kakketoe (Lophochroa leadbeateri) en de gruttere soarten wite kakketoes (Cacatua), lykas de grutte gieltoefkakketoe (Cacatuea galerita). Dy hawwe koartere, rûnere wjukken en kinne dêrmei net deselde hege faasjes helje as lytsere soarten.

Libbenswize
Kakketoes binne deidieren dy't tige sosjaal binne en fan natuere yn famyljegroepen foarkomme. Yn tiden fan drûchte en oarsoartige tsjinrampen kloftsje lytsere groepkes gear ta ûnbidige swaarmen, dy't wol tûzenen eksimplaren omfetsje kinne. Sa is yn 'e Kimberley, in krite yn it noarden fan West-Austraalje, ris in swaarm fan nei skatting 32.000 bleateachkakketoes (Cacatua sanguinea) waarnommen. 

Dizze fûgels binne herbivoaren, dy't benammen sieden frette. Guon soarten, lykas de rôze kakketoe (Eolophus roseicapilla), de soarten út it ûnderskaai fan 'e korellakakketoes (Licmetis) en guon ravenkakektoes (Calyptorhynchus) foerazjearje almeast oer de grûn, wylst oare soarten har fretten foar it meastepart yn 'e beammen byinoar sykje.

Kakketoes binne monogaam en foarmje pearbannen dy't tsientallen jierren duorje kinne. Lykas oare pappegaai-eftigen nêstelje se yn beamholten, wêrby't se faak filopatry fertoane, "plaktrou", wat betsjut dat se elts jier weromkeare nei itselde nêstplak. De aaien fan kakketoes binne ovaal en yn 't earstoan wyt, mar se ferkleurje geandewei de briedtiid, dy't 21 dagen duorret foar de lytse falkparkyt (Nymphicus hollandicus) en 29 dagen foar de folle gruttere tinsnaffelravenkakketoe (Zanda latirostris). Sa'n 20% fan 'e aaien is geld. De piken binne nêstbliuwers, dy't helpleas te wrâld komme en 5 wiken (foar de lytstere soarten) oant 11 wiken (foar de grutste soarten) troch de âlden fersoarge wurde moatte foar't se útfleane. Ek dêrnei bliuwe se faak noch in skoft by de âlden. 

Natuerlike fijannen fan kakketoes binne fral rôffûgels, lykas de sljochtfalk (Falco peregrinus), de Australyske dwerchearn (Hieraaetus morphnoides) en de kylsturtearn (Aquila audax). Op 'e grûn foarmje de dingo (Canis lupus dingo), de reuzefaraan (Varanus giganteus) en yntrodusearre lânrôfdieren út Jeropa, lykas de foks (Vulpes vulpes) en de kat (Felis catus), in gefaar foar trage, sike en ferwûne fûgels. Aaien en piken binne kwetsber foar alderhanne slach rôfdieren. Sa kinne ferskate lytsere soarten faranen (Varanus) yn beammen klimme om in wraam op in nêst te dwaan. Oare gefaren binnen de strewelpyton (Simalia amethistina), de swarte oargelfûgel (Melloria quoyi) en de mozayksturtrôt (Uromys caudimaculatus) op it Kaap-Yorkskiereilân yn noardlik Queenslân, de fokskûsû (Trichosurus vulpecula) op Kangaroo Island foar de kust fan Súd-Austraalje en de Maleiske boskûle (Strix seloputo) yn 'e Filipinen.

Kakketoes binne tige yntelligint en ûndersyk hat oantoand dat se nije feardichheden faninoar leare kinne troch ta te sjen en nei te dwaan. Yn Nij-Súd-Wales hawwe ûndersikers de fersprieding fan it fermogen folgje kinnen fan grutte gieltoefkakketoes om 'e lidden fan jiskefetten te iepenjen. Dat begûn yn 'e bûtenwiken en foarstêden fan Sydney en wreide him út oer in hieltyd grutter gebiet as wie it in oaljeplak op see. Wat fierder fan 'e boarne, wat grutter de kâns dat pleatslike populaasjes in eigen fariant fan it keunstke ûntwikkelen.

Relaasje mei minsken
Minsklike aktiviteiten hawwe in posityf effekt hân op guon soarten kakketoes en in negatyf effekt op oaren. In protte soarten yn Austraalje hawwe bygelyks baat hân fan 'e ynfiering fan Westerske lânboumetoaden nei de kolonisaasje fan it koninint troch de Britten, mei't dat foar in grutte taname yn betroubere itensboarnen soarge hat (nammentlik: nôt, stynske weet en oare lânbougewaaksen). It oppompen fan wetter om fee te boarnen hat fierders drinken beskikber makke yn drûge dielen fan it lân dêr't earder gjin drinken wie. Oan 'e oare kant hawwe soarten dy't ôfhinklik binne fan in oerwâldbiotoop slim te lijen hân fan 'e ûntbosking, dy't foar harren gelykstiet oan habitatferlies. Ek hawwe dy soarten oer it algemien in mear spesjalisearre dieet, sadat se net holpen binne mei it beskikber meitsjen fan it soarte iten dat minsken ferbouwe of weismite. (In útsûndering op dy lêste regel is de gieleachravenkakketoe (Zanda funerea) út Austraalje beëasten it Grutte Skiedingsberchtme.)

Ferskate soarten kakketoes binne sa algemien dat se har yn agraryske gebieten ta pleachdieren ûntjaan kinne. Tsjin sokke fûgels wurdt soms wyldbehear troch ôfskot, fergiftiging of fangen en fergassen ynset. Net-deadlike foarmen fan skeabeheining, lykas ferjeien, wurkje by dizze yntelliginte fûgels net lang. Ek yn ferstedske gebieten rjochtsje beskate soarten kakketoes gâns skea oan troch har nijsgjirrigens en boartlikens, dy't net selden útmûnet yn klearebare fandalisme. Houten túnmeubilêr is gauris in doelwyt, mar ek tillefyzje-antennes, skûtelatennes en houten en keunststoffen ûnderdielen fan gevels wurde fernield, wylst silikoanen ôftichtmiddel, dat brûkt wurdt ynstee fan stopferve, losskuord wurdt, en elektrisiteitskeabels ûntdien wurde fan har rubberen beskermingslaach.

Domestikaasje
Om't se sa moai binne en fanwegen har yntelliginsje en ynnimlike persoanlikheid binne kakketoes populêr wurden as húsdier. Oer it algemien binne se, oars as guon oare soarten pappegaai-eftigen, net goed yn it neibearen fan minsklike spraak, hoewol't de bleateachkakketoe (Cacatua sanguinea) wol hiel praatsk skynt te wêzen. Mei't se sosjale bisten binne, hawwe guon wylde bleateachkakketoes sels in pear wurden minsklike spraak leard fan swaarmgenoaten dy't foarhinne húsdier wiene. 

As húsdier binne kakketoes folle-easkjende hûsgenoaten, dy't weikwine as se langere tiid lykme-allinne yn in koai holden wurde. Soks kin liede ta depressiviteit en stereotype gedrachspatroanen, lykas fearútlûken. Oars as in protte oare fûgels, dy't út 'e hûd in oaljige substânsje ôfskiede om it fearrekleed wetterticht te hâlden, skiede kakketoes foar itselde doel in fyn poeier ôf, dêr't guon minsken allergysk foar wêze kinne. Fierders libje kakketoes, ôfhinklik fan 'e soarte, 30 oant mear as 70 jier, dat it oannimmen fan sa'n bist as húsdier is in ferantwurdlikheid foar de lange termyn. De soarte kakketoe dy't it measte as húsdier holden wurdt, is de falkparkyt (Nymphicus hollandicus), dy't mei-iens ek de lytste soarte is.

De populariteit fan kakketoes as húsdieren hat by guon soarten, fral dy't foarkomme yn eastlik Yndoneezje en op 'e Filipinen, soarge foar in libbene yllegale hannel yn eksimplaren dy't út it wyld weifongen wurde. Dêrtroch binne guon soarten no sa seldsum wurden dat se op it rântsje fan it útstjerren ferkeare.

Famylje-opbou

 boppefamylje kakketoes (Cacatuoidea)
 famylje kakketoefûgels (Cacatuidae)
 ûnderfamylje falkparkytfûgels (Nymphicinae)
 skaai falkparkiten (Nymphicus): 1 soarte
 ûnderfamylje ravenkakketoefûgels (Calyptorhynchinae)
 skaai ravenkakketoes of echte ravenkakketoes (Calyptorhynchus): 2 soarten 
 skaai ûnechte ravenkakketoes (Zanda): 3 soarten 
 ûnderfamylje echte kakketoefûgels (Cacatuinae)
 tûke ljochte kakketoefûgels (Cacatuini)
 skaai helmkakketoes (Callocephalon): 1 soarte
 skaai rôze kakketoes (Eolophus): 1 soarte
 skaai wite kakketoes (Cacatua)
 ûnderskaai Inka-kakketoes (Lophochroa): 1 soarte
 ûnderskaai echte wite kakketoes (Cacatua): 6 soarten
 ûnderskaai korellakakketoes (Licmetis): 6 soarten
 tûke swarte kakketoefûgels (Microglossini)
 skaai swarte kakketoes (Probosciger): 1 soarte


Kategory:Fûgelfamylje
Kategory:Pappegaai-eftige