Emoe

De emoe (Dromaius novaehollandiae) is in Australyske fûgel yn skaai emoes (Dromaius) út 'e famylje emoefûgels (Dromaiidae). Nei de strúsfûgel is it de grutste fûgelsoarte fan 'e wrâld. De fûgel kin net fleane en rint faak rêstich, mar kin oant 48 km/oer drave.

 Ferskining 
De emoe wurdt oardel oant twa meter heech en weaget oant 50 oant 60 kg. Wyfkes binne ornaris wat grutter, swierder en donkerder as mantsjes. De kop is foar in part keal mei swart hier op 'e kroan. De eagen binne kastanjebrún oant donkerbrún. De keale hûd op 'e hals is blau, mar it grutste part fan 'e hals hat brúngrize fearren, lykas ek de rest fan 'e bealch. De wjukken binne sterk redusearre en hast net te ûnderskieden ûnder de raffelige farren. De fûgel hat krêftige poaten sûnder fearren mei trije teannen en sterke klauwen.

 Fersprieding 
Emoes komme hast yn hiel Austraalje foar, mar se binne meastentiids net yn it tropyske noarden te finen. Oan 'e tichter bewenne eastlike kust binne de oantallen yn it ferline tebek rûn. Yn it grutte ferspriedingsgebiet wurde trije soarten ûnderskieden:  

 Dromaius novaehollandiae novaehollandiae, de nominaatfoarm, komt foar yn súdeastlik Austraalje en ferskilt fan 'e oare ûndersoarten troch in wite nekkekraach, dy't yn it briedseizoen te sjen is.
 Dromaius novaehollandiae woodward komt yn it noarden foar, is wat minder swier boud en hat ljochtere fearren.
 Dromaius novaehollandiae rothschildi hat de donkerste fearren fan alle ûndersoarten en wurdt fûn yn súdwestlik Austraalje.

Op Tasmaanje waard de dêr libjende ûndersoarte yn 'e 19e iuw útroege. Op Kangeroo Island libbe ek in aparte ûndersoarte en dêr is no de gewoane emoe ynfierd, lykas ek op Maria Island tichteby de Tasmaanske kust. Ek in lytse soarte op King Island waard yn 'e 19e iuw útroege.

Emoes libje yn eucalyptusbosken, iepen plantaazjes, heidelân en minder faak op drûge flakten of sels yn woastinen, dêr't se allinich komme nei swiere reinfal en de dêrtroch ûntstiene oerfloed oan fruchten en beien. Emoes ûntbrekke yn it tropyske reinwâld, dêr't de helmkasuaris thús heart.

 Briedgedrach 
Emoes peare yn 'e Australyske simmermoannen desimber en jannewaris en bliuwe likernôch fiif moanne tegearre nei't mantsjes earder al in territoarium fan likernôch 30 km² ôfset hat. De balts begjint as it wyfke yn it territoarium komt. Dêrby steane de fûgels njonken inoar en draaie mei de nekken tagelyk hinne en wer. Tusken april en juny leit it wyfkes mei in ynterval fan hieltiten twa oant trije dagen fiif oant 15 ynearsten donkergriene en letter hast swarte aaien yn in nêst fan lytse tûken, blêden, gers en bast, faak ûnder strûken of beammen. Dêrnei nimt it mantsje it brieden oer.  

Somtiden bliuwt it wyfke tichteby it nêst en ferdigenet it territoarium, mar meastentiids giet it wyfke nei it territoarium fan in oar mantsje, pearet dêr op 'e nij om dêr yn in oar nêst ek aaien te lizzen. Fan sawat de helte fan 'e jongen dy't troch in mantsje útbriedt is er net de heit. Yn jierren mei in soad iten kin in wyfke oant trije lechsels hawwe.
Yn 'e ynkubaasjetiid fan acht wiken yt of drinkt it mantsje net. Hy komt allinnich fan 't nêst om de aaien te draaien, sawat tsienris deis. Hy oerlibbet troch it fet dat er opslein hat en drinkt allinnich wiet fan 'e dauwe dy't er fanút it nêst benei komme kin. Nei't de jongen útkomme, wurdt it mantsje tige agressyf en kin er minsken of wyfkes oanfalle dy't yn it territoarium bliuwe. De nauwe bân tusken heit en neiteam duorret fiif oant sân moannen en yn seldsume gefallen oant 18 moannen.
Jonge fûgels kinne nei sawat fiif oeren nei it útkommen rinne en nei sân dagen ferlitte se tegearre mei it mantsje it nêst. De piken ha in streke fearrekleed en hâlde dat trije moannen. Dingo's en rôffûgels binne harren fijannen as se te fier fan it mantsje ôfdwale. Se wurde ek bedrige troch in oantal ynvasive bisten, lykas foksen, hûnen en wylde bargen dy't net lânseigen binne yn Austraalje.

Nei 12 oant 14 moannen nei it útkommen binne de jonge fûgels folwoeksen en se wurde geslachtsryp yn it twadde of tredde jier. Yn it wyld wurde de fûgels 10 oant 20 jier. 

Emoes binne nomadysk en folgje de rein as se iten lykas sied, blommen, fruit en ynsekten sykje. Fûgels dy't yn finzenskip hâlden wurde, kinne lykwols mear as twa kear sa lang libje.

 Populaasje en status 
Alhoewol't de fûgel yn it ferline troch de Aborizjinals en de Europeanen bejage waard, hat er ek profitearre fan it tanimmen fan lânbougrûn yn 'e lêste twa iuwen: de ferbettere wetterfoarsjenning foar skiep ha laat ta in wichtige útwreiding fan syn briedgebiet. Der wurdt sels tocht dat de hjoeddeiske populaasje grutter is as foar de komst fan 'e Europeanen. De populaasjegegevens fariearje lykwols en binne ôfhinklik fan 'e delslach. Der wurdt rûsd dat de populaasje tusken de 625.000 en 725.000 fûgels grut is, wêrfan't likernôch 100.000 oant 200.000 yn West-Austraalje libje. Foar isolearre, lytse populaasjes yn regio's kinne habitatferoarings en ferkearsûngemakken in bedriging foarmje foar it oerlibjen fan 'e populaasje. De oerheid fan Nij-Súd-Wales hat dêrom de isolearre populaasjes fan 'e North Coast Bioregion en Port Stephens as kwetsber klassifisearre.

De fûgel is wurdt troch de IUCN as net bedrige (Least Concern, 2018) op 'e Reade list klassifisearre. 

 Emoe-oarloch 
Yn 1932 fûn in militêre operaasje plak yn Austraalje tsjin de emoes yn 'e Australykse dielsteat West-Austraalje. De fûgels soargen foar oerlêst en brochten skea oan 'e rispinge. Militêren krigen fan 'e oerheid doe tastimming om mei Lewis M.20-masinegewearen emoes ôf te sjitten. It delsjitten fan 'e fûgels wie in dreger kerwei as tocht en om't it oantal deade fûgels bot ôffoel waard in twadde kampanje op tou set mar ek dy mislearre. Leden fan it Australyske Hûs fan Offurdigen stelden spytgnyskjend fêst dat de emoe's de oarloch wûnen en in medaille fertsjinnen. Noch itselde jier waard in ein oan 'e operaasje breide om't it fergrimen fan 'e kûgels by it sjitten swierder woech as it oantal fûgels dat deade waard. Dêrnei waard besletten om stekken del te setten foar it beskermjen fan 'e rispinge. It konflikt gie de skiednis yn as de emoe-oarloch.<ref>Britannica, oproppen 1 desimber 2025.

Kategory:Fûgelsoarte
Kategory:Emoe
Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje