Wylde katten

De wylde katten (wittenskiplike namme: Felis) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (Mammalia), it skift fan 'e rôfdieren (Carnivora), de famylje fan 'e kateftigen (Felidae) en de ûnderfamylje fan 'e lytse katten (Felinae). Ta dit skaai hearre 6 wylde soarten, mei dêropta de domestisearre hûskat (Felis catus).

Taksonomy
It skaai fan 'e wylde katten waard al yn 1758 yntrodusearre troch de Sweedske biolooch en taksonoom Carolus Linnaeus foar de tsiende edysje fan syn tige ynfloedrike wurk Systema Naturæ. Yn 't earstoan waard dit skaai brûkt foar hast alle kateftigen en lange tiid bleau it in soarte fan sammelbak dêr't nij beskreaune soarten oan tafoege waarden. Yn 'e rin fan 'e njoggentjinde iuw krige it lykwols stadichoan syn hjoeddeistige foarm. Nei't de Ingelske taksonoom Reginald Innes Pocock it skaai yn 1917 op 'e nij besjoen hie, bleaune úteinlik de wylde soarten oer dy't it naust besibbe binne oan 'e hûskat (Felis catus).

Evolúsje
Genetysk ûndersyk op basis fan 'e analyze fan û.o. mitogondriaal DNA hat oan it ljocht brocht, dat it skaai fan 'e wylde katten him, yn 'e mande mei de skaaien fan 'e pallaskatten (Otocolobus) en de loaihoarskatten (Prionailurus), likernôch 6,2 miljoen jier lyn ôfskate fan 'e lêste mienskiplike foarâlder mei de oare lytse katten. It skaai fan 'e wylde katten spjalte him 3–1 miljoen jier lyn ôf fan 'e mienskiplike ôfstamming mei de pallaskatten en de loaihoarskatten.

Fersprieding
De lânseigen fersprieding fan 'e wylde katten beslacht hast hiel Jeropa en Afrika en grutte dielen fan West-, Sintraal-, Súd- en Súdeast-Aazje. Inkeld yn 'e drûchste woastinen, de tichtste tropyske reinwâlden en op kâldere breedtegraden ûntbrekke dizze bisten. Ferwyldere hûskatten komme as eksoaten foar yn itselde gebiet, mar ek yn oare dielen fan 'e wrâld, lykas Noard- en Súd-Amearika, Austraalje en Nij-Seelân.

Uterlike skaaimerken
Wylde katten rinne yn lichemsgrutte útinoar fan 'e moeraskat (Felis chaus) út dielen fan Aazje en Egypte, dy't in kop-romplingte hat fan 62–70 sm, oant de swartpoatkat út Súdlik Afrika, de lytste fan alle kateftigen, mei in kop-romplingte fan 38–42 sm. De soarten dy't ta dit skaai hearre, hawwe (yn ferhâlding ta oare lytse katten) in hege en brede plasse, en smelle earen dy't útrinne op in dúdlike punt. De measte soarten hawwe wol streken, mar de spikkels dy't by in protte oare lytse katten sa prominint op 'e pels oanwêzich binne, ûntbrekke by wylde katten.

Soarten
Libbene soarten
Der wurde ornaris sân ûnderskate soarten ta it skaai fan 'e wylde katten (Felis) rekkene: seis wylde soarten en de domestisearre hûskat (Felis catus).

 skaai wylde katten (Felis)
 Afrikaanske wylde kat (Felis lybica)
 Aziatyske wylde kat (Felis lybica ornata)
 Korsikaanske wylde kat (Felis lybica reyi) ?
 Sardynske wylde kat (Felis lybica sarda) ?
 súdlike Afrikaanske wylde kat (Felis lybica cafra)
 hûskat (Felis catus)
 Jeropeeske wylde kat (Felis silvestris)
  Skotske wylde kat (Felis silvestris grampia)
 moeraskat of reidkat (Felis chaus)
 Sineeske berchkat (Felis bieti)
 swartpoatkat (Felis nigripes)
 woastynkat of sânkat (Felis margarita)

Guon mammalogen rekkenje de pallaskat (Otocolobus manul), dy't yn 'e regel yn it monotypyske skaai fan 'e pallaskatten (Otocolobus) pleatst wurdt, ek ta de wylde katten. De Sineeske berchkat (Felis bieti) wurdt dêrfoaroer troch in minderheid fan 'e saakkundigen ynstee as in ûndersoarte beskôge fan 'e Jeropeeske wylde kat (Felis silvestris). Fylogenetysk ûndersyk hat lykwols útwiisd dat de Sineesk berchkat eins de sustersoarte is fan 'e Afrikaanske wylde kat (Felis lybica).

Unjildige soarten en probleemgefallen
In swarte kat út Transkaukaazje dy't yn 1904 troch de Russyske soölooch Konstantin Satûnin beskreaun waard as in nije wylde-kattesoarte ûnder de wittenskiplike namme Felis daemon, bliek letter in soartemint ferwyldere hûskat te wêzen, mooglik in krusing tusken in hûskat en in Jeropeeske wylde kat. Krekt-en-gelyk is de saneamde Kellaskat út Skotlân in natuerlik foarkommende hybride fan 'e hûskat mei de Skotske wylde kat (in populaasje fan 'e Jeropeeske wylde kat).

Fierders libje der op 'e eilannen yn 'e Middellânske See noch trije problematyske wylde katten. De Korsikaanske wylde kat fan Korsika is foarhinne wol beskreaun as in selsstannich soarte (as Felis reyi) of as in ûndersoarte fan 'e Afrikaanske wylde kat (as Felis lybica reyi). Sûnt de iere 1990-er jierren waard dit bist oer it algemien beskôge as in isolearre populaasje fan ferwyldere hûskatten. Yn 2023 bliek lykwols út in genetysk ûndersyk dat de Korsikaanske wylde kat genetysk ferskilde fan sawol de Jeropeeske wylde kat as fan 'e hûskat. Hokfoar status dit bist krije moat, is noch altyd net dúdlik.

De Sardynske wylde kat fan Sardynje, ek wol oantsjut as de Sardynske lynks, waard foarhinne beskôge as in ûndersoarte fan 'e Afrikaanske wylde kat (as Felis lybica sarda), en as sadanich genietet dit bist op Sardynje noch altyd in wetlik beskerme status. Op basis fan ûndersyk út 1992 waard lykwols troch soölogen konkludearre dat de Sardynske kat ôfstamme fan hûskatten út it Midden-Easten dy't yn 'e Romeinske Tiid, oan it begjin fan it earste milennium, troch de minske op Sardynje yntrodusearre wiene.

De Kretinzyske wylde kat fan Kreta wie lange tiid in striidkwestje mank soölogen, mei't party útholden dat it in selsstannige soarte wie (as Felis agrius), wylst oaren hawwe woene, it wie in ûndersoarte fan 'e Jeropeeske wylde kat (as Felis silvestris cretensis), en wer oaren fûnen dat it om in populaasje ferwyldere hûskatten gie. Dy lêste miening waard yn 2017, ûnder foarbehâld fan útkomsten fan takomstich ûndersyk, akseptearre troch de op dit mêd gesachhawwende taakgroep oangeande kateftigen fan 'e IUCN.

Fossile soarten
Der binne ek twa fossile soarten wylde katten bekend:
de martellikat of Martelli's kat (Felis lunensis) út it Plioseen oant it Pleistoseen fan Toskane
de Wężekat (Felis wenzensis) út it Plioseen fan Poalen


Kategory:Sûchdiereskaai
Kategory:Kateftige