Súdlike poelrôt

De súdlike poelrôt (wittenskiplike namme: Otomys irroratus), ek wol súdlike skreeftoskrôt neamd, is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e mûseftigen (Muridae) en it skaai fan 'e poelrotten of skreeftoskrotten (Otomys). Dit bist is endemysk yn Súd-Afrika, dêr't it hiel algemien foarkomt yn it fynboskbioom by de súdkust lâns. De súdlike poelrôt is in solitêr libjend deidier mei in herbivoar dieet, dat bûten de peartiid om agressyf is foar soartgenoaten oer. De IUCN klassifisearret dit bist as net bedrige.

Fersprieding
It ferspriedingsgebiet fan 'e súdlike poelrôt leit yn Súd-Afrika, dêr't it fan benoarden Kaap de Goede Hoop yn in brede stripe nei it easten ta by de súdkust fan Súd-Afrika lâns rint troch de provinsjes West-Kaap en East-Kaap. Foarhinne waarden ek populaasjes op 'e savannes fan KwaZulu-Natal, Swazylân, de Transfaal, eastlik Simbabwe en súdwestlik Mozambyk ta dizze soarte rekkene, krekt as dy op 'e berchgreiden fan eastlik Lesoto. Dy populaasjes wurde lykwols sûnt 2011 erkend as in selsstannige soarte, de gouden poelrôt (Otomys auratus). 

Uterlike skaaimerken
De súdlike poelrôt hat trochinoar in kop-romplingte fan likernôch 13–20 sm, mei in sturtlingte fan 5–15 sm en in gewicht fan trochinoar 144 g. De pels is ticht en ferhierret oanhâldend in bytsje. De kop is grut, de earen binne lyts, en de sturt is relatyf koart foar in mûseftige. It hier op 'e boppeste lichemsdielen (kop, nekke, rêch, siden en sturt) is grizich brún fan kleur oant brunich griis oant, soms, swart. De ûnderste lichemsdielen (kin, kiel, boarst, bealch en poaten) binne ljochtgriis of dûnkergriis, mar net brún. De teannen hawwe allegearre klauwen, dy't oan 'e efterpoaten langer binne as oan 'e foarpoaten.

Biotoop
Súdlike poelrotten binne bewenners fan fynbosk, iepen subtropysk gerslân mei hjir en dêr wat strewelleguod, en moerassen op seenivo. 

Hâlden en dragen
De súdlike poelrôt libbet op 'e grûn en kin by ûnrie hiel fluch drave fia rillen yn it lange gers dy't er dielt mei oare lytse sûchdieren. Hy kin ek swimme, mar docht dat allinnich as it echt moat. De measte bestudearre eksimplaren wiene deidieren, hoewol mei aktiviteitspiken yn 'e krepuskulêre perioaden fan 'e moarnsdage en de jûnsskimer. Party wiene lykwols ek nachts aktyf. Rêste docht de súdlike poelrôt yn in iepen, komfoarmich nêst, dat makke is fan gers of reiden dy't mei de tosken ferhaksele binne. By kjeld hâldt er syn lichemstemperatuer op peil troch in proses dat net-beevjende termogeneze neamd wurdt. It metabolisme fan dit bist giet tige stadich, wat nei alle gedachten de reden is dat er mei iten ta kin dat sa'n lege fiedingswearde hat. Ite docht er faak mei de foarpoaten, krekt as it waskjen fan syn gesicht. 

Súdlike poelrotten binne solitêr libjende bisten, dy't bûten de peartiid om agressyf binne foar soartgenoaten oer. Moetings kinne útrinne op fûleindige gefjochten mei slimme ferwûnings ta gefolch. Sokke gefjochten geane troch oant de ferliezer ûnderdienich gedrach toant, bygelyks troch rjochtop op 'e efterpoaten stean te gean, sadat de kwetsbere bealch oan 'e oerwinner toand wurdt. It territoarium fan in folwoeksen súdlike poelrôt hat in oerflak fan likernôch 1.750 m², dat markearre wurdt mei rookflaggen troch mei de anaalklieren by begroeiïng lâns te wriuwen. 

De súdlike poelrôt hat gjin fêste peartiid, mar plantet him ynstee it hiele jier rûn fuort. Wyfkes kinne oant 4 kear yn 't jier in nêst jongen smite. Yn 'e measte populaasjes pearje de wyfkes mei ferskillende partners, mar yn guon populaasjes binne it de mantsjes dy't mei mear as ien wyfke pearje. Bisten fan beide geslachten jouwe der de foarkar oan om te pearjen mei in partner út 'e eigen populaasje boppe ien dy't út in oare populaasje komt. Se meitsje ûnderskie tusken populaasjes op basis fan rook.

De draachtiid duorret 35–42 dagen, wêrnei't it wyfke in nêst fan 1–4 jongen smyt. Dy binne, troch de foar mûseftigen lange draachtiid, by de berte al ridlik fier ûntwikkele, yn ferhâlding ta de jongen fan oare kjifdieren fan ferlykbere grutte. Se hawwe al in pels en ek de snijtosken binne al trochbrutsen. Dat lêste makket dat de jongen har oan 'e oeren fan 'e mem fêstklamje kinne, sadat se de earste pear wiken nei de berte troch de mem oeral meisleept wurde. Hoewol't se wol blyn te wrâld komme, geane de eachjes al op 'e twadde libbensdei iepen. Ek kinne se dan al goed hearre en fêst fretten ite. Mei 5 dagen binne se genôch ûntwikkele foar koördinearre fuortbeweging en mei 13 dagen binne se ôfwûn. De groei giet tige fluch, en mei 10 wiken hawwe se al likernôch 70% fan har folwoeksen lichemsgrutte berikt. De wyfkes binne mei 9–10 wiken geslachtsryp, mar foar de mantsjes duorret dat 13 wiken of langer. Súdlike poelrotten hawwe in libbensferwachting fan maksikaal 2 jier.

Fretten
It dieet fan súdlike poelrotten is strikt herbivoar en bestiet út 'e stâlen en blêden fan gerzen, krûden en strûken en de sieden fan gerzen. It binne lykwols gjin sinnige iters, dat se frette hast alle griene plantesoarten dy't yn har habitat waakse. Se hawwe in beskate mjitte fan tolerânsje foar giftige planten. Fierders gnabje se soms ek om op 'e skoars fan nullebeammen yn plantaazjes. Dêrmei skansearje se de beammen, wat har net dierber makket by de plantaazje-eigners. 

Natuerlike fijannen
De wichtichste natuerlike fijannen fan 'e súdlike poelrôt binne ûlen lykas de goudûle (Tyto alba) en de Kaapske gersûle (Tyto capensis), mar ek slangen lykas de Súdafrikaanske rotspyton (Python natalensis) en de ûnechte aspis (Pseudaspis cana); mangoesten lykas de Kaapske grize mangoeste (Herpestes pulverulentus) en de foksmangoeste (Cynictis penicillata); martereftigen lykas de Kaapske otter (Aonyx capensis); kateftigen lykas de serval (Leptailurus serval), de karakal (Caracal caracal) en de swartpoatkat (Felis nigripes), en lytsere hûneftigen, lykas de Kaapske foks (Vulpes chama) en de sealjakhals (Lupulella mesomelas).

Status
De súdlike poelrôt hat de IUCN-status fan "net bedrige", mei't er yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen.

Undersoarten
De Dútske mammalooch L. von Bohmann wiisde yn 1952 23 ferskillende ûndersoarten ta oan 'e súdlike poelrôt, en syn kollega's Fritz Dieterlen en Francis Petter borduerren dêr yn 1968, resp. 1982 op fuort. Dy ûndersoarten wurde no allegearre erkend as selsstannige soarten, of oars binne se synonimen fan 'e súdlike poelrôt bleken te wêzen. Tsjintwurdich wurdt de súdlike poelrôt sadwaande beskôge as in monotypyske soarte, wat betsjut dat der gjin ûndersoarten erkend wurde.

Kategory:Sûchdieresoarte
Kategory:Poelrôt
Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika