Grutte gieltoefkakketoe

De grutte gieltoefkakketoe (wittenskiplike namme: Cacatua galerita) is in fûgel út it skift fan 'e pappegaai-eftigen (Psittaciformes), de famylje fan 'e kakketoefûgels (Cacatuidae) en it skaai fan 'e wite kakketoes (Cacatua). Yn 'e mande mei fiif nau besibbe soarten foarmet dizze fûgel it ûnderskaai fan 'e echte wite kakketoes (ek Cacatua). De grutte gieltoefkakketoe is lânseigen yn noardlik en eastlik Austraalje en op Nij-Guineä en omlizzende eilannen. Hy komt soms pleatslik sa'n soad foar dat er as pleachdier beskôge wurdt. It is de bekendste soarte kakketoe, dy't net inkeld opfalt troch syn wite fearrekleed, mar ek troch syn giele toef, dy't er as in waaier opsette kin. Grutte gieltoefkakketoes hawwe in herbivoar dieet, dat se yn 'e beammen of oer de grûn byinoar foerazjearje. Se binne hiel yntelliginte fûgels, dy't gauris as húsdier holden wurde. Se kinne lykwols tige folle-easkjend wêze en mei in libbensferwachting fan mear as 70 jier is it foar sawol potinsjele baaskes as de fûgels sels it bêste om gjin ympulsive beslissings oer oanskaf te nimmen. De IUCN klassifisearret de grutte gieltoefkakketoe as net bedrige.

Fersprieding
Lânseigen fersprieding
It lânseigen ferspriedingsgebiet fan 'e grutte gieltoefkakketoe omfiemet yn Austraalje it hiele grûngebiet fan 'e steaten Tasmaanje (ynkl. de eilannen yn 'e Bass-strjitte) en Fiktoaria, en itselde giet op foar it Australysk Haadstedsk Territoarium. Yn Nij-Súd-Wales ûntbrekt dizze fûgel allinne mar yn it uterste westen en yn Queenslân mist er inkeld yn it súdwestlike trêdepart fan 'e steat. Fierders komt de grutte gieltoefkakketoe foar yn it súdeasten fan Súd-Austraalje, it grutte Kangaroo Island ynbegrepen, en teffens yn it noarden fan it Noardlik Territoarium, ynkl. Groote Eylandt yn 'e Golf fan Carpentaria en Melville en Bathurst yn 'e Arafuerasee. De westlike útein fan it ferspriedingsgebiet wurdt foarme troch it uterste noarden fan West-Austraalje.

Bûten Austraalje libbet de grutte gieltoefkakketoe fan natuere yn it grutste diel fan Nij-Guineä, sawol yn it ûnôfhinklike Papoea Nij-Guineä, dat de eastlike helte fan it eilân beslacht, as yn it ta Yndoneezje hearrende West-Papoea, dat de westlike helte foarmet. De fûgel ûntbrekt inkeld yn it heechberchtme fan it Sintraal Berchtme en it Owen-Stanleyberchtme yn Papoea Nij-Guineä en fan it Maokeberchtme en de bergen yn it noarden fan it Fûgelkopskiereilân yn West-Papoea. 

Fierders komme grutte gieltoefkakketoes yn Papoea Nij-Guineä ek foar op 'e Torresstrjitte-eilannen tusken Nij-Guineä en it Kaap-Yorkskiereilân yn noardlik Queenslân, en op ferskate eilannen foar de eastkust: de Tobriandeilannen, de D'Entrecastreauxeilannen, Woodlark en de Louisiade-arsjipel. Oan 'e westkant fan Nij-Guineä omfettet it ferspriedingsgebiet ek in tal lytsere eilannen: Biak, Yapen en de oare eilannen yn 'e Golf fan Cendrawasih, Waigeo, Batanta, Salawati, Misoöl en omlizzende eilannen yn 'e See fan Halmaheara foar de westkust fan it Fûgelkopskiereilân, en de Aru-eilannen yn 'e Arafuerasee.

Fersprieding as eksoat
Yn Austraalje binne grutte gieltoefkakketoes troch de minske as eksoat yntrodusearre yn Perth, oan 'e súdwestkust fan West-Austraalje, en it omlizzende gebiet, wêrûnder it Darlingberchtme. Dy omkriten lizze fier bûten harren lânseigen ferspriedingsgebiet yn noardlik en eastlik Austraalje. Bûten Austraalje is de grutte gieltoefkakketoe as eksoat ek oanwêzich yn Nij-Seelân, benammen op it Noardlânskiereilân en yn 'e stêdekloften fan Auckland en Wellington. Yn 2022 waard rûsd dat de populaasje yn hiel Nij-Seelân út minder as 1.000 eksimplaren bestie. 

Fierders is der in yntrodusearre populaasje yn Singapoer dy't út 500–2.000 bisten bestiet. Yn Yndoneezje is de grutte gieltoefkakketoe troch de minske yntrodusearre op 'e Kai-eilannen yn 'e Arafuerasee en op Ambon yn 'e Molukken. Ek op 'e haadarsjipel fan 'e Stille-Súdseesteat Palau libbet in populaasje yntrodusearre grutte gieltoefkakketoes. Ta einbeslút bestiet der ek in populaasje fan dizze fûgel op 'e ta de Feriene Steaten hearrende Hawaï-eilannen.

Uterlike skaaimerken
De grutte gieltoefkakketoe hat trochinoar in totale lichemslingte fan 44–55 sm en in gewicht fan 780–975 g. Dêrby moat oantekene wurde dat de beide Australyske ûndersoarten justjes grutter binne as de beide ûndersoarten út Nij-Guineä en omlizzende eilannen. It fearrekleed is foar it grutste part wyt, mar de ûnderkant fan 'e wjukken en de sturt skine wat út 'en gielens. De kromme snaffel is swart, de poaten binne dûnkergriis en der sit in witige ring om 'e eagen hinne. Seksuele dimorfy is yn dizze soarte beheind, mar de mantsjes hawwe swarte eagen, wylst de eagen by de wyfkes mear readich of brunich binne. It meast opfallende skaaimerk fan 'e grutte gieltoefkakketoe is syn giele toef, dy't fan 'e efterholle mei in bôge omheech stekt. De toef bestiet út fearren dy't rjochtop set wurde kinne, wat de fûgel in pjukkige giele hoannekaam jout.

Biotoop
Grutte gieltoefkakketoes kinne har oanpasse oan in grut ferskaat oan biotopen, fan tropysk reinwâld oant savanne en fan berchwâld oant it tuskenbeiden reinwâld fan Tasmaanje. Se mije lykwols woastinige gebieten yn it binnenlân fan Austraalje, net om't se yn dat klimaat net oerlibje kinne soene, mar om't dêr gjin beammen groeie wêryn't se feilich binne foar lânrôfdieren. De grutte gieltoefkakketoe kin him ek poerbêst oanpasse oan minsklike bewenning en hat him yn dielen fan syn ferspriedingsgebiet ûntjûn ta in stedsbewenner. Yn it foarste plak jildt dat foar de grutte stêden fan eastlik Austraalje, lykas Sydney, Melbourne, Brisbane, Canberra, Adelaide en de Gold Coast, mar it giet ek op foar Perth, Singapoer en Honolulu, dêr't de fûgel in eksoat is.

Hâlden en dragen
De grutte gieltoefkakketoe hat in maklik werkenbere, rouwe rop dy't tige lûd wêze kin. Dat is in adaptaasje oan it oarspronklike habitat fan dizze fûgel yn ticht begroeid tropysk reinwâld en tuskenbeiden reinwâld, dêr't leden fan in swaarm ûnderling kontakt hâlde moasten troch oaninoar te roppen, mei't it blêdte harren it sicht opinoar benaam. Grutte gieltoefkakketoes binne fan natuere nijsgjirrich en tige yntelligint. Se leare troch inoar nei te bearen. Se produsearje út talchklieren yn 'e hûd in tige fyn poeier, dêr't se har fearren wetterôfstjittend mei meitsje, krekt sa't in protte oare fûgels dat dogge troch in oaljige substânsje ôf te skieden. Ienris yn 'e wike of dêromtrint moatte se baaie om it oerstallige poeier fuort te spielen.

Yn finzenskip brûke grutte gieltoefkakketoes "gesichtsútdrukkings" om emoasjes oer te bringen. Om't se gjin beweechlike gesichtshûd hawwe, dogge se dat troch de stân fan 'e fearren op har gesicht te feroarjen. It is ûndúdlik oft dat in natuerlike foarm fan hâlden en dragen is, of dat se it oanleare troch de gesichtsútdrukkings fan har minsklike baaskes nei te bearen. Grutte gieltoefkakketoes lykje ek gefoel foar ritme te hawwen en in beskate wurdearring fan muzyk: yn finzenskip kinne se op it hearren fan muzyk reägearje troch spontaan útein te setten mei "dûnsjen". Dêrby meitsje se in ferskaat oan unike lichemsbewegings dy't se syngronisearje mei it ritme fan 'e muzyk.

De peartiid falt foar de grutte gieltoefkakketoe yn súdlik Austraalje fan augustus oant jannewaris, wannear't it ommers simmer is op it súdlik healrûn. Yn it tropyske noardlik Austraalje, dêr't de wikseling fan 'e jiertiden net sa fan belang is, duorret de peartiid fan maaie oant septimber. Hoe't it yn Nij-Guineä en omlizzende eilannen sit, is net folle oer bekend. De fûgels meitsje in nêst dat bestiet út in hoale yn in holle beam mei in bêd fan seachsel en houtsplinters. Der bestiet oansjenlike konkurrinsje mei soartgenoaten en leden fan 'e oare soarten kakketoes om in gaadlike nêsthoale te bemachtigjen.

It wyfke leit 2-3 aaien. De briedtiid duorret 25-27 dagen, wêrby't it brieden ôfwikseljend troch beide âlden ferrjochte wurdt. De piken binne nêstbliuwers, dy't suver helpleas te wrâld komme en troch beide âlden yn gearwurking fersoarge wurde. Mei 9–12 wiken kinne se fleane, mar ek dêrnei bliuwe se noch ferskate moannen by de âlden. De libbensferwachting fan wylde grutte gieltoefkakketoes bedraacht rûchwei 20–40 jier, mar yn finzenskip kinne se, as der goed om har tocht wurdt, wol mear as 70 jier wurde. Der binne teminsten twa dokumintearre gefallen bekend fan grutte gieltoefkakketoes dy't mear as 100 jier âld waarden: ien dy't Fred hiet, dy't yn 2014 syn iuwfeest fierde, en Cocky Bennett út Sydney, dy't oan it begjin fan 'e tweintichste iuw deagie.

Fretten
Grutte gieltoefkakketoes binne herbivoaren dy't foar it meastepart libje op in dieet fan sieden en fruchten fan ferskate planten, wêrûnder lânbougewaaksen lykas nôt en fruitbeammen. De pleatslike populaasje yn Sydney is derefter kommen dat der troch minsken faak in protte goed iten weismiten wurdt. Dêrom hawwe dizze yntelliginte fûgels leard om jiskefetten te iepenjen om by al dat lekkers te kommen. Dat is in oanwenst dêr't se har by minsken net dierber mei meitsje. Grutte gieltoefkakketoes ite soms ek klaai, in ferskynsel dat geofagy neamd wurdt. Grûn dêr't de juste mineralen yn sit, kin nammentlik helpe om iten te ûntdwaan fan giftige stoffen en in oerstjoere mage te ferhelpen.

Fûgels dy't op 'e grûn oan it foerazjearjen binne, rinne mear gefaar fan rôfdieren as fûgels dy't yn 'e beammen sitten bliuwe. Mar grutte gieltoefkakketoes hawwe dêr in evolúsjonêre oanpassing foar ûntwikkele: as in swaarm op 'e grûn delstrykt, bliuwt der altyd teminsten ien fûgel yn 'e beam sitten, ornaris in deade beam sadat syn sicht net beheind wurdt troch blêden. Dat is de wachtpost, dy't de oare leden fan 'e swaarm warskôget as der gefaar driget. Dy foarm fan hâlden en dragen is yn Austraalje sa bekend dat it de sprektaal fan it Australysk-Ingelsk binnenkrongen is: immen dy't by in yllegaal gokspultsje op 'e útkyk stiet foar de plysje wurdt in cocky neamd, in ferkoarte foarm fan cockatoo ("kakketoe").

Natuerlike fijannen
De wichtichste natuerlike fijannen fan 'e grutte gieltoefkakketoe wiene oarspronklik rôffûgels lykas hauken en earnen. Grutte lânrôfdieren, lykas de dingo (Canis lupus dingo) en de reuzefaraan (Varanus giganteus), griepen mar hiel út en troch ris in fûgel. Tsjintwurdich moatte grutte gieltoefkakketoes ek oppasse foar yntrodusearre lânrôfdieren út Jeropa, lykas de foks (Vulpes vulpes) en de kat (Felis catus).

Status
De grutte gieltoefkakketoe hat de IUCN-status fan "net bedrige", mei't er yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Yn dielen fan syn areaal is dizze fûgel sa algemien dat er as pleachdier sjoen wurdt, fral troch boeren wa har rispinge troch swaarmen grutte gieltoefkakketoes op- of oanfretten wurde. Ek nij oanplante beamte, sêft hout oan 'e bûtenkant fan gebouwen en houten túnmeubilêr wurdt gauris troch de bisten stikken makke. Sadwaande wurdt der soms gif ynset tsjin 'e grutte gieltoefkakketoe, mar om't de fûgel ûnder de Australyske wet in beskerme soarte is, moat dêrfoar earst in fergunning oanfrege wurde. Fuorjen troch minsken hat laat ta in protte swierrichheden, mei't de fûgels dêrtroch minsken as boarne fan iten begjinne te sjen en mei nee gjin genoegen mear nimme. Dêrom is yn dielen fan Austraalje, wêrûnder de Surfkust yn Fiktoaria en de Blauwe Bergen yn Nij-Súd-Wales, no in foerferbod fan krêft.

Undersoarten
Der binne 4 (stân fan saken yn 1997) erkende ûndersoarten fan 'e grutte gieltoefkakketoe (Cacatua galerita):
de elenonoarakakketoe (C. g. eleonora Finsch, 1867) (endemysk op 'e Aru-eilannen, súdwestlik fan Nij-Guineä yn 'e Arafuerasee)
de gewoane grutte gieltoefkakketoe (C. g. galerita) (eastlik Austraalje fan it Kaap-Yorkskiereilân yn noardlik Queenslân oant en mei Tasmaanje)
de mathewskakkektoe of Mathews' kakketoe (C. g. fitzroyi Mathews, 1912) (noardlik Austraalje fan it noarden fan West-Austraalje oant de kust fan 'e Golf fan Carpentaria yn noardwestlik Queenslân) 
de tritonkakketoe (C. g. triton Temminck, 1840) (Nij-Guineä en omlizzende eilannen)

As húsdier
Grutte gieltoefkakketoes wurde in protte as húsdier holden, benammen tritonkakketoes en eleönoarakakketoes. Krekt as by oare pappegaaiesoarten kin it ta stress en selsskeining liede (lykas it útlûken fan 'e eigen fearren) as sokke fûgels iensum binne. Grutte gieltoefkakketoes binne nammentlik sosjale bisten, dy't yn 'e frije natoer yn swaarmen foarkomme. It binne dêrom húsdieren dy't in protte oandacht fan it baaske freegje. Allinnich dat al, yn kombinaasje mei de libbensferwachting fan wol 70 jier, soe foar potinsjele nije eigners genôch wêze moatte om net lichtfeardich sa'n fûgel oan te skaffen. Mar dêr komme noch ferskate oare mooglik as negatyf sjoene eigenskippen by.

Sa binne grutte gieltoefkakketoes ek faak tige lûdroftich, en bringe bytiden oan ien tried wei lûde kriten en skelle gjalpen fuort. Fierders hawwe se de natuerlike oanstriid om mei har snaffel op hout en oare hurde organyske materialen om te kôgjen, wêrmei't se meubilêr en oare dielen fan 'e ynboel raar fandalisearje kinne. Teffens kinne se agressice, ûnfoarsisbere bewegings meitsje, dêr't minsken en bisten bang fan wurde kinne as se har ûnbewust binne fan 'e affeksje dêr't dy foarm fan hâlden en dragen mei mank giet. Grutte gieltoefkakketoes binne fetber foar de pappegaaiesnaffel- en fearresykte (PBFD), in firus dêr't se har fearren troch ferlieze wylst de snaffel der in groteske foarm fan kriget. Dy sykte komt sawol yn it wyld as yn finzenskip foar.

In bykommend probleem is dat grutte gieltoefkakketoes troch har lange libbensdoer faak har baaske oerlibje. Dat is foar de fûgel net leuk, dy't dêrmei syn libbenspartner ferliest, mar foar de djipdrôven ek net, dy't faak net witte wat se mei de fûgel oan moatte. RSPCA Australia, de Australyske dierebeskerming, foarmet geregeldwei nij swaarmen út sokke efterbleaune húsdieren, dy't dan rehabilitearre wurde mei it úteinlike doel om 'e gearstalde swaarm as in nije famyljegroep yn it wyld út te setten.

Kategory:Fûgelsoarte
Kategory:Wite kakketoe
Kategory:Húsdier
Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje
Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje
Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä
Kategory:Eksoat yn Austraalje
Kategory:Eksoat yn Hawaï
Kategory:Eksoat yn Yndoneezje
Kategory:Eksoat yn Nij-Seelân
Kategory:Eksoat yn Palau
Kategory:Eksoat yn Singapoer