Antonym

Twa wurden binne elkoars antonym at se in tsjinstelde betsjutting hawwe. It wurd is ôflaat út it Gryksk: anty ‘tsjin’ en onoma ‘namme, beneaming’.Beide wurden foarmje in antonimenpear.

Betsjuttingsferhâlding 
Elk wurd  hat sawol in foarm (de klanken, lûden) as in betsjutting.

De tsjinstelling tusken beide leden fan in antonimenpear skûlet yn de wurdbetsjutting: sa betsjut waarm eksakt it tsjinstelde fan koel. En âlder : bern betsjutte elkoars tsjinstelde, trochdat it iene wurd de betsjutting hat fan ‘dejinge dy’t fuortbrocht hat’, wylst it oare krekt ‘dejinge dy’t fuortbrocht is’ betsjut. In oar foarbyd is it wurd antonym sels, dat mei nei himsels ferwiist omt it eksakt it tsjinoerstelde betsjut fan synonym. Dit is teffens in foarbyld fan in selsferfoller.

Wurd en saak
Dat wol lykwols net sizze dat de tsjinstelling ek yn de oantsjutte saak berêstet. In foarwerp, of de bûtentemperatuer, kin troch de ien as waarm field wurde, troch de oar as koel. En immens âlder is tagelyk altyd immens bern. Antonimy is in tsjinstelling tusken wurdbetsjuttings, net tusken oantsjutte saken dy’t yn ’e werklikheid bestean.

Soms slute de betsjuttings fan in antonimenpear elkoar lykwols wól út. Sa is it min yn te sjen hoe’t dea : libben tagelyk op deselde saak fan tapassing wêze kinne.

Mearfâldige betsjutting
Trochdat antonimy op betsjutting tsjinstelling basearre is, hat ien wurd foarm soms meardere antonimen.

Dat is bygelyks it gefal as in wurd polysemy fertoant. Al giet it dan om mar ien wurd, mar dat wurd hat yn de rin fan de tiid ferskate betsjuttings krigen. In foarbyld is bern, dat yn de betsjutting ‘telch, ôfstammeling’ as antonym âlder hat, mar yn de betsjutting fan ‘jeugdige, jeuchlike’ it antonym folwoeksene. In oar foarbyld is it fanâlds tige negative wreed, dat foaral yn jongestaal wol brûkt wurd yn de betsjutting ‘geef, geweldich’. Dêrmei is dit wurd syn eigen antonym wurden.

Klassifikaasje fan antonimen
Der besteane in protte soarten fan antonimen. Inkele dêrfan binne:

Konverse antonimen
It begryp "âlder" ynplisearret needsaaklikerwize dat der ek in "bern" is, en wa ‘t "boppe" seit, jout dêrmei oan dat der ek in "ûnder" is. Fan dizze wurdpearen, mei betsjuttings dy ’t fan elkoar ôfhinklik binne, seit men dat se in konverse relaasje ta elkoar hawwe.

Relasjonele antonimen
At in antonimenpear ferwiist nei de (famylje)relaasje tusken twa oantsjutte persoanen, wurdt wol fan relasjonele antonimen sprutsen. Opnij is âlder : bern hjirfan uteraard in foarbyld.

 Útsluting fan wjerskanten
De betsjuttings fan it pear dea : libben slute elkoar út. Itselde jildt foar man en frou: men kin net tagelyk it iene as it oare wêze. Dizze útsluting fan wjerskanten wurdt faak werjûn mei it foarheaksel ûn-, lykas yn ûnmooglik tsjinoer mooglik. Ek non-, yn-, a- en net- kinne yn it Frysk sokke antonimen foarmje. At it iene wurd op in oantsjutte saak fan tapassing is, dan is yn dizze gefallen it antonym needsaaklikerwize net fan tapassing. Yn it deistich libben liede antonimen dy ’t elkoar fan wjerskanten útslute wolris ta problemen: sa is de kar tusken mooglik : ûnmooglik by neier ynsjen faak net sa ienfâldich.

Mearfâldige ûnferienberheid
Soms wurde wurden ek elkoars antonimen neamd at se net in wurdpear foarmje, mar in gruttere groep. It wurd roas hat dan in soad antonimen: tulp, titelroas, bûterblom ensfh. Dizze mearfâldige ûnferienberheid tredet op at de leden fan 'e wurdgroep elk foar himsels hyponimen binne fan in oerkoepeljende term ofwol hyperonym, yn dit gefal blom.

Wurdsoarten
Tiidwurden
 keapje - ferkeapje
 jaan - nimme
 gean - komme
 fergrutsje - ferlytsje
 dale - stige
 leafhawwe - hate
 toane - ferbergje

Haadwurden
 âlder - bern
 folwoeksene, grutminske - bern
 learaar - learling, studint
 man - frou
 famke - jonge

Eigenskipswurden
 waarm - koel
 hjit - kâld
 grut - lyts
 dea - libben
 moai - lilk, ûnsjoch
 âld  - jong

Ferhâldingswurden
 binnen - bûten
 boppe - ûnder
 mei - sûnder
 fan - nei
 foar - nei, efter, tsjin
 op - ôf
 yn - út

Bywurden
 alles - neat
 altyd - nea
 rûnom - nearne
 faak - soms
 soad - bytsje
 wol - net

Komponintenanalyze
De betsjutting fan in wurd hat meardere komponinten, en de komponintenanalyze, in tûke fan taalkunde, beëaget dy komponinten formeel wer te jaan. Dêrby komme de betsjuttingsferskillen foar it ljocht, dy ’t dan as in foarm fan antonimy opfetten wurde.

It wurd "mins" is hjirfan in bekend foarbyld. In pear betsjuttingskomponinten dêrfan binne: libben, dierlik, taastber. Mar dizze opsomming is net folslein, en kin dat ek nea wêze. Meastentiids wurde de foar it ûndersyk relevante komponinten isolearre, de oare wurde bûten beskôging litten.

Mar ek binnen it begryp "mins" kinne wer ûnderferdielings makke wurde, benammen:

  folwoeksen jeuchlik manlik man jonge froulik frou famke

Al dizze wurden hawwe de betsjuttingskomponint "minsklik", mar dit kin ek negatyf formulearre wurde: net ien fan alle foarmen hat de betsjuttingskomponint "net-minsklik". De relevante komponinten fan de fjouwer wurden kinne no skematysk werjûn wurde:

 man  +minsklik  -manlik +folwoeksen frou  +minsklik  -manlik +folwoeksen jonge  +minsklik  -manlik -folwoeksen famke  +minsklik  -manlik -folwoeksen

Wurden binne no elkoars antonym at se ien betsjuttingskomponint ferskille; de antonimen "man" en "frou" ûnderskiede harren fan elkoar inkeld troch de oan- of ôfwêzichheid fan de betsjuttingskomponint manlik. Mar hjirút folget dat ek "man" en "jonge" antonimen fan elkoar binne: it ferskil sit him no yn de betsjuttingskomponint ±folwoeksen.

Dizze tapassing fan it begryp "antonym" is yn it deistige gebrûk minder frekwint as de mear ynsichtlike (lykas "man" - "frou"), wêrby ’t twa pearen "logyskerwize" elkoars tsjinstelde foarmje.

 Sjoch ek 
 Synonym
 Taalkunde

Kategory:Semantyk
Kategory:Leksikology
Kategory:Lienwurd út it Gryksk