Rûgebal

Rûgebal (Equisetum arvense) is in plant út de rûgebalfamylje (Equisetaceae). De plant wurdt ek wol 'biezemke', ‘hyndersturt’, ‘hynstesturt’, ‘rottesturt’ 'kwadernaat', ‘útlûker’’  of 'ûnjer' neamd. It is in maksimaal 40 sm hege fêste plant. 

 Beskriuwing 
Yn de maitiid ferskine der blêdgrienleaze stâlen mei spoare-ieren op de top. De ynfertile (net-fruchtbere) stâlen ferskine dêrnei ûngefear twa wiken letter as de fertile stâlen oan it fertoarjen binne. De ynfertile stâlen hawwe in holte dy’t lytser is as in treddepart fan de trochsneed fan de stâle. De sydtûken steane yn krânsen om de stâle, dy ’t op dy plakken in stâleskie hat mei seis oant tolve tosken. De yn krânsen steande blêden besteane út lytse skobben, wêrby ’t de blêdskieën foar it grutstepart mei elkoar fergroeid binne ta in stâleskie. It earste lid fan de sydtûken is folle langer as de byhearrende stâleskie, dit yn tsjinstelling mei wat it gefal is by de lidrusk. De stâle hat maksimaal seis ribben.

 Fersprieding 
De plant ferspriedet him mei spoaren dy ’t útgroeie ta in protallium of foarkym, wêrnei’t de befruchting barre kin. Allinnich op iepen grûn slagget dizze foarm fan fuortplanting. It soarte makket ek in soad woartelstokken dy’t djip de grûn yngeane en horizontale sydsprantels foarmje.

It soarte komt yn alle miljeus foar. De protallia kinne allinnich kymje yn iepen, wiete en net al te fiedselrike grûn, mar de plant kin him goed hanthavenje yn oare miljeus.

Rûgebal is in kosmopolyt fan de matige en kâlde streken fan it noardlik healrûn. It is in lid fan de groep planten dy’t foar it ferskinen fan de moderne planten de ierde dominearre. Soartegenoaten groeiden út ta tsientallen meters hege 'beammen' dy’t foar it meastepart de hjoeddeiske stienkoallagen foarmen. Yn it tiidrek fan de dinosauriërs wie dizze plantegroep de meast foarkommende. De plant is in oerlever en wie de earste dy’t nei de útbarsting fan de fulkaan Mount St. Helens wer fêste foet op de hellingen krige. Ek op yndustryiele terreinen mei swiere fersmoarging of útbrûkte en swier gearpakte grûn is de plant faak de earste dy’t komt of de lêste dy’t ferdwynt.

 Giftichheid 
Rûgebal kin syn groeiplak dominearje. Rûgebal is foar bepaalde planten fergiftich. 
De plant dijt op ôffalbulten fan slakken. De swiere metalen binne foar in soad planten fergiftich, mar rûgebal slacht se op yn it eigen weefsel, wêrtroch’t de plant mear swiere metalen befettet as de boaiem. 

 Bestriding 
Rûgebal is lestich te bestriden. De woartelstokken groeie meters djip de grûn yn en fersprantelje harren dêrnei bot yn it horizontale flak.E.J Weeda, R Westra, Ch. Westra en T. Westra: Nederlandse Oecologische Flora, diel 1. Amsterdam 1985.  blz. 21-22. Se brekke maklik en slane yn de groei in fiedingsfoarrie op. By skoffeljen of ploegjen wurde de woartelstokken yn lytse stikken brutsen dy ’t fannijs útrinne sille. Dêrtroch is masinaal of mei de hân weiheljen hast ûnmooglik. De plant is resistint tsjin in soad gemikalyën. Dizze eigenskippen soargje derfoar dat it soarte as in steech ûntúch beskôge wurdt.

 Bedonging 
De plant kan net goed oer ticht skaad en tichte beplanting is dan ek in brûkbere manier om him ûnder kontrôle te hâlden. De plant groeit it bêste op fochtige, fiedingsearme en soere grûn. Drainaazje, bedonging en tafoegjen fan kalk wurde dan ek wol oanjûn om yn spesifike omstannichheden de plant te ferswakjen en ûnder kontrôle te hâlden. Rûgebol yn de tún jout oan dat de grûn net fruchtber is.

 Ferdrukking 
Troch de 'Nederlandse Maatschappij ter bevordering van Nijverheid' yn Haarlim waard yn 1836 in sulveren medalje takend oan de boer Hendrik Jonk út Wijdewormer. Dy hie sûnt 1813 de rûgebal op syn pachtgrûn bestride mei in lânrol of wentel, lutsen troch in hynder. Troch dizze duorjende bewurking wie de plant úteinlik ferdwûn, en hie hy in sûne greide krigen.Opgaaf van een middel ter uitroeiing van het onkruid unjer of heermoes door Hendrik Jonk ...Gearchiveerd op 20 juli 2023.

Kategory:Plantesoarte
Kategory:Rûgebal (skaai)
Kategory:Lânseigen floara yn Abgaazje
Kategory:Lânseigen floara yn Albaanje
Kategory:Lânseigen floara yn Andorra
Kategory:Lânseigen floara yn Armeenje
Kategory:Lânseigen floara yn Azerbeidzjan
Kategory:Lânseigen floara yn Belgje
Kategory:Lânseigen floara yn Bosnje-Hertsegovina
Kategory:Lânseigen floara yn Bulgarije
Kategory:Lânseigen floara yn Denemark
Kategory:Lânseigen floara yn Dútslân
Kategory:Lânseigen floara yn Eastenryk
Kategory:Lânseigen floara yn Estlân
Kategory:Lânseigen floara yn Fatikaanstêd 
Kategory:Lânseigen floara yn Finlân
Kategory:Lânseigen floara yn Frankryk
Kategory:Lânseigen floara yn Fryslân
Kategory:Lânseigen floara yn Georgje
Kategory:Lânseigen floara yn Gibraltar
Kategory:Lânseigen floara yn Grikelân
Kategory:Lânseigen floara yn Guernsey
Kategory:Lânseigen floara yn Hongarije
Kategory:Lânseigen floara yn Ierlân
Kategory:Lânseigen floara yn Ingelân 
Kategory:Lânseigen floara yn Itaalje
Kategory:Lânseigen floara yn Jeropeesk Ruslân
Kategory:Lânseigen floara yn Jersey 
Kategory:Lânseigen floara yn Kazachstan
Kategory:Lânseigen floara yn Kosovo
Kategory:Lânseigen floara yn Kroaasje
Kategory:Lânseigen floara yn Letlân 
Kategory:Lânseigen floara yn Lychtenstein
Kategory:Lânseigen floara yn Litouwen
Kategory:Lânseigen floara yn Lúksemboarch (lân)
Kategory:Lânseigen floara yn Man
Kategory:Lânseigen floara yn Moldaavje
Kategory:Lânseigen floara yn Monako
Kategory:Lânseigen floara yn Montenegro
Kategory:Lânseigen floara yn Nederlân
Kategory:Lânseigen floara yn Noard-Ierlân
Kategory:Lânseigen floara yn Noard-Masedoanje
Kategory:Lânseigen floara yn Noarwegen 
Kategory:Lânseigen floara yn de Oekraïne
Kategory:Lânseigen floara yn Poalen
Kategory:Lânseigen floara yn Portegal
Kategory:Lânseigen floara yn Roemeenje
Kategory:Lânseigen floara yn San Marino
Kategory:Lânseigen floara yn Servje
Kategory:Lânseigen floara yn Sibearje
Kategory:Lânseigen floara yn Skotlân
Kategory:Lânseigen floara yn Sloveenje
Kategory:Lânseigen floara yn Slowakije
Kategory:Lânseigen floara yn Spanje
Kategory:Lânseigen floara yn Súd-Osseesje
Kategory:Lânseigen floara yn Sweden
Kategory:Lânseigen floara yn Switserlân
Kategory:Lânseigen floara yn Tsjechje
Kategory:Lânseigen floara yn Turkije
Kategory:Lânseigen floara yn Wales
Kategory:Lânseigen floara yn Wyt-Ruslân
Kategory:Lânseigen floara yn Alaska
Kategory:Lânseigen floara yn de Feriene Steaten
Kategory:Lânseigen floara yn Kanada
Kategory:Lânseigen floara yn Argentynje
Kategory:Lânseigen floara yn Brazylje
Kategory:Lânseigen floara yn Sily
Kategory:Lânseigen floara yn Afganistan
Kategory:Lânseigen floara yn Yndia
Kategory:Lânseigen floara yn Iran
Kategory:Lânseigen floara yn Kirgyzje 
Kategory:Lânseigen floara yn Mongoalje
Kategory:Lânseigen floara yn Oezbekistan
Kategory:Lânseigen floara yn Pakistan 
Kategory:Lânseigen floara yn Sina
Kategory:Lânseigen floara yn Tadzjikistan
Kategory:Lânseigen floara yn Turkmenistan
Kategory:Lânseigen floara yn Austraalje
Kategory:Lânseigen floara yn Nij-Seelân
Kategory:Lânseigen floara yn Madagaskar