Geal

De geal (Luscinia megarhynchos), ek faak it gealtsje neamd, is in sjongfûgel út de ûnderfamylje Saxicolinae, eartiids yndield by de famylje Turdidae (klysters) mar no yndield by de famylje miggesnappers. De fûgel is bekend foar syn sjongkwaliteiten en de namme is ôflaat fan it Germaanske galan, dat sjonge betsjut. Gealtsjes sjonge net allinne oerdei, mar ek nachts. Der is sels in oargelregister nei it fûgeltsje ferneamd.  

 Beskriuwing 
De geal is in 17 sm lange fûgel mei in spanwiidte fan 26 sm en in brún fearrekleed. De krún, wjukken, romp en de sturt hawwe in wat readeftige gloed, wylst de kiel en de sydkanten fan it kopke earder de grize kant útskaaie. It boarst en de búk binne ljochtbêzje. De rôze oant ljochtgiele poatsjes binne lang. It swarte eachje hat in ljocht eachring en de snaffel is donker en by de basis giel.    

Wyfkes hawwe in doffere kleur as mantsjes. 

Jonge fûgels binne spikkele. 

 Gedrach 
De geal is in trekfûgel; se briede yn Europa en yn dielen fan Aazje.De fûgel is faker te hearren as te sjen en libbet ûnopfallend yn 'e strewellen. It iten bestiet út ynsekten, wjirmkes, rûpen, spinnen en oare wringeleaze dierkes. As de jonge fûgels útflein binne, fleane se tusken july en septimber nei tropysk Afrika om dêr te oerwinterjen. Healwei april binne se werom om yn Europa te brieden. It wyfke boud it nêst fan deade bledsjes, woartels, mosk, gers en fearkes op 'e grûn of yn 'e tichte fegetaasje op in hichte fan maksimaal in heale meter boppe de grûn. It lechsel bestiet út 4 oant 5 brune aaikes.

 Fersprieding 
Gealtsjes briede yn Europa en yn dielen fan Aazje en oerwinterje yn tropysk Afrika. Yn Skandinaavje en East-Europa is de fûgel in seldsume gast. Fan oarsprong is de geal in boskfûgel, mar de geal komt hjoed-de-dei ek yn houtwâlen, parken en grutte tunen foar. Dochs libbet de fûgel ek noch yn bosk mei leechhout en in tichtbegroeide boaiem.

De fûgel komt yn Nederlân algemien foar yn 'e dunen, op 'e Waadeilannen, de Iselmarpolders en it Lauwersmargebiet. Oare gebieten mei in relatyf soad gealtsjes binne it Nasjonaal Park De Biisbosk, de Weerribben en guon gebieten oan 'e grutte rivieren. Yn it easten fan it lân is de stân fan 'e fûgel lykwols sûnt 1975 tebekrûn, in ferlies dat troch de taname yn oare lândielen teminsten foar in diel goedmakke waard. Op 'e Nederlânske Reade list wurdt de geal kwetsber neamd.

 Undersoarten 
De soarte bestiet út trije ûndersoarten: 
 L. m. megarhynchos: fan westlik en sintraal Europa oant sintraal Turkije en súdlik Jordaanje.
 L. m. africana: eastlik Turkije, de Kaukasus en noardlik en súdwestlik Iran.
 L. m. golzii: fan eastlik Iran oant Kazachstan, súdwestlik Mongoalje en noardwestlik Sina.

 Status 
De geal hat in tige grut ferspriedingsgebiet. Oannommen wurdt dat de populaasje stabyl is en it tal fûgels wurdt tusken de 43.000.000 en de 81.000.000 folwoeksen fûgels rûsd. Likernôch de helte fan 'e wrâldpopulaasje komt yn Europa foar. Tusken 1980 en 2013 rûn de stân fan 'e fûgel yn Europa stadichoan tebek troch de agraryske ûntwikkelingen en mei't de bosken te netsjes holden waarden, mar tusken 2000 en 2012 herstelde de stân him.Birdlife, oproppen 9 juny 2024. De fûgel wurdt op 'e Reade list fan IUCN as net bedrige klassifisearre.

Kategory:Fûgelsoarte
Kategory:Gealtsje
Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje
Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje
Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra
Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje
Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan
Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje
Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina
Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije
Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân
Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk
Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd 
Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk
Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân
Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje
Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar
Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân
Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije
Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân 
Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje
Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân
Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan
Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo
Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje
Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein
Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)
Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje
Kategory:Lânseigen fauna yn Monako
Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro
Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân
Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje
Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne
Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen
Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal
Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje
Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino
Kategory:Lânseigen fauna yn Servje
Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje
Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje
Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije
Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje
Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje
Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden
Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân
Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus
Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje
Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije
Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân
Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan
Kategory:Lânseigen fauna yn Irak
Kategory:Lânseigen fauna yn Iran
Kategory:Lânseigen fauna yn Israel
Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje
Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje 
Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon
Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje
Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan
Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina
Kategory:Lânseigen fauna yn Sina
Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje
Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan
Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan
Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn
Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso
Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje
Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia
Kategory:Lânseigen fauna yn Gana
Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee
Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau 
Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust
Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen
Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia
Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)
Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia
Kategory:Lânseigen fauna yn Maly 
Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje
Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia
Kategory:Lânseigen fauna yn Niger
Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal
Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane
Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk
Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje
Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan
Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania
Kategory:Lânseigen fauna yn Togo
Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad
Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda