Tarzan

Tarzan (Ingelske útspr.: [ˈtʰɑɹzɛːn], likernôch "t-har-zên") is in fiktyf personaazje dat betocht waard troch de Amerikaanske skriuwer Edgar Rice Burroughs. It is in foam fan it archetypyske wylde bern, dat troch gorilla's yn it oerwâld fan Afrika grutbrocht wurdt. Letter komt er mei de Westerske beskaving yn oanrekking, mar wiist dy ôf en keart werom nei de wyldernis as in heldhaftige aventoersman. Tarzan ferskynde foar it earst yn 'e roman Tarzan of the Apes, dy't yn 1912 foar it earst yn fúljetonfoarm publisearre waard yn it pulpblêd The All-Story. Hy waard hiel gau tige populêr en groeide út ta in kultureel ikoan fan deselde statuer as Robin Hood of James Bond. Yn in protte wurken wurdt Tarzan beselskippe troch syn grutte leafde Jane Porter. Burroughs wijde in romansearje fan 26 dielen oan him. Ek waarden der mear as 40 films oer him makke en ferskynden der withoefolle oare media oer him, lykas tekenfilms, fideospultsjes, strips en in musical. Dêrby waard er noris foarsteld as in wolsprekkende en ferfynde hear (lykas yn 'e oarspronklike boeken), dan wer as in nommele wylde mei beheinde feardichheden op it mêd fan taal (lykas yn 'e films mei Johnny Weissmüller yn 'e titelrol). 

Namme
Tarzan is de namme dy't de Mangani-apen, in soarte fan fiktive, yntelliginte gorilla's, oan it personaazje joegen. Syn geastlike heit Edgar Rice Burroughs naam ferskate oare optochte nammen foar syn personaazje yn omtinken, lykas "Zantar" en "Tublat Zan", ear't er besleat om him "Tarzan" te neamen. Hoewol't de auteursrjochten op 'e measte Tarzan-romans ferrûn binne, wat betsjut dat dy har yn it publyk domein befine, is de namme 'Tarzan' in registrearre trademark fan Edgar Rice Burroughs, Inc., it troch Burroughs sels oprjochte bedriuw dat no de belangen fan syn erven behertiget. 

Fan berte soe Tarzan, neffens Burroughs syn roman Tarzan, Lord of the Jungle út 1928, John Clayton II, boarchgreve Greystoke hjitten hawwe. Lettere, minder kanonike boarnen (yn 't bysûnder de films Greystoke: The Legend of Tarzan, út 1984, en The Legend of Tarzan, út 2016) wolle ynstee hawwe dat er John Clayton III, greve fan Greystoke wie, wylst John Clayton II dan de namme is dy't oan syn heit jûn wurdt. Yn Burroughs syn Tarzan of the Apes bringt de ferteller trouwens op 't aljemint dat sawol 'John Clayton' as 'Greystoke' optochte, fiktive nammen binne, bedoeld om 'e wiere identiteit fan Tarzan, yn 'e fiktive wrâld dy't er bewennet, te beskermjen.

Libbensbeskriuwing
Tarzan is de soan fan Britske aadlike âldelju. Syn heit wie John Clayton, boarchgreve Greystoke (yn lettere, minder kanonike wurken: John Clayton II, greve fan Greystoke), en syn mem hiet Alice. Dyselden waarden oan lân set op 'e kust fan Afrika en dêr efterlitten troch de opstannige bemanning fan harren skip (yn lettere wurken wurdt ornaris 'gewoan' sprutsen fan in skipbrek). Tarzan waard dêr berne en koarte tiid letter kaam syn mem te ferstjerren oan in sykte. Syn heit waard deade troch Kerchak, de lieder fan 'e Mangani-apen, in stamme fan fiktive en yntelliginte minskapen. Neffens Burroughs gie it om in soarte aap dat ûnbekend wie foar de wittenskip. De Mangani-apen wurde beskreaun mei it uterlik fan gorilla's, mar it agressive hâlden en dragen fan sjimpansees. De lytse Tarzan, in poppe noch, waard nei de dea fan syn âlden adoptearre troch it Mangani-wyfke Kala.

As achttjinjierrich wyld bern moetet Tarzan foar it earst in blanke frou. It is de jonge Jane Porter, in Amerikaanse út Baltimore, dy't mei har heit en oare leden fan har ekspedysje strâne rekke is yn itselde diel fan Afrika as de âlden fan Tarzan tweintich jier earder. (Yn lettere boarnen is Jane ornaris de dochter fan in Amerikaanske sindeling.) As Jane weromgiet nei har heitelân, ferlit Tarzan it oerwâld om har te sykjen, mei't er yn har syn wiere leafde fûn hat. Yn 'e roman The Return of Tarzan trouwe se. Yn lettere boeken libje Tarzan en Jane in skoft op it lângoed Greystoke yn Ingelân. Se krije in soan, Jack, dy't de apenamme Korak (de Deader) oannimt. Tarzan hat inkeld minachting foar de skynhilligens dêr't neffens him de Westerske beskaving mei ôfmakke is. Dêrom keare hy, Jane en Jack úteinlik werom nei Afrika, dêr't se har nei wenjen sette op in lângoed dat de útfalsbasis wurdt foar al Tarzan syn lettere aventoeren.

Uterlik
Edgar Rice Burroughs beskreau Tarzan as in elegante foarm fan 'e wyldeman. Hy is lang fan stal, atletysk fan postuer, knap, mei in troch de sinne brûnze hûd, grize eagen en lang swart hier. Hy draacht gjin klean útsein in fersliten muldoek om syn skamstreek te bedekken. Likemin draacht er skuon, mar giet altyd bleatsfoets. 

Troch syn opfieding mank de apen fan it oerwâld hat Tarzan lichaamlike fermogens dêr't oare lju net oer beskikke. Sa is er in earsten draver, klimmer, springer en swimmer. Ek kin er sûnder swierrichheden tûken en lianen brûke om op wisse wize en mei grutte faasje fan beam nei beam te slingerjen. Fierders brûkt Tarzan syn fuotten foar putsjes dêr't oare minsken de hannen foar nedich binne. Syn krêft, linigens, úthâldingsfermogen en refleksen kinne net folle minsken belykje. Ta einbeslút is er ek in kundich spoarsiker, dy't net inkeld syn gesichtsfermogen, mar ek syn gehoar en skerpe rooksin ynset om proaien te folgjen of oan rôfdieren te ûntkommen. 

Karakterisearring
Fan karakter is Tarzan moedich, yntelligint en trou. Edgar Rice Burroughs stelt him foar as suver frij fan karakterflaters. Hy hâldt en draacht him yn hast alle sitewaasjes op etyske wize, útsein as er ûnder ynfloed fan fertriet op wraak út is. Dat bart as yn Tarzan of the Apes syn apemem Kala deade wurdt troch in jager, of as er yn Tarzan the Untamed yn 'e ferûnderstelling ferkeart dat Jane fermoarde is. 

As er in sitewaasje tsjinkomt dêr't in swakkere persoan of groep bleat stiet oan útrûpeling troch in sterkere fijân, kiest Tarzan altyd partij foar de swakken. Yn 'e omgong mei manlju is er fatsoenlik en ôfhâldich, en lit er net oer him rinne. Yn it selskip fan manlike freonen hâldt en draacht er him freonlik en ûntspand, mar bliuwt er dochs altyd op in distânsje. Wat froulju oangiet, is Tarzan smoarfereale op Jane en folslein oan har tawijd. Yn withoefolle sitewaasjes meitsje tsjeppe froulju dúdlik dat se it wol mei him oanlizze wolle, mar eltse kear slacht Tarzan op hoaske, mar besliste wize harren oanbod ôf.

Yn 'e boeken fan Burroughs wurdt Tarzan ôfskildere as net inkeld tige yntelligint, mar ek as hiel wolsprekkend, op it erudite ôf. Hy kin mei withoefolle bistesoarten fan it oerwâld kommunisearje, mar leart ek hiel maklik nije minsklike talen oan. Yn it Ingelsk koed er lêze en skriuwe foar't er dy taal spriek. Dat komt om't er him troch de reisbibleteek fan syn heit, dy't er as opgroeiende jonge yn 'e hutte oantrof dy't syn âlden yn it oerwâld boud hiene, de betsjutting fan it skreaune Ingelsk oanleard hat. Hy heart de taal pas foar it earst sprutsen wurden as er de Frânske aventoersman Paul d'Arnot moetet, mei wa't er yn 't earstoan inkeld fia skreaun Ingelsk kommunisearje kin. Dyselde bringt him de begjinsels fan 'e minsklike spraak by.

Yn lettere wurken, benammen de films út 'e 1930-er jierren mei Johnny Weissmüller yn 'e titelrol, wurdt Tarzan, dêrfoaroer, ôfskildere as it archetype fan 'e nommele wylde, dy't mar oer beheinde taal- en spraakfeardichheden beskikt. It sitaat "Me Tarzan, you Jane" ("My Tarzan, do Jane") is wat dat oangiet wrâldferneamd wurden, hoewol't it eins apokryf is en yn gjin inkele film foarkomt.

Ferskinings
Tarzan ferskynde foar it earst yn 'e roman Tarzan of the Apes, dy't yn 1912 en 1913 as fúljeton publisearre waard yn it Amerikaanske pulpblêd The All-Story en yn 1914 yn boekfoarm útkaam.

Romansearje
Troch Egar Rice Burroughs
 1912 – Tarzan of the Apes
 1913 – The Return of Tarzan
 1914 – The Beasts of Tarzan
 1914 – The Son of Tarzan
 1916 – Tarzan and the Jewels of Opar
 1917 – Jungle Tales of Tarzan (ferhalebondel)
 Tarzan's First Love
 The Capture of Tarzan
 The Fight for the Balu
 The God of Tarzan
 Tarzan and the Black Boy
 The Witch-Doctor Seeks Vengeance
 The End of Bukawai
 The Lion
 The Nightmare
 The Battle for Teeka
 A Jungle Joke
 Tarzan Rescues the Moon
 1920 – Tarzan the Untamed (twa novellen)
 1919 – [[Tarzan the Untamed (novelle)|Tarzan the Untamed]] 1920 – Tarzan and the Valley of Luna 1921 – Tarzan the Terrible 1923 – Tarzan and the Golden Lion 1924 – Tarzan and the Ant Men 1928 – Tarzan, Lord of the Jungle 
 1928 – Tarzan and the Lost Empire 1929 – Tarzan at the Earth's Core 1931 – Tarzan the Invincible 1931 – Tarzan Triumphant 1932 – Tarzan and the City of Gold 1934 – Tarzan and the Lion Man 1935 – Tarzan and the Leopard Men 1936 – Tarzan's Quest 1937 – Tarzan the Magnificent (ferhalebondel)
 1936 – Tarzan and the Magic Men 1938 – Tarzan and the Elephant Men 1938 – Tarzan and the Forbidden City 1947 – Tarzan and the Foreign Legion 1963 – Tarzan and the Tarzan Twins (twa novellen foar bern)
 1927 – Tarzan and the Tarzan Twins 1936 – Tarzan and the Tarzan Twins, with Bal-da-ja the Golden Lion 1964 – Tarzan and the Madman 
 1965 – Tarzan and the Castaways (ferhalebondel)
 1940 – Tarzan and the Champion 1940 – Tarzan and the Jungle Murders 1941 – Tarzan and the Castaways 1995 – Tarzan: The Lost Adventure (ûnfoltôge; ôfmakke troch Joe R. Lansdale)

Oare autorisearre romans
 1966 – Tarzan and the Valley of Gold (troch Fritz Leiber)
 1974 – Hadon of Ancient Opar (troch Philip José Farmer)
 1976 – Flight to Opar (troch Philip José Farmer)
 1995 – Tarzan: The Lost Adventure (ûnfoltôge troch Egar Rice Burroughs; ôfmakke troch Joe R. Lansdale)
 1996 – Tarzan: The Epic Adventure (troch R.A. Salvatore)
 1999 – The Dark Heart of Time (troch Philip José Farmer)
 2006 – The Adventures of Tarzan (troch Maude Robinson Toombs)
 2011 – Tarzan: The Greystoke Legacy (troch Andy Briggs)

Filmsearje
De Tarzan-filmsearje, is in rige live action-films oer Tarzan dy't inkeld ûnderling ferbûn binne trochdat se deselde haadpersoan hawwe. Dêryn is dizze rige ferlykber mei bgl. de James Bond-filmsearje. 

Live action-films
stomme films
1918 – Tarzan of the Apes (Tarzan spile troch Elmo Lincoln, en yn it earste stikje fan 'e film troch Gordon Griffith as de jonge Tarzan, sadat dy eins beskôge wurde kin as de earste Tarzan-fertolker)
1918 – The Romance of Tarzan (Tarzan spile troch Elmo Lincoln)
1920 – The Revenge of Tarzan (Tarzan spile troch Gene Pollar)
1920 – The Son of Tarzan (Tarzan spile troch P. Dempsey Tabler)
1921 – The Adventures of Tarzan (Tarzan spile troch Elmo Lincoln)
1927 – Tarzan and the Golden Lion (Tarzan spile troch James Pierce)
1928 – Tarzan the Mighty (Tarzan spile troch Frank Merrill)
1929 – Tarzan the Tiger (Tarzan spile troch Frank Merrill)
films mei Johnny Weissmüller yn 'e rol fan Tarzan
1932 – Tarzan the Ape Man 
1934 – Tarzan and His Mate1936 – Tarzan Escapes1939 – Tarzan Finds a Son!1941 – Tarzan's Secret Treasure1942 – Tarzan's New York Adventure1943 – Tarzan Triumphs1943 – Tarzan's Desert Mystery1945 – Tarzan and the Amazons1946 – Tarzan and the Leopard Woman1947 – Tarzan and the Huntress1948 – Tarzan and the Mermaidsfilms mei Lex Barker yn 'e rol fan Tarzan
1949 – Tarzan's Magic Fountain1950 – Tarzan and the Slave Girl1951 – Tarzan's Peril1952 – Tarzan's Savage Fury1953 – Tarzan and the She-Devilfilms mei Gordon Scott yn 'e rol fan Tarzan
1955 – Tarzan's Hidden Jungle1957 – Tarzan and the Lost Safari1958 – Tarzan and the Trappers1958 – Tarzan's Fight for Life1959 – Tarzan's Greatest Adventure1960 – Tarzan the Magnificentfilms mei Jock Mahoney yn 'e rol fan Tarzan
1962 – Tarzan Goes to India1963 – Tarzan's Three Challengesfilms mei Mike Henry yn 'e rol fan Tarzan
1966 – Tarzan and the Valley of Gold1967 – Tarzan and the Great River1968 – Tarzan and the Jungle Boyoare autorisearre live action-films
1933 – Tarzan the Fearless (Tarzan spile troch Buster Crabbe)
1935 – The New Adventures of Tarzan (Tarzan spile troch Herman Brix)
1938 – Tarzan and the Green Goddess (Tarzan spile troch Herman Brix)
1938 – Tarzan's Revenge (Tarzan spile troch Glenn Morris)
1959 – Tarzan, the Ape Man (Tarzan spile troch Denny Miller)
1970 – Tarzan's Deadly Silence (Tarzan spile troch Ron Ely)
1981 – Tarzan the Ape Man (Tarzan spile troch Miles O'Keeffe)
1984 – Greystoke: The Legend of Tarzan, Lord of the Apes (yn 'e regel ferkoarte ta Greystoke: The Legend of Tarzan of Greystoke; Tarzan spile troch Christopher Lambert)
1998 – Tarzan and the Lost City (Tarzan spile troch Casper Van Dien)
2016 – The Legend of Tarzan (Tarzan spile troch Alexander Skarsgård)
ûnautorisearre live action-films
1969 – Tarzán en la Gruta del Oro (in Spaanske produksje; ynternasjonale titel: Tarzan in the Golden Grotto; Tarzan spile troch Steve Hawkes)
1972 – Tarzán y el Arco Iris (in Spaansk-Italjaanske produskje; ynternasjonale titel: Tarzan and the Brown Prince; Tarzan spile troch Steve Hawkes)
1985 – Adventures of Tarzan (in Yndiaaske, Hindytalige produksje; Tarzan spile troch Hemant Birje)
1990 – Lady Tarzan (in Yndiaaske, Hindytalige produksje; de froulike Tarzan spile troch Silk Smitha)
1994 – Tarzan-X: Shame of Jane (in Italjaanske pornografyske film; Tarzan spile troch Rocco Siffredi)
2002 – Tarzan Ki Beti (in Yndiaaske, Hindytalige produksje; Tarzan spile troch Hemant Birje)

Tekenfilms
1999 – Tarzan of the Apes (ûnbekend wa't de rol fan Tarzan ynspriek)
Tarzan-franchise fan Disney
1999 – Tarzan (Tarzan ynsprutsen troch Tony Goldwyn)
2002 – Tarzan & Jane (Tarzan ynsprutsen troch Michael T. Weiss)
2005 – Tarzan II (Tarzan ynsprutsen troch Harrison Chad)
2013 – Tarzan (Tarzan ynsprutsen troch Kellan Lutz)

Tillefyzje
Tillefyzjefilms
1989 – Tarzan in Manhattan (Tarzan spile troch Joe Lara)
Live action-searjes
1966-1968 – Tarzan (Tarzan spile troch Ron Ely)
1989-1989 – Io Jane, Tu Tarzan (Tarzan spile troch Sebastiano Somma)
1991-1994 – Tarzán (Tarzan spile troch Wolf Larson)
1996-1997 – Tarzan: The Epic Adventures (Tarzan spile troch Joe Lara)
2003-2003 – Tarzan (Tarzan spile troch Travis Fimmel)
Tekenfilmsearjes
1976-1980 – Tarzan, Lord of the Jungle (Tarzan ynsprutsen troch Robert Ridgely)
2001-2002 – The Legend of Tarzan (Tarzan ynsprutsen troch Michael T. Weiss)
2017-2018 – Tarzan and Jane (Tarzan ynsprutsen troch Giles Panton)

Toaniel
1921 – Tarzan (toanielstik) (op Broadway; Tarzan spile troch Ronald Adair)
2006 – Tarzan (musical) (Tarzan spile troch Josh Strickland)

Harkspullen
1932-1935 – Tarzan of the Apes (Tarzan spile troch James Pierce oant 1934; dêrnei troch Carlton KaDell)
1935-1935 – Tarzan and the Diamond of Ashair (Tarzan spile troch Carlton KaDell)
1936-1936 – Tarzan and the Fires of Tohr (Tarzan spile troch Carlton KaDell)
1951-1953 – Tarzan (Tarzan spile troch Lamont Johnson)

Fideospultsjes
1994 – Tarzan: Lord of the Jungle1999 – Tarzan'' 

Strips
Der binne ek gâns strips oer Tarzan makke. Sjoch foar in folsleine en byholden list op dizze side fan 'e Ingelske Wikipedy.


Kategory:Personaazje út de Tarzan-searje
Kategory:Fiktyf Ingelsk persoan
Kategory:Fiktyf wyld bern
Kategory:Fiktive wees
Kategory:Fiktyf jager-samler
Kategory:Fiktyf personaazje yntrodusearre yn 1912