Eisenstadt

Eisenstadt (Hongaarsk: Kismarton; Kroatysk: Željezno) is de haadstêd fan de Eastenrykske dielsteat Burgenland (Hongaarsk: Őrvidék; Kroatysk: Gradišće). Tagelyk is it ek de grutste stêd fan Burgenland. Bestjoerlik is Eisenstadt in statutêre stêd (in stêd mei in eigen bestjoer).

 Skiednis 
Ut fynsten die bliken dat it gebiet al yn de Hallstatt-tiid bewenne waard. Wat letter setten Kelten en Romeinen harren dêr nei wenjen. Yn de tiid fan it Grutte Folkeferfarren namen ferskillende Germaanske stammen en de Hunnen it gebiet yn. Om 800 hinne, yn de tiid fan Karel de Grutte, wennen der Bajuwaren. De earste fermelding fan de stêd wie yn 1264 as minor Mortin (it Hongaarske Kismarton). It gebiet foar doe ien fan de meast westlike dielen fan it Keninkryk Hongarije.   
Sûnt 1373 boude de aristokratyske famylje Kanizsai de stêd út mei muorren en dêrbinnen in wetterkastiel. Ut dy tiid stamt ek de namme Eysenstat (sterk, izer). Yn 1388 krige Eisenstadt merkrjochten. De bewenners fan West-Hongarije wiene fral Dútsk en troch ferpâning krige Albrecht VI it gebiet yn hannen; de dêrop folgjende oardel iuw bleau Eisenstadt ûnder Eastenryksk bestjoer. By it optsjen fan de Turken nei Wenen waard de stêd yn 1529 en 1532 troch de Turken oermastere.

Yntusken wiene de Habsburgers sûnt 1526 ek erflik keningen fan Hongarije woarn. Om de Hongaarske adel yn 'e mjitte te kommen kaam oan it Eastenryksk bestjoer fan it tsjintwurdige Burgenland in ein waard it gebiet mei Eysenstadt wer hielendal by Hongarije foege. De aadlike famylje Esterházy krige fan de roomsk-dútske keizer Ferdinand III yn syn funskje as kening fan Hongarije it gebiet Eisenstadt tawiisd. Foar harren loyaliteit oan it Hûs Habsburg waarden de Esterházy's yn 1687 troch Leopold I yn de ryksfoarstenstân beneamd. Under de prins-dynasty feroare it oansjen fan de stêd troch in grutte bouaktiviteit.

Op fersyk fan de boargerij waard Eisenstadt op 26 oktober 1648 de status fan in keninklike frijstêd ferliend, in status dy't te ferlikenjen wie fan in frije ryksstêd yn it Hillige Roomske Ryk. Eisenstadt wie allinne noch oan de kening ûnderdanich en betelle dêr 16.000 gûne en 3.000 amers wyn foar. Yn 1670 fong Paul I. Esterházy de Galantha  bûten de stedsmuorren fan Eisenstadt en noch seis oanbuorjende plakken, meiïnoar de saneamde Siebengemeinden neamd, de 3.000 joaden op, dy't troch Wenen út de stêd ferdreaun waarden.

De famylje Esterházy ûntwikkele him gaueftich ta de rykste aadlike famyljes fan Midden-Europa. Hja besieten oeral paleizen, mar keazen foar Eisenstadt as harren residinsje. It  âlde kastiel waard omboud ta in represintatyf slot en hja holden der in útwrydsk hôf op nei. Mei it yn tsjinst nimmen fan Joseph Haydn ta foarstlike kapelmaster yn de jierren 1760 sette in tiid fan kulturele hichtepunten útein. Yn 1809 waard Eisenstadt troch Frânske troepen beset. Nei dy tiid waard it stiller yn Eisenstadt en yn de jierren 1865–1898 moasten de Esterházy's it sels tige sunich oandwaan om't de famylje tefolle jild útjûn hie en allinne noch mei help fan de keizer oan in bankrot ûntkomme koe. De stêd wie kultureel op Wenen oanwiisd en die alle war om him wei te winen foar de magyarisaasje, in proses dat yn de lêste desinnia fan de 19e iuw fanút Bûdapest oplein waard om minderheden te ferhongaarskjen.
Nei de Earste Wrâldkriich en de opheffing fan de dûbelmonargy Eastenryk-Hongarije fûn in trijejierrige striid plak om it Dútske West-Hongarije. De ferdragen fan St. Germain (Eastenryk) yn 1919 en fan Trianon yn 1920 (Hongarije) wiisde it gebiet ta oan Eastenryk, dat de namme Burgenland krige. Ödenburg (it tsjintwurdige Sopron) soe haadstêd wurde fan de nije dielsteat Burgenland, mar de útslach fan in referindum soarge der foar de stêd by Hongarije kaam en sadwaande waard Eisenstadt de haadstêd fan Burgenland.

Burgenland waard yn de nasjonaalsosjalistyske tiid opheft. It noardlike diel mei Eisenstadt waard by it Gau Niederdonau foege. De joadske ynwenners waarden ferdreaun of fermoarde. Yn de Twadde Wrâldkriich waard Eisenstadt ienris bombardearre, wêrby't 40 minsken it libben lieten. De stêd waard yn 1945 troch it Reade Leger oermastere, dat oant 1955 Burgenland beset hold.

 Befolking 
Nei't Burgenland by Eastenryk kaam feroare de etnyske en taalkundige struktuer fan de befolking ta in mear homogeen Dútske befolking. In soad Hongaarske beamten en militêren ferhûzen eni Hongarije. Yn 1934 bedroech it oandiel Hongaarsktaligen noch mar 5%. By de lêste folkstelling telde Eisentadt ûnder de ynwenners mei de Eastenrykske nasjonaliteit in oandiel fan 2,7% Hongaarsktaligen en 4% Kroatysktaligen. Ek de konfesjonele gearstalling fan de befolking feroare: it tal protestanten naam sûnt 1890 ta, wylst it tal joaden al nei 1836  troch ferhûzing nei Wenen ôfnaam. Fan de likernôch 400 joaden yn Eisenstadt oerlibben likbenrôch 250 de Shoah. Mar twa joaden kamen nei 1945 werom nei Eisenstadt.
 Befolkingsûntwikkeling  
 Jier  1869  1890  1910  1934  1951  1961  1971  1981   1991  2001  2011  2020 Ynwennertal  6.696  7.351  7.073  8.897  7.569  9.315  10.062  10.102  10.349   11.334  12.995  14.816  

 It besjen wurdich 
 Musea 
 Haydn-Haus Eisenstadt, Joseph Haydn-Gasse 19-21 (eardere wenhûs fan de komponist Joseph Haydn, webstee)
 Landesmuseum Burgenland, Museumgasse 1-5 (skiednis, kultuer en identiteit Burgenland, webstee)
 Österreichisches Jüdisches Museum, Unterbergstraße 6  (webstee)
 Diözesanmuseum, Joseph-Haydn-Gasse 31/2 (webstee)
 Feuerwehrmuseum, Leithabergstraße 41 (webstee)

 Gebouwen 
 It Slot Esterházy mei it park
 It eardere jachtslot fan de Esterházy-foarsten Gloriette

 De Bergkirche yn it stedsdiel Oberberg mei de krúswei en it Haydnmausoleum.
 De letgoatyske wartsjerke Sint-Martinuskatedraal
 It Fransikaanske Sint-Michaelkleaster mei de kleastertsjerke
 De parochytsjreke Eisenstadt-Kleinhöflein
 De parochytsjerke Eisenstadt-St. Georgen
 De Antoniustsjerke yn it hospitaal fan de Barmhertige Bruorrenr
 De protetantske parochytsjerke fan Eisenstadt
 Privatsynagoge im Österreichischen Jüdischen Museum
 It âlde joadske tsjerkhôf


Kategory:Plak yn Burgenland