Organisearre territoarium

In organisearre territoarium is yn 'e Feriene Steaten in krite lân ûnder Amerikaanske soevereiniteit dy't net binnen de grinzen fan in Amerikaanske steat leit, mar wol in eigen regear hat dat oprjochte is troch in wet fan it Amerikaanske Kongres. Sa'n regear bestiet ornaris út in territoriale folksfertsjintwurdiging om 'e wetjaande macht út te oefenjen, in keazen territoriaal gûverneur dy't oan it haad stiet fan in bestjoer dat de útfierende macht hat, en fierdersoan de basisorganisaasje fan in eigen rjochterlike macht. Sûnt 1959 besteane der gjin organisearre territoaria mear.

Skiednis
Histoarysk hiene gebieten dy't in folweardige steat fan 'e Feriene Steaten wurde woene de bestjoerlike status fan organisearre territoarium foardat se de status fan steat krigen. Dat gou net foar de Trettjin Koloanjes (Nij-Hampshire, Massachusetts, Rhode Island, Connecticut, New York, Nij-Jersey, Pennsylvania, Marylân, Delaware, Firginia, Noard-Karolina, Súd-Karolina en Georgia), dy't de oarspronklike oprjochtsjende steaten fan 'e Feriene Steaten wiene, mar wol foar de measte oaren fan 'e hjoeddeistige fyftich Amerikaanske steaten. 

Behalven de oarspronklike trettjin binne der mar seis oare steaten dy't nea in organisearre territoarium west hawwe. Dêrby giet it yn it foarste plak om Kentucky, Maine en West-Firginia, dy't ôfspjalte waarden fan in gebiet dat al in folweardige steat wie: Kentucky (1792) en West-Firginia (1863) waarden allebeide ôfspjalte fan 'e steat Firginia, wylst Maine (1820) ôfspjalte waard fan 'e steat Massachusetts. Fierders wiene Fermont (1791) en Teksas (1845) ûnôfhinklike lannen doe't se yn 'e Feriene Steaten opnommen waarden, wylst Kalifornje (1848) fanwegen de Kalifornyske Goudkoarts as folweardige steat opnommen waard sadree't it op Meksiko ferovere wie.

Oare gebieten dy't by de tiid lâns yn Amerikaanske hannen kamen, lykas troch de Oankeap fan Louisiana yn 1803, de Meksikaansk-Amerikaanske Oarloch fan 1846-1848 of de Oankeap fan Alaska yn 1867, krigen faak earst de status fan ûnorganisearre territoarium. Letter waarden dêrút organisearre territoaria oprjochte, dy't, as se ienris in befolking krigen hiene dy't dêr grut genôch foar wie, opklimme koene ta folwearige steaten. Guon organisearre territoaria bestiene mar hiel koart foar't se in steat waarden, wylst oaren desennia lang dy status holden. It koartst besteande organisearre territoarium wie it Territoarium Alabama, dat mar 2 jier bestie, wylst de langst besteande it Territoarium Nij-Meksiko wie, dat krapoan 62 jier bestie.

Hjoeddeistige sitewaasje
It lêste organisearre territoarium wie it Territoarium Hawaï, dat op 21 augustus 1959 as folweardige steat yn 'e Feriene Steaten opnommen waard. Yn 'e Wet op de Talitting fan Hawaï waard it ûnbewenne atol Palmyra, yn 'e Stille Oseaan, dat wól ta it Territoarium Hawaï heard hie, spesifyk fan talitting útsletten. Sadwaande is Palmyra sûnt 1959 it iennichste ynkorporearre ûnorganisearre territoarium fan 'e Feriene Steaten, wat sizze wol dat it folslein ûnder de Amerikaanske wetjouwing falt (oftewol "ynkorporearre" is), mar dochs net heart ta in Amerikaanske steat (oftewol in "territoarium" is), en likemin in eigen, troch it Amerikaanske Kongres by wet oprjochte regear hat (oftewol "ûnorganisearre" is). Alle oare ûnorganisearre territoaria binne ûnynkorporearre, wat sizze wol dat se net folslein ta de Feriene Steaten hearre en dêrom ek net ûnder alle aspekten fan 'e Amerikaanske Grûnwet falle. It Distrikt Columbia (d.w.s. de federale haadstêd Washington, D.C.) funksjonearret likernôch gelyk oan in ynkorporearre organisearre territoarium, mar as in federaal distrikt falt it lykwols ûnder in folslein oar diel fan 'e Amerikaanske Grûnwet.

List fan histoaryske organisearre territoaria
(op folchoarder fan oprjochtingsdatum)
 territoarium oprjochte opheft reden opheffing Noardwestlik Territoarium 13 july 1787 1 maart 1803 it súdeastlike diel krige ûnder de namme Ohio de status fan Amerikaanske steat Territoarium Besuden de Rivier de Ohio(ek bekend as it Súdwestlik Territoarium) 26 maaie 1790 1 juny 1796  krige ûnder de namme Tennessee de status fan Amerikaanske steat Territoarium Mississippy 7 apr. 1798 10 des. 1817  de westlike helte krige ûnder de namme Mississippy de status fan Amerikaanske steat Territoarium Indiana 4 july 1800 11 des. 1816  it oerbleaune súdlike diel krige ûnder de namme Indiana de status fan Amerikaanske steat Territoarium Orleans 1 okt. 1804 30 apr. 1812  krige ûnder de namme Louisiana de status fan Amerikaanske steat Territoarium Michigan 30 juny 1805 26 jan. 1837  it oerbleaune diel krige ûnder de namme Michigan de status fan Amerikaanske steat Territoarium Louisiana 4 july 1805 4 juny 1812  omneamd ta it Territoarium Missoery  Territoarium Illinois 1 maart 1809 3 des. 1818  it súdlike diel krige ûnder de namme Illinois de status fan Amerikaanske steat Territoarium Missoery 4 juny 1812 10 aug. 1821  it súdeastlike diel krige ûnder de namme Missoery de status fan Amerikaanske steat Territoarium Alabama 15 aug. 1817 14 des. 1819  krige ûnder de namme Alabama de status fan Amerikaanske steat Territoarium Arkansas 2 maart 1819 15 juny 1836  it oerbleaune diel krige ûnder de namme Arkansas de status fan Amerikaanske steat Territoarium Floarida 30 maart 1822 3 maart 1845  krige ûnder de namme Floarida de status fan Amerikaanske steat Territoarium Wiskonsin 3 july 1836 29 maaie 1848  it eastlike diel krige ûnder de namme Wiskonsin de status fan Amerikaanske steat Territoarium Iowa 4 july 1848 28 des. 1846  it súdlike diel krige ûnder de namme Iowa de status fan Amerikaanske steat Territoarium Oregon 14 aug. 1848 14 febr. 1859  it súdwestlike diel krige ûnder de namme Oregon de status fan Amerikaanske steat Territoarium Minnesota 3 maart 1849 11 maaie 1858  it eastlike diel krige ûnder de namme Minnesota de status fan Amerikaanske steat Territoarium Nij-Meksiko 9 sept. 1850 6 jan. 1912  it oerbleaune diel krige ûnder de namme Nij-Meksiko de status fan Amerikaanske steat Territoarium Utah 9 sept. 1850 4 jan. 1896  it oerbleaune diel krige ûnder de namme Utah de status fan Amerikaanske steat Territoarium Washington 2 maart 1853 11 nov. 1889  it oerbleaune diel krige ûnder de namme Washington de status fan Amerikaanske steat Territoarium Kansas 30 maaie 1854 29 jan. 1861  it eastlike diel krige ûnder de namme Kansas de status fan Amerikaanske steat Territoarium Nebraska 30 maaie 1854 1 maart 1867  it oerbleaune diel krige ûnder de namme Nebraska de status fan Amerikaanske steat Territoarium Kolorado 28 febr. 1861 1 aug. 1876  krige ûnder de namme Kolorado de status fan Amerikaanske steat Territoarium Nevada 2 maart 1861 31 okt. 1864  krige ûnder de namme Nevada de status fan Amerikaanske steat Territoarium Dakota 2 maart 1861 2 nov. 1889  it oerbleaune diel waard opspjalten yn twa dielen, dy't ûnder de nammen Noard-Dakota en Súd-Dakota de status fan Amerikaanske steaten krigen Territoarium Arizona 24 febr. 1863 14 febr. 1912  it oerbleaune diel krige ûnder de namme Arizona de status fan Amerikaanske steat Territoarium Idaho 3 maart 1863 3 july 1890  it oerbleaune diel krige ûnder de namme Idaho de status fan Amerikaanske steat Territoarium Montana 26 maaie 1864 8 nov. 1889  krige ûnder de namme Montana de status fan Amerikaanske steat Territoarium Wyoming 25 july 1868 10 july 1890  krige ûnder de namme Wyoming de status fan Amerikaanske steat Territoarium Oklahoma 2 maaie 1890 16 nov. 1907  gearfoege mei it Yndiaansk Territoarium, wêrnei't it ûnder de namme Oklahoma de status fan Amerikaanske steat krige Territoarium Hawaï 30 apr. 1900* 21 aug. 1959  krige ûnder de namme Hawaï de status fan Amerikaanske steat Territoarium Alaska 24 aug. 1912 3 jan. 1959  krige ûnder de namme Alaska de status fan Amerikaanske steat
*) mei weromwurkjende krêft jildich fanôf 12 augustus 1898.

Sjoch ek
ûnynkorporearre territoarium
ûnorganisearre territoarium

Kategory:Geografy fan de Feriene Steaten
Kategory:Skiednis fan de Feriene Steaten