Tiroal (dielsteat)

Tiroal (Dútsk: Tirol) is in dielsteat fan de federale republyk Eastenryk. De haadstêd fan it Eastenrykske Tiroal is Innsbruck, dat tagelyk de grutste stêd fan de dielsteat is.

 Skiednis
Eartiids bewennen Retiërs en Illyriërs it  hjoeddeiske Tiroal. Dêrnei hearsken de Romeinen, de Bajuwaren en de Longobarden oer de kontrijen.  Lang bleau it grutste diel fan Tiroal ûnderdiel fan it hartochdom Beieren, oant it yn 1363 oan de Habsburgers foel. De Habsburgers hiene net de measte ynteresse yn it gebiet, sadat it in beskieden foarm fan autonomy en syn eigenens behâlde koe. 
De reformaasje sloech ynearsten ek yn Tiroal goed oan. Under de oanhing wiene ek de radikaal-reformatoaryske werdopers, lykas de út it Pustertal (it yn it tsjintwurdige Itaalje lizzende Val Pusteria) stammende Jakob Hutter, dy't yn 1528 de Hutteriten-beweging stifte. Fanwegen de ferfolgings moasten hja flechtje, ynearsten nei Moraavje en letter nei Noard-Amearika, dêr't noch jimmeroan it neiteam in Tiroalsk dialekt prate. Ek Tiroal waard yn 1525 belusten by de Dútske Boerenkrigen. De opstân yn Tiroal stie ûnder lieding fan Michael Gaismair, mar waard al gaueftich delslein. Dêrnei helle keizer Ferdinand I de jezuïeten nei Tiroal, dy't in begjin makken mei in súksesfolle kontrareformaasje.
Yn de Earste Wrâldkriich wie Itaalje polityk neutraal, mar lang om let keas it lân de kant fan de alliearre krêften. Itaalje makke oanspraak op de wetterskieding tusken de Middellânske See en de Swarte See as de noardlike grins fan it lân, ek al lei de Italjaansk-Dútske taalgrins in stik súdliker. Yn ruil foar it Italjaanske oerrinnen nei de alliearre kant ûnthieten de alliearren Itaalje Súd-Tiroal. Yn it Fredesferdrach fan Saint Germain fan 1919 waarden de alliearre tasizzings oan Itaalje fêstlein. Itaalje twong de Dútsktalige befolking fan Tiroal dêrnei te feritaljaanskjen en der ûntstie ferset ûnder befolking foar in autonoom of selsstannich Tiroal of oansluting by it Dútske Ryk. 

Nei de machtsoername troch de faksisten yn Itaalje en de Nasjonaalsosjalisten yn Dútslân en de Anschluss fan Eastenryk waard de kleau tusken it noarden en súden fan Tiroal noch djipper. Hitler en Mussolini leine de grins by Brenner fêst, wêrby't foar Tiroal in ferhûzing fan Dútsktalige ynwenners regele waard, dy't lykwols troch de kriich mar foar in part útfierd waard. Ek nei de Twadde Wrâldkriich bleau Tiroal ferdield, de grinzen fan it fredesferdrach fan 1919 bleaune oant de dei fan hjoed ûnferoare. It krewearjen nei de Twadde Wrâldkriich om yn alle gefallen de Dútsktalige befolking wer te ferienigjen mei Eastenryksk Tiroal mislearre. Nei jierrenlange Eastenrykske ynset slagge it al de kulturele en taalrochten fan de Dútsktalige Súd-Tiroalske befolking yn de Italjaanske wetjouwing fêst te lizzen. 

De dielsteat Tiroal bestiet út de twa ôfsûnderlike dielen Noard- en East-Tiroal. De Eastenrykske dielsteat Tiroal en it Italjaanske autonome Trentino-Súd-Tiroal wurkje tsjintwurdich gear as de Europeeske regio Tiroal.

 Geografy 
Mei in oerflak fan 12.648,37 km² is Tiroal de op twa nei grutste dielsteat fan Eastenryk. De dielsteat grinzget oan de dielsteaten Karinsje, Vorarlberg en Salzburg en de buorlannen Dútslân, Switserlân en Itaalje. Fan alle dielsteaten hat Tiroal mei 719 kilometer de langste bûtegrinzen fan it lân en mei 12,44% it lytste oandiel yn it oerflak dat bewenne wurde kin.

De heechste berch (en tagelyk ek de heechste berch fan it lân) is de Großglockner yn East-Tiroal. De  Großglockner is 3.798 meter heech. De heechste berchrige is de Wildspitze yn Noard-Tiroal mei in hichte fan 3.768 meter. It leechste punt is 465 meter by it doarp Erl oan de Inn, fyftjin kilometer noardlik fan Kufstein net fier fan de grins mei it Dútske Beieren.

 Befolking 
Yn Tiroal wurde fral súd-beierske dialekten praat. Yn dielen fan Außerfern yn it noardwesten wurde boppedat Alemaanske dialekten praat. De dialekten yn West-Tiroal hawwe ynfloeden fan Allemaanske en Swabyske dialekten. 

Lykas yn de rest fan Eastenryk binne de measte ynwenners fan Tiroal katolyk. De dielsteat hat sels it heechste oandiel katoliken fan it lân. Dêrnjonken binne der protestantske, otterdokse en islamityske minderheden. Neffens in folkstelling fan 2001 wie likernôch 5% sûnder leauwe. It oandiel katoliken en protestantsen is lykas yn de rest fan it lân de lêste dessinia ôfnommen, wylst it oandiel moslims, otterdoksen en minsken sûnder leauwe dúdlik tanommen is.

 Befolkingsûntwikkeling 
 Jier  1869  1890  1910  1934  1951  1961  1971  1981  1991  2011  2018 Ynwennertal  236.426  249.984  304.713  349.098  427.465  462.899  544.483  586.633  631.410  710.048  751.140

 Stêden en gemeentes  
Tiroal is ûnderferdield yn  ien selsstannige stêd (Statutarstadt) en acht politike distrikten (Bezirke), dy't wer yn 279 polityk ôfhinklike gemeentes binne ûnderferdield.
Stêden binne yn dikke letters oanjûn.
+ Alle gemeentes fan Tiroal mei mear as 5.000 ynwenners Rang  Stêd- / markt- / gemeente  Ynwenners (01.01.2020)  Distrikt 1. Innsbruck 131.961 Innsbruck 2. Kufstein 19.527 Kufstein 3. Telfs 16.046 Innsbruck-Land 4. Hall in Tirol 14.153 Innsbruck-Land 5. Wörgl 14.059  Kufstein 6. Schwaz 13.791 Schwaz 7. Lienz 11.905 Lienz 8. Imst 10.765 Imst 9. St. Johann in Tirol 9.547 Kitzbühel 10. Rum 9.271  Innsbruck-Land 11. Kitzbühel 8.225	 Kitzbühel 12. Zirl 8.110 Innsbruck-Land 13. Wattens 8.010 Innsbruck-Land 14. Landeck 7.633 Landeck 15. Absam 7.311 Innsbruck-Land 16. Jenbach 7.230  Schwaz 17. Völs 6.938	Innsbruck-Land 18. Reutte 6.918 Reutte 19. Axams 6.048  Innsbruck-Land 20. Kirchbichl 5.858	Kufstein 21. Ebbs 5.645 Kufstein 22. Hopfgarten im Brixental 5.630Kitzbühel 23. Vomp 5.235 Schwaz 24. Kirchberg in Tiroal 5.230Kitzbühel 25.  Kramsach 4.985Kufstein-->
 Keppeling om utens 
  Toeristyske side Tiroal


Kategory:Tiroal
Kategory:Dielsteat fan Eastenryk
Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1945