Rangtelwurd

In rangtelwurd is in wurdsoarte dy't in foarm fan it telwurd is, en dy't de rangfolchoarder yn in rige oanjout. Men sjocht as oantsjutting foar dit begryp inkeld ek wolris de Latynske foarm ordinale (meartal: ordinalia). Der besteane twa soarten rangtelwurden: it bepaald rangtelwurd (of beskaat rangtelwurd) en it ûnbepaald rangtelwurd (of ûnbeskaat rangtelwurd). By bepaalde rangtelwurden is persiis dúdlik om hokker rang oft it giet, wylst dat by ûnbepaalde rangtelwurden ûndúdlik bliuwt.

Bepaalde rangtelwurden
Ferbûging
Om in bepaald rangtelwurd te foarmjen, nimt men in haadtelwurd en heakket dêr de suffiks -ste oan ta:
acht – achtste
tweintich – tweintichste
achtentweintich – achtentweintichste
fiifenfyftich – fiifenfyftichste
hûndert – hûndertste
tûzen – tûzenste
miljoen – miljoenste
Oan 'e haadtelwurden sân, njoggen, tsien en trettjin oant en mei njoggentjin wurdt ynstee fan -ste de suffiks -de taheakke:
sân – sânde
njoggen – njoggende
tsien – tsiende
trettjin – trettjinde
fyftjin –fyftjinde
njoggentjin – njoggentjinde
By de haadtelwurden ien oant en mei seis is de ferbûging ta rangtelwurd ûnregelmjittich:
ien – earste
twa – twadde
trije – tredde of trêde
fjouwer – fjirde
fiif – fyfde of fyfte
seis – sechsde of sechste

Skriuwwize
Rangtelwurden kinne skreaun wurde op ferskate manearen:
yn letters: earste, twadde, tsiende, tweintichste
yn sifers mei in -e: 1e, 2e, 10e, 20e 
yn sifers mei in -e yn superskrift: 1e, 2e, 10e, 20e
yn sifers mei de hiele suffiks útskreaun: 1ste, 2de, 10de, 20ste
yn sifers mei de hiele suffiks útskreaun yn superskrift: 1ste, 2de, 10de, 20ste
yn sifers mei in ordinaalteken (dus net in gradeteken): 1º, 2º, 10º, 20º
yn sifers mei de hiele suffiks útskreaun en in keppelstreekje ynfoege: 1-ste, 2-de, 10-de, 20-ste
De lêste beide foarmen binne net botte gongber en sjocht men sadwaande mar selden. It Dútsk hat in hiel eigen systeem foar it skriuwen fan rangtelwurden. Dêr wurdt in ordinale punt efter it haadtelwurd tafoege. 1, 2, 10 en 20 (eins, zwei, zehn en zwanzig) wurde dan 1., 2., 10. en 20. (ersten, zweiten, zehnden en zwanzigsten).

Unbepaalde rangtelwurden
By ûnbepaalde rangtelwurden is it, oars as by bepaalde rangtelwurden, dizenich om hokker rang oft it eins giet. Foarbylden fan ûnbepaalde rangtelwurden binne 'middelste' en 'lêste'. Men wit by 'lêste' wol dat it de achterste is, mar net om 'e hoefolste it giet ('hoefolste' is trouwens ek in ûnbepaald rangtelwurd). 

Breuken
By breukgetallen wurde haadtelwurden kombinearre mei rangtelwurden. Bygelyks 3/8 wurdt dan lêzen as "trije-achtste [diel]". De teller, it boppeste sifer, is dêrby altyd in haadtelwurd, en de neamer, it ûnderste sifer, is altyd in rangtelwurd.

Kategory:Getal
Kategory:Wurdsoarte