Wymbritseradiel (1851-1984)

Wymbritseradiel (Nederlânsk en offisjeel: Wymbritseradeel, argaysk ek: Wijmbritseradeel) is in eardere gemeente yn 'e Súdwesthoeke fan Fryslân, dy't 29 doarpen omfieme, mar gjin haadplak hie mei't it gemeentehûs bûten de eigentlike gemeente yn 'e stêd (en gemeente) Snits fêstige wie. It âlde Wymbritseradiel hie op 1 jannewaris 1981 11.943 ynwenners, en besloech in oerflak fan nei skatting rûchwei 130 km². It gie yn 1984 mei de gemeente Drylts en dielen fan oare buorgemeenten op yn 'e nije gemeente Wymbritseradiel.

Geografy
De gemeente Wymbritseradiel lei yn 'e Fryske Súdwesthoeke en grinzge yn it noarden oan Baarderadiel en Hinnaarderadiel, yn it noardwesten oan Wûnseradiel en Boalsert, yn it westen wer oan Wûnseradiel, yn it súdwesten oan Warkum en Himmelumer Aldefurd, yn suden oan Gaasterlân, yn it súdeasten en easten oan Doanjewerstâl, yn it easten oan Utingeradiel en yn it noardeasten oan Raerderhim. Fierders omsleat Wymbritseradiel de gemeenten Drylts en Snits folslein. It âlde Wymbritseradiel hie yn totaal in oerflak fan nei skatting rûchwei 130 km².

Plakken
It âlde Wymbritseradiel omfette 29 doarpen:
 Abbegea
 Aldegea
 Blauhûs
 Easthim
 Folsgeare
 De Gaastmar
 Gau
 Goaiïngea
 Heech
 De Hommerts
 Idzegea
 Yndyk
 Ypekolsgea
 Ysbrechtum
 Jutryp Loaiïngea
 Nijhuzum
 Nijlân
 Offenwier
 Sânfurd
 Smelbrêge
 Skearnegoutum
 Toppenhuzen
 Tsjalhuzum
 Turns
 Twellingea
 Wâldsein
 Westhim
 Wolsum

Skiednis
Wymbritseradiel ûntstie út it lân Wymbrits. Trochdat de stêden selsstannich waarden en oan de súdkant ferskate gritenijen ôfspjalte wiene, krige it omtrint 1500 de foarm dy't Wymbritseradiel iuwenlang behold. As gritenij hearde Wymbritseradiel ta it kertier Westergoa.

Yn 'e Midsiuwen spilen de kleasters yn Wymbritseradiel in wichtige rol. Ferneamd waard benammen it Kleaster Thabor, ûnder Turns, dêr't Worp fan Thabor in kronyk byhold. Ek yn Skearnegoutum, Wâldsein en yn 'e omkriten fan Drylts en Snits ferfollen de kleaster in foaroansteand plak yn it maatskiplik libben. Under de striid tusken de Skieringers en de Fetkeapers kaam der yn Wymbritseradiel in soad striid en waarden ferskate doarpen troffen troch brân en plondering.

Nei't Drylts en Snits har fan Wymbritseradiel losmakke hiene, ûntjoegen Heech en Wâldsein har ta wichtige sintra. Wâldsein waard in plak mei in protte hannel en yndustry, wylst yn Heech en ek op De Gaastmar de ielfiskerij de wichtichste ynkomsteboarne foarme. It plattelân bleau sterk ôfhinklik fan 'e ôfwettering, dy't yn 'e njoggentjinde iuw sterk ferbettere waard. Troch de ynfiering fan 'e Gemeentewet fan Thorbecke waard Wymbritseradiel, krekt as alle gritenijen yn Fryslân, yn 1851 omfoarme ta in gemeente.

By de gemeentlike weryndieling fan 1984 waard it âlde Wymbritseradiel opheft. Trije doarpen, Ysbrechtum, Offenwier en Loaiïngea, kamen by Snits, wylst de rest fan 'e gemeente mei Drylts, it doarp Greonterp (fan Wûnseradiel) en Kûfurderrige en omkriten (fan Doanjewerstâl) in nije gemeente foarme, dy't ek fan Wymbritseradiel kaam te hjitten.Oarspronklik hie it de bedoeling west dat ek de gemeente Snits yn 'e nije bestjoerlike ienheid opgean soe, mar ferheftige protesten yn 'e Wetterpoartestêd kamen dat foar. It gemeentehûs fan Wymbritseradiel, dat foartiid yn Snits stien hie, kaam yn 1986 yn Drylts te stean.

By in nije gemeentlike weryndieling, yn 2011, waard it (nije) Wymbritseradiel ek opheft en mei de gemeenten Boalsert, Nijefurd, Snits en Wûnseradiel gearfoege ta de nije fúzjegemeente Súdwest-Fryslân.

Demografy
200px|thumb|right|De Sint-Fitustsjerke yn Blauhûs.
Op 1 jannewaris 1981 hie de gemeente Wymbritseradiel in befolking fan 11.943 minsken. De befolkingstichtens bedroech doe likernôch 92 minsken de km². De befolkings sa oer de doarpen ferdield:
 doarp ynwenners Heech 1.801 Skearnegoutum 1.405 Wâldsein 1.171 Toppenhuzen 909 Nijlân 810 Aldegea 733 Ysbrechtum 665 De Hommerts 573 Blauhûs 513 Easthim 459 Twellingea 392 Jutryp 333 Abbegea 290 Folsgeare 258 De Gaastmar 264 Gau 257 Goaiïngea 255 Turns 168 Wolsum 153 Offenwier 166 Westhim 118 Ypekolsgea 79 Yndyk 63 Nijhuzum 55 Loaiïngea 36 Tsjalhuzum 30 Idzegea 28 Sânfurd 28 Smelbrêge 12

Op it mêd fan 'e godstsjinst wie yn 1971 51,2% fan 'e befolking fan Wymbritseradiel herfoarme, 24,2% grifformeard en 15,3% roomsk. Dy lêste groep wie fierhinne konsintrearre yn 'e roomske enklave Blauhûs. Fierders wiene der 7,0% ateïsten en agnosten.

Wat de polityk oangie, wie it CDA yn Wymbritseradiel fierwei de grutste partij. By de ferkiezings foar de Provinsjale Steaten fan Fryslân fan 1978 krigen de CHU, ARP en KVP (dy't yn 1980 fúzjearje soene ta it CDA) mei-inoar 60,9% fan 'e stimmen; de PvdA 13,3%; de FNP 12,6%; de VVD 8,2%; en D66 2,5%., Friesland en Zijn 44 Gemeenten, Ljouwert, 1981 (Frysk Deiblêd), ISBN 9 06 48 00 154, s. 87.

It wurkleasheidspersintaazje bedroech yn Wymbritseradiel yn 1981 foar manlju 8,3% en foar froulju 10,2%.

Sjoch ek
list fan grytmannen fan Wymbritseradiel
list fan boargemasters fan Wymbritseradiel
Wymbritseradiel (1984-2011)
Súdwest-Fryslân


Kategory:Wymbritseradiel
Kategory:Eardere gemeente yn Fryslân
Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1851
Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1984