Swarte rôt

De swarte rôt (wittenskiplike namme: Rattus rattus) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e mûseftigen (Muridae), de ûnderfamylje fan 'e mûzen en rotten fan de Alde Wrâld (Murinae) en it skaai fan 'e echte rotten (Rattus). Dit bist wurdt ek wol skipsrôt, hûsrôt, dakrôt, pestrôt en Aleksandrynske rôt neamd. De swarte rôt fynt syn oarsprong yn tropysk Aazje, mar berikte al yn 'e earste iuw Jeropa. Tsjintwurdich is it ien fan 'e meast algemien foarkommende rottesoarten, al is er yn guon kontreien, wêrûnder it grutste part fan Nederlân, fierhinne ferkrongen troch de brune rôt. Yn Fryslân komt er net of frijwol net mear foar. Histoarysk spile de swarte rôt, troch syn parasiten, in wichtige rol by de fersprieding fan 'e pestpandemyen yn 'e Midsiuwen en it post-Midsiuwske tiidrek. 

Skiednis
Hoewol't fossile fynsten bewize dat de swarte rôt yn 'e prehistoarje tusken de iistiden yn sawol yn it Midden-Easten as Jeropa foarkaam, wie dat yn it iere histoaryske tiidrek net mear sa. Ut ûndersyk nei bonkefragminten en DNA hat bliken dien dat de swarte rôt him as soarte nei alle gedachten yn Súdeast-Aazje ûntjûn hat, dêr't er syn wengebiet wei útwreide nei tropyske dielen fan it Yndiaaske subkontinint. Men is fan tinken dat er út dat ferspriedingsgebiet yn 'e waarmere prehistoaryske tiidrekken ferskate kearen oant yn Jeropa trochkrongen is, om him ûnder nije iistiden wer werom te lûken yn syn tropyske habitat.

Yn 'e histoaryske perioade libbe de swarte rôt yn 'e tropyske dielen fan Yndia en Súdeast-Aazje, dêr't er him yn 'e Romeinske tiid wei fersprate nei it Heine Easten en Egypte. Fia de oerseeske hannelsrûtes fan 'e Romeinen bejoech er him doe nei Jeropa, wêrby't er noch yn 'e earste iuw Brittanje berikte. Ut Jeropa wei fersprate er him letter, fan 'e Renêssânse ôf, fierder oer in grut diel fan 'e wrâld, as ferstekling op 'e skippen fan ûntdekkingsreizgers en keaplju.

Troch syn parasiten, dy't it pestfirus by har droegen, wie de swarte rôt yn 'e Midsiuwen en dêrnei grutdiels ferantwurdlik foar de fersprieding fan dy sykte. Dat late ta de Pest fan Justinianus, de earste pestpandemy yn Konstantinopel, Lyts-Aazje en súdeastlik Jeropa, yn 541-542, en de saneamde Swarte Dea of twadde pestpandemy yn hiel Jeropa en it Midden-Easten, dy't fanôf de earste útbraak yn 1347-1351 iuwenlang periodyk (sels noch oant de njoggentjinde iuw) trochgie. Der bestiet in teory dat de ôfname fan útbraken fan 'e pest it resultaat wie fan 'e ferkringing fan 'e swarte rôt troch de brune rôt. Lykwols, mei't dy beide ûntwikkelings net yn tiid en plak oerienkomme, wurdt dêr tsjintwurdich mar kwealk mear leauwe oan hechte.

Fersprieding
Algemien foarkommen
De swarte rôt komt tsjintwurdich foar yn in grut part fan 'e wrâld, al moat dêrby opmurken wurde dat er net oer kâlde temperatueren kin, en datoangeande yn syn wengebiet beheind is. Teffens is er fan 'e Midsiuwen ôf op plakken ferkrongen wurden troch de brune rôt, dy't grutter en agressiver is, en him boppedat better oanpasse koe oan kâldere klimaten. Ek is de brune rôt in graver, dy't him better thúsfielde yn 'e stiennen huzen mei pandakken dêr't de minske syn houten wenten mei ferfong, wylst de swarte rôt in beammeklimmer is, dy't mear op hie mei houtene bouwurken en reidtekken. Letter joech de meganisaasje yn 'e lânbou, dy't it rispe nôt troch opslach yn silo's ûnberikber makke, de swarte rôt yn guon gebieten de genedeklap.

Hjoed de dei komt de swarte rôt algemien foar op it Yndiaaske subkontinint, yn Súdeast-, East- en Sintraal-Aazje, it Midden-Easten, Afrika besuden de Sahara, oan 'e Noard-Afrikaanske kust en yn Súd-Jeropa. Yn noardlik Jeropa is syn foarkommen fersnipele, en yn Skandinaavje (Denemark ynbegrepen) ûntbrekt er alhiel. Utsein yn Londen en Bristol en op 'e lytse Shianteilannen komt er op 'e Britske Eilannen likemin noch foar. Yn Noard-Amearika is er beheind ta guon kustgebieten en ynlânske eksklaves, wylst er yn Súd-Amearika mar amper foarkomt, en dat allinnich yn kustgebieten. Yn Austraalje arrivearren de earste swarte rotten nei alle gedachten tagelyk mei de earste finzenen foar de Britske strafkoloanje dêre, yn 1788. Neitiid ferspraten se harren by frijwol de hiele kust lâns. Yn Nij-Seelân en op in soad fan 'e lytsere eilannen yn 'e Stille Súdsee is de swarte rôt in rûnom foarkommende eksoat, dy't grutte skea oanrjochtet oan 'e lânseigen floara en fauna.

Foarkommen yn Nederlân
Troch de al neamde oarsaken fan ferkringing troch de brune rôt en fan 'e meganisaasje fan 'e lânbou waard de swarte rôt yn Nederlân yn 'e tweintichste iuw sa fier weromdreaun, dat er yn 1964 inkeld noch yn Amsterdam en Rotterdam foarkaam. Neitiid hat de soart terrein weromwûn, benammen yn Noard-Brabân, dêr't er op 't heden yn it sintrale diel fan 'e provinsje en op 'e Peel wer algemien foarkomt. Neffens de Nationale Databank Flora en Fauna besteane der oare populaasjes yn Siuwsk-Flaanderen en yn 'e krite fan Haarlim-Saanstêd, wylst der ek befêstige waarnimmings dien binne yn 'e Betuwe, de noardlike Feluwe en West-Fryslân. Yn Fryslân komt de swarte rôt, ynsafier bekend, net mear foar.

Uterlike skaaimerken
De swarte rôt hat trochinoar in kop-romplingte fan 16-24 sm, mei in sturtlingte fan 18-26 sm en in gewicht fan 130-280 g. Oars as by de brune rôt it gefal is, is by de swarte rôt de sturt altyd langer as de romp. Nettsjinsteande syn namme hat de "swarte" rôt ferskate kleuren hier, dat yn 'e regel swart oan griisbrún op 'e rêch en wyt oant dûnkergriis op 'e búk is. Faak geane dy kleuren stadichoan yninoar oer, mar soms is der in dúdlik demarkaasjeline sichtber. Yn 'e pels hat de swarte rôt langere hierren, dy't tsjin in ljochte eftergrûn dúdlik útstekke. Hy hat in spits tarinnende snút, mei frij lange snorhierren en grutte eagen. De earen binne ek grut, en dêrnjonken suver keal. 

Krektlyk as oare kjifdieren kinne swarte rotten in stikmannich patogenen by har drage, dy't ta sykten as de bûdepest (fia de noardlike rotteflie), tyfus, de sykte fan Weil en trichinoaze (wjirmynfeksje) liede kinne. Fan 'e swarte rôt binne, benammentlik yn Dútslân, yn ferline út en troch saneamde rottekeningen fûn, wêrby't 2-32 (mar yn 'e regel 6-12) eksimplaren mei har sturten ûnûnttiisber ferstringele sitte. Men giet derfan út dat soks it resultaat is fan it opgroeien fan in grut tal rottejongen yn in tige beheinde romte. Sa'n rottekening ferret him ornaris troch lûd piipjen of wurdt dea fûn. Yn Nederlân waard yn 1963 de lêste rottekening oantroffen yn it Noardbrabânske Rucphen.

Biotoop
Swarte rotten kinne har oanpasse ta in grut ferskaat oan biotopen. Yn noardlik Jeropa libje se meast yn stêden en oare sintra fan minsklike bewenning, wêrby't se pakhuzen, skuorren, hokken, skippen, havens, pleatsen, fabriken en wenten kolonisearje. Oars as de brune rôt jout de swarte rôt de foarkar oan in drûch om-en-by. As beide soarten yn ien en itselde gebou foarkomme, sil de swarte rôt yn 'e regel boppe-yn en de brune rôt ûnderyn te finen wêze. Nêsten wurde fan papier, tekstyl, plantaardich spul en oare isolaasjemateriaal oanlein op goed ferskûle plakken, lykas tusken muorren of plafons yn. Yn Súd-Jeropa en de tropen komt de swarte rôt ek fier fan minsklike bebouwing foar, yn fjilden, rotsige omkanten en beammen, wêrby't se harren nêsten yn rotsspjalten, ierdhoalen en beamtoppen meitsje.

Hâlden en dragen
Swarte rotten binne hast útslutend nachts aktyf, wêrby't se de foarkar jouwe oan 'e skimer om sinne-ûndergong en sinne-opgong hinne. Yn tsjinstelling ta brune rotten binne it tige linige springers en klimmers, ek oer fertikale touwen, keabels, buizen en wanden. Se binne twer fan swimmen, en graafwurk dogge se net oan; as se yn hoalen libje, binne dy groeven troch oare bisten. Swarte rotten libje yn 'e regel yn groepen fan 20 oant 60 eksimplaren mei in strange hierargyske struktuer en ien dominant mantsje oan it haad. Se hawwe in frij lytse aksjeradius, en trochdat se minder sterk op frjemde dingen yn har territoarium reägearje as de brune rôt kinne se makliker fongen wurde.

As de omstannichheden geunstich binne, kinne swarte rotten har it jier rûn fuortplantsje. Dat jout dan 2-6 smeten mei elts 4-10 jongen. De draachtiid duorren 3 wiken, en de jongen binne nei in fearnsjier al geslachtsryp. Populaasjetichtheden kinne op plakken tige heech wêze. Op swarte rotten wurdt fral jacht makke troch de hûskat. Harren libbensdoer bedraacht yn it wyld heechút 2 oant 3 jier, mar yn finzenskip kinne se wol 8 jier wurde.

Fretten
De swarte rôt is in omnivoar dy't in grut ferskaat oan dingen fret, wêrûnder sied (histoarysk wied er kwea ferneamd om it oanfretten fan nôt), fruchten, plantestâlen, en -blêden, poddestuollen, ynsekten en oar wrimelt en soms rêchstringdieren lykas hagedissen en fisk. Ek sjippe, kjersen en alderhanne soarten bistefoer (foar kij, bargen, hinnen, hûnen en katten) makket er sûnder swierrichheden lytsman. Lykwols jout er de foarkar oan fruchten en nuten.

Status
De swarte rôt hat de IUCN-status fan "net bedrige", mei't er rûnom foarkomt. Op guon plakken foarmet er in wiere pleach, en kin dan in protte skea en oerlêst feroarsaakje. Dat is fral sa yn Nij-Seelân en op guon eilannen yn 'e Stille Súdsee, mar komt ek foar op Madagaskar, de Galapagoseilannen en de Florida Keys. De pleatslike floara en fauna is dêr net op swarte rotten berekkene, mei as gefolch dat harren yntroduksje dêr it útstjerren fan guon lânseigen soarten feroarsake hat. Dêrfandinne dat swarte rotten op sokke plakken troch de minske yntinsyf bestriden wurdt, û.m. mei rottestappen en mei gif en oare gemyske bestridingsmiddels. Yn guon dielen fan hindoeïstysk Yndia en Nepal wurde swarte rotten lykwols krekt as hillige bisten beskôge, lykas yn 'e ferneamde Karni Mata-timpel, yn Yndia, dêr't de leauwigen komme om harren iten mei de rotten te dielen.

Sjoch ek
 brune rôt
 nuete rôt

Keppelings om utens
Side oer de swarte rôt op it webstee fan 'e Zoogdiervereniging, mei in link (Voorkomen in Nederland) nei de side fan 'e Nationale Databank Flora en Fauna, dêr't waarnimmings fan 'e swarte rôt yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne

Kategory:Rôt
Kategory:Sûchdieresoarte
Kategory:Echte rôt
Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj 
Kategory:Lânseigen fauna yn Birma
Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam 
Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia
Kategory:Lânseigen fauna yn Laos
Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje
Kategory:Lânseigen fauna yn Sina
Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer
Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân
Kategory:Eksoat yn Abgaazje
Kategory:Eksoat yn Albaanje
Kategory:Eksoat yn Andorra
Kategory:Eksoat yn Armeenje
Kategory:Eksoat yn Azerbeidzjan
Kategory:Eksoat yn de Azoaren
Kategory:Eksoat yn Belgje
Kategory:Eksoat yn Bosnje-Hertsegovina
Kategory:Eksoat yn Bulgarije
Kategory:Eksoat yn Denemark
Kategory:Eksoat yn Dútslân
Kategory:Eksoat yn Eastenryk
Kategory:Eksoat yn Estlân
Kategory:Eksoat yn Fatikaanstêd 
Kategory:Eksoat yn de Fêreu-eilannen
Kategory:Eksoat yn Finlân
Kategory:Eksoat yn Frankryk
Kategory:Eksoat yn Fryslân
Kategory:Eksoat yn Georgje
Kategory:Eksoat yn Gibraltar
Kategory:Eksoat yn Grikelân
Kategory:Eksoat yn Guernsey
Kategory:Eksoat yn Hongarije
Kategory:Eksoat yn Ierlân
Kategory:Eksoat yn Ingelân 
Kategory:Eksoat yn Yslân
Kategory:Eksoat yn Itaalje
Kategory:Eksoat yn Jeropeesk Ruslân
Kategory:Eksoat yn Jersey 
Kategory:Eksoat yn de Kanaryske Eilannen
Kategory:Eksoat yn Kazachstan
Kategory:Eksoat yn Kosovo
Kategory:Eksoat yn Kroaasje
Kategory:Eksoat yn Letlân 
Kategory:Eksoat yn Lychtenstein
Kategory:Eksoat yn Litouwen
Kategory:Eksoat yn Lúksemboarch (lân)
Kategory:Eksoat yn Madeara
Kategory:Eksoat yn Malta
Kategory:Eksoat yn Man
Kategory:Eksoat yn Moldaavje
Kategory:Eksoat yn Monako
Kategory:Eksoat yn Montenegro
Kategory:Eksoat yn Nederlân
Kategory:Eksoat yn Noard-Ierlân
Kategory:Eksoat yn Noard-Masedoanje
Kategory:Eksoat yn Noarwegen 
Kategory:Eksoat yn de Oekraïne
Kategory:Eksoat yn Poalen
Kategory:Eksoat yn Portegal
Kategory:Eksoat yn Roemeenje
Kategory:Eksoat yn San Marino
Kategory:Eksoat yn Servje
Kategory:Eksoat yn Sibearje
Kategory:Eksoat yn Skotlân
Kategory:Eksoat yn Sloveenje
Kategory:Eksoat yn Slowakije
Kategory:Eksoat yn Spanje
Kategory:Eksoat yn Súd-Osseesje
Kategory:Eksoat yn Sweden
Kategory:Eksoat yn Switserlân
Kategory:Eksoat yn Syprus
Kategory:Eksoat yn Tsjechje
Kategory:Eksoat yn Turkije
Kategory:Eksoat yn Wales
Kategory:Eksoat yn Wyt-Ruslân
Kategory:Eksoat yn Alaska
Kategory:Eksoat yn de Amerikaanske Famme-eilannen
Kategory:Eksoat yn Anguilla
Kategory:Eksoat yn Antigûa en Barbûda
Kategory:Eksoat yn Arûba 
Kategory:Eksoat yn de Bahama's
Kategory:Eksoat yn Barbados
Kategory:Eksoat yn Belize
Kategory:Eksoat yn Bermuda
Kategory:Eksoat yn Bonêre
Kategory:Eksoat yn de Britske Famme-eilannen
Kategory:Eksoat yn Dominika 
Kategory:Eksoat yn de Dominikaanske Republyk
Kategory:Eksoat yn El Salvador
Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten
Kategory:Eksoat yn Frânsk-Sint-Marten
Kategory:Eksoat yn Grenada
Kategory:Eksoat yn Grienlân
Kategory:Eksoat yn Gûadelûp
Kategory:Eksoat yn Gûatemala
Kategory:Eksoat yn Haïty
Kategory:Eksoat yn Hondoeras
Kategory:Eksoat yn Jamaika
Kategory:Eksoat yn de Kaaimaneilannen
Kategory:Eksoat yn Kanada
Kategory:Eksoat yn Kosta Rika
Kategory:Eksoat yn Kuba
Kategory:Eksoat yn Kurasau
Kategory:Eksoat yn Martinyk
Kategory:Eksoat yn Meksiko
Kategory:Eksoat yn Montserrat
Kategory:Eksoat yn Nikaragûa
Kategory:Eksoat yn Panama
Kategory:Eksoat yn Porto Riko
Kategory:Eksoat yn Saba
Kategory:Eksoat yn Sint-Bartelemy 
Kategory:Eksoat yn Sint-Eustasius
Kategory:Eksoat yn Sint-Finsint en de Grenadinen
Kategory:Eksoat yn Sint-Kits en Nevis
Kategory:Eksoat yn Sint-Lusia
Kategory:Eksoat yn Sint-Marten
Kategory:Eksoat yn Sint-Pierre en Miquelon
Kategory:Eksoat yn Trinidad en Tobago
Kategory:Eksoat yn de Turks- en Kaikoseilannen
Kategory:Eksoat yn Argentynje
Kategory:Eksoat yn Bolivia 
Kategory:Eksoat yn Brazylje
Kategory:Eksoat yn de Falklâneilannen
Kategory:Eksoat yn Ekwador
Kategory:Eksoat yn Fenezuëla
Kategory:Eksoat yn Frânsk-Guyana 
Kategory:Eksoat yn Guyana
Kategory:Eksoat yn Kolombia
Kategory:Eksoat yn Oerûguay
Kategory:Eksoat yn Perû
Kategory:Eksoat yn Sily
Kategory:Eksoat yn Suriname
Kategory:Eksoat yn Brûnei
Kategory:Eksoat yn de Feriene Arabyske Emiraten
Kategory:Eksoat yn de Filipinen
Kategory:Eksoat yn East-Timor
Kategory:Eksoat yn Yndia
Kategory:Eksoat yn Yndoneezje
Kategory:Eksoat yn Irak
Kategory:Eksoat yn Iran
Kategory:Eksoat yn Israel
Kategory:Eksoat yn Japan
Kategory:Eksoat yn Jemen
Kategory:Eksoat yn Jordaanje
Kategory:Eksoat yn Kambodja
Kategory:Eksoat yn Kirgyzje 
Kategory:Eksoat yn Koeweit
Kategory:Eksoat yn Libanon
Kategory:Eksoat yn de Maldiven
Kategory:Eksoat yn Maleizje
Kategory:Eksoat yn Mongoalje
Kategory:Eksoat yn Noard-Koreä
Kategory:Eksoat yn Oezbekistan
Kategory:Eksoat yn Oman
Kategory:Eksoat yn Pakistan 
Kategory:Eksoat yn Palestina
Kategory:Eksoat yn Saûdy-Araabje
Kategory:Eksoat yn Sina
Kategory:Eksoat yn Sry Lanka
Kategory:Eksoat yn Súd-Koreä
Kategory:Eksoat yn Syrje
Kategory:Eksoat yn Taiwan
Kategory:Eksoat yn Turkmenistan
Kategory:Eksoat yn Austraalje
Kategory:Eksoat yn Fanûatû
Kategory:Eksoat yn Fidzjy
Kategory:Eksoat yn Gûam
Kategory:Eksoat yn Hawaï
Kategory:Eksoat yn de Kokoseilannen
Kategory:Eksoat yn Krysteilân
Kategory:Eksoat yn Nij-Kaledoanje
Kategory:Eksoat yn Nij-Seelân
Kategory:Eksoat yn Papoea Nij-Guineä
Kategory:Eksoat yn de Salomonseilannen
Kategory:Eksoat yn Algerije
Kategory:Eksoat yn Dzjibûty
Kategory:Eksoat yn Egypte
Kategory:Eksoat yn Eritreä
Kategory:Eksoat yn Etioopje
Kategory:Eksoat yn Kenia
Kategory:Eksoat yn Lesoto
Kategory:Eksoat yn Lybje
Kategory:Eksoat yn Madagaskar
Kategory:Eksoat yn Malawy
Kategory:Eksoat yn Marokko
Kategory:Eksoat yn Mauretaanje
Kategory:Eksoat yn Mozambyk
Kategory:Eksoat yn Simbabwe
Kategory:Eksoat yn Somaalje
Kategory:Eksoat yn Súd-Afrika
Kategory:Eksoat yn Swazylân
Kategory:Eksoat yn Tanzania
Kategory:Eksoat yn Tuneezje
Kategory:Eksoat yn de Westlike Sahara
Kategory:Eksoat yn Lord Howe
Kategory:Eksoat yn de Amerikaanske Lytse Ofhandige Eilannen yn de Grutte Oseaan
Kategory:Eksoat yn de Andamanen en Nikobaren
Kategory:Eksoat yn de Nijseelânske Subantarktyske Eilannen
Kategory:Eksoat yn Macquarie
Kategory:Eksoat yn Clipperton