Oanpaste Steatestavering

De Oanpaste Steatestavering is in wiziging yn 'e Steatestavering dy't sûnt 1980 foar de Fryske taal yn gebrûk is. Dy wiziging wie in advys dat út 'e koker fan 'e Fryske Akademy kaam. Op 17 desimber 2014 waard de Oanpaste Steatestavering formeel goedkard troch de Steaten fan Fryslân. De feroarings yn 'e Fryske stavering waarden op 31 jannewaris 2015 fan krêft, nei't it beslút fan 'e Steaten fan Fryslân yn in provinsjale feroardering fêstlein wie troch de Deputearre Steaten.

Feroarings
oe / û
It Frysk hat 3 ûnderskate oe/û-lûden, te witten: it koarte ienlûd /u/, it lange ienlûd /uː/ en it twalûd /u.ə/. Dy wurde sa stavere:
/u/ - û of oe (bgl. "tûk" en "boek")
/uː/ - û of oe (bgl. "sûch" en "droech")
/u.ə/ - oe (bgl. "doel")

Boppesteande wie foarôfgeande oan 2015 ek al sa. Wat der mei de ynfiering fan 'e Oanpaste Steatestavering feroare, wie dat de haadregel fan doe ôf oan wie dat sawol it koarte ienlûd ("tûk") as it lange ienlûd ("sûch") altyd stavere wurdt as û. Op dy haadregel binne lykwols 2 útsûnderings:
As it oerienkomstige Standertnederlânske wurd de stavering mei oe hat, dan hat it Fryske wurd dy ek. Dy útsûndering waard ûnderboud mei it argumint dat der datoangeande in staveringstradysje bestean soe.
De bûging fan in beheind tal sterke tiidwurden hat yn de doetiid en de folsleine tiid foar it oe/û-lûd de stavering oe of û. Dy besteande staveringstradysje bliuwt beholden, want troch dy stavering wurdt yn guon gefallen ûnderskied makke tusken de notiid oan de iene kant en de doetiid oan de oare kant, lykas by: "ik lûk" (notiid) - "ik loek" (doetiid).

Fan û nei oe
Grûnwurden wêrfan't de stavering feroare fan û nei oe:

âlde stavering

fûkepot
kalmûs
kapûs
prûste
rûf
rûftdy
rûs
rûts(baan)
rûtsdy
trûs
trûzich
tûf(e)
wûper
wûps
wûpstynije stavering

foekepot
kalmoes
kapoes
proeste
roef
roeftdy
roes
roets(baan)
roetsdy
troes
troezich
toef(e)
woeper
woeps
woepstybetsjutting

rommelpot
soarte plant
soarte mûtse
Ned. niesen, ek: hurd laitsje
lûd, feroarsake troch in flugge beweging
idem, ek: "hoepel op!"
waas, dronken sliep
glydbaan
lûd, feroarsake troch in flugge beweging
hynstesykte, Ned. droes
lijend oan troes
opsteande fearren op kop, lok (hier), reidplom
feech
lûd, feroarsake troch in flugge beweging
lûd, feroarsake troch in flugge beweging

Fan oe nei û
Grûnwurden wêrfan't de stavering feroare is fan oe nei û:

âlde stavering

bazoeka
boek
doezebout
droech
goelasj
haboes
(h)oekebakke
(h)oekedakke (gean)
hoekeniel
joetse
keboef
koetsebeibeam
noegje
oek
poemelje
reboelje
roegje
spoek
stoef
toek(e)
tsjoets
útnoegje
útroegjenije stavering

bazûka
bûk
dûzebout
drûch
gûlasj
habûs
(h)ûkebakke
(h)ûkedakke (gean)
hûkeniel
jûtse
kebûf
kûtsebeibeam
nûgje
ûk
pûmelje
rebûlje
rûgje
spûk
stûf
tûk(e)
tsjûts
útnûgje
útrûgjebetsjutting

fan it skouder ôffjurre raketwerper
beamsoarte (de staveringsferoaring jildt net foar de betsjutting fan ynbûne tekst)
plantenamme: synonym foar tuorrebout
tsjinstelde fan wiet
bekend, fan oarsprong Hongaarsk gerjocht
dronkwinsk (synonym oan "sûnens" of "proast")
útrop by it optillen fan in bern
op bêd (gean)
útbou mei finster boppe daksgoate
pearje, neuke, fluch en sloarderich yninoar flânzgje
kombuis, kombof, roef, kajút (sawol op skip as op dak)
soarte beam
(immen) freegje eat te dwaan
leaf lyts bern
stampfuotsje
opstân, drokke beweging
roaie
mytysk wêzen yn 'e foarm fan in geast fan in ferstoarne
bartsk, stuch, stiif, dreech te hantearjen
ropwurd foar keallen
jaachwurd foar hinnen
(immen) deryn freegje of freegje del te kommen
ferdylgje

It twalûd oe
De stavering fan it twalûd /u.ə/ waard by de ynfiering fan 'e Oanpaste Steatestavering op himsels net feroare. Der waard lykwols al fêststeld dat it twalûd altyd stavere wurde moat as oe. As it /u.ə/-lûd yn ûnbeklamme posysje ferkoarte wurde kin ta in /u/-eftich lûd, wurdt ek altyd in oe foar in r skreaun. Foarbylden: amoereus ("amoureus"), djoerabel ("prijzig"), entoeraazje ("entourage"), koereur ("coureur"), oerémis ("overstuur"), toerisme ("toerisme").

eo / eau
It twalûd /ø.ə/ (lykas yn "freon") koe yn it tiidwurd "reauntsje" (Ned. neuriën) ek mei eo stavere wurde, as "reontsje". Tenei moast it altyd stavere wurde as "reauntsje".

ieu / iuw
It ferskil yn stavering tusken de twalûden /i:ṷ/ ("ieu") en /iṷ/ ("liuw") waard opheft. Tenei waard inkeld noch de stavering iuw brûkt. Foar de wurden "kiuw" en "miuw", dy't foarkamen mei beide staveringsfarianten, ferdwûnen de foarmen mei ieu.

Grûnwurden wêrfan't de stavering feroare, wiene:
âlde stavering

Hebrieusk
ieu
kieu
mieu
Sieunije stavering

Hebriuwsk
iuw
kiuw
miuw
Siuw

f / v
De staveringsregel foar v en z oan it begjin fan frjemde wurden waard feroare. Oan it begjin fan in grûnwurd komt yn prinsipe gjin v of z mear foar, mar ynstee in f of s, ek as dat wurd ûnderdiel is fan in gearstalling of ôflieding wêrby't de earste letter fan it grûnwurd net oan it begjin fan it wurd stiet. Dat hold yn alle gefallen* foar de neikommende wurden in wiziging yn:
*) Mar der kinne mear wurden wêze dêr't dizze regel fan tapassing is.

âlde stavering

divyzje
provyzje
revyzje
supervyzje
telefyzje
tillevyzje

ynvalide
ambivalint
revalidearjenije stavering

difyzje
profyzje
refyzje
superfyzje
telefyzje
tillefyzje

ynfalide
ambifalint
refalidearje

Griene list
Boppedat komt de Fryske Akademy ek mei in griene list, dy't de status fan foarkarstavering hat. Benammen it ûnderwiis hat om mear dúdlikens frege. Foar de skriuwers op dizze wikipedy oft it no Klaaikers, Wâldsjers of Súdwesthoekers binne, bliuwe de ferskate dialektfoarmen tastien.

Keppeling om utens
Utlis op it webstee Fryske Akademy

Kategory:Fryske stavering