Elie Wiesel

Elie Wiesel (folút: Eliezer Wiesel, Sighet (Roemeenje), 30 septimber 1928 - New York (stêd), 2 july 2016) wie in yn Transsylvaanje berne Joadsk-Amerikaansk skriuwer, heechlearaar, polityk aktivist en Nobelpriiswinner fan Joadsk-Hongaarsk-Frânsk komôf. Syn wurken binne almeast skreaun yn it Frânsk, mei in stikmannich yn it Ingelsk en ien yn it Jiddysk. Wiesel, dy't yn 'e Twadde Wrâldoarloch de holokaust oerlibbe, brûkt syn boeken om syn persoanlike ûnderfinings út dy perioade fan him ôf te skriuwen, lykas yn La Nuit, dat basearre is op syn finzenskip yn 'e konsintraasjekampen Auschwitz, Buna/Monowitz en Buchenwald. Oersetter Jacobus Knol hat frijwat fan Wiesel syn boeken fertaald yn it Frysk, al binne net al syn oersettings ek útjûn.

Libben
Bernetiid en holokaust
Wiesel waard berne yn it Transsylvaanske Sighet (hjoeddeiske namme: Sighetu Marmației), yn it distrikt Maramureş, yn 'e Roemeenske Karpaten, as de soan fan Shlomo Wiesel en Sarah Feig, dat chassidyske Hongaarske joaden wiene. Syn heit, dy't him in sterk humanistysk tinte libbensfisy bybrocht, wie winkelman, en syn mem, dy't him yn it joadske leauwe grutbrocht, wie húsfrou. Wiesel hie trije susters: twa dy't âlder as him wiene, Hilda en Beatrice, en ien jongeren, Tzipora. Yn 'e hûs sprieken de Wiesels meast Jiddysk, mar ek wol Dútsk, Hongaarsk en Roemeensk, en yn 'e winkel waard ek wol Oekraynsk, Roeteensk en Russysk brûkt, wylst de bern oantrune waarden om Hebriuwsk te learen, dat hja de Torah lêze koene. Sadwaande groeide Wiesel meartalich op. 

Sighet lei yn it diel fan Transsylvaanje dat Roemeenje yn 1940 ûnder druk fan nazy-Dútslân ôfstean moast oan Hongarije, dat doe't yn 1944 de Hongaarske joaden nei de konsintraasjekampen deportearre waarden, trof dat lot ek Wiesel syn húshâlding. Wiesel syn mem en syn suske Tzipora waarden fermoarde yn Auschwitz-Birkenau, wylst hysels en syn heit nei it subkamp Buna fan it oanswettende wurkkamp Auschwitz III Monowitz ta stjoerd waarden, dêr't se ûnder abominabele omstannichheden twangarbeid ferrjochtsje moasten. Dêr waard ek syn finzenenûmer, "A-7713", him op 'e earm tatoeëarre. Begjin jannewaris 1945, doe't it Reade Leger almar neieroan kaam, waarden de finzenen út dat kamp twongen om nei it westliker leine konsintraasjekamp Buchenwald te marsjearjen. Wiesel syn heit beswiek dêr oan 'e mishanneling troch sawol bewekkers as mei-finzenen wylst er al litte oan dysentery, ûnderfieding en útputting, in pear wiken foar't it kamp op 11 april befrijd waard troch it Amerikaanske Leger.

Frankryk
Nei de Twadde Wrâldoarloch kaam Wiesel in hoartsje yn in Frânsk weeshûs telâne, dêr't er wûnder boppe wûnder weriene waard mei syn susters Hilda en Beatrice, dy't de oarloch krekt as him oerlibbe hiene. Neitiid ûnderhold er him troch Hebriuwsk te ûnderwizen en as koardirigint. Letter fûn er wurk as sjoernalist by de Frânske krante L'Arche. Hy skreau ek foar oare Frânske en Israelyske deiblêden en foar it Jiddysktalige Tsien in Kamf. Yn 1948 rekke er, yn 'e hoedanichheid fan oersetter nei it Jiddysk, belutsen by de terroristyske organisaasje Irgun, dy't stribbe nei de fêstiging fan in Joadske steat. In jier letter reizge er nei Israel ta as korrespondint foar L'Arche. Dêr waard er nei ferrin fan tiid oannommen troch de Israelyske krante Yedioth Ahronoth, as korrespondint yn Parys.

Nei de oarloch wegere Wiesel mear as tsien jier lang en praat oer syn ûnderfinings yn 'e konsintraasjekampen. Uteinlik wie it de Frânske winner fan 'e Nobelpriis foar de Literatuer François Mauriac, mei wa't er yn 1952 befreone rekke, dy't him oerhelle om syn ferhaal op te skriuwen. Dat resultearre yn 1956 yn syn earste, Jiddysktalige, autobiografyske boek Un di Velt Hot Geshvign ("En de Wrâld Swei"), dat publisearre waard yn it Argentynske Buenos Aires. Neitiid werskreau Wiesel dat ta in koartere ferzje yn it Frânsk, ûnder de titel La Nuit (De Nacht), dy't yn 1958 útkaam. Sels mei de stipe fan Mauriac hie Wiesel noch muoite om dêr in útjouwer foar te finen, en it boek ferkocht yn 't earstoan min. Pas nei't de Ingelske oersetting Night yn 1960 op 'e merk kommen wie, en de media nei oanlieding dêrfan oandacht oan him skonken, begûnen syn boeken better de ferkeapjen. Hjoed de dei is La Nuit oerset nei mear as 30 talen, en om 1997 hinne waarden der allinne yn 'e Feriene Steaten al 300.000 eksimplaren jiers fan ferkocht.

Feriene Steaten
Yn 1955 sette Wiesel him nei wenjen yn 'e stêd New York en naam er de Amerikaanske nasjonaliteit oan. Neitiid skreau er mear as fjirtich boeken, mei dêrûnder sawol fiksje as non-fiksje, wêrfoar't er withoefolle literatuerprizen wûn. Wiesel syn wurken wurde beskôge as guon fan 'e wichtichsten yn it sjenre fan 'e holokaustliteratuer. Njonken La Nuit moat dêrfan op dit plak benammen syn twadielige autobiografy neamd wurde: Tous les Fleuves Vont à la Mer (Alle Rivieren Rinne nei See), dat syn libben oant 1969 beskriuwt, en Et la Mer N'Est Pas Remplie (Mar de See Rekket Nea Net Fol), dat syn libben fan 1969 oant 1996 beslacht.

Oan Wiesel waard yn 1986 de Nobelpriis foar de Frede takend, fanwegen syn aktivisme tsjin geweld, ûnderdrukking en rasisme. Fierder hat er ek de Goudene Medalje fan it Amerikaanske Kongres krigen, de Presidinsjele Frijheidsmedalje en it grutkrús fan it Frânske Légion d'Honneur. Mei syn frou Marion rjochte Wiesel de Elie Wiesel Foundation for Humanity ("Elie Wiesel Stifting foar de Minsklikheid") op. Hy tsjinne fan 1978 oant 1986 as foarsitter fan 'e Presidinsjele Holokaustkommisje en joech yn dy hoedanichheid de oantrún ta de oprjochting fan it United States Holocaust Memorial Museum (it Amerikaansk Museum ta Oantins oan de Holokaust), yn 'e Amerikaanske haadstêd Washington, D.C.

As polityk aktivist fan in beskaat kaliber hat Wiesel him ynset foar û.m. de steat Israel; it lot fan 'e Joaden yn 'e Sovjet-Uny en de Falasja's yn Etioopje; de striid tsjin 'e apartheid yn Súd-Afrika; de slachtoffers fan 'e Smoarge Oarloch yn Argentynje; it lot fan 'e Miskito-Yndianen fan Nikaragua, de slachtoffers fan genoside yn 'e Bosnyske Oarloch; de Koerdyske kwestje; en de slachtoffers fan 'e genoside yn Darfoer. Lykwols loek er him werom as foarsitter fan 'e Ynternasjonale Konferinsje oangeande de Holokaust en Genoside, en besocht dy gearkomste te annulearjen, om't Israel der beswier tsjin hie dat dêr ek de Armeenske Genoside behannele wurde soe. Mar yn 2007 liet de Elie Wiesel Foundation for Humanity in brief útgean, ûndertekene troch Wiesel sels en 52 oare Nobelpriiswinners, dêr't de ûntkenning fan 'e Armeenske holokaust yn feroardiele waard, en Wiesel hat by ûnderskate gelegenheden it behimmeljen fan dy misdie troch it Turkske regear (dat beweart dat it in oarloch wie wêryn't fan wjerskanten wandieden begien waarden) "in dûbele moardpartij" neamd.

Op 1 febrewaris 2007 waard Wiesel yn in hotel yn San Francisco oanfallen troch de 22-jierrige holokaustûntkenner Eric Hunt. Wiesel bleau ûnskeind, en Hunt moast it hotel ûntflechtsje sûnder wat bedijd te hawwen. Neitiid waard er oppakt en feroardiele ta in selstraf. Letter datselde jiers waard Wiesel nei't it skynt it kandidaatskip fan 'e partij Kadima foar it presidintskip fan Israel oanbean (wêrmei't er presidint wurde kinnen hie, want Kadima wûn dy ferkiezings), mar Wiesel toande net folle belangstelling. Yn 2008 ferlearen Wiesel en syn frou frijwol harren hiele fermogen, en ferlear de Elie Wiesel Foundation for Humanity suver alle likwide middels, troch tadwaan fan 'e oplichter Bernard Madoff, in man dy't Wiesel letter betitele as "in psychopaat".

Ferstjerren
Elie Wiesel kaam op 2 july 2016 yn syn wente yn 'e Newyorkske borough Manhattan te ferstjerren yn 'e âlderdom fan 87 jier.

Wurk

Autobiografysk
 1956 20px : Un di Velt Hot Geshvign ("En de Wrâld Hat Swein"; autobiografy; Jiddysktalich)
 1958 20px : La Nuit (autobiografy; Frânsktalich)
 20px Fryske oersetting: De Nacht (fert. Jacobus Knol, 1995)
 1970 20px : Entre Deux Soleils ("Tusken Twa Sinnen yn"; essays en fraachpetearen; Frânsktalich)
 1978 20px : A Jew Today ("In Joad Hjoed de Dei"; essays; Ingelsktalich)
 1980 20px : Images from the Bible: The Paintings of Shalom of Safed, The Words of Elie Wiesel ("Bylden út de Bibel: De Skilderijen fan Shalom fan Safed, De Wurden fan Elie Wiesel"; oer keunst en religy, mei Shalom fan Safed; Ingelsktalich)
 1985 20px : Against Silence: The Voice and the Vision of Elie Wiesel ("Tsjin it Ferswijen: It Lûd en de Fisy fan Elie Wiesel"; mei Irving Abrahamson; Ingelsktalich)
 1988 20px : The Six Days of Destruction: Meditations Towards Hope (essays, mei Albert H. Friedlander; Ingelsktalich)
 20px Fryske oersetting: De Seis Dagen fan de Ferneatiging (fert. Jacobus Knol, net útjûn)
 1988 20px : Le Mal et l'Exil: 10 Ans Après ("It Kwea en de Balling: 10 Jier Neitiid"; fraachpetearen, mei Philippe-Michaël de Saint-Cheron; Frânsktalich)
 1990 20px : A Journey of Faith ("In Leauwensreis"; oer religy, mei John Joseph O'Connor; Ingelsktalich)
 1990 20px : From the Kingdom of Memory: Reminiscences ("Ut it Keninkryk fan it Unthâld: Opikkerings"; essays; Ingelsktalich)
 1993 20px : A Passover Haggadah ("In Haggadah foar Pêsach"; oer religy; Ingelsktalich)
 1994 20px : Tous les Fleuves Vont à la Mer (autobiografy, diel 1; Frânsktalich)
 20px Fryske oersetting: Alle Rivieren Rinne nei See (fert. Jacobus Knol, 2 dielen, 1999/2000)
 1995 20px : Mémoire à Deux Voix ("Memoarje yn Twa Stimmen"; autobiografy, mei François Mitterand; Frânsktalich)
 1996 20px : Et la Mer N'Est Pas Remplie (autobiografy, diel 2; Frânsktalich)
 20px Fryske oersetting: ... Mar de See Rekket Nea Net Fol (fert. Jacobus Knol, 2 dielen, 2001/2002)
 —— 20px : Rashi (net publisearre; Frânsktalich)
 20px Ingelske oersetting: Rashi (fert. Catherine Temerson, 2009)

Biografysk
 1972 20px : Célébration Hassidique ("Chassidyske Fiering"; biografyen fan chassidyske foaroanmannen; Frânsktalich)
 1975 20px : Célébration Biblique ("Bibelske Fiering"; biografyen fan bibelske personaazjes; Frânsktalich)
 1978 20px : Four Hasidic Masters and Their Struggle Against Melancholy ("Fjouwer Chassidyske Masters en Harren Striid tsjin 'e Melankelikens"; biografyen fan chassidyske foaroanmannen; Ingelsktalich)
 1981 20px : Five Biblical Portraits ("Fiif Bibelske Portretten"; biografyen fan bibelske personaazjes; Ingelsktalich)
 1982 20px : Somewhere a Master: Hasidic Portraits and Legends ("Earne in Master: Chassidyske Portretten en Leginden"; biografyen fan chassidyske foaroanmannen; Ingelsktalich)
 1991 20px : Sages and Dreamers: Biblical, Talmudic, and Hasidic Portraits and Legends ("Wizen en Dreamers: Bibelske, Talmoedyske en Chassidyske Portretten en Leginden"; biografyen fan bibelske, talmoedyske en chassidyske foaroanmannen; Ingelsktalich)
 1991 20px : Célébration Talmudique: Portraits et Légendes ("Talmoedyske Fiering: Portretten en Leginden"; biografyen fan talmoedyske foaroanmannen; Frânsktalich)
 1998 20px : Célébration Profétique: Portraits et Légendes ("Profetyske Fiering: Portretten en Leginden"; biografyen fan joadske profeten; Frânsktalich)
 2003 20px : Wise Men and Their Tales: Portraits of Biblical, Talmudic, and Hasidic Masters ("Wizen en Harren Ferhalen: Portretten fan Bibelske, Talmoedyske en Chassidyske Masters"; biografyen fan bibelske, talmoedyske en chassidyske lieders; Ingelsktalich)

Fiksje
 1960 20px : L'Aube (novelle; Frânsktalich)
 20px Fryske oersetting: De Dage (fert. Jacobus Knol, 2002)
 1961 20px : Le Jour (novelle; Frânsktalich)
 20px Fryske oersetting: De Dei (fert. Jacobus Knol, 2002)
 1962 20px : La Ville de la Chance (roman; Frânsktalich)
 20px Fryske oersetting: De Stêd fan it Lok (fert. Jacobus Knol, 2006)
 1964 20px : Les Portes de la Forêt (roman; Frânsktalich)
 20px Fryske oersetting: De Poarten fan it Wâld (fert. Jacobus Knol, net útjûn)
 1968 20px : Le Mendiant de Jérusalem (roman; Frânsktalich)
 20px Fryske oersetting: De Bidler fan Jeruzalem (fert. Jacobus Knol, net útjûn)
 1973 20px : Le Serment de Kolvillàg (roman; Frânsktalich)
 20px Fryske oersetting: De Eed fan Kolvillàg (fert. Jacobus Knol, net útjûn)
 1973 20px : Ani Maamin (kantate; Hebriuwsktalich)
 1974 20px : Zalmen, or The Madness of God ("Zalmen, of De Gekte fan God"; toanielstik; Ingelsktalich)
 1979 20px : Le Procès de Shamgorod (toanielstik; Frânsktalich)
 20px Fryske oersetting: It Proses fan Schamgorod (fert. Jacobus Knol, net útjûn)
 1980 20px : Le Testament d'un Poète Juif Assassiné (roman; Frânsktalich)
 20px Fryske oersetting: It Testamint fan in Fermoarde Joadske Dichter (fert. Jacobus Knol, net útjûn)
 1983 20px : Le Cinquième Fils (roman; Frânsktalich)
 20px Fryske oersetting: De Fyfte Soan (fert. Jacobus Knol, net útjûn)
 1983 20px : The Golem ("De Gollem"; berneboek; Ingelsktalich)
 1987 20px : Le Crépuscule, au Loin (roman; Frânsktalich)
 20px Fryske oersetting: Twiljocht (fert. Jacobus Knol, 2009)
 1987 20px : A Song for Hope ("In Liet foar de Hope"; kantate; Ingelsktalich)
 1989 20px : L'Oublié ("De Fergettene"; roman; Frânsktalich)
 1999 20px : Les Juges ("De Rjochters"; roman; Frânsktalich)
 1999 20px : King Solomon and his Magic Ring ("Kening Salomo en Syn Magyske Ring"; berneboek; Ingelsktalich)
 2003 20px : Le Temps des Déracinés ("De Tiid fan de Ferdreaunen"; roman; Frânsktalich)
 2006 20px : Un Désir Fou de Danser ("In Idioate Oanstriid ta Dûnsjen"; roman; Frânsktalich)
 2008 20px : Le Cas Sonderberg ("De Saak Sonderberg"; roman; Frânsktalich)
 2010 20px : Otage ("Gizelder"; roman; Frânsktalich)

Keppelings om utens
Offisjele webside fan 'e Elie Wiesel Foundation


Kategory:Hongaarsk romanskriuwer
Kategory:Hongaarsk autobiograaf
Kategory:Hongaarsk publisist
Kategory:Hongaarsk berneboekeskriuwer
Kategory:Hongaarsk toanielskriuwer
Kategory:Hongaarsk sjoernalist
Kategory:Hongaarsk dirigint
Kategory:Hongaarsk ûnderwizer
Kategory:Hongaarsk bestjoerder
Kategory:Hongaarsk minskerjochte-aktivist
Kategory:Hongaarsk polityk aktivist
Kategory:Roemeensk romanskriuwer
Kategory:Roemeensk autobiograaf
Kategory:Roemeensk publisist
Kategory:Roemeensk berneboekeskriuwer
Kategory:Roemeensk toanielskriuwer
Kategory:Roemeensk sjoernalist
Kategory:Roemeensk dirigint
Kategory:Roemeensk ûnderwizer
Kategory:Roemeensk bestjoerder
Kategory:Roemeensk minskerjochte-aktivist
Kategory:Roemeensk polityk aktivist
Kategory:Frânsk romanskriuwer
Kategory:Frânsk autobiograaf
Kategory:Frânsk publisist
Kategory:Frânsk berneboekeskriuwer
Kategory:Frânsk toanielskriuwer
Kategory:Frânsk sjoernalist
Kategory:Frânsk dirigint
Kategory:Frânsk ûnderwizer
Kategory:Frânsk bestjoerder
Kategory:Frânsk minskerjochte-aktivist
Kategory:Frânsk polityk aktivist
Kategory:Amerikaansk romanskriuwer
Kategory:Amerikaansk autobiograaf
Kategory:Amerikaansk publisist
Kategory:Amerikaansk berneboekeskriuwer
Kategory:Amerikaansk toanielskriuwer
Kategory:Amerikaansk sjoernalist
Kategory:Amerikaansk dirigint
Kategory:Amerikaansk ûnderwizer
Kategory:Amerikaansk bestjoerder
Kategory:Amerikaansk minskerjochte-aktivist
Kategory:Amerikaansk polityk aktivist
Kategory:Skriuwer yn it Jiddysk
Kategory:Hongaarsk skriuwer yn it Frânsk
Kategory:Roemeensk skriuwer yn it Frânsk
Kategory:Skriuwer fan wa't ien of mear wurken yn it Frysk oerset binne
Kategory:Holokaustoerlibbene
Kategory:Oerlibbene fan Auschwitz
Kategory:Oerlibbene fan Buchenwald
Kategory:Winner fan de Nobelpriis foar de Frede
Kategory:Winner fan de Presidinsjele Frijheidsmedalje
Kategory:Hongaarsk persoan fan Joadsk komôf
Kategory:Roemeensk persoan fan Joadsk komôf
Kategory:Frânsk persoan fan Joadsk komôf
Kategory:Frânsk persoan fan Hongaarsk-Joadsk komôf
Kategory:Frânsk persoan fan Roemeensk-Joadsk komôf
Kategory:Amerikaansk persoan fan Joadsk komôf
Kategory:Amerikaansk persoan fan Hongaarsk-Joadsk komôf
Kategory:Amerikaansk persoan fan Roemeensk-Joadsk komôf
Kategory:Amerikaansk persoan fan Frânsk-Joadsk komôf
Kategory:Persoan berne yn 1928
Kategory:Persoan stoarn yn 2016