Diktator

In diktator is de lieder yn in diktatuer. Hy ferienet yn ien persoan, of yn in lytse kliber om him hinne, alle macht, dat de wetjaande, bestjoerende en útfierende macht fan in lân. It byhearrende eigenskipswurd is diktatoriaal.

 Definysjes 
De term is ôflaat fan de Romeinske diktator dy't yn de tiid fan de Romeinske Republyk yn krisistiden, as kordaat optreden nedich wie, troch de Senaat foar in bepaalde tiid de absolute macht oerlange waard.
De Romeinske diktator trede wer ôf as de krisis foarby wie en de senaat syn posysje wer ynnom as wetjouwende macht. Julius Caesar wie net fan doel om syn macht as diktator noch út hannen te jaan en liet him werneame ta dictator "perpetuus" (ivige diktator), dat wol sizze diktator "foar it libben", en wie yn dy sin in moderne diktator krektas syn opfolgers de Romeinske keizers. Ek de "moderne" diktator sil trochstrings nea frijwillich syn macht ôfstean, mar besiket sa lang mooglik yn it seal te sitten en sil him mei alle middels fersette tsjin dejingen dy't him fan syn absolute macht ûntdwaan wolle. It is as sadanich in hearsker dy't regearet lykas in absolút monarch, mar sûnder dynastike basis. Om dy reden stiet de moderne diktator mear yn de tradysje fan de tirannen út de Aldheid as fan de Romeinske diktator.

Yn ingere sin is in diktator ien dy't folsleine en ûnbegrinze allinnichhearskippij hat. Neffens dy definysje ha der net folle echte diktators west, foarbylden dêrfan binne Adolf Hitler en Jozef Stalin. Omdat der mar in pear west hawwe dy't hielendal allinnich alle macht hân hawwe, wurdt mei diktator oer it generaal in persoan bedoeld dy't oan it haad stiet fan in diktatuer, ek as hy net de ienige machthawwer is. In diktatuer wêryn't ien peroan alles foar it sizzen hat wurdt autokrasy neamd. Oare foarmen fan diktatuer binne de militêre diktatuer en de ienpartijsteat. Tsjintwurdich wurde ek absolute monarchen wol diktators neamd.

Faak hat de term diktator de bybetsjutting fan in ûnderdrukkend persoan dy't sûnder genede ôfrekkenet mei oarstinkenden, wêrtroch't de term in sterk negative lading hat. Hast altiten ferriket de moderne diktator himsels en syn famylje en de trouwe klyk om him hinne ûnbidich en wurde de rykdommen fan it lân yn de praktyk as persoanlik eigendom fan de diktator behannele. Dochs hawwe der yn de skiednis diktators west dy't wol as 'ferlichte' diktators beskôge binne; wa't dat binne hinget sterk ôf fan persoanlike politike foarkarren.

 Wol of gjin diktator? 
De skiedsline tusken diktator en demokraat is net altiten like ienfâldich te lûken, bygelyks as immen oan de macht komd is, of bliuwt, troch (werhelle) ferkiezingsfraudelykas in soad diktators dogge om in skyn fan legitimiteit op te hâlden. It is ek mooglik dat in diktator op demokratyske wize oan de macht komt lykas Adolf Hitler, mar dêrnei de demokrasy feroaret yn in diktatuer. Soms is der ek sprake fan in kollektyf dat mienskiplik de macht hat lykas de Argentynske junta yn de jierren 70. Meastal moat in diktator dochs wol rekken hâlde mei machtsstruktueren as it leger of religieuze organisaasjes.

Dêrneist wurde 'diktators' troch harren folgelingen of ûndersteuners yn it bûtenlân net as sadanich betitele. Stalin, dy't offsjeel partijlieder fan de Kommunistyske Partij wie, is pas sa'n tritich jier nei syn dea troch Ruslân "erkend" as diktator en ek de Sineeske kommunist 'foarsitter' Mao Zedong waard yn Sina lang sjoen as foarbyld fan in goede lieder en net as diktator. Faak neame diktators har eufemistysk 'presidint foar it libben' krektas de Ugandeeske distator Idi Amin.

Ek wurde polityk net-winske lieders graach as diktator ôfskildere, wylst se dochs demokratysk keazen wêze kinne. Slobodan Milosevic waard by de NAFO-aksjes yn 1999 yn de westerse media konsekwint as diktator delsetten, wylst er troch gewoane ferkiezings keazen wie, en ek de steun fan it folk (noch) hie. Opmerklik is wol dat in diktator as Robert Mugabe fan Simbabwe yn de westerske parse noch altiten as 'presidint Robert Mugabe' betitele wurdt.

 List fan diktators 
Net alle histoarisy fine de nammen op ûndersteande list 'typyske' diktators:

 Eardere diktators 
 Sani Abacha fan Nigearia (1993-1998)
 Idi Amin fan Uganda (1971-1979)
 Ion Antonescu fan Roemeenje (1940-1944)
 Hafez al-Assad fan Syrje (1971-2000)
 Hastings Banda fan Malawy
 Hugo Banzer fan Bolivia
 Fulgencio Batista fan Kuba
 Jean-Bédel Bokassa fan de Sintraal-Afrikaanske Republyk
 Napoleon Bonaparte fan Frankryk
 Desi Bouterse fan Suriname
 Plutarco Elías Calles fan Meksiko
 Humberto Castello Branco fan Brazylje
 Fidel Castro fan Kuba (1959-2008)
 Nicolae Ceauşescu fan Roemeenje
 Afonso Costa fan Portegal
 Chiang Kai-Shek fan Sina
 Chun Doo Hwan fan Súd-Korea
 Porfirio Díaz fan Meksiko
 Samuel Doe fan Libearia
 Engelbert Dollfuss fan Eastenryk
 François Duvalier (Papa Doc) fan Haïty
 Jean-Claude Duvalier (Baby Doc) fan Haïty
 Luis Echeverría fan Meksiko
 Étienne Eyadéma fan Togo
 Francisco Franco fan Spanje
 Moammar al-Qadhafi fan Lybje (1969-2011)
 Gheorghe Gheorghiu-Dej fan Roemeenje
 Juan Vicente Gómez fan Fenezuela Maximiliano Hernández fan El Salvador
 Adolf Hitler fan Dútslân (1933-1945)
 Saddam Hoessein fan Irak (1979-2003)
 Enver Hoxha yn Albaanje (1945-1985)
 Wojciech Jaruzelski fan Poalen
 Joseph Kabila fan de Demokratyske Republyk Kongo
 János Kádár fan Hongarije
 Kim Il-sung fan Noard-Korea
 Le Duan fan Fietnam
 Ferdinand Marcos fan de Filipinen
 Haile Mariam Menghistu fan Etioopje
 Ioannis Metaxas fan Grikelân
 Slobodan Milosevic fan Joegoslaavje
 Moboetoe Sese Seko fan Zaïre
 Daniel Arap Moi fan Kenia
 Benito Mussolini fan Itaalje
 Ngo Dinh Diem fan Súd-Fjetnam
 Saparmurad Niazov fan Turkmenistan (1990-2006)
 Manuel Noriega fan Panama
 Julius Nyerere fan Tanzania
 Jorge Videla fan Argentynje
 Jigme Singye Wangchuck fan Bûtan
 Mao Zedong fan Sina
 Todor Zjivkov fan Bulgarije
 Mohammed Zia-ul-Haq fan Pakistan
 Omar Bongo fan Gabon sûnt 1967 Sidónio Pais fan Portegal
 Georgios Papadopoulos fan Grikelân
 Talaat Pasha fan it Ottomaanske Ryk
 Konstantin Päts fan Estlân
 Ante Pavelic fan Kroaasje
 Marcos Pérez Jiménez fan Fenezuela (1950-1958)
 Juan Perón fan Argentynje
 Henri Philippe Pétain fan Frankryk
 Augusto Pinochet fan Sily
 Pol Pot fan Kambodja
 Sitiveni Rabuka fan Fydzjy
 France Albert Rene fan de Seysjellen
 Efraín Ríos Montt fan Gûatemala
 António de Oliveira Salazar fan Portegal
 Mohammed Siyad Barre fan Somaalje
 Jozef Stalin fan de Sovjet-Uny (1924-1953)
 Hadji Muhammad Soeharto fan Yndoneezje
 Francisco Solano López fan Paraguay
 de Famylje Somoza fan Nicaragua
 Alfredo Stroessner fan Paraguay
 Hideki Tojo fan Japan
 Rafael Trujillo fan de Dominikaanske Republyk
 Tito fan Joegoslaavje
 Getúlio Vargas fan Brazylje
</ol>

 Hjoeddeiske diktators 
 İlham Əliyev fan Azerbeidzjan sûnt 2003
 Bashar al-Assad fan Syrje sûnt 2000
 Kim Jong Il fan Noard-Korea sûnt 1994
 Robert Mugabe fan Simbabwe sûnt 1980 Islom Karimov fan Oezbekistan sûnt 1990
 Teodoro Obiang Nguema fan Ekwatoariaal-Guinea sûnt 1979
 Qaboes bin Said Al Said fan Oman sûnt 1970 Omar al-Bashir fan Sûdan sûnt 1993
 Paul Biya fan Kameroen sûnt 1982
 Than Shwe fan Birma sûnt 1992
 Noersoeltan Nasarbajev fan Kazachstan sûnt 1990
 Aleksandr Loekasjenko fan Wyt-Ruslân sûnt 1994
</ol>

 Sjoch ek 
 Autokrasy
 Diktator (Rome)
 Strongman
 Totalitarisme

 Keppeling om utens 
  Diktator van de Moanne- biografyen en byldgaleryen fan wrâlddiktators sûnt 1900
 Skiednis fan it diktatorskip




cs:Diktátor