Sweedsk

It Sweedsk (svenska) is in Noard-Germaanske of Skandinavyske taal mei ûngefear 10 miljoen sprekkers. It is de grutste taal yn Sweden en ien fan de offisjele talen fan Finlân (300.000 sprekkers). Yn de Finske autonome provinsje Åland is it Sweedsk de ienige offisjele taal.

It Sweedsk is nau besibbe oan de oare beide fêstelân-Skandinavyske talen, it Deensk en it Noarsk. It Sweedsk en it Noarsk, en wat minder it Deensk, binne ûnderling reedlik fersteanber. Grammatikaal binne de talen nau besibbe. De stavering is wol ferskillend.

De wurdskat fan it Sweedsk is hast hielendal Germaansk. Dochs binne der ek in soad lienwurden út foaral it Latyn, Frânsk en it (Neder)Dútsk. Tsjintwurdich wurde der in soad wurden út it Ingelsk oernommen, oanpast as letterlik oersetten.

De standerttaal (ek wol Rykssweedsk (rikssvenska)) is basearre op 'e dialekten fan Stockholm en omkriten en fan it Mälardal. Oare farianten fan it Sweedsk binne it Finlânsweedsk en it Estlânsweedsk.

 Fersprieding fan it Sweedsk 
Sweedsk is de lânstaal yn Sweden en memmetaal foar hast alle acht miljoen autochtoane ynwenners. Dêrneist is it de twadde taal foar sa’n twa miljoen ymmigranten. Yn Finlân wurdt Sweedsk sprutsen troch in minderheid fan likernôch 5,4 % fan de befolking (omtrint 290.000 minsken). Ek ûnder Finsktaligen binne der guon dy’t it Sweedsk mear of mindere ferstean of prate kinne. De Finlânsksweedske minderheid wennet foaral yn de kustgebieten fan Österbotten, Åbolân, de haadstêdregio en de skiereilannen yn súdwestlik Finlân. Yn dy streken is Sweedsk gauris de dominante taal en yn guon gemeenten is it sels de iennige bestjoerstaal.

Tusken de Noardske lannen is der al lange tiid in sterke migraasje. Troch de grutte oerienkomsten yn taal en kultuer wurde ymmigranten yn de regel maklik assimilearre, sadat se net as dúdlike etnyske minderheden nei foaren komme. Ek yn Estlân binne noch altyd in pear tûzen memmetaalsprekkers fan it Sweedsk, benammen yn de histoaryske Sweedske doarpen oan de noardwestkust en op de eilannen (Aibolân). Fan de oare Esten beskôge sa’n 2 % fan de befoling yn 2003 himsels as Sweedsksprekkend. Earder waard it Sweedsksprekkende part fan de befolking yn Finlân en Estlân op 15–25 % rûsd, mar trochdat de Sweden benammen yn kwetsbere kustgebieten wennen, dy’t faak troffen waarden troch oarloggen en epidemyen, en troch emigraasje, is dat persintaazje bot ôfnaam.

Neffens in folkstelling út 2000 prate sa’n 67.000 minsken yn de Feriene Steaten Sweedsk. Dêrneist wenje der, neffens de 
Statistiska centralbyrån, sa likernôch 200.000 Sweden bûten de steat Sweden.

 Offisjele status 
Sweden hat lange tiid in relatyf homogene kultuer hân, mei it Sweedsk as dominante taal. De minderheidstalen Samysk en Tornedalen-Finsk (yn Tornedalen) binne lykwols faak marginalisearre en yn ’e 19e en 20e iuw sels systematysk ûnderdrukt. Sprekkers fan dy talen hawwe nea in grut part fan ’e Sweedske befolking foarme.

Hoewol’t Sweedsk sûnt it begjin fan de 16e iuw de bestjoerlike en liturgyske taal wie, wie de status as offisjele taal net formeel fêstlein. Op 7 desimber 2005 besleat it Sweedske parlemint mei in tige lytse mearderheid (147 tsjin 145 stimmen) dat it Sweedsk net as offisjele taal fêstlein wurde soe, mar wol as de haadtaal fan it lân. Dat beslút krige ûnder mear krityk fan Sture Allén, doe haad fan de Sweedske Akademy.

Op 8 febrewaris 2007 naam de regearing it inisjatyf om in stúdzje út te fieren dy’t útrinne moast op in foarstel foar in taalwet dy’t de formele status fan it Sweedsk regele.

Sweedsk is de ienige offisjele taal fan Ålân, in autonoom gebiet fan Finlân, dêr’t sa’n 95% fan de 26.000 ynwenners it as memmetaal hat. Yn hiel Finlân is Sweedsk, neist Finsk, in offisjele taal en wurdt it yn alle konteksten gelyk steld. Fierders is Sweedsk ien fan de offisjele talen fan de Jeropeeske Uny.

 Skiednis 
 East-Noardsk 
Yn de 8e iuw hie de Germaanske taal dy’t yn Skandinaavje sprutsen waard, it Proto-Noarsk, al grutte feroarings ûndergien. Dy ûntwikkeling ferrûn net oeral itselde, wat úteinlik laat hat ta twa haaddialekten: it Westnoarsk (Aldnoarsk) en it Eastnoarsk.

It Eastnoarsk wurdt yn Denemarken meast opdield yn Runysk Deensk en Runysk Sweedsk. Dy twa dialekten hienen oant de 12e iuw noch in protte sterke oerienkomsten. Se krigen de namme “runysk” omdat se mei runen skreaun waarden. Oars as it Proto-Noarsk, dat mei it Aldere Futhark skreaun waard, brûkten it Aldnoarsk, Runysk Deensk en Runysk Sweedsk it Jongere Futhark. Dy hie mar 16 letters, wêrtroch in protte runen foar mear as ien klank brûkt waarden.

Sa waard de rune foar de fokaal u ek brûkt foar o, ø en y, en de rune foar i ek foar e. Ek waarden stimhawwende en stimleaze farianten fan deselde konsonant mei deselde rune werjûn (bygelyks t en d, of p en b). Om de lêsberens te ferbetterjen, ûntstie letter it systeem fan de stippele runen: in rune koe dan yn twa farianten foarkomme (mei of sûnder stip), wat de ûnderskieding tusken de ferskillende fonemen dúdliker makke.

 Aldsweedsk 
Yn de 12e iuw begûnen de dialekten yn it gebiet fan it hjoeddeistige Sweden en Denemarken útinoar te groeien en yn de 13e iuw splitsten se har op yn de Aldsweedske en Alddeenske dialekten. In wichtich ferskil wie dat it Alddeensk, oars as it Aldsweedsk, de diftongen æi, au en øy folslein monodiftongisearre hie ta respektivelik e en ø.

Aldsweedsk is de namme foar de midsiuwske foarm fan it Sweedsk, dat om 1225 hinne ûntstie. Ien fan de wichtichste bewarre teksten út dy perioade is de âldste Landskabslov (lânrjocht), de Vestgøtalag, wêrfan't fragminten út sa likernôch 1250 oerlevere binne. Yn dizze tiid hie de oprjochting fan de Katolike Tsjerke mei har kleasteroarders in grutte ynfloed: út it Latyn en Gryksk kamen in soad lienwurden it Sweedsk yn.

Ek de Hânse spile in wichtige rol. Mei har groei as ekonomyske, politike en militêre macht yn de lette 13e en iere 14e iuw waard it Sweedsk sterk beynfloede troch it Dútsk, benammen it Leechdútsk. In soad Dútsktalige hannelers en amtners setten har yn Sweden nei wenjen. Sa waarden net allinnich lienwurden op it mêd fan hannel, oarloch, ambachten en bestjoer oernommen, mar ek grammatikale útgongen en bynwurden. De foarheakken be-, ge- en för- yn moderne Sweedske wurden komme faak rjochtstreeks fan it Leechdútsk (be-, ge- en ver-). Ek út it Nederlânsk waarden in protte maritime termen liend.

It midsiuwske Sweedsk ferskilde sterk fan it moderne. Grammatikaal wie it folle komplekser: haadwurden, eigenskipswurden, foarnamwurden en guon telwurden waarden yn fjouwer gefallen bûgd (nominatyf, genityf, datyf en akkusatyf). It geslachtsysteem hie trije geslachten, lykas yn it moderne Dútsk. Letter fusearren de manlike en froulike foarmen ta it “gewoane geslacht”, neist it ûnsidige geslacht. Ek tiidwurden waarden komplekser bûgd as no: der wie in ûnderskie tusken yndikatyf en subjunktyf en der waard foar persoan en getal bûgd.

Tsjin de 16e iuw waard de grammatika yn de deistige taal en literatuer ferienfâldige en begûn mear te lykjen op it moderne Sweedsk. Yn formele proaza holden de âlde foarmen him lykwols noch oant yn de 17e iuw en yn guon dialekten komme se hjoed-de-dei noch foar.

In oare ûntwikkeling wie yn it Latynske alfabet dat yn de Noardske lannen brûkt waard: it gebrûk fan ligaturen lykas æ. De kombinaasjes aa en oe waarden faak as in boppe-inoar skreaune letter werjûn, en dêrút ûntstiene letter de letters å, ä en ö.

 Nijsweedsk 
De perioade fan it Nijsweedsk begjint mei de komst fan it boekdrukke en de Reformaasje. Nei’t er ta kening keazen wie, joech Gustav Vasa opdracht om de Bibel yn it Sweedsk te oersetten. Yn 1526 ferskynde in Sweedske ferzje fan it Nije Testamint, en yn 1541 folge in folsleine Bibeloersetting, bekend as Gustav Vasa’s Bibel. Dy oersetting waard sa suksesfol achte dat dy oant 1917 de meast brûkte Bibel yn Sweden bleau. De wichtichste oersetters wiene Laurentius Andræ en de bruorren Laurentius en Olaus Petri, allegear út sintraal Sweden, wat makke dat de taal fan ’e Bibel sterk oanlei tsjin it Mälardal-dialekt.

De Bibel fan Gustav Vasa waard beskôge as in ridlik kompromis tusken âldere en nijere taalfarianten. Hoewol’t de taal net hielendal oerienkaam mei de sprutsen Sweedsk fan dy tiid, wie dy ek net tige konservatyf. De útjefte levere in wichtige stap nei mear konsistinte stavering. Sa waard it gebrûk fan de fokalen å, ä en ö fêstlein, krekt as de stavering ck yn plak fan kk nei koarte fokalen. Ek wurdt wol tocht dat ien fan de doelen wie om it Sweedsk dúdliker fan it Deensk te ûnderskieden, omdat Sweden en Denemarken oant de 18e iuw yn hast konstante rivaliteit ferkearden.

Dochs bleau de stavering oant let yn de 16e iuw net ienriedich en ynkonsekwint. Pas yn de 17e iuw, mei de earste Sweedske grammatika’s, waard it fraachstik pas in serieuze diskusje. Oer de bêste stavering waard oant it begjin fan de 19e iuw kediisd en pas oan ’e ein fan dy iuw ûntstie in breed akseptearre standert. Ek it gebrûk fan haadletters wie lang net regelmjittich: dat hong foar in grut part ôf fan de gewoanten fan de skriuwer, ûnder ynfloed fan it Dútsk, dêr’t alle haadwurden mei in haadletter skreaun wurde.

Yn de útspraak fûnen yn dizze perioade wichtige feroarings plak. In protte konsonantklusters waarden stadichoan assimilearre ta /ʃ/ (en yn súdlike dialekten ek ta /ɧ/). Fierders waard /g/ en /k/ foar de foarste fokalen “fersêfte” ta /dʒ/ en /tʃ/ (en op guon plakken ta /j/ en /ɕ/).

 It hjoeddeistige Sweedsk  
It hjoeddeistige Sweedsk wurdt sjoen as de moderne foarm fan ’e taal, dy't sa rûchwei om 1900 hinne ûntstien is. Mei de yndustrialisaasje en urbanisaasje fan Sweden yn de lêste desennia fan de 19e iuw, krige ek de literatuer in nije stim. In generaasje fan nije skriuwers, politisy en publike tinkers sette har stimpel op de ûntwikkeling fan de nasjonale taal. As begjinpunt wurdt meast 1872 nommen, it jier dat August Strindberg (1849–1912) syn roman Röda rummet útbrocht, in wurk dat de trochbraak fan de Sweedske moderne literatuer markearre.

In wichtige stap wie de staveringsherfoarming fan 1906, ynfierd troch tsjerkeminister Fridtjuv Berg. Dêrmei waard in ein makke oan de saneamde “âlde stavering”: sa waard haf feroare yn hav en stjerna yn stjärna. Guon feroarings waarden lykwols net troch elkenien goed ûntfongen. Benammen it fuortheljen fan de âlde hv-stavering yn freegjende wurden (hvem, hvar) waard troch in protte mist, omdat dat de taal fierder fan it Noarsk en Deensk ôf brocht.

Yn de 20e iuw waard it Sweedsk hieltyd mear in mienskiplike, standerdisearre nasjonale taal. Mei útsûndering fan inkelde ferskillen, lykas de doe noch besteande meartalfoarmen fan tiidwurden (vi gingo yn plak fan it moderne vi gick) en wat farianten yn wurdfolchoarder, like de taal doe al tige op it Sweedsk dat hjoed sprutsen wurdt. De meartalfoarmen rekken yn ’e rin fan de tiid út de praktyk en waarden yn 1950 ek offisjeel loslitten.

In djippe sosjaal-lingwistyske feroaring kaam yn de jierren 1960 mei de du-herfoarming. Foar dy tiid wie it wenst om minsken fan gelikense of hegere sosjale status oan te sprekken mei titel en achternamme, of mei formele oantsjuttings lykas herr, fru en fröken. Dêrby waard de persoan faak yn ’e tredde persoan oansprutsen, wat it systeem noch yngewikkelder makke. Om 1900 waard besocht dit te ferienfâldigjen mei de ynfiering fan Ni (ferlykber mei it Frânske vous of Dútske Sie), mar dit waard net breed akseptearre: Ni hie de klank fan in minderweardige, delbûgjende foarm fan du foar minsken mei legere status.

Under ynfloed fan de liberalisaasje en radikalisearring fan de Sweedske maatskippij yn de twadde helte fan de 20e iuw ferlearen dizze klasseferskillen oan belang. Dêrtroch waard du de universele foarm fan oanspraak, ek yn formele en offisjele situaasjes.

 Keppeling om utens 



Kategory:Sweden (folk)
Kategory:Noardgermaanske talen
Kategory:Taal yn Sweden
Kategory:Taal yn Finlân
Kategory:Taal yn Estlân
Kategory:Taal yn de Oekraïne