Alde Testamint

It Alde Testamint (Latyn: Vetus Testamentum) is de oantsjutting foar in samling religieuze geskriften dy't it earste part fan 'e Bibel foarmje, it hillige boek fan it kristendom en it joadendom. Hoewol't it rûchwei oerienkomt mei de Tenach, de joadske bibel, wurdt de namme "Alde Testamint" inkeld yn 'e kristlike kontekst brûkt, om it te ûnderskieden fan it lettere Nije Testamint. De oarspronklike tekst fan it Alde Testamint wie skreaun yn it Hebriuwsk, útsein guon passaazjes yn 'e boeken Ezra, Jeremia en Daniël, dy't yn it Arameesk wiene. De earste Fryske oersetting fan it Alde Testamint, fan dû. Geart Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, kaam út yn 1943.

Ynhâld
It Alde Testament hat boeken mei in grut ferskaat oan ynhâld. Der binne guons dy't histoaryske boeken neamd wurde, om't se de oerlevere ferhalen fan it Joadske folk omfiemje. Fierders binne der boeken mei útspraken fan profeten, wetboeken en boeken mei lieten en spreuken.

De boeken fan it Alde Testamint ferhelje efterinoar fan it oanbegjin en de skepping fan 'e wrâld en de minske troch God, de sûndfloed, de aartsfaars, de Ballingskip yn Egypte, de weromkear fan 'e âlde Hebreeërs nei it Unthjitten Lân, de skiednis fan it keninkryk Israel en letter fan it keninkryk Juda ûnder de rjochters en dêrnei de keningen, de ferrinnewearring fan dy beide keninkriken troch de Babyloaniërs en de Alde Assyriërs, de Babyloanyske Ballingskip en de weromkear fan 'e joaden út Babyloanje, en einigje mei de profesijen fan in hiele rige profeten.

De Kanon
De gearstalling fan 'e kanon fan it Alde Testamint, de samling fan erkende boeken dus, is binnen de kristlike tsjerken in hjit hingizer. De protestantske denominaasjes erkenne inkeld de 24 boeken fan 'e joadske Tenach, sij it yn in folslein oare yndieling, sadat it yn harren Alde Testamint 39 boeken wurden binne. De Roomsk-Katolike Tsjerke erkent al dy 39 en noch 7 oaren deropta, sadat it totaal op 46 komt. De Gryksk-Otterdokse Tsjerke hat noch 3 oaren, mar foeget ek wer 2 boeken gear, en komt yn totaal dus op 48, en de Russysk-Otterdokse Tsjerke hat de 46 roomske en de 4 Gryksk-otterdokse boeken plus noch 1 ekstra: 51 dus. De Georgysk-Otterdokse Tsjerke hat noch wer ien ekstra, wat it totaal op 52 bringt. De Etiopysk-Otterdokse Tsjerke komt mei in folslein oare yndieling út op 46 boeken, wêrby't ûnderskate fan 'e protestantske bibelboeken geartroppe binne, wylst der oare, yn it Westen folslein ûnbekende teksten tafoege binne. Boeken dy't net ta de kanon (fan in beskate tsjerke) hearre, wurde (yn dat fermidden) de apokrife of deuterokanonike boeken neamd. Yn guon protestantske streamings wurde sokke apokrife boeken oan 'e ein fan it Alde Testamint opnommen as in nuttige mar net offisjeel erkende taheakke, mar yn oare, strangere, denominaasjes wurdt dat wer beslist net dien.

Yndieling
De boeken fan it Alde Testamint, wat harren gearstalling ek krekt wêze mei, wurde tradisjoneel opdield yn in stikmannich groepkes, te witten: Wet, Skiednis, Poëzij en Wiisheid, Grutte Profeten en Lytse Profeten. Dizze yndieling is lykwols ûnoffisjeel en yn gjin inkele bibel as sadanich werom te finen.

De ûnderskate bibelboeken
Hjirûnder de opsomming fan 'e boeken fan it Alde Testamint. De kanon (en folchoarder) is dy fan 'e Nije Fryske Bibeloersetting fan 1978.
 De Kanonike Boeken
 Wet
 Genesis
 Exodus
 Leviticus
 Numeri
 Deuteronomium
 Skiednis
 Jozua
 Rjochters
 Jozua
 1 Samuël
 2 Samuël
 1 Keningen
 2 Keningen
 1 Kroniken
 2 Kroniken
 Ezra
 Nehemia
 Ester
 Poëzij en Wiisheid
 Job
 Psalmen
 Spreuken
 Preker
 Heechliet
 Grutte Profeten
 Jesaja
 Jeremia
 Kleilieten
 Ezechiël
 Daniël
 Lytse Profeten
 Hoséa
 Joël
 Amos
 Obadja
 Jona
 Micha
 Nahum
 Habakuk
 Sefanja
 Haggai
 Sacharja
 Maleächy
 De Deuterokanonike of Apokrife Boeken
 Judit
 de Wysheid fan Salomo
 Tobit
 Jezus Sirach
 Baruch
 it Brief fan Jeremia (Barûch 6)
 1 Makkabeeërs
 2 Makkabeeërs
 Ester (Gryksk)
 de Taheakken op it Boek Daniël
 Azarja
 Suzanne (Daniël 13)
 Bel en de Draak (Daniël 14)

Yn 'e kanon fan 'e Roomsk-Katolike Tsjerke folgje de boeken Tobit en Judit fuort nei Nehemia, wylst Ester (Gryksk) oan Ester tafoege is. Nei Ester komme 1 Makkabeeërs en 2 Makkabeeërs en nei it Heechliet folgje de Wysheid fan Salomo en Jezus Sirach. Barûch (it Brief fan Jeremia ynbegrepen) stiet tusken Kleilieten en Ezechiël yn; Azarja (of It Liet fan Azarja) foarmet in passaazje fan it boek Daniël (nei Daniël 3:23); en Suzanne en Bel en de Draak binne oan Daniël tafoege as de beide lêste haadstikken.

Ferliking fan ûnderskate yndielings fan it Alde Testamint

 nû. joadendom protestantske tsjerken Roomsk-Katolike Tsjerke Gryksk-Otterdokse Tsjerke Russysk-Otterdokse Tsjerke Georgysk-Otterdokse Tsjerke Etiopysk-Otterdokse Tsjerke 1  Ḇerešiṯ  Genesis  Genesis  Genesis  Genesis  Genesis  Genesis 2  Šemot  Exodus  Exodus  Exodus  Exodus  Exodus  Exodus 3  Vayikra  Leviticus  Leviticus  Leviticus  Leviticus  Leviticus  Leviticus 4  Ḇamidḇar  Numeri  Numeri  Numeri  Numeri  Numeri  Numeri 5  Deḇarim  Deuteronomium  Deuteronomium  Deuteronomium  Deuteronomium  Deuteronomium  Deuteronomium 6  Yehošua  Jozua  Jozua  Jozua  Jozua  Jozua  Jozua 7  Šofṭim  Rjochters  Rjochters  Rjochters  Rjochters  Rjochters  Rjochters 8  Šmu'el  Ruth  Ruth  Ruth  Ruth  Ruth  Ruth 9  Melaḵim  1 Samuël  1 Samuël (of 1 Keningen)  1 Samuël (of 1 Keningen)  1 Samuël (of 1 Keningen)  1 Samuël (of 1 Keningen)  Samuël 10  Yešayahu  2 Samuël  2 Samuël (of 2 Keningen)  2 Samuël (of 2 Keningen)  2 Samuël (of 2 Keningen)  2 Samuël (of 2 Keningen)  Keningen 11  Yirmiyahu  1 Keningen  1 Keningen (of 3 Keningen)  1 Keningen (of 3 Keningen)  1 Keningen (of 3 Keningen)  1 Keningen (of 3 Keningen)  1 Kroniken 12  Yeḥezq'el  2 Keningen  2 Keningen (of 4 Keningen)  2 Keningen (of 4 Keningen)  2 Keningen (of 4 Keningen)  2 Keningen (of 4 Keningen)  2 Kroniken (ynkl. Gebed fan Manasse) 13  Ṯrei Asar  1 Kroniken  1 Kroniken  1 Kroniken  1 Kroniken  1 Kroniken  Jubileeën 14  Ruṯ  2 Kroniken  2 Kroniken  2 Kroniken  2 Kroniken  2 Kroniken  Henoch 15  Ṯehillim  Ezra  Ezra (of 1 Ezra)  Ezra (Gryksk) of 1 Ezra  1 Ezra  1 Ezra  Ezra-Nehemia 16  Iyyoḇ  Nehemia  Nehemia (of 2 Ezra)  Ezra-Nehemia of 2 Ezra  2 Ezra  2 Ezra  Ezra Kali en Ezra Sutu'el 17  Mišlei  Ester  Tobit  Tobit  3 Ezra  3 Ezra  Tobit 18  Qoheleṯ  Job  Judit  Judit  Nehemia  Nehemia  Judit 19  Šir Hašširim  Psalmen  Ester (ynkl. Ester (Gryksk))  Ester (ynkl. Ester (Gryksk))  Tobit  Tobit  Ester (ynkl. Ester (Gryksk)  20  Eiḵah  Spreuken  1 Makkabeeërs  1 Makkabeeërs  Judit  Judit  1 Meqabyan 21  Dani’el  Preker  2 Makkabeeërs  2 Makkabeeërs  Ester (ynkl. Ester (Gryksk)  Ester (ynkl. Ester (Gryksk)  2 en 3 Meqabyan 22  Esṯer  Heechliet  Job  3 Makkabeeërs  1 Makkabeeërs  1 Makkabeeërs  Job 23  Ezra  Jesaja  Psalmen  Job  2 Makkabeeërs  2 Makkabeeërs  Psalmen 24  Diḇrei ha-Yamim  Jeremia  Spreuken  Psalmen (ynkl. Psalm 151 en Oaden)  3 Makkabeeërs  3 Makkabeeërs  Messalë (Spreuken 1-24) 25   Kleilieten  Preker  Spreuken  Job  4 Makkabeeërs  Tägsas (Spreuken 25-31) 26   Ezechiël  Heechliet  Preker  Psalmen (ynkl. Psalm 151 en Oaden)  Job  Wysheid fan Salomo 27   Daniël  Wysheid fan Salomo  Heechliet  Gebed fan Manasse  Psalmen (ynkl. Psalm 151 en Oaden)  Preker 28   Hoséa  Jezus Sirach  Wysheid fan Salomo  Spreuken  Gebed fan Manasse  Heechliet 29   Joël  Jesaja  Jezus Sirach  Preker  Spreuken  Jesaja 30   Amos  Jeremia  Jesaja  Heechliet  Preker  Jeremia (ynkl. Kleilieten,  Brief fan Jeremia, Barûch en 4 Barûch 31   Obadja  Kleilieten  Jeremia  Wysheid fan Salomo  Heechliet  Ezechiël 32   Jona  Barûch  (ynkl. Brief fan Jeremia)  Kleilieten  Jezus Sirach  Wysheid fan Salomo  Daniël (ynkl. Azarja,  Suzanne en Bel en de Draak) 33   Micha  Ezechiël  Barûch  Jesaja  Jezus Sirach  Hoséa 34   Nahum  Daniël (ynkl. Azarja,  Suzanne en Bel en de Draak)  Brief fan Jeremia  Jeremia  Jesaja  Amos 35   Habakuk  Hoséa  Ezechiël  Kleilieten  Jeremia  Micha 36   Sefanja  Joël  Daniël (ynkl. Azarja,  Suzanne en Bel en de Draak)  Barûch  Kleilieten  Joël 37   Haggai  Amos  Hoséa  Brief fan Jeremia  Barûch  Obadja 38   Sacharja  Obadja  Joël  Ezechiël  Brief fan Jeremia  Jona 39   Maleächy  Jona  Amos  Daniël (ynkl. Azarja,  Suzanne en Bel en de Draak)  Ezechiël  Nahum 40    Micha  Obadja  Hoséa  Daniël (ynkl. Azarja,  Suzanne en Bel en de Draak)  Habakuk 41    Nahum  Jona  Joël  Hoséa  Sefanja 42    Habakuk  Micha  Amos  Joël  Haggai 43    Sefanja  Nahum  Obadja  Amos  Sacharja 44    Haggai  Habakuk  Jona  Obadja  Maleächy 45    Sacharja  Sefanja  Micha  Jona  Jezus Sirach 46    Maleächy  Haggai  Nahum  Micha  Josippon 47     Sacharja  Habakuk  Nahum   48     Maleächy  Sefanja  Habakuk   49      Haggai  Sefanja   50      Sacharja  Haggai   51      Maleächy  Sacharja   52       Maleächy  

Ynterpretaasje fan it Alde Testamint
De kristenen neame it earste part fan de Bibel it Alde Testamint om't it neffens harren ferwizings befettet dy't nei de komst fan harren ferlosser Jezus Kristus ferwize soene en om't it oan it Nije Testamint foarôfgiet. Yn it Nije Testamint wurde dêrom foar it Alde Testamint ek de nammen "Earste Ferbûn" of "Earste Testamint" brûkt, mar dy nammen slane mear op it ferbûn dat yn it Alde Testamint beskreaun wurdt as op 'e Aldtestamintyske boeken sels.

Fryske oersetting
De earste Fryske oersettings út it Alde Testamint betroffen fragmintaryske passaazjes yn Aldfryske rjochtsteksten út 'e Midsiuwen, de âldste út 'e trettjinde iuw en benammentlik fan Exodus 20:1-17 (de Tsien Geboaden). Dêrnei waard yn 'e njoggentjinde iuw úteinsetten mei fragmintaryske oersettings út 'e rest fan it Alde Testamint, wylst om 1900 hinne ferskate âldtestamintyske bibelboeken yn har gehiel ferfryske waarden (Joël, Ruth, Jona). It hiele Frysktalige Alde Testamint kaam út yn 1943, wat de bibeloersetting fan dû. Geart Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma folslein makke (it Nije Testamint wie yn 1933 al útkommen). Fan 1966 ôf waard der wurke oan in totaal nije bibeloersetting, dy't yn 1978 ferskynde as de Nije Fryske Bibeloersetting. Dy is noch altiten yn gebrûk, yn 'e foarm fan 'e trêde, ferbettere druk fan 1995.


Kategory:Bibel
Kategory:Joadendom
Kategory:Kristendom
Kategory:Hebriuwsktalich non-fiksjewurk
Kategory:Klassyk Hebriuwske literatuer
Kategory:Joadsk non-fiksjewurk
Kategory:Kristlik non-fiksjewurk
Kategory:Non-fiksjewurk út de Aldheid
Kategory:Fryske oersetting