Afrikaansk

Afrikaansk (eigen namme: Afrikaans) is in Westgermaanske taal, basearre op it Nederlânsk fan de 17e iuw. De taal waard pas op 8 maaie 1925 offisjeel erkendLill, D. van (2004). Van Lill se Suid-Afrikaanse trivia. Zebra Press. Side 38. en is sadwaande de tred jongste Germaanske taal dy’t in amtlike status hat (it Faeröersk waard yn 1948 amtlik erkend en it Lúksemboarchsk yn 1984Over de totstandkoming van de Faeröerse spelling). It Afrikaansk wurdt it meast sprutsen yn Súd-Afrika, it is dêr ek ien fan de alve offisjele talen. Dêrnjonken is it ek in wichtige taal yn Namybje, dêr’t it as lingua franca brûkt wurdt. Yn totaal wurdt de taal troch likernôch 6,4 miljoen minsken as memmetaal brûkt. 

Afrikaansk en Nederlânsk binne noch foar in grut part ûnderling fersteanber. Ek foar Frysk-sprekkers is it Afrikaansk goed oan te learen. De útspraak en grammatika fan it Afrikaansk is mear analytysk en ienfâldiger as oare Germaanske talen. Neist it Nederlânsk, de wurdskat fan it Afrikaansk bestiet foar 85% út Nederlânske wurden, hawwe ek in protte oare talen it Afrikaansk beynfloede, bygelyks Maleisk, Portegeesk, Frânsk, Dútsk, Ingelsk en oare Afrikaanske talen.

 Klassifikaasje 
 Yndo-Jeropeesk
 Germaansk
 Westgermaansk
 Nederdútsk
 Nederfrankysk
 Nederlânsk
 Afrikaansk

It Afrikaansk wurdt sjoen as in ûndertaal fan it Nederlânsk. It is klassifisearre as Yndo-Jeropeeske taal, it is ûnderdiel fan de Westgermaanske tûke fan de Germaanske talen. Afrikaansk heart tegearre mei it Nederlânsk ta de Nederfrankyske taalgroep, dat wer fan it Aldnederlânsk ôfkomt. Nederfrankyske fariëteiten wurde yn Jeropa en Nederlân, it noarden fan Belgje, Frânsk-Flaanderen yn Frankryk en it Dútske gebiet lâns de Ryn tusken Keulen en de grins mei Dútslân en Nederlân sprutsen. Bûten Jeropa wurde Nederfrankyske dialekten yn Súd-Afrika, Namybje, Suriname, Kurasau, Arûba, Bonêre, Saba, Sint-Maarten en Sint Eustaasjes sprutsen. 

De Nederfrankyske dialekten wurde tegearre mei it Nedersaksysk ûnder it Nederdútsk groepearre. Der is in skieding ûntstien tusken it Nederdútsk en Heechdútsk fanwegen de Heechdútske klankferskowing.Glück, H. (ed.): Metzler Lexikon Sprache, siden 472, 473. Stuttgart, Weimar: Metzler, 2000

 Dialektyske stamme 
It is net wis út hokker Nederfrankyske dialekten it Afrikaansk him krekt ûntwikkele hat. Der binne benammen in soad Hollânske grammatikale skaaimerken en lûden yn it Afrikaansk werom te finen, njonken inkele West-Flaamske ynfloeden. Earder waarden ek Siuwske ynfloeden ornearre, mar dizze gedachte is troch D.C. Hesseling op basis fan migraasjesifers wjerlein.Is de beleefdheidsvorm U 'n verbastering van UEd.?

 Skiednis fan it Afrikaansk 


It Nederlânsk kaam oan op it Afrikaanske kontinint doe't Jan van Riebeeck yn 1652 oan kaam by Kaap de Goeie Hope en dêr in koloanje stifte. Doe begûn ek de skreaune skiednis fan Súd-Afrika. De Kaapkoloanje waakste gau en fral Nederlanners en Flamingen, mar ek in soad Dútsers en Frânsen, kamen foar de Feriene Eastyndyske Kompanjy yn de koloanje wenjen. De lêsten learden it Nederlânsk rap, ek harren nammen waarden faak fernederlânske. De befolkingsgroep dy't sa ûntstie, neamde himsels op in stuit Afrikaners of Boeren. Sûnt 1740 begûn dy sprektaal yn Súd-Afrika in eigen libben te krijen. It Nederlânsk dêr feroare stadich, trochdat it troch oare talen beynfloede waard, lykas it Maleisk fan de Maleiers, dy't troch de Nederlanners as wurkkrêften nei Súd-Afrika helle waarden. Mar de skriuwtaal bleau oant 1925 folslein basearre op it Europeeske Nederlânsk. Der wie wyls wol in eigen foarm fan it Nederlânsk ûntstien, it Kaapsk-Nederlânsk.

Doe't de Kaapkoloanje yn Britske hannen kaam, waard it Ingelsk de offisjele taal fan it gebiet. De Boeren lutsen hieltyd fierder it binnenlân yn, dêr't se trije steaten stiften, de Oranje Frijsteat, de Transfaal en de Republyk Natalia, dêr't it Nederlânsk de offisjele taal waard. Nei it útbrekken fan de Boerenoarloggen tusken de Britten en de Boeren, dy't ferlern waarden troch de Boeren, kamen ek dy gebieten ûnder it bewâld fan de Britten. De Boeren kamen lykwols op foar it behâld fan harren taal en tradysjes. Yn 1882 waard it Nederlânsk njonken it Ingelsk de offisjele taal yn it Kaapske parlemint. Yn 1888 waard it Nederlânsk erkend as offisjele taal fan de Súd-Afrikaanske Republyk, it lettere Transfaal. Fan 1910 oant en mei 1983 wienen it Nederlânsk en it Ingelsk tegearre de offisjele talen fan Súd-Afrika. Al moat der rekken mei hâlden wurde dat sûnt 1925 it Nederlânsk troch it Afrikaansk ferfong waard, mar pas yn 1983 waard it Nederlânsk út de grûnwet helle.

Oant de 19e iuw hat it Afrikaansk allinnich as sprektaal bestien en wie it Nederlânsk de formele skreaune taal. It Nederlânsk wie foaral de taal fan skoalle en tsjerke. De opkomst fan kranten hat derfoar soarge dat minsken foar it earst yn de eigen taal publisearje koenen. Hjir kaam de earste foarm op fan it Afrikaansk as skriuwtaal. It like noch bot op it Nederlânsk en waard allinnich brûkt troch de blanken. Foar Kaapske moslims wie it Afrikaansk neist it Arabysk al yn de njoggentjinde iuw as in folweardige taal brûkt foar de godstsjinst, mar dat wie mear om in praktyske reden. Sy woenen it islamitysk leauwe befoarderje; de Moslimmienskip wie net belutsen by de taalbeweging. Op 14 augustus 1875 waard yn Paarl it Genootskap van Regte Afrikaners stifte, ûnder lieding fan Stephanus du Toit. Dy organisaasje hie as doel om it Afrikaansk te befoarderjen en om de taal út te bouwen, ûnder mear troch de bibel oer te setten. Dat oersetten fan de bibel wie klear yn 1933.

Yn de tweintichste iuw waard de wurdskat fan it Afrikaansk útwreide, ûnder oare trochdat de taal in nije funksje as amtlike taal krige, wêrtroch't de taal yn it ûnderwiis, it bestjoer, de literatuer, de keunst en de wittenskip brûkt wurde koe. Sa waakste de taal fan 50.000 oant likernôch 750.000 wurden. Der binne mear as 200 Afrikaanske wurdboeken útkaam.Jansen, Ena (1998). Afstand en verbintenis: Elisabeth Eybers in Amsterdam. Amsterdam University Press. Side 187 Om de taal út te bouwen binne faak wurden brûkt út it Nederlânsk.

 Dialekten 
It Afrikaansk hat in stik as wat dialekten, dy't ferspraat oer Súd-Afrika en Namybje foarkomme. Fan dizze dialekten binne der guons dy't mear nijmoadrige Nederlânske ynfloeden krigen hawwe as oare. Dat komt trochdat se mear yn kontakt wienen mei it Europeeske Nederlânsk. De folgjende haaddialekten fan it Afrikaanske wurde hjoed de dei ûnderskieden:

 Kaapsk Afrikaansk (Afrikaansk: Kaapse Afrikaans): Dit dialekt wurdt it meast sprutsen yn de West-Kaapprovinsje, it dialekt hat in soad ynfloeden fan it Maleisk. 
 Eastgrinsk-Afrikaansk (Oosgrens-Afrikaans): Dit dialekt foarmet de basis fan it Standertafrikaansk. It wurdt benammen sprutsen yn de provinsjes Mpumalanga, Gauteng en Limpopo.
 Oranjerivier-Afrikaansk (Oranjerivier-Afrikaans): Dit dialekt wurdt sprutsen om de Oranjerivier hinne, it noardwesten fan Súd-Afrika en it suden fan Namybje. It dialekt is ûntstien troch it kontakt fan de kolonisten mei de ynhiemske Hottentotten.
 Eastkaapsk Afrikaansk (Oostkaaps Afrikaans): Dit dialekt wurdt sprutsen yn de provinsje East-Kaap.
 Oarlamsk (ek wol neamd: Oarlangs, Oarlansk; Afrikaansk: Oorlams): Dit dialekt wurdt it meast sprutsen yn it eardere Transfaal. It meastepart fan de sprekkers is swart. It dialekt hat in soad ynfloeden fan de Bantûtalen en is sadwaande in kreoaltaal basearre op it Afrikaansk.

Fan dizze dialekten hat it Kaapsk-Afrikaansk de measte ynfloed fan it hjoeddeiske Nederlânsk ûndergien.

De Nederlânske taalfariëteiten oan de Kaap tusken 1652 en om en de by 1800 binne selden op skrift setten, wat betsjut dat hjoed de dei net krekt te sizzen is hokker dialekten der sprutsen binne. Om 1800 hinne waarden de neikommende omgongsfariëteiten oan de Kaap sprutsen, nammentlik:
 Suver Nederlânsk (Suiwer Nederlands)
 Boarger Afrikaansk of Kaapsk-Hollânsk, brûkt troch de aristokrasy
 Hottentot-Hollânsk (of Hottentot-Afrikaansk)
 Slaven-Afrikaansk (Slawe-Afrikaans)
 Frjemdeling-AfrikaanskMerwe H.J.J.M. van der. (1970). Herkoms en Ontwikkeling van Afrikaans. Afrikaanse Pers-Boekhandel: Johannesburg. Side 69

De skriuwer A.N.E. Changuion beskriuwt yn 1844 de neikommende dialekten:
 Suver Nederlânsk
 Heech-Hollânsk, brûkt troch de boargerlike kringen oan de Kaap
 Plat-Kaapsk fan oare blanken en Ingelsken
 Plat-Kaapsk fan die Hottentotten en oar 'grau'.Changuion, A.N.E. (1844). De Nederduitsche Taal in Zuid-Afrika Hersteld. Kaapstad: Richert Pike.

Yn 1875 wie S.J. du Toit de miening tadien dat der trije soarten Afrikaansk sprutsen waarden oan de kop:
 Hearen-Afrikaansk (Heere-Afrikaansk)
 Boeren-Afrikaansk
 Hottentot-AfrikaanskE.H. Raidt. Taalvariasie in Negentiende-Eeuse Afrikaans. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, jiergang 32(4), 240-256, side 241

Du Toit wie fan miening dat de Boeren-Afrikaanders de wiere ynwenners fan Súd-Afrika wienen, dat neffens him moast it standertafrikaansk op dat dialekt basearre wurde.

 Fersprieding 
Afrikaansk wurdt net allinnich yn Súd-Afrika sprutsen: bûten Súd-Afrika binne grutte Afrikaansktalige mienskippen te finen yn bygelyks Namybje, dêr’t 89.900 minsken de taal machtich binne. Oare boarnen sprekke foar Namybje oer 160.000 memmetaal sprekkers. Fierders soe dêr mear as 75% fan de minsken it Afrikaansk machtich wêze.Afrikaans, sjoen op 12 oktober 2010 Benammen om en yn Windhoek hinne wurdt de taal sprutsen; dêr wurdt de taal ek troch 25% fan de minsken thús sprutsen. Ethnologue.com Languages of Namibia (sjoen op 12 oktober 2010)

Yn Botswana wenje likernôch 20.000 Afrikaansktaligen, yn Sambia likernôch 41.000 en yn Swasilân 13.000. Ek yn Malawy wennet in lytse groep Afrikaansktaligen.Ethnologue.com, Afrikaans (sjoen op 12 oktober 2010) Bûten Afrika libje grutte mannichten Afrikaanders yn it Feriene Keninkryk, 100.000 sprekkers,COMPARATIVE ASSESSMENT OF DATA ON SELF-DECLARED EMIGRATION, 2002 UPDATE, Stats Online (sjoen op 11 desimber 2009) Nij-Seelân, 21.000 sprekkers, Austraalje, 13.000 sprekkers en Kanada, 24.000 sprekkers (neffens de folkstelling fan 1974, it tal Súd-Afrikaanske ymmigranten is nei dy tiid groeit nei 60.000). 

Afrikaansk is de haadtaal foar twa etnyske groepen yn Súd-Afrika: De Afrikaners en de Kleurlingen.

 Skrift 
It Afrikaansk wurdt meastentiids skreaun yn it Latynske alfabet, mar guon groepen brûke ek it Arabyske skrift. Yn dat gefal wurdt it Getûlysk (Afrikaansk: Getoelies) neamd. Dit wurdt komt fan it Maleiske wurdt tulis, dat "skriuwe" betsjut.

 Wurdskat fan it Afrikaansk 

Tusken 1900 en de ein fan de 20e iuw is de wurdskat fan it Afrikaansk waakst fan 50.000 oant 750.000 wurden.Raidt, Edith H (1991). Afrikaans en sy Europese Verlede. Kaapstad: Nasou Beperk. Side 230 Mei it útbouwen fan Afrikaansk as in folweardige nijmoadrige amts- en wittenskipstaal binne der hûnderttûzenen wurden by de oarspronklike kearnwurdskat, wat fan it Nederlânsk oflaat is, foege. Alhoewol't Afrikaansk leksikaal sjoen foar it meastepart de Nederlânske woartels bewarre hat, is der, lykas by oare Europeeske talen dy't nei in nij oerseesk gebiet ferspraat binne, in tal wichtige ôfwikings fan it nijmoardige Nederlânsk.

 Alde Nederlânske wurden 
Lykas it Amerikaansk-Ingelsk in soad wurden út it 17e en 18e-iuwske Ingelsk bewarre hat dy't yn it hjoeddeiske Britske Ingelsk al útstoarn binne (bygelyks fall, wat yn Ingelân troch it Latynske autumn ferfong is), hawwe guon âlde Nederlânske wurden dy't yn it hjoeddeiske Nederlânsk net mear brûkt wurde, of hast net mear brûkt wurde, yn it Kaapsk-Nederlânsk noch wol in funksje.

{| class="wikitable"
! Kaapsk-Nederlânsk/Afrikaansk
! Nederlânsk
! Frysk
|-
| bloeisel
| bloesem
| bluossem
|-
| fontein
| bron
| boarne
|-
| plaas
| boerderij, hofstede, hoeve'''
| pleats|-
| navorsing| onderzoek| ûndersyk|-
| party| enige, menige| ienige|-
| ystervark| stekelvarken| stikelbaarch|}

 Dialektyske wurden 
Guon wurden út Nederlânske en Flaamske dialekten, dy't yn Nederlân en Flaanderen net ta de standerttaal hearre, binne al opnaam yn de kearnwurdskat fan it Kaapsk-Nederlânsk en Afrikaansk.

 Kaapsk-Nederlânsk/Afrikaansk Nederlânsk Frysk bees rund ko vark zwijn, varken baarch vat nemen krije spog pochen swetse kuier ('n besoek aflê) kuieren (op je gemak wandelen) kuierje 

 Wurden mei in oare betsjutting 
Lykas yn oare oerseeske gebieten besiken Europeeske kolonisten ek oan de Kaap om mei bekende wurden út harren eigen wurdskat nei nije bisten, planten en oare saken te ferwizen. Sadwaande krigen guon Nederlânske wurden in nije kontekst en in nije betsjutting.

In grut tal foarbylden komt út de lânbou. In dam is yn it Nederlânsk in wâl, wylst yn it Afrikaansk it ek ferwiist nei it wetter dat troch de wâl tsjinhâlden wurdt. Afrikaners sizze bygelyks dat se in die dam gaan swem, wêrmei se yn it daamwetter bedoele. De Súd-Afrikaanske taalkundige S.P.E. Boshoff skreau de betsjuttingsferskowing ta oan it ferskil tusken it wetterrike Nederlân en it drûge Súd-Afrika, alhoewol’t it deiboek fan Jan van Riebeeck, neffens J. du P. Scholtz ek bewiis levere dat de betsjuttingsferskowing al yn de Nederlânske omgongstaal oan de gong wie.Raidt (1991). Side 180

It wurdt pad hat yn it Afrikaanske in rommere betsjutting krigen as yn it Nederlânsk, wêr’t dit allinnich nei in dyk ferwiist dy’t troch fuotstappen fan bisten of minsken makke is. Yn Súd-Afrika is it ek in synonym foar in tarredyk, en al yn de 18e iuw kamen der al wurden as padmaker yn de Kaapske taal foar, wat ferwize soe nei in opsichter dy’t in paad yn stân hâlde moast.Raidt (1991). Side 181Vlei, wat út it wurdt vallei fuortkomt, hat njonken de definysje "delte tusken twa berchrigen", in spesifike Kaapske betsjutting krigen as in "sompige leechte tusken bergen" en in "dúnmar". Yn de 18e en 19e iuw ferwezen reizgers al nei dit taalgebrûk.Dalk, dat in koarte foarm fan dadelik is, hat sels in heule nije betsjutting krigen. Wylst dadelik in bywurd foar tiid is, wurdt dalk yn it Afrikaansk as in bywurd mei modale funksje brûkt en is it in synonym foar "miskien, mooglik". De âldste dokuminten, wêryn it Kaapsk-Nederlânske dalk foarkomt, datearret út de jierren 1787 en 1789. Raidt (1991). Side 182

 Grammatika 
 Persoanlik foarnamwurd 
De persoanlike foarnamwurden binne:
 ek-my (ik-my)
 jy-jou (do-dy)
 hy-hom (hy-him)
 sy-haar (sy-har)
 ons (wy-ûs)
 julle (jim)
 hulle (sy-har)
 Persoanen kinne ek in meartal hawwe, bygelyksn: Japie – Japie-hulle (Japie & co.)

 Tiidwurden 
 Yn it Afrikaansk wurde tiidwurden kwealik ferfoege, yn tsjinstelling ta it Nederlânsk en Frysk. De nammefoarm en de tsjintwurdige tiid hawwe altyd deselde foarm, útsein by de tiidwurden zijn en hebben en by tiidwurden dy't in foarfoegsel hawwe.
 nammefoarm yndikatyf tsjintwurdige tiid Nederlânsk Fryskwees  is  zijn  binnehê  het  hebben  hawweaanneemneem aanaannemen  oannimme

Tiidwurden wurde dêrnjonken net ferfoege nei persoan:
 Afrikaansk  Nederlânsk  Fryskek is  ik ben  ik binjy/u is  jij/u bent  do/jo binnehy/sy/dit is  hij/zij/het is  hy/sy/it isons is  wij zijn  wy binnejulle is  jullie zijn  jim binnehulle is  zij zijn  sy binne

De ûnfolsleine ôfsluten tiid is kwa foarm folslein lyk oan de ûnfolsleine tsjintwurdige tiid. Om it ferskil mei de tsjintwurdige tiid dúdlik te krijen wurdt dizze foarm foarôfgien troch bywurden as toe. De ienige útsûndering hjirop is it tiidwurd zijn:

 Afrikaansk  Nederlânsk  Fryskek was  ik was  ik wie

Yn de literatuer wurdt de folslein tsjintwurdige tiid faak brûkt yn stee fan de ûnfolsleine ôfsluten tiid. It ôfsluten mulwurd hat, lykas yn it Nederlânsk, it foarfoegsel 'ge', of it moat wêze dat der in oar foarfoegsel is:

 Afrikaansk  Nederlânsk  Fryskek het gedrink  ik dronk  ik dronkek het vergeet  ik heb vergeten  ik bin fergjitten

Yn oare gefallen wurdt yn it Afrikaansk lykas yn it Frysk, Nederlânsk en oare talen de folsleine tsjintwurdige tiid brûkt:

 Afrikaansk  Nederlânsk  Fryskek het gedrink  ik heb gedronken  ik ha dronken

 Neehjiting 
 It Afrikaansk brûkt - lykas bygelyks it Frânsk - in tautologyske dûbelde neehjitting, ôfkomstich út Nederlânske en Flaamske dialekten, bygelyks: hy het dit nie gedoen nie. Haadnammen 
 Haadnammen hawwe kwa fleksje allinnich noch iental en meartal. 
 Der is gjin grammatikaal geslacht.

 Eigenskipswurden 
 Eigenskipswurden hawwe lykas yn it Nederlânsk in bûgings-e. De bûging giet faak mei deleezje fan in bylûd, benammen yn ynterfokale posysje: hoog - hoë.

 Utspraak, stavering en foarmen 
 De Nederlânske ij wurdt yn etymologysk oan it Nederlânsk besibbe wurde skreaun mei in y, lykas yn in soad gefallen yn it Frysk. Utsein yn it neifoegsel -lijk, dat wurdt sa: waarskynlik – waarschijnlijk (wierskynlik).
 De Nederlânske ch wurdt yn it Afrikaansk as g stavere.
 De g, v en d falle folslein fuort tusken twa lûden: die hoë boom is hoog. De Nederlânske bylûdkombinaasje -cht en -st wurde yn it Afrikaansk ferienfâldige ta -g en -s: lugpos – luchtpost (loftpost), oos – oost (east). De Nederlânske bylûdkombinaasje -sch is yn it Afrikaansk, lykas yn it Frysk, -sk: waarskynlik – waarschijnlijk.
 De oo en ee binne twalûden.
 De u is (hast) in i-klank, fanwegen de ûntrûning.
 De eu is fanwegen de lege ûntrûning feitlik in al wat rûne ië en docht tinken oan de Afrikaanske twaklank ee: neut – noot (noat) en meul – molen (mûne) harket hast as it Afrikaanske neet – neet (nyt) en meel – meel (moal). By de koarte i hat sterke reduksje plak hân, wêrtroch dizze as in schwa útsprutsen wurdt (lykas de e yn bygelyks keamer): sit, ding en vir kinne Nederlanners en Friezen as sut, dung en veur opfange. 
 Yn it Afrikaansk wurdt gjin ûnderskied makke tusken de klanken au, ou, auw en ouw; dizzen wurde yn it Afrikaansk allegear skreaun as ou en útsprutsen as in schwa + oe: outomaties, oud, blou, vertrou. Afrikaansk  Nederlânsk Frysk  Afrikaansk  Nederlânsk Frysk vir  voor  foar vry  vrij  frij my  mijn  myn lughawe  luchthaven  lofthaven skool  school  skoalle sleg  slecht  min eggenoot  echtgenoot  man saam  samen  mei-inoar/meielkoar aksie  actie  aksje voël  vogel  fûgel asseblief  alsjeblieft  asjebleaft goeienaand  goedenavond  goejûn oop  open  iepen oormôre  overmorgen  oaremoarn braai  braden  briede skoene  schoenen  skuon

 Syntaktyske relaasjes 
De grammatika fan it Afrikaansk hat folle minder fleksje dan it Nederlânsk. Besitsrelaasjes wurde meastentiids útdrukt troch it foarnamwurd se, te fergelykjen mei it Fryske syn:

 Afrikaansk Nederlânsk Frysk die boeke van Gordimer  De boeken van Gordimer = De boeken die Gordimer heeft geschreven  De boeken fan Gordimer die man se hond  De hond van de man (De man zijn/z'n hond)  De man syn hûn die man wat ek gister gesien het se hond  De hond van de man die ik gisteren zag/ De man die ik gisteren zag z'n hond  De hûn fan de man dy't ik juster seach

Grammatikale objekten kinne foarôfgien wurde troch it ferhâldingswurd vir (foar), mar dat is net ferplichte. By tiidwurden dy't mear as ien objekt as argumint hawwe kin vir lykwols allinnich foar it meiwurkend foarwerp pleatst wurde. Hjirtroch ûntsteane sinskonstruksjes dy't yn it Nederlânsk en Frysk net wenst binne:

 Afrikaansk Nederlânsk Frysk Ek sien die man.  Ik zie de man.  Ik sjoch de man. Ek sien vir die man.  Ik zie de man.  Ik sjoch de man. Ek gee die man die boek.  Ik geef de man het boek.  Ik jou de man it boek Ek gee die boek vir die man.  Ik geef de man het boek.  Ik jou de man it boek

 Ynfloeden fan en op oare talen 
It Afrikaanske is yn ‘e rin fan de skiednis troch oare talen beynfloede dan it yn Nederlân sprutsen Nederlânsk. It Maleisks, ferskate Bantûtalen, it Portegeesk, it Frânsk, it Dútsk en it Ingelsk hawwe allegear dúdlike spoaren yn it Afrikaansk efter litten.

 Ynfloeden út it Maleisks 
 Leksikale wurden út it Maleisks binne der in soad. Bygelyks:
 baie (tige)
 piering (pântsje)
 boetie (broerke)

 In opfallende karakteristyk fan it Afrikaansk is de reduplikaasje fan bywurden, tiidwurden en selsstannige namwurden. Ponelis skreaun dat systeem ta oan it Maleisks, wêr reduplikaasje in soad foarkomt.F. Ponelis (1997). Afrikaans. In: M.C. van den Toorn e.a., Geschiedenis van de Nederlandse taal. Amsterdam University Press. Side 632. In pear foarbylden:
 Plek-plek (hjir en dêr)
 Raas-raas (skimpend)
 Klap-klap (hieltyd wer klappe)

 Valkhoff nimt boppedat it fuortfallen fan de –t in bylûdgroepen, lykas yn lug, herfs en naak, as mooglike ynfloed fan it Maleisks.M.F. Valkhoff (1943). De expansie van het Nederlands. Brussel: A. Manteau. Side 63.

 Ynfloeden út it Xhosa 
 Leksikale ynfloed fan it Xhosa bestiet út lienwurden. Bygelyks:
 Kaya (hús)
 Aikona (nee, net, gjin)R.M. Hogg et al (2001). The Cambridge History of the English Language. Cambridge University Press. Side 489.

 Ynfloeden út it Sûlû 
It wurd moetie, "medisyn", is ôflaat fan it Sûlû-wurd umuthi. Fan dit wurd binne ek oare ôfliedingen makke, bygelyks moetieman en moetiewinkel.Rajend Mesthrie. Sien Language in South Africa. Siden 200-206

 Ynfloeden út it Hottentotsk 
 Den Besten (1986) neamd it Hottentotsk as meast wierskynlike boarne foar de dûbele ûntkenning yn it Afrikaansk.H. den Besten (1986), 'Double negation and the Genesis of Afrikaans'. In: P. Muysken & N. Smith, Substrata versus Universals in Creole Genesis'. Amsterdam: John Benjamins:185-230. In oare mooglike boarne is it West-Flaamsk.

 Ynfloeden út it Portegeesk 
 Portegeeske lienwurden binne bygelyks:
 Moveer (fergje); fan mover Novas (Nijs); fan novas Maai/paai (Heit/mem); fan mãe/pai Bredie (fleis); fan bredo Kombers (tekken); fan cobertas Kraal (hok, kou); fan curral Ponelis (1997) neamd it gebrûk fan vir foar in saaklik foarwerpssin as in konstruksje dy’t lyk oan de Portegeeske konstruksje mei a foarme is. F. Ponelis (1997). Afrikaans. In: M.C. van den Toorn e.a., Geschiedenis van de Nederlandse taal. Amsterdam University Press. Side 632-636.

 Ynfloeden út it Frânsk 
De ynfloed fan it Frânsk op it Afrikaansk dat troch de Frânske hugenoaten sprutsen waard yn de 17e iuw dy’t nei Súd-Afrika lutsen liket grutter as dat dizze is. Dit komt trochdat de measte Frânske wurden troch it Nederlânsk yn it Afrikaansk bedarre binne.De taalkundige gevolgen van de komst van Joden en Hugenoten naar Europa (sjoen op 12 oktober 2010) De wichtichste Afrikaanske wurden dy’t fuort út it Frânsk komme binne de nammen fan guon parren; pawee, sermyn en bermotersan.C.J. Coradie, taalgeskiedneis, 1986.

 Ynfloed fan it Afrikaansk op it Súd-Afrikaansk Ingelsk 
It Afrikaansk hat in strange ynfloed hân op it Súd-Afrikaansk Ingelsk. It falt benammen Ingelsktaligen út oare parten fan de wrâld op dat it Ingelske wurd barbecue net brûkt wurdt yn Súd-Afrika. Ynstee dêrfan brûke de Ingelsktalige Afrikanen it Afrikaanske wurd braai, wat ôflaat is fan it Nederlânske wurd “braden”.List fan Afrikaanske slangwurden Ek wurdt yn it Súd-Afrikaansk Ingelsk wurden as howzit (hoe giet it?) en issit (is dat sa?) brûkt. As immen issit? seit is it fatsoenlik om mei ja te antwurdzjen, omdat it Afrikaansk/Nederlânske wurd “ja” it Amerikaansk-Ingelske wurd yeah ferfangt.

It Afrikaanske wurd gooi is ek tige populêr ûnder de jongerein. Sa komme yn it Súd-Afrikaanske Ingelsk sinnen foar dêr't it hast wis fan is dat Ingelsken út oare parten fan de wrâld dy net begripe sille. Bygelyks: That bloke tuned my ma he’s gonna gooi a geelbek on the braai, have a dop and eat some droë wors afterwards (Dy fint sei tsjin ús mem dat hy in “geelbek” op ‘e barbecue docht, in boarrel drinken sil en dêrnei fette woarst iten sil). Der binne in soad fan sokke wurden en útdrukkings.

 Feringelsking 

It Afrikaansk is de meast fersprate en de tred-grutste taal fan Súd-Afrika, mar stiet ûnder swiere druk. It Ingelsk wint gau terrein fan it Afrikaansk by de oerheid, mar ek yn it iepenbier. Faak wurdt it Afrikaansk sjoen as taal fan de Apartheid. It Afrikaansk wurdt troch likernôch seis miljoen minsken as memmetaal sprutsen yn Súd-Afrika; dêrnjonken brûke sa'n 200.000 minsken yn Namybje Afrikaansk as memmetaal. Yn Súd-Afrika sprekke de measte minsken (likegoed blank, swart as kleurling) it Afrikaansk as twadde of tredde taal; dêrtroch komt it tal minsken dat de taal machtich is tusken de 15 en 20 miljoen. Ek wurdt it Afrikaansk praat troch ymmigranten oer de heule wrâld; der libje in soad Afrikanersmienskippen yn Kanada, Austraalje, Nij-Seelân, de Feriene Steaten en Ingelân. Sa wenje der yn Londen 100.000 Afrikaansktaligen en yn Fankoever en Toronto 40.000.Biltongmakers.com, sjoen op 12 oktober 2010

Nei de ein fan de Twadde Frijheidskriich is in grut part fan Súd-Afrika ferstedelikt. De Witwatersrand wie in plak dêr't in soad minsken hinne lutsen. Yn dit gebiet waard it meast Ingelsk sprutsen, dêr't in soad Afrikaners troch feringelsk binne.

Yn de tweintiger jierren fan de 20e iuw waard de earste Afrikaanske hegeskoalle stifte en waarden de Afrikaners oanmoedige om harren memmetaal te brûken. Sa waard besocht de feringelsking tsjin te gean. Op it earst wie dit ek in grut súkes en waard der sels begûn mei it weren fan Anglisismes út it Afrikaansk, mar sûnt de jierren '90 fan de 20e iuw is it tij wer keard yn it foardiel fan it Ingelsk.

De measte universiteiten skeakelen nei it Apartheidsrezjym oer nei Ingelsk as ûnderwiistaal. Ek waarden ferskate nammen fan plakken en provinsjes feroare yn Bantûtalige; de Noordelike Provinsie waard Limpopo, Oos-Transvaal waard Mpumalanga en de haadstêd fan de Noordelike Provinsie, Pietersburg, waard Polokwane. It 2000 hat de nije gemeente dêr't de haadstêd Pretoria yn leit, de namme krigen fan Tshwane.

Ingelsk hat hjoed de dei in soad ynfloed op it Afrikaansk. De Afrikaanske wurdskat en sinsbou hawwe swier te lijen fan de Ingelske ynfloed. In soad Afrikaanske âlden stjoere harren bern hjoed de dei nei in Ingelsktalige skoalle. Ek wurdt der troch Afrikaanske âlden noch wol Afrikaansk mei elkoar sprutsen, mar mei harren bern kommunisearje hja yn it Ingelsk.

 Erkenning 

It Afrikaansk is ien fan de alve offisjele talen fan Súd-Afrika, dy't de Uny fan Súd-Afrika op 8 maaie 1925 erkend hat as offisjele taal, njonken it Nederlânsk. Wat de amtlike status oanbelanget is it dêrmei de tred-jongste Germaanske taal fan de wrâld, allinnich it Faeröersk (amtlik erkend yn 1948) en it Lúksemboarchsk (erkend yn 1984) binne jongere Germaanske talen.

Alhoewol’t it Afrikaansk de meast sprutsen taal fan Namybje is, is it Ingelsk yn dat lân de ienichste offisjele taal. Dit is dien om foar te kommen dat Dútsktaligen harren eftersteld fiele soenen, soe it it Afrikaansk as offisjele taal yndield wurde, en oarsom. It Afrikaansk is al in erkende streektaal yn Namybje.

It Genootskap van Regte Afrikaners waard yn 1875 stifte en soarge foar it ferheffen fan it Afrikaansk as de kultuertaal dy’t letter in offisjele taal fan Súd-Afrika wurde soe. Dit wie it begjin fan de Afrikaanske Taalbeweging. Hoewol’t der earst lytsachtsjend reagearre waard op dy besykings fan in “Hottentot-taal sûnder grammatika”, hat de Afrikaanske Taalbeweging lang om let dochs súkses hân. Soartgelikense inisjativen foar it befoarderjen fan de lokale taalfariëteit binne naam yn de Feriene Steaten, Brazylje, Québec en Noarwegen, mar al dy besyksels binne mislearre.

It Afrikaansk waard troch de Uny fan Súd-Afrika yn 1925 erkend as offisjele taal njonken it Nederlânsk. Yn 1961 wienen it Ingelsk en it Afrikaansk de offisjele talen fan it lân, mar it Nederlânsk en it Afrikaansk waarden ek dizze kear wer sjoen as synonimen. Yn 1983 is dit rjocht lutsen en waard it Nederlânsk út de grûnwet fan it lân helle, der't rjocht mei dien waard oan de skieding fan it Nederlânsk en Afrikaansk yn 1925.

De Nederlânske Taaluny ûnderhâld spesjale bannen mei Súd-Afrika, mar de saak leit polityk tige gefoelich.Moet de Nederlandse Taalunie het Afrikaans ondersteunen? (sjoen op 12 oktober 2010) Oan de universiteiten fan Gent, Keulen, Wenen en Göttingen wurdt Afrikaansk as byfak jûn binnen de stúdzje fan de Neerlandistyk.

 Nasjonalisme 
Oanhingers fan de mei it nasjonaal-sosjalisme sympatisearjende minister Daniël François Malan besochten lykwols om in gruttere kyl te driuwen tusken it Afrikaansk fan de blanke Súd-Afrikaanske befolking en it Nederlânsk.J.J. le Roux (1921). Handleiding in het Afrikaans voor Nederlanders. Amsterdam: S.L. van Looy. Side 4. As gefolch fan it belied fan Malan waarden úteinlik in soad Súd-Afrikaanske kleurlingen út “blanke” doarpen ferdreaun, wat laat ta in imago fan it Afrikaansk as nasjonalistyske taal en taal fan de apartheid by de net-blanke befolking fan Súd-Afrika.Ponelis, F.A. (1992). Standaardafrikaans in oorgang. V.N. Webb (red.), Afrikaans ná Apartheid. Pretoria. J.L. van Schaik. Siden 69-90Scholtz, J. du P. (1980). Wording en Ontwikkeling van Afrikaans. Kaapstad: Tafelberg uitgewers. Side 9

 Taalmonuminten 
It Nederlânsk taalmonumint yn Burgersdorp is stifte yn 1893, as neitins oan de erkenning fan it Nederlânsk as offisjele taal yn de Kaapkoloanje yn 1882. It Afrikaanske Taalmonument stiet yn Paarl, West-Kaap, Súd-Afrika. Dy monuminten binne as ienige monuminten op de wrâld oan in taal wijd. It Afrikaanske taalmonumint is boud op in heuvel en hat útsjoch op it Ynstitút foar Leararenoplieding yn Paarl. It monumint wie ree yn 1975, en betinkt it heale iuwsfeest fan de erkenning fan it Afrikaansk as selsstannige kultuertaal.

 Foarbylden 
 Foarbyldsinnen 
 Afrikaansk YFA  Nederlânsk  FryskHallo! Hoe gaan dit?  [ɦaləu ɦu xaˑn dət]  Hallo! Hoe gaat het?  Hoi. Hoe giet it?Baie goed, dankie.  [bajə xuˑt danki]  Heel goed, dank je.  Tige goed, tanke.Praat jy Afrikaans?  [prɑˑt jəi afrikɑ̃ˑs]  Spreek je Afrikaans?  Praatst do Afrikaansk?Praat jy Engels?  [prɑˑt jəi ɛŋəls]  Spreek je Engels?  Praatst do Ingelsk?Ja.    Ja.  Ja.Nee.    Nee.  Nee.'n Bietjie.  [ə biki]  Een beetje.  In bytsje.Wat is jou naam?  [vat əs jəu nɑˑm]  Wat is jouw naam?  Hoe heet je?  Wat is dyn namme?Die kinders praat Afrikaans.  [di kənərs prɑˑt afrikɑˑns]  De kinderen praten Afrikaans.  De bern prate Afrikaansk.Ek is lief vir jou.  [ək əs lif fəɾ jo]  Ik heb je lief.  Ik hou van jou.  Ik ha dy leaf.

 Us Heit 
 Us Heit Onze Vader (Tradisjonele Nederlânske ferzje) Ons Vader (ferzje yn it hjoeddeiske Afrikaansk) Us Heit dy't yn de himelen is. Jins namme wurde hillige.
Jins keninkryk komme.
Jins wollen barre allyk yn 'e himel sa ek op ierde.
Jou ús hjoed ús deistich brea.
En ferjou ús ús skulden, allyk ek wy ferjouwe ús skuldners.
En lied ús net yn fersiking, mar ferlos ús fan 'e kweade.Onze Vader die in de hemel zijt, uw naam worde geheiligd.
Uw rijk kome.
Uw wil geschiede op de aarde zoals in de hemel.
Geef ons heden ons dagelijks brood.
En vergeef ons onze schuld, zoals ook wij aan anderen hun schuld vergeven.
En leid ons niet in bekoring, maar verlos ons van het kwade. Ons Vader in die hemel, laat u Naam geheilig word.
Laat u Koninkryk kom.
Laat u wil geskied.
Soos in die hemel, net so ook op die aarde.
Gee ons vandag ons daaglikse brood en vergewe ons skulde, net soos ons ook óns skuldenaars vergewe.
En lei ons nie in versoeking nie, maar verlos ons van die bose.

 Spellingswize 
Yn it ferline binne der ferskate spellingsfoarmen foar it Afrikaansk brûkt, bygelyks de Patriotspelling fan it Genootskap van Regte Afrikaners (RGA) en de getoelies fan de Moslimmienskip. Sûnt 1914 is de Taalkommissie fan de Suid-Afrikaanse Akademy vir Wetenskap en Kuns ferantwurdlik foar de normearring fan it Afrikaansk. De spellingsrigels fan de Taalkommisje wurdt publisearre yn de Afrikaanse woordelys en spelreëls.

De reden foar it ynfieren fan in Afrikaanske spelling hat al krityk hân. Der waard beweard dat yn Afrikaansk it skrift de sprutsen taal folge moat – ons skryf soos ons praat (wy skriuwe sa't wy prate). Mar de Afrikaanske spelling is net ynfierd om de sprektaal te folgen. Afrikaanske en Nederlânske wurden wurde ommers op deselde manear útsprutsen, bygelyks: richting – rigting, provincie – provinsie, nationaal – nasionaal, vrouw – vrou. Dochs hat de Taalkommisje besletten de spelling te feroarjen.

De reden foar it ynfieren fan de Afrikaanske spelling hat west om de twa talen fan elkoar te skiede. It skrift dat feroare waard moast de skieding sjen litte.

 Wurdboek fan de Afrikaanske Taal 
It Woordeboek van die Afrikaanse Taal, algemien bekend as de WAT, is it grutste ferklearjende Afrikaanske wurdboek. Dit ferklearjende wurdboek besiket it Afrikaanske yn syn wiidste foarm te beskriuwe. Afrikaansk is yn al syn ferskiningsfoarmen, nammentlik standerttaal, streektaal, selskipstaal en de ferskate Afrikaanske dialekten, yn it wurdboek opnaam. Op it stuit binne der trettjin dielen útkaam. It sechtjinde part, dy’t in part fan de letter S'' hat, is yn 2021 útbrocht. It is ek op it ynternet en op kompakt skiif beskikber.

 Keppelings om utens 
  Afrikaans.nu, Afrikaans hoort by Nederlands
  Ethnologue.com, Ethnologue oer it Afrikaansk
  De Roepstem, An introduction to Afrikaans
  Afrikaanse Taal en Kultuurvereniging


Kategory:Afrikaners
Kategory:Nederfrankyske talen
Kategory:Westgermaanske talen
Kategory:Taal yn Súd-Afrika
Kategory:Taal yn Botswana
Kategory:Taal yn Lesoto
Kategory:Taal yn Namybje
Kategory:Taal yn Simbabwe