Taalfamylje

In taalfamylje is in kloft talen dy't mei-inoar besibbe binne om't se ûntstien binne út in mienskiplike foarâlderlike oertaal, dy't oantsjut wurdt mei it foarheaksel "proto-" (dus de oertaal fan 'e Keltyske talen is bgl. it Proto-Keltysk). De term "famylje" yn it wurd "taalfamylje" ferwiist nei it stambeammodel fan taaloarsprong yn 'e histoaryske taalkunde, dat gebrûk makket fan in metafoar wêrby't talen ferlike wurde mei minsken yn in biologyske famyljestambeam, of oars mei biste- of plantesoarten yn in taksonomyske stambeam dy't de evolúsjonêre skiednis fan dy soarten oanjout. By it tapassen fan sa'n systeem op talen ûntbrekt fansels de komponint fan biologyske ôfstamming, en taalbesibskip stiet dan ek folslein los fan 'e al of net besteande biologyske of rasiale sibskip tusken de sprekkers fan 'e oangeande talen.

Taalbesibskip
Op grûn fan 'e ferlykjende taalkunde wurdt útmakke oft in beskate taal al of net diel útmakket fan in taalfamylje. Talen dy't binnen in taalfamylje op deselde hichte steane, wurde sustertalen neamd; de taal dêr't sokke talen út fuortkomme, hjit dan de memmetaal, dy't sels ek wer sustertalen hawwe kin, ensfh. It bewiis foar taalkundige sibskip leit yn waarnimbere mienskiplike skaaimerken dy't net feroarsake wurde troch kontakt mei buortalen of it oernimmen fan lienwurden.

Besibbe talen beskikke oer oerbliuwsels fan 'e mienskiplike oertaal dy't net ferklearre wurde kinne troch ûntliening of oare foarmen fan taalkontakt. Fierders kin oantoand wurde by hokker tûke fan in taalfamylje oft in taal heart troch mienskiplike ynnovaasjes dy't net foarkomme yn 'e oertaal of yn talen dy't ta oare tûken fan deselde taalfamylje hearre. Om in foarbyld te jaan: de Germaanske talen, dêr't it Frysk ta heart, binne "Germaansk" om't se fokabulêre en grammatikale skaaimerken gemien hawwe dy't net foarkamen yn 'e Proto-Yndo-Jeropeeske oertaal en dy't likemin foarkomme yn 'e oare tûken fan 'e Yndo-Jeropeeske talen, mar wêrfan't ynstee oannommen wurdt dat se har ûntjûn hawwe yn it Proto-Germaansk, de oertaal fan alle Germaanske talen.

Hjoed de dei binne der 5.000 oant 8.000 libbene talen op 'e wrâld (ôfhinklik fan wêr't men de grins lûkt tusken taal en dialekt). Dêrnjonken binne der noch hûnderten, miskien wol tûzenen útstoarne talen. As men derfan útgiet dat de minske as soarte op ien plak ûntstien is, moatte al dy talen logyskerwize weromgean op ien oarspronklike oertaal. Mar talen binne libbene dingen, dy't oanhâldend oan it feroarjen binne, en yn it ferline nei alle gedachten noch folle mear as no, mei't it ferskynsel skreaune taal as in rem op dy feroaring wurket.

Sadwaande is it faak tige dreech om noch oerienkomsten tusken talen te finen dy't hiel, hiel yn 'e fierte mooglik mei-inoar besibbe binne. Yn it ferline waarden sadwaande de Keltyske talen earst net ta de Yndo-Jeropeeske talen rekkene, oant der dochs besibskip ûntdutsen waard. Tsjintwurdich is de taalkunde op it mêd fan it gearstallen fan taalfamyljes hast safier kommen as dat mooglik is, en bejouwe taalwittenskippers har hieltyd faker op it tinne iis fan teoretyske taalbesibskip.

Yndieling fan talen yn taalfamyljes
Supertaalfamyljes
Ien fan 'e meast foaroansteande en ek ien fan 'e kontroversjeelste taalkundigen fan 'e tweintichste iuw wie de Amerikaan Joseph Greenberg, dy't oerienkomsten seach op plakken dêr't oaren dy net seagen. Ek oare taalkundigen, lykas Edward Sapir, hawwe de lêste iuw op dy manear oan 'e gong west. Dêrmei is in ramtwurk fan supertaalfamyljes skepen dat yn grutte linen in universele yndieling fan talen werjout, ek al is it net algemien akseptearre of hielendal sekuer. Hjirûnder in oersjoch, op folchoarder fan sprekkersoantal.

 taalfamylje tal talen tal sprekkers foarbylden fan talen de Yndo-Jeropeeske talen ±440 talen  ± 3 miljard spr.Ingelsk, Frânsk, Spaansk, Portegeesk, Russysk, Dútsk, Italjaansk, Nederlânsk, Frysk, Gryksk, Armeensk, Perzysk, Koerdysk, Pataansk, Hindy, Pûndjaby, Oerdû, Maratysk, Bingaleesk, Singaleesk, Nepaleesk, Latyn †, Hettitysk †, mooglik Filistynsk † de Sino-Tibetaanske talen ±400 talen  1,3 miljard spr.Mandarynsk, Kantoneesk, Birmeesk, Tibetaansk de Niger-Kongoleeske talen (foarhinne de Niger-Kordofaanske talen) >1.500 talen 600 miljoen spr.Swahily, Jorûba (Yoruba), Ibo, Fûlany, Kikûjû (Kikiyu), Sjona (Shona), Sûlû (Zulu), Kosa (Xhosa)  de Austronezyske talen <1.300 talen  390 miljoen spr.Yndonezysk, Maleisk, Javaansk, Filipynsk, Sebûaansk, Balineesk, Malagassysk, Maoary (Maori), Hawajaansk de Afro-Aziatyske talen ±300 talen  >350 miljoen spr. Arabysk, Hebriuwsk, Amhaarsk, Somalysk, Malteesk, Berbertalen, Egyptysk †, Akkadysk † de Altayske talen 66 talen ±350 miljoen Turksk, Azerbeidzjaansk, Kazachsk, Turkmeensk, Kirgizysk, Oezbeeksk, Oeigoersk, Mongoalsk, Jakoetysk, Ewinkysk de Dravidyske talen 73 talen  ±225 miljoen spr.Tamylsk, Telûgû, Kanareesk, Malayalam de Japanske talen 7 talen  127 miljoen spr. Japansk, Okinawaansk de Tai-Kadai-talen ±95 talen 100 miljoen spr.Taisk, Laotiaansk, Sjan (Shan), Sjûang (Zhuang) de Austro-Aziatyske talen ±170 talen 80 miljoen spr.Fjetnameesk, Kmer (Khmer), Mon de Koreaanske talen 2 talen  77 miljoen spr.Koreaansk, Djedjûaansk de Nilo-Saharaanske talen ±205 talen  50 miljoen spr. Lûo (Luo), Songhai, Dinka, Kanoery (Kanuri), Masaï (Maasai) de Ameryndyske talen ±1.000 talen ±26 miljoen spr.Ketsjûa (Quechua), Aymara, Azteeksk, Sjeroky (Cherokee), Sjajinsk (Cheyenne), Sû (Sioux), Odjibwe (Ojibwe), Kry (Cree) de Oeralysk-Jûkagierske talen 41 talen 25 miljoen spr.Finsk, Estysk, Hongaarsk, Oedmoertysk, Mary, Komy de Yndo-Pasifyske talen ±1.100 talen  ±10 miljoen spr.Westlik Dary, Ekary, Enga, Hûly (Huli), Melpa, Eastlik Torresstrjitte-eilânsk de Hmong-Miën-talen 17 talen  8,3 miljoen spr.Hmong-talen, Miën-talen de Noardkaukazyske talen 38 talen 5,9 miljoen spr.Tsjetsjeensk, Sirkassysk, Abgazysk, Yngûsjetysk, Avaarsk de Súdkaukazyske talen 4 of 5 talen  5,2 miljoen spr.Georgysk, Mingrelysk de Koisan-talen 20-40 talen ±300.000 spr.Sandawe, Nama, Hadza, Taa de Dené-Jenisejaanske talen 52 talen  ±205.000 spr. Navaho, Apache-talen, Tlingit, Haida, Sarsy (Sarcee), Kettysk de Eskimo-Aleoetyske talen ±13 talen  ±120.000 spr.Grienlânsk, Inûktitût (Inuktitut), Inûvialûktûn (Inuvialuktun), Inûpiat (Iñupiat), Middenalaskaansk Jûpik (Central Alaskan Yup'ik), Aleoetysk de Australyske talen ±230 talen  52.000 spr. Tiwy, Warlpiry, Mabûjak (Mabuyag), Westwoastynsk (Western Desert) de Tsjûkotko-Kamtsjatkaanske talen 5 talen  8.000 spr.Tsjûktsjysk, Korjaaksk de Tyrreenske talen 3-7 talen  útstoarnEtruskysk †, Retysk †, Lemnioatysk † de Hoerritysk-Oerarteeske talen 2-3 talen  útstoarnHoerritysk †, Oerarteesk †, mooglik Kassitysk †

Sekuerdere yndieling
Hjirûnder in list fan alle taalfamyljes (d.w.s., allinne de grutste ferbannen werjûn). 

 de Afro-Aziatyske talen
 de Altayske talen (noch altyd net hielendal algemien akseptearre)
 de Mongoalske talen
 de Tûngûzysk-Mantsjoeske talen
 de Turkske talen
 de Ameryndyske talen (fierre fan algemien akseptearre)
 de Almosaansk-Kerresûaanske talen (net algemien akseptearre)
 de Kerresûaanske talen (net algemien akseptearre)
 de Kerresaanske talen
 de Makro-Sûaanske talen (net algemien akseptearre)
 de Irokeeske talen
 de Keddoaanske talen
 de Sûaanske talen
 de Almosaanske talen (net algemien akseptearre)
 de Makro-Algonkwynske talen (net algemien akseptearre)
 de Algyske talen
 de Jûkyske talen
 de Muskogeeske talen
 de Mosaanske talen (net algemien akseptearre)
 de Salisjaanske talen
 de Tsimakûaanske talen
 de Wakasjaanske talen
 de Andeaansk-Ekwatoriale talen (net algemien akseptearre)
 de Andeaanske talen (net algemien akseptearre)
 de Alakalûfaanske talen
 de Araukaanske talen (of mooglik yn 'e Makro-Penûtiaanske taalfamylje)
 de Esmerelda-Jaroero-talen
 de Hibito-Tsjoloanske talen
 de Hivaroaanske talen
 de Katakoaanske talen
 de Ketsjûmaraanske talen (net algemien akseptearre)
 de Aymaraanske talen
 de Ketsjûaanske talen
 de Makro-Arawakaanske talen (net algemien akseptearre)
 de Arauaanske talen
 de Arawakaanske talen
 de Katembry-Harûmaanske talen
 de Otomakoaanske talen
 de Tinigûaanske talen
 de Tsjapakoeraanske talen
 de Urû-Tsjipayaanske talen
 de Patagoanyske talen (ek wol de Chon-talen neamd)
 de Salivaanske talen
 de Samûkoaanske talen
 de Saparoaanske talen
 de Timoteaanske talen
 de Tsjahûapaanske talen
 de Tûpiaanske talen
 de Ekwatoriale talen (net algemien akseptearre)
 de Makro-Tûkanoaanske talen (net algemien akseptearre)
 de Arûtany-Sape-talen
 de Katûkinaanske talen
 de Nambikwaraanske talen
 de Pûinaafske talen
 de Tekiraka-Kanitsjaanske talen
 de Tûkanoaanske talen
 de Tsjiptsjaansk-Paézaanske talen (net algemien akseptearre)
 de Janomamyske talen
 de Lenkaanske talen
 de Misûmalpaanske talen
 de Paézaanske talen (net algemien akseptearre)
 de Barbakoaanske talen
 de Hiraharaanske talen
 de Kokonûkaanske talen
 de Moeraanske talen
 de Tsjimûaanske talen
 de Tsjoko-talen
 de Sjinkaanske talen (ek wol stavere as Xinca-talen)
 de Tsjiptsjaanske talen
 de Azteeksk-Tanoaanske talen (net algemien akseptearre)
 de Jûto-Azteekske talen
 de Sapotekaanske talen
 de Oto-Mangeaanske talen
 de Popolokaanske talen
 de Tanoaanske talen
 de Hody-talen
 de Hokaansk-Koähûyltekaanske talen (net algemien akseptearre)
 de Hokaanske talen
 de Koähûyltekaanske talen
 de Sjûmassyske talen
 de Tolûpaanske talen (ek wol stavere as Jicaque- of Xicaque-talen)
 de Makro-Penûtiaanske talen (net algemien akseptearre)
 de Araukaanske talen (of mooglik yn 'e Andeaansk-Ekwatoriale taalfamylje)
 de Mayaanske talen
 de Maidûaanske talen
 de Mys-Sok-talen (ek wol stavere as Mixe-Zoque-talen)
 de Penûtiaanske talen
 de Sahaptynske talen
 de Totonaakske talen
 de Wintûaanske talen
 de Nadahûp-talen
 de Sjê-Pano-Karibyske talen (net algemien akseptearre)
 de Makro-Karibyske talen (net algemien akseptearre)
 de Karibyske talen
 de Peba-Jagûaanske talen
 de Witotoaanske talen
 de Makro-Panoaanske talen (net algemien akseptearre)
 de Lûle-Wilela-talen
 de Maskoiaanske talen
 de Matako-Gûaiakoerû-talen (net algemien akseptearre)
 de Gûaiakoerû-talen
 de Matakoaanske talen
 de Mosetenaanske talen
 de Pano-Takanaanske talen
 de Tsjarrûaanske talen
 de Makro-Sjê-talen (net algemien akseptearre)
 de Borôro-talen
 de Jabûtiaanske talen
 de Kamakaanske talen
 de Kariry-talen
 de Krenakaanske talen
 de Masjakalaanske talen
 de Poeriaanske talen
 de Sjê-talen
 de Australyske talen (net algemien akseptearre)
 de Arnhimlânske talen (net algemien akseptearre; hjir soene ek twa isolearre talen ta hearre)
 de Burraraanske talen
 de Giimbiyu-talen
 de Iwaidjaanske talen
 de Bunaba-talen
 de Daly-talen
 de Djeragaanske talen
 de Gunwinyguaanske talen 
 de Limilngaanske talen
 de Mirndy-talen
 de Nyulnyulaanske talen
 de Pama-Nyungaanske talen
 de Wororaanske talen
 de Austro-Aziatyske talen
 de Austronezyske talen
 de Dené-Jenisejaanske talen (hurd ûnderweis nei algemiene akseptaasje)
 de Jenisejaanske talen
 de Na-Dené-talen
 de Dravidyske talen
 de Eskimo-Aleoetyske talen
 de Hoerritysk-Oerarteeske talen † (mooglik besibbe oan 'e Noardeastkaukazyske talen)
 de Hmong-Miën-talen
 de Yndo-Jeropeeske talen
 de Yndo-Pasifyske talen (net algemien akseptearre)
 de Andamaanske talen
 de Papoeaaske talen (net algemien akseptearre)
 de Baining-talen
 de Eastfûgelkop-Sentany-talen
 de Eastpapoeaaske talen (ek wol Middensalomoneilânsk talen neamd)
 de East-Trans-Fly-talen
 de Fas-talen
 de Gielfinkbaaitalen
 de Yele-Westnijbrittanyske talen
 de Yuat-talen
 de Kwomtary-talen
 de Lofts-May-talen
 de Mairasy-talen
 de Marreflaktetalen
 de Nimboran-talen
 de Noardbougainvylske talen
 de Papoeaaske Grinstalen
 de Piawy-talen
 de Ramû-Nedersepik-talen
 de Senagy-talen
 de Sepik-talen
 de Sko-talen
 de Súdbougainvylske talen
 de Tor-Kwerba-talen
 de Torricelli-talen
 de Trans-Fly-Bulaka-talen
 de Transnijguineeske talen
 de Westpapoeaaske talen
 de Tasmaanske talen †
 de Japanske talen (mooglik ûnderdiel fan 'e Altayske talen)
 de Kaukazyske talen (net algemien akseptearre)
 de Noardkaukazyske talen (net algemien akseptearre)
 de Noardeastkaukazyske talen (ek wol Kaspyske talen neamd)
 de Noardwestkaukazyske talen (ek wol Pontyske talen neamd)
 de Súdkaukazyske talen (ek wol de Kartvelyske talen neamd)
 de Koisan-talen (lange tiid as taalfamylje beskôge, mar koartby wjerlein en no net mear akseptearre)
 de Kcha-talen
 de Koe-talen
 de Tû-talen
 de Koreaanske talen (mooglik ûnderdiel fan 'e Altayske talen)
 de Mande-talen (mooglik ûnderdiel fan 'e Niger-Kongoleeske talen)
 de Niger-Kongoleeske talen (foarhinne Niger-Kordofaanske talen)
 de Nilo-Saharaanske talen (noch altyd net hielendal algemien akseptearre)
 de Foer-talen
 de Kadû-talen
 de Komaanske talen 
 de Mabaanske talen
 de Saharaanske talen
 de Songhaiske talen
 de Tsjary-Nyl-talen
 de Oeralysk-Jûkagierske talen (net algemien akseptearre)
 de Jûkagierske talen
 de Oeralyske talen
 de Ongyske talen (ek wol Súdandamaanske talen neamd; mooglik ûnderdiel fan 'e Austronezyske talen)
 de Siangyske talen (mooglik ûnderdiel fan 'e Austronezyske talen)
 de Sino-Tibetaanske talen
 de Tai-Kadai-talen (mooglik ûnderdiel fan 'e Austronezyske talen)
 de Tyrreenske talen †
 de Tsjûkotko-Kamtsjatkaanske talen (ek wol Luorawetlaanske talen neamd)
 de Ubangyske talen (mooglik ûnderdiel fan 'e Niger-Kongoleeske talen)

Isolearre talen

Njonken de taalfamyljes binne der dan noch de isolearre talen. Dat binne talen wêrfan't (oant no ta) gjin besibskip mei oare talen oantoand is. De bekendste isolearre taal, en de iennichste yn Jeropa, is it Baskysk, mar ek it Ainû fan noardlik Japan is der ien, krekt as it Taraskysk fan Meksiko en it Boerûsjasky út 'e Pakistaanske Himalaya. Ek ferskate útstoarne, mar goed dokumintearre talen út 'e Aldheid fan it Midden-Easten wurde as isolearre beskôge: it Elamitysk, it Sûmearysk en it Hattysk. Yn totaal binne der sa'n 74 isolearre talen; dêrby wurdt lykwols gjin rekken holden mei de boppesteande, net algemien akseptearre taalfamyljes, dêr't behalven lytsere taalkloften ek in flink tal talen yn opnommen binne dy't oars as isolearre beskôge wurde. De isolearre talen binne sa oer de wrâld ferdield: yn Midden- en Súd-Amearika 28; op Nij-Guineä 15; yn Noard-Amearika 14; yn Aazje 8; yn Austraalje 5; yn Afrika 3; en yn Jeropa 1.

Net-klassifisearre talen
In oar soarte fan talen dat net ta taalfamyljes heart, wurdt foarme troch de net-klassifisearre talen. Dat binne talen dy't men, sa't de namme al seit, (noch) net ûnderbringe kinnen hat yn in taalfamylje. Fan sokke talen binne der op 'e hiele wrâld sa'n 47. De reden foar dit brekme oan yndieling is yn 'e regel dat se útstoarn binne sûnder genôch skreaun materiaal nei te litten dat klassifikaasje mooglik makket. Dat is bgl. it gefal mei it Ibearysk, dat yn 'e pre-Romeinske tiid op it Ibearysk Skiereilân sprutsen waard, en mei it Piktysk, dat oant yn 'e Midsiuwen yn Skotlân sprutsen waard. Foar it Ibearysk tinkt men oan in relaasje mei de Berbertalen fan Noard-Afrika, en oangeande it Piktysk liket in Keltyske oarsprong foar de hân te lizzen, mar soks falt net te bewizen mei de ynformaasje dy't op it stuit beskikber is.

In oare reden dat in taal noch net klassifisearre is, kin wêze om't der gjin kontakt mei de sprekkers bestiet. Dat is bgl. sa yn it gefal fan it Sentineleesk, de taal dy't sprutsen wurdt troch de lânseigen stamme op it eilantsje Sentinel, dat diel útmakket fan 'e Andamanen, in Yndiaaske arsjipel yn 'e Golf fan Bingalen. Mei dy stamme is troch de Westerske wrâld noch altyd gjin kontakt lein, en it regear fan Yndia hat it eilantsje útroppen ta in reservaat, dêr't net ien komme mei.

Mingtalen en kreoalske talen
Ta einbeslút binne der dan noch de mingtalen en de kreoalske talen, dy't har ek min yndiele litte yn taalfamyljes. De reden dêrfoar is dat sokke talen ûntstien binne troch ûnderskate grûntalen (dy't faak fan hiel ferskillende taalfamyljes binne) trochinoar te mjuksjen. De likenissen dy't sokke talen mei de grûntalen fertoane, berêst dus net op besibskip, mar op ûntliening. Sadwaande wurde mingtalen en kreoalske talen ornaris yn har eigen kategoryen pleatst, dy't los steane fan taalkundige taalfamyljes.


Kategory:Taalkunde