Noardwestgermaanske talen

De Noardwestgermaanske talen foarmje in lytse taalgroep dy't heart ta de Westgermaanske talen. Dizze taalkloft stiet ek wol bekend as de Ingveoanske talen, de Anglo-Fryske talen, de Ingelsk-Fryske talen of de Noardseegermaanske talen. De Noardwestgermaanske talen wurde wrâldwiid troch likernôch 325 miljoen minsken as memmetaal sprutsen. Fierwei de wichtichste taal út dizze groep is it Ingelsk. Fierders meitsje ek it Skotsk, Frysk, Noardfrysk en Sealterfrysk der diel fan út, krektlyk as it útstoarne Yola en Fingaalsk. Guon taalkundigen rekkenje fierders it Anglo-Romany, in taal fan wenweinbewenners yn Ingelân, der ek ta.

 Underferdieling 
De Noardwestgermaanske talen wurde ûnderferdield yn twa groepen:

 de Noardwestgermaanske talen
 de Angelsaksyske talen (of Ingelske talen)
 Ingelsk, Skotsk, Yola †, Fingaalsk †, mooglik Anglo-Romany
 de Fryske talen 
 Westerlauwersk Frysk, Noardfrysk, Eastfrysk (wêrby't fan dy lêste taal inkeld it Sealterfrysk noch oer is)
Der is in tindins yn 'e taalkunde om 'e Nedersaksyske talen, dy't yn it ferline altyd by de Súdwestgermaanske taalkloft yndield waarden, as in trêde subgroep oan 'e Noardwestgermaanske talen ta te heakjen. Dêroer bestiet lykwols gjin oerienstimming.

 Skiednis 
De Westgermaanske talen ûntstiene by it útinoarfallen fan 'e taalienheid fan 'e Noard- en Westgermaanske folken, wat mooglik pas yn 'e fyfde iuw plakfûn. It wurdt ûntwierskynlik achte dat der in  Westgermaanske ienheidstaal bestien hat, en ien inkele Noardwestgermaanske taal hat nei alle gedachten likemin bestien.

Tsjin it begjin fan 'e skriftlike oerlevering fan 'e Westgermaanske talen, yn 'e rin fan 'e achtste iuw, hiene har yn elts gefal de ûnderskate Noardwestgermaanske talen al ûntwikkele. Dêrfan is it Aldingelsk oerlevere fan it begjin fan 'e achtste iuw ôf en it Aldfrysk fan 'e trettjinde iuw ôf (útsein in fragmintaryske psalmoersetting út 'e tolfde iuw).

 Ingveonismen 
De ferskillen tusken de Noardwest- en Súdwestgermaanske talen lizze foar in grut part oan in stikmannich saneamd ingveonismen, taalkundige fernijings dy't har oer it algemien pas yn 'e twadde helte fan it earste milennium yn 'e Noardwestgermaanske talen foardiene. Ek yn 'e Nederfrankysk-Nedersaksyske subgroep fan 'e Súdwestgermaanske talen hawwe dy fernijings har foar in part oppenearre, mar yn 'e Heechdútske talen alhiel net.

De wichtichste ingveonismen binne:
 Ienheidsmeartal fan tiidwurden (it net mear foarkommen fan ferskillende ferbûgings fan 'e meartalfoarmen fan tiidwurden). Dit ferskynsel hat feroarsake dat men yn it Frysk seit fan "wy hawwe", "jimme hawwe" en "sy hawwe", wylst it Dútsk noch de âlde foarmen hat wir haben, ihr habt en sie haben. 
 It ferlies fan in aparte foarm foar it weromwurkjend foarnamwurd. Dêrtroch seit men yn it Frysk fan "hy wosk him", wêrby't "him" dus de funksje fan weromwurkjend foarnamwurd ferfollet, wylst men dêr yn it Dútsk in aparte foarm foar hat dy't nearne oars foar brûkt wurdt: er wiesch sich. (Ynteressant is yn dit ferbân dat it Nederlânsk dy foarm ek kwytrekke wie, mar him neitiid wer út it Dútsk weromliend hat. Dat kin men sjen oan Hollânske dialekten wêryn't de Standertnederlânske foarm zich noch altyd ûntbrekt, en wêryn't men sizze soe fan hij waste z'n eige.)
 Nasaalútfal: de útfal fan in nasale klank foar beskate plof- en wriuwklanken. Troch dit ferskynsel binne bgl. de n's ferdwûn út Fryske wurden as "fiif", "sêft", "ús" en "goes", wylst it Dútsk dêrfoar de (oarspronkliker) foarmen fünf, sanft, uns en Gans oanholden hat. Hjirby nimt it Nederlânsk in tuskenposysje yn, mei't dat dy n yn vijf en zacht kwytrekke is, mar him yn ons en gans beholden hat.
 Assibilaasje: klankferskowing fan 'e [k] (k fan "kat") en de [ɡ] (g fan "goed") of [ɣ] (g fan "drage") yn posysjes foarôfgeande oan beskate lûden ta [ʧ] (tsj fan "tsjûk") en [ʤ] (dzj fan "siedzje") of [j] (j fan "jas"). Dêrtroch hawwe it Frysk (en it Ingelsk) in wriuwklank oan it begjin fan wurden as "tsjerke" (church) en "tsiis" (cheese), wylst it Nederlânsk en it Dútsk dêr de oarspronklike plofklank beholden hawwe: kerk, Kirche en kaas, Käse.

 Taalferliking 
Ferlykje yn 'e ûndersteande tabel de telwurden fan ien oant en mei tsien yn 'e Noardwestgermaanske talen.
 taal 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10IngelskonetwothreefourfivesixseveneightninetenSkotskaneyaetwathriefowerfivesaxsexseivenaichtauchtnyneneentenYola †oanetwyedhreevowérveevezeesezebbemayghtneenedhenFryskientwatrijefjouwerfiifseissânachtnjoggentsienSealterfryskaantwäitwäintwooträifjauwerfieuwsäkssoogenoachtenjugentjoonNoardfrysk (Mooring)iinjåntoutuutriitrafjouerfiiwseekssoowenoochtnüügentiin

Ek yn oare wurdfoarmen bestiet der in dúdlik ûnderskie tusken it Frysk en it Ingelsk oan 'e iene kant en it Nederlânsk en it Dútsk oan 'e oare. Dêrby kin it gean om:
 ienfâldige klankferskillen:
 Frysk  Ingelsk  Nederlânsk  Dútsk brea  bread  brood  Brot hier  hair  haar  Haar ear  ear  oor  Ohr doar  door  deur  Tür grien  green  groen  Grün swiet  sweet  zoet  süß

 it ferspringen fan bylûden binnen it wurd:
 Frysk  Ingelsk  Nederlânsk  Dútsk troch  through  door  durch

 it ferdwinen fan einklanken:
 Frysk  Ingelsk  Nederlânsk  Dútsk dei  day  dag  Tag wei  way  weg  Weg

 gearlûkings:
 Frysk  Ingelsk  Nederlânsk  Dútsk rein  rain  regen  Regen neil  nail  nagel  Nagel

 it ôfswakjen fan plofklanken ta korrespondearjende wriuwklanken:
 Frysk  Ingelsk  Nederlânsk  Dútsk hawwe  have  hebben  haben

 leksikale ferskillen (op it mêd fan 'e wurdskat):
 Frysk  Ingelsk  Nederlânsk  Dútsk tegearre  together  samen  zusammen sibbe  sibling  verwante  Verwandte kaai  key  sleutel  Schlüssel hynder (hoars)  horse  paard (ros)  Pferd

 of grammatikale ferskillen
 Frysk  Ingelsk  Nederlânsk  Dútsk haw west  have been  ben geweest  bin gewesen twa skiep  two sheep  twee schapen  zwei Schafe

Kategory:Westgermaanske talen