Warns

Warns (útsprutsen as , likernôch: Weins) is in doarp yn de gemeente Súdwest-Fryslân yn it westen fan 'e krite Gaasterlân. It is in langhalich lintdoarp op in lange balstienliemrêch dat fan it Johan Frisokanaal yn it noarden oant Laaksum by de Iselmar yn it suden rint. Troch dy lizzing is de wettersport foar Warns fan grut belang. It doarp hat in haven oan 'e Johan Frisokanaal, dêr't benammen jachtbou is, en ferskate jachthavens. 

Warns hat  ynwenners ().

 Geografy 
Warns leit op in lange bâlstienliemrêch dy't op guo plakken wol 7 meter boppe seenivo útstekt. It doarp Warns is in langhalich doarp fan krapoan 3 km lang en bestie fanâlds út trije buorrens: 't Noard (Noarderbuorren), de Tsjerkebuorren. 't Sou (Suderbuorren). De bebouwing yn 't Noard en de Tsjerkebuorren waarden ta kearnen fertichte, wylst 't Sou in lange streek mei losse bebouwing fan benammen pleatsen waard.

't Noard leit oan de Johan Frisokanaal en oan dat kanaal hat him de kom ûntwikkele. Dêr is in reedlik grutte haven en in stikmannich jachthavens. De Tsjerkebuorren of de súdlike kearn is de âlde kearn fan Warns mei de âlde Jehannes de Dopertsjerke.

Ta it gebiet fan Warns, ma oarspronklik net ta de himrik, hearre ek de buorskippen Laaksum en Skarl. Yn 'e Midsiuwen wie dêr ek noch it doarp en kapel Kappenburch of Karnewâld, dat letter opgien is yn de Warnzer Noarderbuorren. Ek de eardere buorskip Rea Skuorre foel ûnder Warns.

 Skiednis 
 Namme  
Warns wurdt foar it earst neamd as Wardesle yn 1245 yn in kopij fan 1132. Yn 1325 wurdt Werlize neamd en yn 1399 Waerlenze. Yn 1452 wurdt de hjoeddeistige fariant Warns foar it earst neamd, mar yn 1530 komme Werlens en Warrlens foar en yn 1579 Waens.

De âldste fariant, wol ferklearre as Wardas lauha, wurdt wol fan tocht dat dat om 'e efterheaksel -loo (boskje) giet fan 'e persoansnamme Ward. Dochs it is mear mooglik dat it om de efterheaksel -ingi (hearrende by), dat nei de Fryske evolúsje ta -enze feroare, mei de persoansnamme Ward, dy't as grûnbetsjutting "bewarder" of "hoeder" hat., Friese Plaatsnamen, Ljouwert, Friese Pers Boekerij 2007, Warns &  (2018), Nederlandse plaatsnamen verklaard

 Iere skiednis  
Warns bestie eartiids út twa delsettings op de pleistosene balstienliemrêch. De oarspronklike delsetting mei in tsjerke yn 'e Noarderbuorren fan Warns hiet fan Karnewald. Dat plak waardfoar it earst neamd yn oarkonden fan it Sint-Odulfuskleaster út 1132 en letter wer yn 1243 en 1245. In oare namme wie Cappenborch (1243) en letter Cappenburen. De registers fan de Abdij fan Werden hawwe it om it jier 1000 hinne oer in delsetting mei de namme Keddingrip.Otto Roemeling, Heiligen en heren. Studies over het parochiewezen overhet noorden van Nederland vóór 1600, Ljouwert 2013, Bylage 1: Corpus, met gegevens over patroonheiligen en priesters in de parochies van Friesland, siden 512, 720-721.Obe Postma, ‘Verdronken plaatsen aan de westkust van Friesland. Neiskrift’, yn: Tijdschrift van het Koninklijk Aardrijkskundig Genootschap 2de searje 43 (1926), siden 74-75 (op 'e nij yn: Dez., Veld, huis en bedrijf. Landbouwhistorische opstellen, Hilfertsom 2010, siden 90-91.

De tsjerke fan Karnewald moat al yn 'e 13e iuw ôfbrutsen wêze. Yn 1543 hie de pastorij fan Molkwar noch hieltyd lân yn Warns. Neffens HisGIS Fryslân stie de tsjerke fan Karnewald op 'e hichte fan It Noard 13 yn Warns (oproppen op 22 septimber 2023). Oan de Warnzer Feart wie dêrnjonken in foarwurk fan it Sint-Odulfuskleaster, dêr't de oerbliuwsels yn 1969 fan opgroeven waarden. J.A. Mol en K. van Vliet, De oudste oorkonden van het Sint-Odulfusklooster van Staveren, yn: Jaarboek voor Middeleeuwse Geschiedenis 1 (1998). siden 73-134, hjir siden 95, 100, 104.

De Suderbuorren of Tsjerkebuorren ûntjoech him awat súdliker dêr't yn 'e 12e iuw in tsjerke mei dowestien boud waard.

 Slach by Warns  

Men tinkt by Warns al gau oan de Slach by Warns (1345) doe't de Hollânske greve Willem IV de Friezen oanfalle woe. Hy kaam by Laaksum oan lân en besocht Starum fan efteren oan te fallen. Dat mislearre en de greve waard ferpletterjend ferslein en dêr't er sels by om it libben kaam.

 Sytsmastins 

Yn 'e midsiuwen stie noardeastlik fan de Suderbuorren de Sytsmastins, fan Jelmer Ottes Sytsma (boaske mei Ats Bonninga), en doe't Douwe Geales Galema yn 1490 dêr ek in stins bouwe liet wie der spul: De earste wie Skier, de oar wie Fet. Dat hat duorre oant Galema de stins fan Sytsma oermastere en ôfbrekke liet. Yn 2021 waarden, yn it ramt fan it oanlizzen fan 'e rûnwei om Warns-Súd, âlde kleastermoppen, en spoaren fan 'e fûneminten fan 'e stins fûn. Ek waarden der trije heakbussen en kanonskûgels fûn, dy't mooglik brûkt waarden by it belegerjen fan 'e stins. yn: De krant van toen

 Skipfeart 
Yn de 17e en 18e iuw wie Warns in doarp fan seelju. Sa hat Warns oan it begjin fan de 18e iuw, noch 8 grutskipperswenten, wenten fan kapteins. Dy kapteins fearen nei Noarwegen en nei de Eastsee. Yn de 19e iuw gong skipfeart mear nei Hollân en doarpen as Warns rûnen tebek.

 Lettere ûntjouwings  
Oant 1984 lei warns yn, oant 1851 de gritenij, de gemeente Himmelumer Aldefurd en Noardwâlde. Fan 1812 oant 1816 hiet de dy gemeente tydlik fan gemeente Koudum. Yn 1956 waard de namme feroare ta Himmeleumer Aldefurd. Yn 1984, nei de gemeentlike weryndieling kaam it doarp yn de gemeente Nijefurd, dy't yn 2011 opgie yn 'e gemeente Súdwest-Fryslân.

 Tsjerken 
Warns hat ferskate tsjerken. De oarspronklike tsjerke fan 'e Noarderbuorren, dy fan it eardere doarp Karnewâld, waard yn 'e 13e iuw ôfbrutsen. De oarspronklike tsjerke fan Warns, stiet yn 'e Tsjerkebuorren, is de Jehannes de Dopertsjerke dy't fan 'e 12e iuw is. Fan 'e oarspronklike tsjerke is allinnich de toer, boud fan dowestien. Yn 1682 waard de stjerke fernijd mei in sealtsjerke mei in trijekantige koer.

Yn 1892 waard der yn 'e Tsjerkebuorren in trijekantige grifformearde sealtsjerke boud. Dy hat in houten geveltuorke mei in spits. Ein 1999 sleat dy tsjerke, en waard omboud ta doarpshûs, dy't yn 2002 iepene waard.

Yn 'e Noarderbuorren waard yn 1665 in minniste tsjerke boud. Yn 1877 waard dy ferfongen troch de hjoeddeistige Minniste tsjerke. De tsjerketoer waard yn 1951 oanboud. Ek yn 'e Noarderbuorrem is de roomsk-katolike Sint-Jânskapel, in kapeltsjerke fan 1949.

 Mienskip 
It doarpskultuerhûs yn de eardere gereformearde tsjerke út 1892 hjit De Spylder en it doarpshûs hiet De Treffe, dy't ek in gymseal hat foar ferskate sportferienings. It doarp hat ien feriening Doarpsbelang mei Skarl & Laaksum. De doarpskrante De Warnser Poarte ferskynt seis kear yn 't jier.

Der rydt in buertbus en der is in postagintskip. Warns hat ien skoallen, De Meiboom en it pjutteboartersplak hiet Us Sté. Der binne fiif buertferienings: B.V. 95 ('t Noard), Ald en Nij (Boppelâns), Meiïnoar ien (Janke Trompstrjitte en Kapelstrjitte), De Middenkrite en Fan See tot Zee. Begjin july wurdt yn Warns en omkriten de triatlon De Frysman holden.

 Ferienings 
 Aktiviteitegroep Sin en Wille
 Sult - teätergroep, opholden yn 2023
 Feriening fan Fryske Kristlike Plattelânsfroulju
 Frouljusferiening Froulju fan Hjoed
 toanielploech Warns
 Iisbaanferiening Warns
 De Lytse Súdwesthoeke - muzyk
 Fuotbalferiening QVC
 WSV - follybal
 WSV - gymnastyk, badminton en follybal
 Sportdoarp Warns
 damklub
 Stifting Natoer en Lânskip
 Wurkgroep Lytse Ule Fryslân
 Oranjeferiening Warns
 Biljertklup It Griene Lekken
 Tintefeest Warns
 Begraffenisferieneing De Lêste Eare
 Sjongoaren yn Warns:
 Net seure, mar sjonge
 sKoar
 Crescendo

 Befolkingsferrin 
 1954  1959  1964  1969  1973  2003  2013  2025 946  891  810  772  765  827  765Alle Cijfers  760

 Geboren in Warns 
 Jan de Haan (1951-), komponist, dirigint, trombonist en muzykútjouwer

 Strjitten 
 t Noard - buorskip 't Noard oan de noardkant.
 't Sein - 
 t Sou - buorskip 't Sou oan de súdkant.
 Ats Bonninghawei - Ats Bonninga
 Boppelâns -
 Buorren -
 De Waske -
 Himmelumerdyk - dyk nei Himmelum
 Janke Trompstrjitte - Janke Tromp
 Kampenspaad -
 Kapelstrjitte -
 Klipper -
 Laaksum - buorskip Laaksum
 Nei de Feart - 
 Op 'e Wâl -
 Pastorywei -
 Reade Wei -
 Skarl - buorskip Skarl
 Skarlerdyk - buorskip Skarlerdyk
 Tsjalk'' - nei in tsjalk.

 Keppeling om utens 
 Hiemside fan Warns


Kategory:Doarp of stêd yn Himmelumer Aldefurd
Kategory:Doarp of stêd yn Nijefurd
Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân