Klaaifrysk

It Klaaifrysk is ien fan 'e fjouwer grutte Fryske dialekten. It wurdt sprutsen yn 'e Klaaistreek, it noardwestlike part fan 'e provinsje Fryslân, dat rûchwei omjûn wurdt troch it wetterlân fan 'e Súdwesthoeke yn it suden, Ljouwert en de Alde Feanen yn it easten, it Bilt yn it noarden, it Waad yn it noardwesten en de Iselmar yn it westen. It Klaaifrysk tanket syn namme oan syn taalgebiet, dêr't de grûn bestiet út fette seeklaai. Neffens in skatting op grûn fan gegevens út 2004 soe it Klaaifrysk yn 'e provinsje Fryslân sprutsen wurde troch likernôch 95.000 minsken; hoefolle Friezen om utens oft Klaaifrysk sprekke, is net dúdlik. 

Klaaifryske subdialekten
Der bestiet in beheinde mjitte fan taalfariaasje binnen it Klaaifryske dialektgebiet, dy't benammentlik delkomt op útspraakferskil. Sa wurdt bygelyks it wurd "grut" útsprutsen as [ɡrœt] (lykas yn it Standertfrysk), mar ek wol diftongisearre, as [ɡrœ.ət] (klinkt as de klank yn "freon"), of mei in langer lûd, as [ɡrø:t] (rymt op "teut"). Ek it wurd "ôf" kin útsprutsen wurde as in diftong: [ɔ.ə], of as in hiel oare klank: [a.ṷ] (rymt op "gau"). Sokke ferskillen binne lykwols oer it algemien net bot oan beskate kriten bûn.

Regionaal wykt inkeld it Bjirmsk, fan it âlde Barradiel, oan 'e Waadkust benoarden Harns, waarnimber wat mear fan 'e rest fan it Klaaifrysk ôf. Soms wurdt trouwens it Noardhoeksk, dat tusken it Bilt en de Lauwersmar sprutsen wurdt, ek ta it Klaaifrysk rekkene. Dat dialekt wykt wól dúdlik mear ôf, mei't dêr de Dongeradielster brekking bestiet, dy't yn 'e rest fan it Fryske taalgebiet net foarkomt.

 Ferskillen mei it Wâldfrysk 
De ferskillen tusken it Klaaifrysk en it Wâldfrysk, it oare grutte Fryske dialekt, binne sa lyts dat yn dit ferbân it wurd "dialekten" eins in te sterke term is; men soe better sprekke kinne fan "taalfarianten". Lykwols binne der in stikmannich – alteast foar Friezen – tige yn it each springende ferskillen, sawol op fonologysk as leksikaal mêd.

 Fonologyske Ferskillen 
Nei alle gedachten wurdt it bekendste ferskil tusken it Klaaifrysk en it Wâldfrysk foarme troch de wurden "my", "dy", "hy", "sy", "wy" en "by", dy't yn it Klaaifrysk útsprutsen wurde mei in [ɛi̭], en dus rime op "brij". Yn it Wâldfrysk wurde dizze wurden lykwols útsprutsen mei in [i], en rime se op "bry" (de Frânske tsiis). Fierders bestiet der in hast like bekend ferskil yn 'e útspraak fan 'e twaklanken "ei", "ai" en "aai". Yn it Klaaifrysk wurdt de "ai" útsprutsen as koarte [ɔi̭], lykas yn it Dútske Leute, wylst sawol de "ei" as de "aai" reälisearre wurde as de langere fariant [ɔ:i̭], dy't men yn it Frysk skriuwe kinne soe as "ôi". Yn it Wâldfrysk hawwe "ei", "ai" en "aai" lykwols krekt as yn it Nederlânsk de klanken [ɛi̭], [ai̭], resp. [a:i̭]. Mei oare wurden, yn it Klaaifrysk heart men yn 'e útspraak gjin ferskil tusken "ei" en "aai", wylst men yn it Wâldfrysk yn 'e útspraak gjin ferskil heart tusken "ei" en "ij".

Oare, minder bekende klankferskillen binne bygelyks:
 Klaaifrysk Wâldfrysk do dû prom prûm tomme tûme neaken nêken kreakje krêkje weak wêk gers gjers kers kjers kel kjel
Yn it Standertfrysk, dat nochal wat fariaasje talit, binne almeast beide foarmen tastien. By de foarbylden yn 'e tabel wurde beide foarmen ek rûnom yn 'e skriuwtaal brûkt. By "my", "dy", "hy", "sy", "wy" en "by", dêr't it wurdboek ek de foarmen "mij", "dij", "hij", "sij", "wij" en "bij" tastiet, is dat folle minder it gefal; dêr wurdt soks yn 'e regel inkeld dien as Klaaifriezen bewust yn it eigen dialekt skriuwe wolle.

 Leksikale Ferskillen 
Tusken it Klaaifrysk en it Wâldfrysk komme mar njoggentjin leksikale ferskillen foar. Foarbylden binne:
 Klaaifrysk Wâldfrysk sneon saterdei eameleamelder mychammelmychhimmel flues flij harke riuwe sûch mot

Kategory:Frysk dialekt
Kategory:Taal yn Fryslân