Eastfrysk (Nederdútsk)

Eastfrysk of Eastfrysk  Nederdútsk (ek: Eastfrysk Plat, Eastfrysk: Oostfreesk, Oostfräisk of Oostfräisk Tóólhttps://oostfraeisk.org) wurdt sprutsen yn East-Fryslân en is in fariant fan it Nederdútsk. It Eastfrysk Plat en it Grinslânsk wurde meastal as ien dialekt beskôge. 

It Plat of Nederdútsk hat tusken de 15e en 18e iuw de oarspronklike Fryske taal fan East-Fryslân ferdreaun. Troch it Fryske substraat is it in bysûndere fariant fan it Nederdútsk en wurdt dêrom ek wol oantsjutten as Friso-Saksysk dialekt. Hjoed-de-dei wurdt mei Eastfrysk faak it Eastfrysk Plat bedoelt, de oarspronklike Eastfryske taal libbet allinnich noch yn it Sealterlân.

 Klassifikaasje 
It Eastfrysk Plat is ûnderdiel fan it Nederdútsk. Lykwols is de oarsprong fan de taal net it Aldnederdútsk, krekt as by de oare Nederdútske tongfallen (útsein it Grinslânsk) wol it gefal is. Yn de midsiuwen wie it Aldfrysk yn Grinslân en Eastfryslân de algemiene omgongstaal. Yn dy sin is it Eastfrysk, krekt as it eardere Eastnederdútsk, in saneamd „koloniaal dialekt“. It Grinslânsk en Eastfrysk Plat hienen yn de tiid fan it Middelnederdútsk ien mienskiplik skriuwdialekt.Robert Peters: Überlegungen zu einer Karte des mittelniederdeutschen Sprachraums. In: Niederdeutsches Wort. 24, 1984, siden 51–59. It Eastfrysk Plat is ien fan de Friso-Saksyske dialekten. 

Troch ferskillende histoaryske faktoaren hawwe it Nederlânsk en Frânsk fan ynfloed west op it Eastfrysk Plat. Sa binne der ferskillende wurden dy't fan Nederlânske of Frânske komôf binne.

Hoewol't men it Grinslânsk en Eastfrysk Plat as ien dialekt sjen kin, wurde de beide talen dochs oars skreaun. De ferskillende skriuwwizen binne ûnder ynfloed fan de standerttalen Nederlânsk en Dútsk ûntstien. 

 Dialekten 
De dialekten fan it Eastfrysk Plat kinne fan doarp ta doarp ferskille. Meast binne dy ferskillen net botte grut. It Frysk Plat hat winliken twa haaddialekten. Yn it easten fan it taalgebiet wurdt it Harlingerlanner Plat sprutsen, it lytsere haaddialekt. It dialektgebiet komt sawat oerien mei it hjoeddeistige Landkreis Wittmund. Dy dialekten komme sterker oerien mei de buordialekten fan it Nederdútsk en der is gjin hurde grins ta it Jeverlanner en Aldenboarger Plat. De westlike dialekten ferskille sterk fan it Nederdútsk fan Aldenboarch en it Iemslân. Fan de westlike dialekten steane it Reiderlanner en Boarkumer Plat hiel tichtby it Grinslânsk.

Foar bûtensteanders wurdt it ferskil tusken it Harlinger Plat en de westlike dialekten gau dúdlik troch it wurdsje foar prate. Yn it Harlingerlân sizze se schnacken''', krekt as de dialektpraters tusken Aldenboarch en Sleeswyk. De oare Eastfriezen sizze allegear proten. De dialektgrins fan de beide haaddialekten komt suver ien-op-ien oerien mei de dialektgrins fan it Aldfrysk, mei it Iemsfrysk yn it westen en it Wezerfrysk yn it easten.

Yn in publikaasje fan Marron Curtis Fort oer it dialektferskaat fan it Grinslânsk, Eastfrysk Plat en Sealterfrysk wurde in stikmannich eksimpels jûn út de doarpen/eilannen: Boarkum, Bunde (Reiderlân), Auwerk, Baltrum, Wittmund (Harlingerlân) en Rhauderfehn.Marron C. Fort: Niederdeutsch und Friesisch zwischen Lauwerzee und Weser.. 

In oare dialektyndieling kin makke wurde op basis fan it au-lûd:

 Auwerk, Emden, Brookmerland, Krummhörn: au 
 Leer, Reiderlân en Westoverledingen: eau
 Rhauderfehn, Ostrhauderfehn, Jümme, Großefehn: öy
 Norden, Harlingerlân, Jeverlân: ou

Yn it foarbyld hjirûnder wurdt de skriuwwize fan Holger Weigelt brûkt:
 Mauder, dau mii däi bauken, ik maut nóó d' skaul tau.
 Meauder, deau mii däi beauken, ik meaut nóó d' skeaul teau.
 Möyder, döy mii däi böyken, ik möyt nóó d' sköyl töy.
 Mouder, dou mii däi bouken, ik mout nóó d' skoul tou.

 Skiednis 
De oarspronklike taal tusken Lauwers en Wezer wie it Aldfrysk. Sûnt de 15e iuw waard it Middelnederdútsk hieltyd belangriker yn Eastfryslân. Ubbo Emmius skriuwt oan 'e ein fan de 16e iuw oer it Aldfrysk as de taal fan Eastfryslân, mar liket dan al yn grutte dielen fan Eastfryslân ferdwûn.Marron Fort. 2015. Saterfriesisches Wörterbuch. Yn it foarwurd. Om 1600 binne grutte dielen fan Eastfryslân oergong op it Eastfrysk Plat, in eigen fariant fan it Nederdútsk. Der binne om 1600 hinne noch wat Fryske taaleinlantsjes yn Harlingerlân, Sealterlân, Lân Wûrsten en Wangereach.Der Niedergang des friesischen zwischen Lauwers und Weser. Yn: Handbuch des Friesischen / Handbook of Frisian Studies. Side 432. 2001 Om 1700 hinne stjert de Fryske taal yn it Lân Wûrsten út, om 1800 yn it Harlingerlân en om 1950 hinne stjert ek it Wangereachsk út. It nije Middelnederdútsk waard stadich troch hieltyd gruttere dielen fan de befolking oernommen, mar de nije taal waard ek bot beynfloede troch it Frysk. Sels de dialektskieding fan it Iemsfrysk en Wezerfrysk, dy't der yn it Aldfrysk wie, is hjoed-de-dei ek yn it Eastfrysk Plat oanwêzich.

It Eastfrysk Plat hie net allinnich in sterk Frysk substraat, mar behold ek in protte âlde Middelnederdútske wurden dy't yn oare Nederdútske dialekten net bewarre waarden. It Middelnederdútsk dat nei Eastfryslân kaam is in westlike fariant fan it folle gruttere Nederdútske taalgebiet, dêrom binne der ek Westfaalske ynfloeden yn de taal oanwêzich. 

Yn de Reformaasje waarden grutte dielen fan Eastfryslân evangelysk. Eastfryslân luts in protte religieuze flechtlingen út de Nederlannen oan en dêrmei begûn de ynfloed fan it Nederlânsk op it Eastfrysk Plat. Oan 'e 19e iuw ta bleau it Nederlânsk de tsjerketaal yn it súdwesten fan Eastfryslân. Dêrneist wie de ôfstân ta it Nederlânske taalgebiet fan belang foar de ûntwikkeling fan it Eastfrysk Plat, want de talen wienen konstant mei elkoar yn kontakt. Yn de Frânske tiid hearde Eastfryslân by it Keninkryk Hollân en it Eastfrysk Plat hat doe frijwat Frânske wurden út it Frânsk opnommen.

 Tal sprekkers 
Troch hegere ynfloed fan it Heechdútsk nimt it tal sprekkers njonkelytsen ôf. Likernôch 50% fan de Eastfriezen kin Eastfrysk Plat ferstean en prate. Under de jeugd kin likernôch 20 persint Eastfrysk Plat prate, en 50 persint fan de jongerein kin it ferstean.Deutsche Welle: Dat Platt soll bleiben

 Ferskillen mei it Nederdútsk 
 Fonologyske ferskillen 
Yn alle Germaanske talen bestiet der in ferskil tusken koarte en lange fokalen. It Eastfrysk Plat hat kin sawol de koarte as ek de lange fokaal in taheaksel krije. Sa kin der oan in koarte fokaal in sjwa taheakke wurde, mar dat makket de koarte fokaal noch net lang. Lange fokalen kinne noch in stikje ferlinge wurde, dus noch langer as it lange fokaal al is. By ferlingde lange fokalen wurdt de lange fokaal noch in stik fierder útsprutsen. Sa wurdt der in ferskil makke tusken „lange fokalen“ en „ferlinge lange fokalen“. It ferskil yn útspraak hat ornaris ek in ferskil yn betsjutting fangefolgen. 

 Leksikale ferskillen 
It Eastfrysk Plat ferskilt in soad fan de oanbuorjende Nederdútske dialekten, útsein it Grinslânsk. Sa is der it bekende ferskil fan prooten ynstee fan snacken, tûun ynstee fan gaarn en mooj ynstee fan schön/scheun, ensafh.

 Frysk
 Eastfrysk
 Grinslânsk
 Noardnederdútsk
 Nederlânsk
 Ingelsk
 Dútsk
  har
 höör
 heur
 ehr
 haar
 her
 ihr
  moai, kreas
 mooj
 mooi, schier
 scheun
 mooi
 beautiful, nice, fine
 schön
  barren
 geböören
 gebeurn
 passeern
 gebeuren
 to happen
 geschehen
  prate
 prooten
 proaten
 snakken
 praten
 to talk, to prate
 sich unterhalten
  net
 näit
 nait
 nich
 niet
 not
 nicht
  wie
 was
 was
 wer
 was
 was
 war


 Grammatikale ferskillen 
Der binne ek grammatikaal frijwat ferskillen mei it Nederdútsk sa't dat yn Dútslân praat wurdt troch de oanbuorjende dialekten fan it Eastfrysk Plat. De grutste systematyske ferskillen mei it Nederdútsk binne:

 Haadwurden 
 Meartalsfoarming 
Yn it Eastfrysk Plat wurdt oan it haadwurd in -en of -s taheakke om der in meartalsfoarm fan te meitsjen. Yn it Nederdútsk is dat meastal -er, -s, der wurdt gebrûk makke fan de Umlaut of de nul-meartalsfoarm om it meartal oan te jaan. 

 Eastfrysk
 Nederdútsk
 Frysk
  boomen
 Bööm
 beammen
  appels
 Äppel
 apels
  fisken
 Fisch
 fisken
  steeden
 Städer
 stêden


 Namfallen 
It Nederdútsk dat yn Dútslân praat wurdt hat foar it artikel de de manlike namfal den. It Eastfrysk Plat hat gjin namfallen.

 Ferlytsing 
Krekt as yn it Nederlânsk en Westlauwersk Frysk brûke ek de sprekkers Eastfrysk Plat gauris in ferlytsingswurd. De ferlytsingssuffiksen binne -je, -tje en -ke. Bgl. fautjes = fuotsjes, kluntje = sûkerklontsje, lüüntje = sweltsje (Passer domesticus), tüütje = hintsje. Yn it Grinslanner Plat hawwe se deselde wurden: voutjes (vout), klontje (klont). luntje (lunt). tuutje (tuut).

 Foarnamwurden 
 Persoanlike foarnamwurden 
By de persoanlike foarnamwurden wurdt höör (har) brûkt ynstee fan it Nederdútsk eer en hum (him) foar it Nederdútske eem brûkt.

 Freegjende foarnamwurden 
By de persoanlike foarnamwurden wurdt wel (wa) ynstee fan it Nederdútsk wokeen en woo (hoe) ynstee fan it Nederdútsk woneem brûkt.

 Tiidwurden 
Yn it Eastfrysk Plat wurdt oan it haadwurd in -ent taheakke om der in meartalsfoarm fan te meitsjen. Yn it Nederdútsk is dat meastal -t. Eastfrysk Plat: wii kooment, Nederdútsk: wi kamt''.

 List mei Fryske substraatwurden 
It Frysk tusken Lauwers en Wezer hat allinnich yn it Sealterlân oerlibje kind. Dochs binne der yn it Eastfrysk ek frijwat oarspronklik Fryske wurden bewarre bleaun. Yn de list hjirûnder wurde Eastfryske wurden ferlike mei Fryske wurden dy't op skrift oerlevere binne út it Harlingerlân, Lân Wûrsten en it eilân WangereachHaider, Horst / Århammer, Nils / Faltings, Volker / Hoekstra, Jarich / Vries, Oebele / Walker, Alastair / Wilts, Ommo : Handbuch des Friesisch - Handbook of Frisian Studies; Niemeyer Verlag 2001  :

 Eastfryk  Dútsk  Frysk (Harlingerlân)  Frysk (Wangereach)  Frysk (Lân Wûrsten)  Aldfrysk bâab  Papa, Väterchen  babbe  bab     bâau  Viehbremse  bawen       bäep  Oma, Großmutter         ai Mutterschaf        ai âajd  Egge  eyde/ihde      eide flöstern  umziehen    flóster     fôon  Mädchen  fohn  faun    fámne grinnen  schmerzen  gryhnen  grín    grinda graum  Fischeingeweide    graum     heller  Außendeichsland         hemmel  sauber         hemmel  Reinigung         hemmelerğ  reinlich         hemmeln  reinigen         hemsken  reinigen         hoek  Mantel        hokka hüüdel  Kloß  hühdels       jier  Jauche        jere koeb  Möwe    kâb     käil  geronnene Milch  kehl  kêl    kerl klâamp  Steg  klampe  klamp     krueb  Mauerassel         laajen  blitzen         lâajd  Biltz  layde  leith / leid     leep  Kiebitz  leep       lîiv  Austernfischer    lîv     lauğ  Dorf    lauch    lōch / lōch mäem  Mutter  mem  mäm     prâal  Hoden        pralling kwinken / kwinkōgen  zwinkern    quink    quinka rêev  Gerät    rêv     rîiv  Harke        Hrīve sğuenk  Schenkel        skunk / skunka sğursğot  Libelle    schûrschot     berselm  Vorderkante des Wandbettes        beddeselma smäint  kleine Ente         stoom  Dampf         suupen  Buttermilch  suhpe       taum  Nachkommenschaft        tâm tûun  Garten  thuen  tûnn    tūn tusk  Zahn  tusck  tusk    tusk wôoğ  Wand  waage  wôch    wâg / wâch wóóel  Striemen         waaj   Molke    wôi    hwajja / hwajjô wîik  Kanal         wiers  Reihe gemähtes Gras        wirsene heef  Wattenmeer        hef ieng  Wiese         jadder  Euter        jader gunner  Ganter / Gänserich    gôner    gunder / gonder tuelğ / täelğ  Ast / Zweig  tulg       wiif  Weib  wuff      wīf moot  Scheibe Fleisch        māte gâasp  Schnalle         gâast  Geest        gâst mâan  Gemeinschaft        manda ôok  zusätzliches Stück Land        âka mâar  Grenzgraben        mâr äies  Aas / Köder        ês eet  Speise        ēt mäied  Wiese        mēde täik  Treibsel / Angespültes         wäil  Kolk / Brake         gräied  Grünland        grēd täimen  Heu in Haufen schieben         niitel  stößig    nîtel     kwiiver  lebhaft    quîver     kwiivern  gedeihen         rim  Einfassung        rima stiikel  steil         stiikel  Stachel    stîkel     tîik  Käfer         trîim  Leitersprosse         îin Granne         hîil  Ferse  hiell  hîl    heila d'mäied  Flächenmaß        deimēth / dîmēth lôon  Gasse        lone rôop  Seil  raap      râp rauf  ein Garnmaß         hâajd  Haut  heude  haid    hēd / heid / heide stiets  erstkalbende Kuh        stirtze / sterkiō biets  Xanthippe        bitze blits Dreck  bletz  blets    bletza tiel  Brücke  till      thille tielen  Dielenlage         tjoó  Wasserzug        tiā jäipke  Mehlbeeren         tjüch  Flächenmaß        tioche / tioche tjukken  stoßen         tjukseln  schlagen / stolpern         tjüddern  anpflokken        

 Keppeling om utens 
 Ostfreeske Taal
 Ostfriesische Landschaft
 Wurdboek foar it Eastfrysk (Dútsk-Eastfrysk)
 Wurdboek foar it Eastfrysk fan 'e Jongfryske Mienskip (Eastfrysk-Dútsk)

 Wiky-projekten yn it Eastfrysk 
 Incubator: Wikipedia

Kategory:Taal yn East-Fryslân
Kategory:Nederdútsk