Skiermûntseach

Skiermûntseach of Skiermuontseach (Nederlânsk: Schiermonnikoog), yn it Skiermûntseagersk: Schiermonnikeich, Lytje Pole of gewoan it Eilaun, is ien fan de fiif Nederlânske Waadeilannen. It is mei  ynwenners (, boarne: CBS) de lytste gemeente fan Fryslân, en sels de lystste gemeente fan Nederland, beide metten nei ynwennertal. De gemeente hat in oerflak fan 199,07 km², dêr't 155,08 km² wetter, en 43,99 km² lân fan is.

 Eilân 
Sûnt 1989 is it grutste part fan it eilân in Nasjonaal park. Fan Skiermûntseach giet in fear nei Lauwerseach.
It eilân feroaret, lykas oare Fryske eilannen, ûnder ynfloed fan de Noardsee en Waadsee, hieltiid fan foarm. Om't de wettelike grinzen fan de gemeente, en fan de provinsje, útgongen fan de lytste omfang, lei om 2000 hinne de eastpunt fan it hjoeddeiske, gruttere eilân yn Grinslân, yn de gemeente Iemsmûn. Op 1 jannewaris 2006 is de grins dêrom oanpast, dat dy no troch de Balch rint. Op himsels wie it in foardiel om dúdlikens te hawwen oer de ferantwurdlikens oer it eilân, bygelyks by rampbestriding. Lykwols moast de provinsje Fryslân foar de 0,7 km2 lân- en 7 km2 wettergebiet 274.000 euro oan Grinslân betelje, en de gemeente Skiermûnseach nochris 23.000 euro oan Iemsmûning. Dat hie der mei te krijen dat de ferdieling fan it gemeentefûns en fan it provinsjefûns beide basearre binne op gebiet. De lizzing fan it eilân sil no alle tsien jier op 'e nij besjoen wurde.

Skiermûntseach hat ien persoan dy't folslein ferantwurdlik is foar de hiele wetterketen op it eilân, sawol foar it drinkwetterbedriuw en Wetterskip Fryslân. De meiwurker hâldt tafersjoch op de drinkwetterproduksje, it suverjen fan ôffalwetter, it peilbehear en de dykbewaking. Yn 2010 is it drinkwetterbedriuw renovearre. It bedriuw kin maksimaal 60.000 liter drinkwetter yn de oere produsearje. Dêrneist kin der op it eilân 300 kubike meter drinkwetter opslein wurde.

 Plakken 
It ienichste doarp op it eilân is Skiermûntseach oftewol Easterbuorren, meastal allinnich "it doarp" neamd om't Westerbuorren yn 1719 troch it wanneljen fan it eilân ferlern gien is.

 Skiednis 
Wannear't it eilân ûtstien is is net mei wissichheid te sizzen. De Waadsee ûntstie yn de rin fan de trettjinde iuw nei in rige stoarmen dêr't de Sint-Lusiafloed fan 13 desimber 1287 de swierste fan wie. It eilân wie, lykas de measte oare Waadeilannen, earst noch ferbûn mei it fêstelân, mar nei it trochbrekken fan de strânwâlen luts de see hieltyd mear it lân yn. Sadwaande ûntstiene de Waadeilannen. 

It eilân hjit nei de Skiere Muontsen fan it Kleaster Klaarkamp, by Rinsumageast. Yn 1440 wurdt de namme Skiermûntseach foar it earst neamd yn in akte (fan Philips fan Bourgondje). It wie yn de Midsiuwen yn besit fan dat kleaster en in part fan de mûntsen wenne op it eilân. Yn 1580 waard Fryslân protestantsk, en dêrtroch waard Skiermûntseach eigendom fan de provinsje. Om't de provinsje te min jild hie waard it eilân yn 1638 ferkocht, en fan 1640 oant 1859 wie it yn it besit fan de famylje Stachouwer. Yn 1859 waard it kocht troch John Eric Banck, dy't in nije waaddyk oanlei en helm plante tsjin it stosân.

Underwilens wie Skiermûntseach yn 1816 in gritenij wurden. Yn 1851 waard it in gemeente, nei de ynfiering yn Nederlân fan de gemeentewet fan Thorbecke. Yn 1893 waard it eilân ferkocht oan de Dútske greve Hartwig Arthur von Bernstorff-Wehningen, dy't der nullebeammen plante as produksjebosk. Nei de Twadde Wrâldkriich is it as fijannich kaptaal oan Nederlân kaam. Greve Bechtold Eugen von Bernstorff hat yn 1964 noch besocht it eilân werom te krijen, mar moast it yn 1983 dwaan mei in skeafergoeding fan mar 80.000 Dútske Marken.

 Polityk 
 Ferdieling gemeenteried 
De gemeenteried fan Skiermûntseach bestiet út 9 sitten. De útslaggen fan de gemeenteriedsferkiezings binne sûnt 2018:
 partijferkiezings 2018Utslaggen Ljouwerter Krante, 18 maart 2022  ferkiezings 2022Utslaggen Ljouwerter Krante, 18 maart 2022%  sitten%sitten Christelijke Groep 47,8 4 32,5 3 Ons Belang 27,9 3 45.0 4 Schiermonnikoogs Belang 24,2 2 22,6 2 opkomst/totaal sitten 82,5% 9 80,2% 9

 Taal 
Op Skiermûntseach wurdt in dialekt fan it Frysk sprutsen. It Skiermûntseagersk Frysk wykt sa'n soad ôf fan de fêstewâldialekten dat oare Friezen it net maklik ferstean kinne.

Troch tanimmende ynfloeden fan bûtenút (ûnder oare fan it toerisme) waard it dialekt stadichoan ferkrongen troch it Frysk en it Nederlânsk. Op it heden binne der noch mar in hûndert minsken dy't it dialekt praten kinne. Hja neame har eilân "Lytje Pole", dat letterlik betsjut 'Lytse Poalle' (lyts stikje grûn).

 Wassermann 
De Wassermann is in 27 meter lange bunker noardeast fan it doarp. De ± 1943 boude Marineflakbatterie-bunker wie part fan de Atlantikwall, in ferdigeningsliny fan de Dútsers yn de Twadde Wrâldkriich.

 Folkloare en eveneminten 
Om Pinkster hinne wurdt Kallemoai fierd, in feest dat allinnich noch op Skiermûntseach foarkomt.Meertens Instituut: KallemooiWebside gemeente Skiermûntseach: Kallemooi Op en om 5 desimber wurdt Klozem fierd.Webside gemeente Skiermûntseach: Kallemoai en Klozum Begjin juny fynt op Skiermûntseach elts jier it Muzyk- en Sangfestival Skiermûntseach plak, organisearre troch de Organisaasje fan Muzykferienings yn Fryslân.

 It besjen wurdich 
 Got Tjark
 Sint-Egbertuskapel
 Bunkermuseum Schlei
 Noardertoer
 Sudertoer
 Kaap Kobbedunen

 Galery 

 Berne op Skiermûntseach 
 Willem de Jong (1872-1918), ûnderwizer en politikus
 Lammert Wiersma (1881-1980), Frysk dichter
 Jacob Fenenga (1888-1972), gesachfierder op de grutte feart en Frysk dichter
 Klaas Visser (1891-1959), gesachfierder fan de Willem Barendsz en eare-boarger fan Skiermûntseach
 Klaas van der Geest (1903-1964), seeman en skriuwer
 Pita Grilk (1905-1980), dichteresse, dy yn it Skiermûntseachsk publisearre.
 Piet Visser (1942 - ) Nederlânsk politikus foar de ARP.
 Els Perdok (1925), Frysk wurdboekgearstalster, dichteresse en publisiste yn it Skiermûntseagerske dialekt.

 Sjoch ek 
 Fryske doarpen
 Fryske gemeenten
 List fan boargemasters Skiermûntseach
 List fan bylden op Skiermûntseach
 Waadeilannen

 Keppeling om utens 
Webstee fan de gemeente
In pear gedichten yn it Skiermûntseagersk fan Jacob Veninga op Tresoar.
 Webkrante "Nieuwsgiertje" fan Skiermûntseach


Kategory:Westfrysk eilân (Fryslân)
Kategory:Eilân yn de Noardsee
Kategory:Eilân yn Fryslân
Kategory:Gemeente yn Fryslân
Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1851