Dokkum

Dokkum (útsprutsen as: ) is in stêd yn 'e gemeente Noardeast-Fryslân. Dokkum leit noardlik fan Damwâld, noardeastlik fan Rinsumageast, eastlik fan Sibrandahûs, súdeastlik fan Boarnwert en De Lytse Jouwer, súdlik fan Ealsum en Hantumerútbuorren, súdwestlik fan Wetsens, Nijewier en Mitselwier, westlik fan Eastrum en noardwestlik fan Wâlterswâld en Driezum. 

It sintrum fan 'e stêd leit tusken de grêften op de twa âlde terpen, dêr't Dokkum op boud is. Dokkum is ien fan 'e alve Fryske stêden. 

Dokkum hat  ()https://opendata.cbs.nl/statline ynwenners. 

 Skiednis
Foar de oarsprong fan de namme Dokkum binne ferskate ferklearrings. Guon tinke in kombinaasje en gearlûking fan de Fryske manljusnamme 'Docko' dy't hjir in hiem hân hawwe soe. Oaren assosjearje Dokkum mei 'Tockingen', dat is in 'delsetting oan in tocht of stream'. Om Dokkum hinne binne terpen mei prehistoaryske grêven, dat de omkriten hawwe in lange skiednis fan bewenning.

Neffens de tradysje waard op 5 juny 754 de apostel Bonifatius mei 52 gesellen by Dokkum troch heidenske Friezen fermoarde. Dat jier waard yn 2004 by de fiering fan 1250 jier Dokkum brûkt as it stiftingsjier fan 'e stêd. Oare nammen yn 'e skiednis oangeande Dokkum soene Tochingen (1150, 1158), Doccinga (1000), Dockum (12e en 13e iuw), Dockum (1224), Dochem (1326), Doccum (1335) en Dockinga (1486) west ha. 

Dokkum wurdt dus folle letter as it jier fan 'e moard op de hillige biskop foar it earst neamd. Yn 'e beskriuwing fan Bonifatius fan Willibald fan Eichstätt út likernôch 766 wurdt de namme Dokkum net neamd. Dêryn wurdt in loco qui Dockinga dictur skreaun, itjinge 'yn in plak dat Dockinga hjit' betsjut.<ref>H. Halbertsma (2000), "Frieslands oudheid, side 308.</ref> Oare farianten binne ûnder mear Villa Nocdac en Dockynchirica. Der bestiet yn alle gefallen twifel oer de fraach oft Dokkum wier it plak west hat dêr't de apostel deadien waard. Yn ien fan 'e vita's stie nammentlik 'Dockynchirica oan 'e igge fan 'e Burdina'. Om 't de biskop in hiel oar missygebiet en fierder neat yn Fryslân te sykjen hie, wurdt der troch guon fanút gien dat dêrmei Dúntsjerk oan 'e Bourrebeek ornearre wurdt.  

Op it plak dêr't Bonifatius deadien wêze soe, waard om 760 hinne in oan him wijde tsjerke stifte, dêr't Liudger en Willehad ek oan ferbûn west hawwe. De delsetting op in terp ûntwikkele him frijwat hurd troch syn geunstige lizzing oan in krusing fan in lânwei mei in see-earm. Ien fan de greeflike tollen kaam dêr te lizzen en de hartoggen fan Brunswyk joegen Dokkum rjocht fan muntslach yn de 11e iuw. Dy munten binne werom fûn yn de Skandinavyske- en Baltyske lannen en sels op Yslân en yn de Oeral oan ta. Yn 'e folle midsiuwen ûntjoech Dokkum him mei syn ynternasjonale hannelsbetrekkingen en merkfunksje ta in ûnôfhinklik plak, los fan de gritenij Dongeradiel. Yn 1298 krige Dokkum nei Starum, Harns en Drylts as fjirde stêd fan Fryslân stedsrjochten. 

Earder, yn 1214, preke Olivier fan Keulen yn Dokkum de krústocht, dêr't dan ek Dokkumers oan meidiene. Dy skiednis wurdt troch in heale moanne op it wapen fan Dokkum yn oantinken hâlden. Yn 'e Grutte Fryske Oarloch giet it Alliearde leger ûnder lieding fan Fokko Ukena op Dokkum oan (1418). Nei inkele skermutselingen mei de Skieringer ferdigeners jouwe dy har oer en is de stêd oermastere. Dokkum wurdt brânskat en de stêd militêr útskeakele. 

It ierst bekende stedssegel fan Dokkum waard yn 1491 makke. It segel hat in ôfbylding fan de parochytsjerke wijd oan Sint Martinus. Inkelde tsientallen jierren fierder yn de tiid wie Dokkum útwoeksen ta in mienskip fan sa'n 1400 minsken Dijkstra, J., 2003: Archeologisch onderzoek aan de Koningstraat te Dokkum. ADCrapport 204,
Bunschoten.

Yn 'e Tachtichjierrige Oarloch tsjin Spanje wie Dokkum in wichtige pion yn de striid. De stêd waard yn 1572 in pear dagen troch de Geuzen ynnommen. Dokkum waard dêr mei de Dokkumer Fury fan 'e troepen fan Caspar de Robles swier foar straft; de stêd waard plondere en in soad hûzen waarden yn 'e brân stutsen. Nei 1579, doe't Dokkum him oansleat by de Uny fan Utert, begûn in tiidrek fan rêst.

Yn eardere jierren hie de stêd in iepen ferbining mei de see, it Dokkumer Grutdjip. Yn 1597 fêstige de Fryske Admiraliteit him yn Dokkum. Fan dêrút waarden alderlei saken foar de befeiliging fan de hannelsfeart en oarlochfiering mei Spanje op see regele. Dokkum wie fan grut strategysk belang, wat ek bliken die út de oanlis fan de stedswâlen yn de jierren 1581-1582.

Dochs bleau de Admiraliteit net lang yn Dokkum. Troch it tichtslykjen fan it Grutdjip moast yn 1644 it kantoar nei Harns ferhûzje. Yn 1729 waard de iepen ferbining mei de Lauwerssee definityf ôfsluten troch de oanlis fan de Dokkumer Nije Silen. Dy syl ferfong teffens de âlde 16e-iuwske seeslûs ûnder de Syl. Dokkum ûntjoech him hieltyd mear ta in op it lân oriïntearre stêd. Troch de hege kosten fan de oanlis fan de Strobosser Trekfeart yn de jierren 1654-1656 gie Dokkum fallyt. Dokkum stie en stiet yn 'e lokale tradysje bekend as "Earm Dokkum".

Yn 1860 begûn Fedde Sonnema syn distillearderij en likeurstokerij yn Dokkum, tsjintwurdich noch altyd bekend fan Sonnema Bearenburch. It âlde fabrykje stiet noch altyd oan it pleintsje, dat nei Sonnema Sonnemapleintje ferneamd is.

Yn de njoggentjinde iuw ûntstie in tanimmend romtegebrek yn Dokkum. Dat kaam mei't de fêstingwâlen de groei nei bûten behinderen, yn it skoatsfjild fan de kanonnen op de bastions mocht nammentlik net boud wurde. Alle nijbou waard yn 'e binnenstêd opproppe, wat late ta it ferlies fan in soad histoaryske gebouwen. De binnenstêd fan Dokkum waard - as ien fan de earste plakken yn Nederlân - yn 1974 útroppen ta beskerme stedsgesicht. (Sjoch ek: Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân).

Foar de Twadde Wrâldoarloch stoppe der ek in trein yn Dokkum, it Dokkumer Lokaeltsje. De passazjierstsjinst is al yn 1936 opheft, it frachtferfier earst healwei de santiger jierren, mar dochs is by mannich Dokkumer it Dokkumer lokaaltsje in bekend ding. Sa is der in kroech yn Dokkum mei de namme "Dokkumer lokaaltsje", en kinne in protte Dokkumers it liet oer it treintsje. Yn 2008 wiene der plannen foar it opnij oanlizzen fan dy ferbining, mar dy giene net troch.

Oant 1984 wie Dokkum ek in selsstannige gemeente. Troch in gearfoeging mei de gemeenten West- en East-Dongeradiel ûntstie de gemeente Dongeradiel. By de gemeentlike weryndieling dy't per 1 jannewaris 2019 trochfierd waard, kaam Dokkum as haadplak by de nije fúzjegemeente Noardeast-Fryslân te hearren. Dokkum hat altyd haadplak west fan Dongeradiel en is dat sûnt 2019 ek fan Noardeast-Fryslân.

 Dokkum 1250 jier (754-2004)  
Om't Dokkum yn 754 foar it earst yn 'e skiednis neamd wurdt, waard dat jier as stiftingsjier keazen. Yn 2004 wie dat 1250 jier lyn en dat waard yn Dokkum mei tal fan aktiviteiten fierd, ûnder oaren de stedsfeesten, dy't ienris yn 'e fjouwer jier fierd wurde, waarden dat jier ekstra grut útpakt. Ek ferskynde in standertwurk oer de skiednis fan Dokkum: Skiednis fan Dokkum, hert fan noardlik Eastergoa.

 It besjen wurdich 
Ein 20e iuw is der in soad restaurearre yn Dokkum. Mei jild fan de Jeropeeske Uny is de binnenstêd opnij fluorre en binne der ferskate keunstwurken oanbrocht. Ek partikulier is der in soad oan de stêd opknapt. Foarbylden dêrfan binne de Kofjebrânerij oan 'e Legewei en it halsgevelhûs 'De Gouden Hân' oan de Fleismerk.
 It Stedhûs fan Dokkum is in gebou út 1610 dat letter noch útwreide en ferboud waard. 
 It Admiraliteitshûs waard boud yn 1618 en wie it plak dêr't de Fryske en Grinzer Admiraliteiten gearkame. It is tsjintwurdich in museum.
 Foar it stedhûs oer steane op it plak fan it eardere blokhûs trije 17e-iuwske huzen. Tsjintwurdich sitte der winkels yn.

 Bonifatiusstêd 
De stêd profilearret him sterk as de stêd dêr't Sint-Bonifatius, de apostel fan 'e Dútsers, de martlersdea stoar. Der is in kuierrûte troch it sintrum fan Dokkum mei 10 keunstobjekten, dy't elts in ferhaal om de biskop hinne fertsjintwurdiget. Súd fan it sintrum is it Bonifatiuspark mei in kapel, in krúswei, it byld dat prinses Beatrix yn 1962 ûnthulle en de boarne, dy't neffens in leginde ûnstie nei't it hynder fan Bonifatius op de grûn stampe. De boarne wie iuwenlang wichtich foar de wetterfoarsjenning fan Dokkum en fral de bierbrouwerijen yn 'e stêd hiene in soad oan it skjinne wetter fan 'e boarne.Side Bonifatiuskapel, oproppen 30 augustus 2023 Yn 1876 hold de lêste Dokkumer brouwer der mei op, mar yn 2016 waard mei it brouwen fan Bonifatiusbier de tradysje wer oppakt.Omrop Fryslân, 22 febrewaris 2016 

 Monumintale tsjerken 
 De skiednis fan 'e protestantske Grutte of Sint-Martinustsjerke giet werom op de 10e iuw, mar waard fuort nei de reformaasje op it plak fan in foargonger yn 1590 boud.  
 De roomske Sint-Bonifatiustsjerke datearret fan 1871 en waard neffens ûntwerp fan Pierre Cuypers boud as ien fan 'e neogoatyske tsjerken yn Fryslân. De tsjerke hat in 47 meter hege toer. By de bou stoarte dy toer yn, mar waard wer opboud. 
 De Bonifatiuskapel waard yn 1934 by de Bonifatiusboarne boud yn it Bonifatiuspark.
 Oan 'e Legedyk stiet de Tsjerke fan 'e Feriene Kristlike Gemeente, in neffens ûntwerp fan Theo Romein yn 1852 boude tsjerke fan de mennisten en remonstranten yn Dokkum. 

 Waach 
De Waach is boud yn 1754, krekt 1000 jier nei de stifting fan Dokkum. It gebou hat 4 Ioanyske pilasters mei byldhoude stedswapens en in klokkoepel. 

Op de gevel stiet de tekst waekt en weeght fanwegen de twaliddige funksje dy't it earder hie. Alderearst waard dêr de suvel woegen en as twadde wiene dêr soldaten legere. Tsjintwurdich sit der in restaurant yn de waach.

 Stedswâlen
Der binne fiif stedswâlen om Dokkum boud, de bolwurken. Om dy bolwurken lei wetter. De iennichste yngongen om yn Dokkum te kommen wienen fjouwer poarten: Hanspoarte, Healemoannepoarte, Wâldpoarte en de Ealsumerpoarte. Om 21.55 waarden klokken let as warskôging dat de poarten ticht giene. Minsken bûten Dokkum hienen dan noch fiif minuten de tiid om der yn te kommen. De bolwurken binne noch altyd goed te sjen omdat se noch yntakt binne. Ek no noch wurde om 21.55 yn Dokkum de klokken let om dy tradysje yn eare te hâlden. Op de bolwurken steane ek de mûnen Seldenrêst en De Hoop.

 Wettertoer 
De wettertoer fan Dokkum (1957) is ien fan de twa Fryske weropboumonuminten dy't yn 2007 troch de Rykstsjinst foar Archeology, Kultuerlânskip en Monuminten op de list fan ryksmonuminten út de weropbouperioade komd is. 

Arsjitekt fan de toer is de Ljouwerter Jo Vegter. Boppe-yn de 37 meter hege toer soe destiids in restaurant komme mar dat is der nea fan kaam.

 Stedsyndieling 
Yn it sintrum fan Dokkum leit binnen de bolwurken de histoaryske binnenstêd. Dokkum hat him yn de 20e iuw oan alle siden bûten de bolwurken útwreide. Der binne tal fan wenwiken bykaam:

 Fonteinslannen (besuden de binnenstêd )
 Jantsjessee polder (súdkant)
 Koailannen (súd-eastkant)
 It Fûgellân (eastkant)
 Weeshúslannen (noardkant)
 Huoddemakkerspolder (súdwestkant)
 Wâldhoarne (westkant)
Fierders binne der ek noch twa yndustryterreinen:
 Hegediken (eastkant, noard fan de Strobosser Trekfeart)
 Betterwurd (westkant)
 De Trije Terpen (nijbouwyk) 
Súdwestlik fan Dokkum wurdt de nijbouwyk De Trije Terpen oanlein. Yn 'e wyk komt in grut ferskaad oan wentes. De wyk sil yn trije fazen boud wurde mei yn 'e midden in wyksintrum. De wyk grinzet oan Suderskâns (Zuiderschans), in winkel- en bedriuwegebiet en de Wâldherne (Woudhorne).

 Mienskip 
Yn Dokkum wurdt njonken Frysk en Nederlânsk ek Stedsk praat. Dokkumers wurde ek wol grenaten neamd.List mei skelnammen foar plakken en ynwenners fan Fryske plakken, útjûn troch de AFUK yn de jierren 1980 mei ferwizing nei in jierboekje fan de Fryske Akademy, skreaun fan Ph.H. Breuker  In Dokkumer spesjaliteit is Dockumer kofje.

De stêd ûnderhâldt sûnt 1954 kontakten mei Crediton, it berteplak fan Bonifatius. Yn 1988 waard mei it plak in freonskipsakte ûndertekene. Mei Fulda, it plak dêr't Bonifatius begroeven waard, hat de stêd yn 2013 mei de ûndertekening fan oarkonde in stêdebân sletten.Gemeente Noardeast-Fryslân 

 Tsjerken 
 Frije Baptistengemeente Nehemia
 Grifformeard Tsjerke-frijmakke Dokkum-Driezum
 Kristlik Grifformearde Tsjerke Dokkum
 Kristlike gemeente fan Mennisten en Remonstranten
 PKN Dokkum-Ealsum-Wetsens
 Roomsk-katolike parochy Pax Christi

 Skoallen 
 Basisûnderwiis:
 Kristlike basisskoalle Eben Haëzer
 Kristlike basisskoalle De Boarne
 Kristlike basisskoalle De Hoekstien
 Kristlike basisskoalle De Reinbôge
 Skoalle mei de Bibel De Skeakel
 Katolike Jenaplanskoalle Sint-Bonifatius 
 Iepenbiere basisskoalle Burgerskoalle
 Iepenbiere basisskoalle Nynke van Hichtum Fuortset ûnderwiis:
 Kristlike skoallemienskip Dockinga Kolleezje (vmbo-VAKskoalle, vmbo-gt, havo/vwo)
 Piter Jelles Dalton Dokkum
 Middelber beropsûnderwiis
 Firda Birdaarderstraatweg - Dokkum  
De kristlike baisskoalle Groen van Prinsterskoalle waard yn 2018 sletten.Wâldnet, 18 july 2018

 Sûnenssoarch 
 De Sionsberch is in medysk sintrum yn Dokkum, dat oarspronklik yn 1956 as tradisjoneel sikehûs mei help fan 'e tsjerken oprjochte waard. Tusken 2014 en 2016 moast De Sionsberch ticht fanwegen in faillisemint troch falend management.NOS, 25 novimber 2014, Yn 2016 waard De Sionsberch wer as sintrum foar poliklinyske soarchferliening iepene, dat in grut tal tsjinsten en spesjalisten ferliend en foar de regio Noardwest-Fryslân fan grut belang is.Side Dokkum Underdiel fan de Sionsberch is in lytsskalich soarchpension.Side Dokkum, opropppen 29 augustus 2023    
 De Waadwente is in grut ferpleechhûs foar yntra- en ekstramurale soarch.
 Yn 'e wyk Fûgellân stiet it soarchsintrum Dongerahiem
 Ferienings 
 Badmintonclub Oostergo
 Basketbalvereniging Arrows 
 Keatsferiening Dongeradiel 
 Folièreferiening Sang en Kleur
 Follybalvereniging De Roeken/DVC
 Fûgelwacht Dokkum
 Fuotbalferiening Dokkum
 Fuotbalferiening CSV Be Quick Dokkum 
 Gospelkoar Joy for People Kristlik Manljuskoar Pro Rege Dokkum
 Kristlike Muzykferiening Fanfare Oranje Dokkum
 Kuofbalferiening De Granaet
 Ringroep Dokkum
 Steedlike Harmony Dockum
 Stifting Dokkum
 Tennis Klub Dokkum
 Turn- en Gymnastykferiening Adundo
 Vocal Group Stim

 Befolkingsferrin 
 Jier  1840  1899  1920  1930  1940  1950  1960  1970  1980  1995  Ynwenners  4.006  4.105  3.574  4.895  5.049  5.877  7.247  9.886 11.704  12.510  Jier   2000  2010  2015  2020  Ynwenners  12.800   12.490  12.565 12.675
 Berne 

 Reyner Bogerman (± 1470-nei 1566), humanist.
 Gemma Frisius (1508-1555), wittenskipper
 Cornelius Kempius (± 1520-1589), skiedskriuwer.
 Julius fan Beyma (1539-1598), abbekaat en riedshear.
 Lieuwe fan Aitzema (1600-1669), diplomaat, skiedsskriuwer
 Govert Dircksz Camphuysen (1624-1672), skilder
 Folkert Bock (1632-1696), keunstskilder. 
 Ulrik Huber (1636-1694), rjochtsgelearde
 Titia Brongersma (± 1650-± 1700), dichteres
 Jacobus Canter Visscher (1692-1735), dûmny
 Anna Folkema (1695-1768), graveur
 Adriaan Bergsma (1702-1780), abbekaat en politikus
 Johannes Casparus Bergsma (1746-1793), rjochtsgelearde
 Age Wijnalda (1712), Nederlânsk menniste learaar
 Jacob Bonga (1758-1848), lânskipskilder
 Reinder van Kleffens, (1760-1838), bestjoerder
 Hebelius Potter (1768-1824), publisist.
 Daam Fockema (1771-1855), abbekaat en skriuwer
 Aldert Jacobs van der Poort (1771-1807), keunstskilder
 Sjoerd Bonga (1794-1865), keunstskilder
 Gosling Tjeerds Posthuma (1800-1832), keunstskilder
 Gijsbertus Schot (1810-1889), politikus
 Douwe Lubach (1815-1902), medikus
 Dirk Postma (1818-1890), earste dûmny GKSA
 Gerrit Vlaskamp (1834-1906), túnarsjitekt Hendrik Bruining (1850-1925), berneboekeskriuwer
 Izaak Gosses (1873-1940), skiedkundige
 Gijsbertus Schot (1810-1889), liberaal politikus
 Johannes Klazes Dijkstra (1893-1977), frisiast
 Piet Oberman (1908-1972), fersetslieder WO II
 Jacobus Knol (1936), skriuwer
 Rein Jan Hoekstra (1941), jurist, lid fan de Ried fan Steat
 Bauke van der Woude (1949-2023), sjonger en tekstskriuwer. 
 Kie Ellens (1956), byldzjend keunstner
 Jan Posthuma (1963), follybalynternational 
 Syb van der Ploeg (1966), sjonger fan De Kast
 Baukje Zijlstra (1967), skriuwster en oersetster
 Ruben van Gogh (1967), dichter
 Sybe I. Rispens (1969), publisist, wittenskipper
 Syde van der Ploeg (1975), dirigint
 Sipke Jan Bousema (1976), presintator 
 Saskia Appel (1977), skriuwster
 Afke Boven (1980), programmamakster, presintatrise
 Johan van der Veen (1981), sjonger Twarres 
 Dewi Pechler (1983), sjongster
 Geart Tigchelaar (1987), skriuwer, oersetter
 Ilse Kraaijeveld (1990), swimster
 Esther de Jong (1994), sjongeres
 Akke Marije Marinus (1995), model 
 Femke Wiersma (1984), BBB-politikus
 Eveneminten 
 Admiraliteitsdagen, Nautyske Myl fan Dokkum
 Alvestêdetocht en dêrfan ôflate eveneminten: Alvestêde Fytsfjouwerdaagse, Alvestêde Oldtimer Rally, Alvestêde Roeimaraton, Alvestêde Ultrarin, Alvestêdekuiertocht, Alvestêdetocht fan de Fryske Motorklub, Alvestêdetocht op de Fyts, Autopedalvestêdetocht, SUP 11 City Tour, Non-stop 11 Stêde Seekajak Prestaasjetocht, Trekkeralvestêdetocht
 Bonifatiusdei mei in plechtige prosesje 
 Dokk'em Open Air
 Nasjonaal Concours Hippique
 Jiermerk Dokkum

Sjoch aginda op de hiemside Dokkum

 Musea / teäters 
 Museum Dokkum
 Sense Dokkum
 Filmhûs Dokkum

 Ynfrastruktuer 
 Ferbinings 
Dokkum hie yn it ferline in iepen ferbining nei see troch it Dokkumer Djip. Yn 1596 waard dêr dan ek de Fryske Admiraliteit oprjochte. Mar om 1645 hinne gie de Admiraliteit nei Harns, en Dokkum rûn tebek wat de seefeart oanbelanget, oant yn 1729 in dyk tsjin it gefaar fan de Lauwerssee oanlein waard dy't Dokkum hielendal fan de see ôfsluet.

Fan 1645 oant 1656 is de Strobosser Trekfeart groeven yn opdracht fan de stêd Dokkum om de ferbining mei Grins te ferbetterjen. Troch de hege kosten kaam Dokkum yn grutte finansjele problemen.

Tusken 1901 en 1936 hie Dokkum ek in ferbining mei Ljouwert oer it spoar. It stasjon fan it saneamde Dokkumer Lokaeltsje lei doedestiids tusken Dokkum en Ealsum. Ferskate strjitnammen ferwize noch nei dy tiid, sa as de Stasjonswei, Stasjonsstrjitte en By 't Stasjon''. Wat westliker leit no it busstasjon dêr't de bussen ôfsette nei Ljouwert, Drachten en Bûtenpost.

 Strjitten 
Alle strjitten yn Dokkum.

 Bustsjinst 
De buslinen dy't troch Dokkum ride wurde fersoarge troch Qbuzz. Dokkum hat in busstasjon.

 Stêdebân 
  Fulda (stêdebân)
  Crediton (freonskipsbân)

 Publikaasjes 
  "Geschiedenis van Dokkum. Hart van noordelijk Oostergo"

 Sjoch ek 
 Dokkum (gemeente)
 Fryske stêden
 Fryske gemeenten
 List fan boargemasters fan Dokkum
 Slach by Dokkum

 Ofbylden stêd 

 Bylden 


Kategory:Stêd yn Fryslân
Kategory:Doarp of stêd yn Dokkum (gemeente) 
Kategory:Doarp of stêd yn Dongeradiel
Kategory:Doarp of stêd yn Noardeast-Fryslân