Lenghe lionêse

Il leonês (Llïonés o Llingua Llïonesa in lionês) e je une lenghe romanze che e fâs part dal grup ibero-romanç. Par solit, al ven fevelât intes provinciis di Lion, Zamora e Salamanca in Spagne, e tal distret di Bragança in Portugal. Infûr dal distret di Bragança, a son provis che il lionês al jere fevelât in altris teritoris dal Portugal di vuê che a jerin leâts al Ream di LionCintra, Luís Filipe Lindley. 'Toponymie léonaise au Portugal. La région de Riba-Coa.' Actas y Memorias del V Congreso Internacional de Ciencias Onomásticas, vol. 2, Universitât di Salamanca, 1959, pp. 245-257.. Il lionês al ven de stesse famee dal catalan, dal talian, dal francês o dal furlan.

Adun cul asturian e il mirandês, al forme il grup linguistic lionês. Il lionês al è ricognossût tant che lenghe cul codiç Linguasphere 51-AAA-cc1999/2000 Linguasphere register (Llïonés).

 Istorie 
Il lionês al ven diretementri dal latin volgâr. Nol è une evoluzion dal latin scrit (classic), ma de lenghe dal popul dopo la difusion dal Imperi Roman.

 Prims documents 
Te Edet di Mieç, la lenghe lionêse al jere la lenghe principâl e la lenghe uficiâl dal Ream di LeónBarrau-Dihigo, L. (1903): Notes et documents sur l’histoire du royaume de Leon, 1. Chartes royales léonaises 912—1037. Revue Hispanique, 10 pp. 349–454..

Al jere doprât te cort di León e si lu cjate dispès tai documents aministratîfs e tai ats juridics di chel timp, prime de pression politiche dal castilianGranda Gutiérrez, G. (1960): Los diptongos descendentes en el dominio románico leonés. Galmés de Fuentes, Á. y. D. C. M. P. Trabajos sobre el dominio románico leonés, II. pp. 19-173. Gredos.Morala Rodríguez, J. R. (2010): La lengua en el Reino de León. XIº Reino de León. pp. 55-59. Instituto de Estudios Leoneses..

Pal ce che al rivuarde la scriture, la prime prove, che si pensave che e fos la plui antighe di une lenghe romanze te penisule iberiche, al è il document cjatât tal Archivio de Catedrâl di León. E je la «Nodicia de Kesos», un document dal an 959. Chest test al ven dal munistîr di San Justo y Pastor a Rozuela (vuê disparît e che al jere logât tal comun di Ardón).

Il lionês al è stât la lenghe uficiâl de documentazion lioneseKoch, S. (2013). Trazas del leonés en documentos tardomedievales de San Pedro de Eslonza. En J. M.ª García Martín (Dir. y coord.), Actas del IX Congreso Internacional de Historia de la Lengua Española (Vol. 1, pp. 343-352). Madrid / Frankfurt am Main: Iberoamericana / Vervuert. ISBN 978-84-8489-899-3. fin al XIV secul, moment che al è stât sostituît dal castilian tes cancelariis e ridusût a lenghe orâlMorala Rodríguez, J. R. (2010): La lengua en el Reino de León. XIº Reino de León. pp. 55-59. Instituto de Estudios Leoneses..

Il lionês si consolide tant che lenghe te Edet di Mieç cuntun standard definît, tant pe sintassi che pe gramatiche o il lessic, basât suntune norme par consens grafic tra i scritôrs e i nodârs che lu dopravin, tant tal sisteme nominâl che in chel verbâlMaría Cristina Egido Fernández. El sistema verbal en el romance medieval leonés. Editôr: Universitât di León, 1996. ISBN 84-7719-551-X..
Tantis oparis e scritôrs a scrivin cuntune fuarte influence dal llïonés, come Antonio TorquemadaLina Rodríguez Cacho. El ámbito leonés en los Coloquios de Torquemada. Tierras de León: Revista de la Diputación Provincial, Vol. 28, l° 73, 1988, pp. 71-82. ISSN 0495-5773..

 Ereditât leterarie e academiche te Provincie di Salamanca 
Ancje se il so ûs uficiâl al è calât cul timp, il lionês al è restât te culture. A son traces impuartantis dal llÏonés te literature des XV e XVI seculs, soredut tes oparis di teatri pastorâlLópez-Morales, H. (1967). Elementos leoneses en la lengua del teatro pastoril de los siglos XV y XVI". Actas del II Congreso Internacional de Hispanistas..

Il llïonés nol è dome une lenghe di popolazion, ma ancje une lenghe di creazion leterarie te Provincie di Salamanca. Tai secul XV e secul XVI, il lionês al apareis tal teatri di Juan del EnzinaEncina, Juan del. Teatro completo. Edición de Miguel Ángel Pérez Priego. Madrid: Cátedra (Letras Hispánicas), 1991. ISBN 8437610206., soredut te sô Obra del Entremés e tes sôs Églogas (che a mostrin la vitalitât de lenghe in chel cjamp), tant che lenghe diferente dal castilianHumberto López Morales. Elementos leoneses en la lengua del teatro pastoril de los siglos XV y XVI. Actas del II Congreso Internacional de Hispanistas. Instituto Español de la Universidad de Nimega. 1967.

Plui tart, tal secul XVIII, il scritôr Diego de Torres Villarroel, leât a la Universitât di Salamanca, al à continuât la tradizion linguistiche de regjon cul ûs di elements lionês te sô Visión y visitas de Torres con don Francisco de Quevedo por la CorteDiego de Torres Villarroel. Visión y visitas de Torres con don Francisco de Quevedo por la Corte. Editorial Gredos. 1972..

Cheste presince leterarie e teatrâl dai autôrs di Salamanca e dimostre che il llïonésal jere une lenghe di ûs funzionâl e di creazion culturâl te citât di Salamanca e te sô regjon, fin al inizi de sostituzion linguistiche cul castilian te Epoche Moderne.

 Evoluzion tal vincjesim secul 
Al inizi dal 20t secul, un grant pas pal ricognossiment de lenghe al è stât la publicazion dal libri «Cuentos en dialecto leonés» di Caitano Galán Bardón, tal 1907Galán Bardón, Caitano (1907). Cuentos en dialecto leonés. Imprenta de la viuda e hijos de López.. Cheste opare e à puartât une fuarte testemoneance su la fuarce di scriture e la autonomie culturâl dal llïonés.
Passant pal 20t secul, i studis su la llingua llïonesa a son stâts un grum, de morfologjie fin a la sintassi, il lessic o la dialetologjieMillán Urdiales Campos. Sobre la pérdida o conservación de la preposición "de " en leonés. Boletín de la Real Academia Española, Tomo 74, l° 261, 1994, pp. 193-204. ISSN 0210-4822..

Il domini dal lionês al à cognossût grands cambiamentsCano González, Ana María (1974): Algunos aspectos lingüísticos del habla de Somiedo. Revisión de los límites de los resultados del sufijo latino -oriu/-oria en una zona del dominio románico leonés. Atti XIV Congresso Internazionale di Linguistica e Filologia Romanza II. Gaetano Macchiaroli-John Benjamins.Napoli-Amsterdam. pp. 235-252.. Dôs varietâts a àn svilupât i lôr propris standards: l'asturian, tal 1981, che al à fat une gramatiche pe AsturieMartínez Álvarez, Josefina (1996): Las Hablas Asturianas. Manual de dialectología hispánica. El Español de España. Manuel Alvar. Ariel. p. 119. ISBN 9788434482173 , e il mirandês, che al à fat compagn pe Tierra de Miranda e il Portugal, tal 1999Azevedo Maia, Clarinda de (1996). Mirandés.Manual de dialectología hispánica. El Español de España. Manuel Alvar. Ariel. pp. 162-163. ISBN 9788434482173. Il lponês al è la lenghe storiche di dulà che a vegnin i asturians e i mirandês di vuê. Duncje, il grup lionês al è formât vuê di trê lenghis: il lionês instès, il mirandês e l'asturian. La lenghe lionêse e conte vuê (tal 2026) 55.000 feveladôrs natîfsAsociación de la lenga leonesa El Fueyu. 2026. E je in pericul seri di disparî, cence nissun ricognossiment denant des leçs, e denant des tentatîfs di assimilazion des lenghis vicinis che a son feveladis di plui.

 Universitât 
Al dì di vuê, il llïonés al à vût un nivel alt di ricognossiment tes universitâts de Europe. Un biel esempli e je la ricercje di Raúl Sánchez Prieto, Vice-retôr de Universitât di Salamanca, che al à ricognossût il lionês tant che lenghe autoctone de regjon di Salamanca tal Coimbra GroupSánchez Prieto, Raúl (2025): Leonese, Portuguese, Occitan and Low German: Autochthonous invisible languages in Coimbra Group university regions. Peter Lang. pp. 17-35. ISBN 9782875747792.

Inplui, la linguistiche comparade tra l'talian e il lionês e je stade l'argoment di monografiis publicadis in Gjermanie, mostrant che il lionês al è un sisteme autonom studiât fin al nivel di dotorâtPardo Fernández, Abel (2011): Italiano-leonese: lingue, marketing, nuove tecnologie e didattiche, vol. 3, Mikroglottika, Peter Lang, 2011. ISBN 9783631595558..

 Tecnologjie e modernizazion 
L'ûs dal lionês te ere de informatiche al è mostrât cul ûs des gnovis tecnologjiis di informazion e comunicazion. La ricercje di Abel Pardo Fernández sul lionês e lis TIC (2008) e cjale a la impuartance pal futûr, par conservâ e par spanti la lenghePardo Fernández, Abel (2008): El Llïonés y las Tics. Mikroglottika Yearbook. Peter Lang. Frankfurt am Main pp. 109-122. ISBN 9783631580271.

 Filologjie 
La ricercje sientifiche sul lionês e à permetût di definî la sô filiere, la sô storie e il so judizi di vuê.
Analisi storiche: i studis sul vîl llïonés (Altleonesisch) a mostrin la sô contribuzion tai documents dal secul XIIIGessner, Emil. "Das Altleonesische: Ein Beitrag zur Kenntnis des Altspanischen". 1867..

Al è ricognossût tant che sisteme propri in mieç aes lenghis iberichisBorrego Nieto, J., "El leonés", in Alvar, M. (Ed.), Manual de dialectología hispánica, Ariel, 1996, pp. 139-158. ISBN 9788434482173.
Morfologjie e lessic: i detais de gramatiche a son stâts ben studiâtsHanssen, Friedrich Ludwig Christian, Estudios sobre la conjugación Leonesa, 1896.. Il lessic di vuê al è ben documentât ancje luiLe Men Loyer, J., Léxico del leonés actual, Centro de Estudios e Investigación San Isidoro, 2002..
Sociolinguistiche: la situazion dal lionês e ven paragonade a chê di altris piçulis lenghis, come il frison dal nord, par studiâ la formazion di une varietât standard in comunitâts dividudis.

La influence dal lionês in SalamancaRobles Carcedo, L. (2009). Vocabulario leonés: texto inédito de Unamuno. Letras de Deusto, 39(122), 205-216. ISSN 0210-3516. e te regjon de Extremadura e je documentade, mostrant che il llïonés si è slargjât par dâ un fond di lenghe une vore diferent dal castilianManuel Alvar (Ed.), Manual de dialectología hispánica. El Español de España, Ariel, Barcellona, 1996, pp. 172-174. ISBN 9788434482173.
La scuele taliane di filologjie romanze e à simpri dât puest a la llingua llïonesa, ricognossintle tant che ram autonom tal panorame des lenghis dal Ocident. Filolics, come Gerhard Rohlfs e Carlo Tagliavini, a àn studiât lis particolaritâts fonetichis tant che une antighe e preziose conservazion par capî la evoluzion dal latinRohlfs, Gerhard, Estudios sobre el léxico románico, Gredos, 1979. Tagliavini, Carlo, Le origini delle lingue neolatine, Patron, Bologna, 1982. ISBN 8855504657.

In cheste prospetive, il filolic Francesco Avolio al à fat la sô idee des «lenghis suêrs». Il lionês al à la stesse identitât des lenghis nazionâls, parcè che la sô diference e ven di un aspiet politic e storic, no de sô linguisticheAvolio, Francesco, Lingue e dialetti d'Italia, Carocci, 2009, p. 15. ISBN 9788843052035.

 Statût 
La Lenghe lionêse al è stât ricognossût a nivel regjonâl spagnûl tal Estatuto de Autonomía de Castilla y León, dulà che al è indicât che al varà une protezion specifiche: "Il lionês al sarà ogjet di une protezion specifiche di part des istituzions pal so valôr particolâr tal patrimoni linguistic de Comunitât. La sô protezion, ûs e promozion a saran ogjet di une regolamentazion"Plui precîs, tal articul 5 (reformât de Ley Orgánica 14/2007, dal 30 di Novembar 2007): El leonés será objeto de protección específica por parte de las instituciones por su particular valor dentro del patrimonio lingüístico de la Comunidad. Su protección, uso y promoción serán objeto de regulación..

Cheste ricognossince e je tal cuadri dal patrimoni linguistic de Comunitât di Castilla y León, cuntun focus specific sul llïonés. Il castilian (lengua castellana) al è protet tant che lenghe comune, ma il leonês al à une protezion "specifiche" e promessis di regolamentazion pal so ûs e promozion.

 UNESCO 
Daûr des regulis de UNESCO, il leonês al è ricognossût tant che lenghe autonome in mieç aes lenghis romanzis, ma al è in categorizât tant che «in pericul seri». Daûr dal Atlas of the World’s Languages in DangerWurm, Stephen A., Atlas of the World’s Languages in Danger of Disappearing, UNESCO Publishing, Paris, 2001, p. 55. ISBN 9231032550., chest al vûl dî che la lenghe e je fevelade dome dai anzians.
L'inseriment dal llïonés tal Atlant de UNESCO (pagjine 55, "Leonese") al da une protezion e une ricognossince a part dal castilian. 

Cheste ricognossince e oblighe i guviers a cjapâ misuris par conservâ chest patrimoni de umanitâtWurm, Stephen A., Atlas of the World’s Languages in Danger of Disappearing, UNESCO Publishing, Paris, 2001, p. 36. ISBN 9231032550.

 Il lionês e il Consei de Europe 
La lenghe lionêse e je sostignude de Cjarte europeane des lenghis regjonâls o di minorance. Tal so setim rapuart di valutazion publicât tal 2024 (MIN-LANG (2024)17), il Comitât di esperts dal Consei de Europe al à esaminât la situazion de Spagne par ce che al rivuarde il lionês te Comunitât di Castilie e LeónConsey di l' Urope. Seventh report of the Committee of Experts in respect of Spain. 2024. MIN-LANG (2024)17.

Il Consei de Europe al note che a son stâts mioraments (↗) tai studis e te ricercje sul lionês tes universitâts (articul 7.1.h), e par eliminâ lis discriminazions sul ûs de lenghe (articul 7.2). Dut câs, il Comitât al mostre un pegjorament (↘) pe considerazion des domandis dai feveladôrs e la mancjance di un organisim di consei uficiâl (articul 7.4).
Pe uficialitât, il rapuart al dîs che la Spagne no rispiete ancjemò (＝) i siei impegns par favorî l'ûs dal llïonés a vôs e te scriture te vite publiche (articul 7.1.c, d), e nancje tal insegnament (articul 7.1.f)Consey di l' Urope. Seventh report of the Committee of Experts in respect of Spain. 2024. MIN-LANG (2024)17.

 Particolaritâts di scriture e di fonetiche 
La llingua llïonesa e dopre un sisteme di ortografie (o norme grafiche) par convenzion, che al è basât sul consens grafic fin de Edet di Mieç. Si cjatin influencis (grafiis etimologjichis o soluzions arcaichis viodudis tai documents dal Ream di Lion) par afirmâ l'autonomie de lenghe. In sintesi, l'ortografie lionêse e je un "consens grafic" emergent, no imponût di une academie uniche, ma costrût de pratiche dai scritôrs.

Cualchidune des carateristichis grafichis plui slargjadis e che lu diferenzin des lenghis ator a son:
Ûs de dieresi su la vocâl (¨): Doprât par marcâ l'iât e par evitâ che une vocâl e sedi mangjade di chê altre (assimilazion) tai ditongs. Chest trat al da la identitât al non de lenghe: Llïonés, llïonesa.
Dople "nn": Si dopre nn tant che rapresentazion dal sun "n" palatâl, diferent dal ñ (asturian, castilian) o dal nh (mirandês, portughesc). Par esempli: mannana.
Sisteme dal /k/ (c, q): Mantigniment dal sisteme latin di scriture (grafie) dulà che si dopre c e q.
Infinitîf in "-e": Conservazion de "-e" a la fin dai verbs (infinitîfs latins), un vîl carater che si è pierdût tal asturian. Par esempli: pechare, chovere.
Evoluzion di "-ct-" in "-ich-": Il grup latin -ct- al è deventât -ich-, une soluzion uniche se si lu confronte cul -it- (galizian, portughesc) o -ch- (asturian, castilian). Par esempli: feichu.
Vocalisim in "-u": Sieradure sistematiche de vocâl a la fin de peraule in "-u". Par esempli: annu, fumu.
Palatalizazion in "ch": I grups pl-, cl-, fl- a deventin ch- (come in portughesc), diferent dal ll- (asturian, castilian). Par esempli: chanu, chave.
Ditongs "ei/ou": Conservazion dai ditongs che si son ridusûts (semplificâts) tal asturian e tal castilian. Par esempli: cantóu, veiga.

 Articui 
Il sostantîf masculin o neutri al dopre la forme "-u", e il plurâl feminin al finis simpri in "-as".
 Gjenar e numar  Latin  Lionês  Furlan Masculin singulâr  illum el il Feminin singulâr  illam la  la Neutri singulâr  illud lu  il Masculin plurâl  illos los i Feminin plurâl  illas las  lis

 Pronoms 
 Persone  Latin  Lionês  Furlan 1me (Singulâr)  ego you jo 2nde (Singulâr)  tu  tu  tu 3ce (Singulâr masc.)  ille  él  lui 3ce (Singulâr fem.)  illa  eilla  jê 3ce (Singulâr Neutri)  illud  eillu  - 1me (Plurâl - Masculin)  nos  nusoutros  nô 1me (Plurâl - Feminin)  nos  nusoutras  nô 2nde (Plurâl - Masculin)  vos  vusoutros  vô 2nde (Plurâl - Feminin)  vos  vusoutras  vô 3ce (Plurâl - Masculin)  illi  eillos  lôr 3ce (Plurâl - Feminin)  illae  eillas  lôr

 Lessic 

 Latin  Lionês  Castilian  Portughesc  Talian  Inglês  Furlan annus  annu  año  ano  anno  year  an lingua  llingua  lengua  língua  lingua  language  lenghe ligna  lleinna  leña  lenha  legna  firewood  len clavis  chave  llave  chave  chiave  key  clâf claudere  pechare  cerrar  fechar  chiudere  close  sierâ factum  feichu  hecho  feito  fatto  done  fat planum  chanu  llano  chão  piano  plain  plan filius  fiyu  hijo  filho  figlio  son  fi noctem  nueiche  noche  noite  notte  night  gnot oculus  gueyu  ojo  olho  occhio  eye  voi

 Referencis 

Categorie:Lenghis romanzis
Categorie:Lenghis
Categorie:Spagne
Categorie:Lenghe lionêse

Categorie:Lenghis romanzis