Kareelien (Republiik)

At Republik Kareelien (üüb Rüs: Респу́блика Каре́лия Respúblika Karélija [rʲɪˈspublʲɪkə kɐˈrʲelʲɪ(j)ə]; üüb Kareelisk: Karjalan tazavaldu; üüb Fins: Karjalan tasavalta; üüb Wepsisk: Karjalan Tazovaldkund) as en republiik uun Rüslun. At republiik leit uun a Nuurdwaastrüslun Bundesdistrikt. Uun a nuurd leit det Murmansk Prowins, uun a uast lei det Witj Sia an det Archangelsk Prowins, uun a süüduast leit det Wologda Prowins, uun a süüd det Leeningrad Prowins an uun a waast Finlun. Det hee 614.064 lidj (2020)Russia: Northwestern Federal District, citypopulation.de. At hoodsteed faan't republiik as Petrosawodsk.

Geografii
At Republiik Kareelien leit uun a nuurduast faan Euroopa, uun a nuurdwaast faan det europeeisk dial faan Rüslun.

 De nuurdermiast ponkt leit uun a nuurd faan de Askijarwi Sia;
 De uastermiast ponkt leit uun de Pudosch Distrikt nai bi de Letj Tscherosero Sia; 
 De süüdermiast ponkt leit nai bi't Kap Gabanow (Ladoga Sia);
 De waastermiast ponkt leit uun a süüd faan Sortawala bi a nuurdeeg faan de Pitkjajarwi Sia.

De Nuurdelk Puulaarkreis gungt troch a nuurd faan Kareelien.

Lunskap

De huuchst ponkt uun't republiik as de Nuorunen Berig (577 m), wat uun a nuurdwaast leit.

Wichtig sian uun't republiik san:

 #  Sia  üüb Rüs  üüb Kareelisk  Grate (km²) 1  Ladoga Sia  Ладожское озеро, Ладога  Luadogu  17.700 2  Onega Sia  Онежское озеро  Oniegujärvi  9720 3  Wygosero  Выгозеро  Uikujärvi  1251 4  Toposero  Топозеро  Topasjärvi  986 5  Pjaosero  Пяозеро  Pääjärvi  943 6  Segosero  Сегозеро  Seesjärvi  815 7  Wodlosero  Водлозеро  Vodlajärvi  322 8  Sjamosero  Сямозеро  Siämärvi  266 9  Madel Kujto Sia  Среднее Куйто  Keski-Kuittijärvi  257 10  Boower Kujto Sia  Верхнее Куйто  Ylä-Kuittijärvi  240 11  Keret Sia  Кереть  Kierettijärvi  223 12  Njuk Sia  Нюк  Nuokkijärvi  214 13  Tischkeosero  Тикшеозеро  Tiikšenjärvi  209 14  Janisjarwi  Янисъярви  Jänisjärvi  200 15  Sandal Sia  Сандал  Sandaljärvi  185 16  Ondosero  Ондозеро  Ontajärvi  182 17  Leksosero  Лексозеро  Lieksajärvi  166 18  Liiger Kujto Sia  Нижнее Куйто  Ala-Kuittijärvi  141 19  Engosero  Энгозеро    122 20  Paljeosero  Пальеозеро    109

Diarten
Ales tup lewe uun't gebiit faan't republiik 63 slacher faan tetjdiarten, diarfaan föl, tu bispal de Ladoga-Ringelrob (Pusa hispida ladogensis), det Europeeisk Glidjhörnk (Pteromys volans) an det Brün Lunguar (Plecotus auritus), uun gefoor faan ütjsterewen san. Bi a struumer kön jam a araner faan europeeisk an kanaadisk  biibern sä.

Waltrenen (Rangifer tarandus fennicus) lewe nai bi Kostomukscha.

Kliima

Steeden

Dön tjiin gratst steeden uun't republiik san:

 #  Steed  Nööm üüb Rüs  Nööm üüb Kareelisk  Lidj (2020)Russia: Republic of Karelia, citypopulation.de 1  Petrosawodsk  Петрозаводск  Petroskoi  281.023 2  Kostomukscha  Костомукша  Koštamuš  29.634 3  Kondopoga  Кондопога  Kondupohju  29.218 4  Segescha  Сегежа  Segeža  26.000 5  Sortawala  Сортавала  Sortavala  18.831 6  Medweschjegorsk  Медвежьегорск  Karhumägi  14.091 7  Kem  Кемь  Kemi  10.648 8  Pitkjaranta  Питкяранта  Pitkyrandu  10.184 9  Belomorsk  Беломорск  Šuomua  9199 10  Suojarwi  Суоярви  Suojärvi  8678

Iindialing faan Ferwalting
At republiik hee tau steeden (Petrosawodsk an Sortawala), een steedkreis (Kostomukscha) an 15 distrikten:

 #  Distrikt  Rüs Nööm  Kareelisk Nööm  Lidj (2020)Karelija: Republic in Northwestern Federal District, citypopulation.de 1  Belomorsk  Беломо́рский райо́н  Belomorskin piiri   15.433 2  Kalewala  Ка́левальский райо́н  Kalevalan piiri  6563 3  Kem  Ке́мский райо́н  Kemin piiri  14.263 4  Kondopoga  Кондопо́жский райо́н  Kondupohjan piiri  35.207 5  Lachdenpochja  Лахденпо́хский райо́н  Lahdenpohjan piiri  12.471 6  Louchi  Ло́ухский райо́н  Louhen piiri  10.832 7  Medweschjegorsk  Медвежьего́рский райо́н  Karhumäjen piiri  27.042 8  Mujeserski  Муезе́рский райо́н  Mujejärven piiri   9457 9  Olonets  Оло́нецкий райо́н  Anuksen piiri  20.091 10  Pitkjaranta  Питкяра́нтский райо́н  Pitkänrannan piiri  17.153 11  Prionega  Прионе́жский райо́н  Oniegan rannikon piiri   22.202 12  Prjascha  Пря́жинский райо́н  Priäžän piiri  14.139 13  Pudosch  Пу́дожский райо́н  Puudožin piiri  17.052 14  Segescha  Сеге́жский райо́н  Segežan piiri  35.350 15  Suojarwi  Суоя́рвский райо́н  Suojärven piiri  15.057

Befölkring
Spriiken

Det Kareelisk Spriik, ian faan dön Finno-Ugrisk spriiken, wurt uun't prowins snaaket. Det as nai bi det Finsk Spriik. Kareelisk hee trii spriikwiisen: rocht Kareelisk, Olonetsisk (livvin kieli) an Lüüdisk (lüüdin kiel’). Föl lidj teenk, dat dön letst tau spriikwiisen apartig spriiken san.

Kultüür
Literatüür
Wichtig uun kareelisk kultüür, üüs uun det finsk an eestnisk kultüür, san a Ruunenliitjin, liitjin auer ual staken. Föl staken uun det finsk natschunaal eepos Kalewala faan skriiwer Elias Lönnrot (1802-1884) kaam faan ual kareelisk staken. Lönnrot beschükt flooksis at gebiit faan't republiik faan nü. Efter't ütjdun faan't eepos wurd "Kareelianismus" (Karelianismi), en intrese uun det kareelisk kultüür, uun det leed 19. juarhunert uun det finsk literatüür an konst en kulturel fenomeen. At lun wurd üüs at kwel faan det rocht finsk kultüür betrachtet.

Wichtig Kareelisk skriiwern, dachtern an auersaatern uun det 20. juarhunert an 21. juarhunert:
 Wladimir Brendojew (Владимир Брендоев; 1931—1990)
 Pjotr Semjonow (Пётр Семёнов; 1934-2019), diar uun det Olonetsisk spriikwiis (Livvin kieli) skreew.
 Aleksandr Wolkow (Александр Волков; 1928-2020)
 Sinaida Dubinina (Зинаида Дубинина; 1934-2022), diar uun det Olonetsisk spriikwiis (Livvin kieli) skreew.
 Vas'a Veikki of Wasili Iwanow (* 1958; Вася Вейкки of Василий Иванов), diar uun det Olonetsisk spriikwiis (Livvin kieli) skraft.
 Olga Mischina (Ольга Мишина; * 1933)
 I. S. Sawin (И. С. Савин)
 N. N. Pachomow (Н. Н. Пахомов)

Histoore
Uun det Rüs Keiserrik wurd at gebiit faan't republiik faan nü dial faan det Archangelsk Guwernement an det Olonets Guwernement. 1923 wurd at gebiit det Kareelisk Autonoom Sosialistisk Sowjetrepubliik (ASSR). 1938 wurd de Kandalakscha Distrikt tu det Murmansk Prowins den. 1940 wurd det Kareelisk ASSR det Kareelo-Finsk Sowjet Sosialistisk Republiik (SSR). Kurt diarefter wurd dialen faan Finlun dialen faan't republiik. Uun det Naist Wäältkrich, faan 1941 tu 1944, wurd grat dialen faan det Kareelo-Finsk SSR faan Finlun besaatet. Efter a krich wurd at dial uun a waast faan de Ladoga Sia dial faan det Leeningrad Prowins. Det Kareelo-Finsk SSR wurd 1956 weler det Kareelisk ASSR. At republiik faan nü wurd de 13. Nofember 1991 grünjlaanjen.

Luke uk diar
 Kareelien

Kwelen