Tschad

Tschad [tʃat], amtelk Republiik faan Tschad (üüb Araabsk: تشاد‎‎ Tshād an جمهورية تشاد‎‎ Jumhūrīyat Tshād; üüb Fraansöösk: Tchad an République du Tchad), as en banenstoot uun a maden faan Aafrika.  Uun a nuurd leit Liibien, uun a uast Sudaan, uun a süüd det Madelaafrikoons Republiik an uun a waast Kameruun, Niiger an Nigeeria.  At lun hee 11.039.873 lidj (2009)www.citypopulation.de.  At hoodsteed as N’Djamena.

Geografii
Geograafisk Laag
Tschad as det füftgratst lun uun Aafrika.

At lun dialt grensen mä seeks lunen. Det lingst grens (1556 km) faan't lun wurt mä det Madelaafrikoons Republiik an det kurtst (85 km) mä Nigeeria diald. Det dialt uk en 1403 km lung grens mä Sudaan, en 1196 km lung mä Niiger, en 1116 km lung mä Kameruun an en 1050 km lung mä Liibien.

Lunskap
Berger
De huuchst berig uun't lun as de Emi Koussi Berig, wat 3445 m huuch as. Öler berger san: de Tarso Emissi Berig (3376 m), de Tarso Ahon Berig (3325 m), de Tarso Toussidé Berig (3265 m), de Tarso Voon Berig (3100 m), de Tarso Toh Berig (2000 m), de Binim Berig (1360 m), de Silagni Berig (1236 m), de Nikou Berig (1230 m) an de Diouga Berig (1210 m).

Sian
De Tschad Sia, wat at lun mä Kameruun, Nigeeria an Niiger dialt, as de gratst sia uun't lun.

Struumer
De Mayo Kébbi Struum hee sin hood uun't süüdwaast faan't lun. Deheer struum leept iin uun de Benue Struum uun Kameruun. De Chari Struum, wat sin hood uun det Madelaafrikoons Republiik hee, leept troch a süüdwaast faan't lun, do at grens mä Kameruun bildet, an do iin uun de Tschad Sia leept. De Batha Struum, wat sin hood uun a maden faan't lun hee an bluat tidjwis mä weeder fald as, leept iin uun de Fitri Sia.

Indialing faan Ferwalting
Tschad hee 23 regiuunen (üüb Fraansöösk: Régions, üüb Araabsk: مناطق Manāṭiq), wat iin uun departmenten diald wurd.

 Nr.  Regiuun  Grate (km²)www.citypopulation.de Lidj (2009)  Hoodsteed  Koord 1  Bahr El Ghazel  51.000  260.865  Moussoro  thumb|350px 2  Batha  91.500  527.031  Ati  3  Borkou  150.000  97.251  Faya-Largeau  4  Chari-Baguirmi  47.000  621.785  Massenya 5  Ennedi-Est    113.862  Am-Djarass 6  Ennedi-Ouest   59.744  Fada 7  Guéra  61.000  553.795  Mongo 8  Hadjer-Lamis  30.000  566.858  Massakory 9   Kanem  72.000  354.603  Mao 10  Lac  21.500  451.369  Bol 11  Logone Occidental  8915  683.293  Moundou 12  Logone Oriental  23.800  779.339  Doba  13  Mandoul  17.450	 628.065  Koumra  14  Mayo-Kebbi Est  18.350  774.782  Bongor 15  Mayo-Kebbi Ouest  12.950  564.470  Pala  16  Moyen-Chari  40.300	 588.008  Sarh  17  N’Djamena  500  1.605.696  N’Djamena  18  Ouaddaï  30.000  721.166  Abéché  19  Salamat  69.000  302.301  Am Timan 20  Sila  36.000  387.461  Goz Beïda 21  Tandjilé  17,650  661.906  Laï 22  Tibesti  217.000  25.483  Bardaï 23  Wadi Fira  52.000  508.383  Biltine 

Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:
  Steed  Lidj (2009)Chad, citypopulation.de 1  N’Djamena  951.418 2  Moundou  137.251 3  Abéché  97.963 4  Sarh  97.224 5  Kélo  57.859 6  Am Timan  52.270 7  Doba  49.647 8  Pala  49.461 9  Bongor  44.578 10  Goz Beïda  41.248

Befölkring
Det letst folksteeling wiar uun 2009. Efter a resultooten, 11.039.873 lidj wene uun't lunwww.citypopulation.de..

Kultüür
Literatüür
Skriiwern:
 Joseph Brahim Seid (1927-1980) skreew Au Tchad sous les étoiles ("Uun Tschad oner a Stäären", 1962) an Un enfant du Tchad ("En jongen faan Tschad", 1967), wat auer sin leewent wiar.

Histoore
Tschad, uun a grensen faan daaling, as en skeebing faan dön europeeisk kolonialisiaring. A grensen faan't lun san at resultoot faan ferhanlingen twesken Frankrik an Tjiisklun. Tuföören wiar't lun at sat faan dön trii köningriken faan Kanem-Bornou, Baguirmi an Ouaddaï.

At lun wurd faan 1900 fraansöösk protektoraat an wurd üüs dial faan Fraansöösk Ekwatoriaalaafrika (AEF) en kolonii. Oner't feering faan guwernöör Félix Éboué wiar't koloniii det iarst fraansöösk kolonii, wat ham 1940 tu det Frei Frankrik uunslood.

Tschad wurd 11. August 1960 faan Frankrik suwereen. François Tombalbaye wiar de iarst president.  Tau juar leeder ferbeed a president oppositschoonsparteien.  Uun 1965 begand en bürgerkrich uun a nuurd.  

Det wiar 1975 en putsch, wat de iarst president störtet.  Félix Malloum wurd de naist president. A krich ging man widjer an ferschüker faan de naist president ham tu beaanjige, kaam ei tu brud.  Diarauer treed hi turag 23. Marts 1979. Hissène Habré wurd de treed president. En stridj begand twesken uunhinger faan Malloum an Habré.  At reegiment faan at lun faan en madelregiarung hääl ap. Frankrik, dön Ferianigt Stooten an Liibien bedialigte jo uun a stridj. 

Habré ging Deetsember 1980 tu Sudaan uun’t eksiil.  Man ging hi Jüüne 1982 tu Tschad turag an wurd weler president. Hi wurd 1990 faan Idriss Déby störtet.  Idriss Déby blaft tu san duas uun April 2021 president faan’t lun. San dring, Mahamat Idriss Déby Itno, as nü prowisoorisk föörmaan faan't lun.

 Politiik 
Tschad as en republiik. A föörmaan faan't lun sant April 2021 as Mahamat Idriss Déby Itno.

 Bütjenpolitiik 
Tschad as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 20. September 1960.

Wiartskap
Üüb a HDI-indeks stäänt det lun üüb plaats 187 faan 187Human Development Reports: Chad, United Nations Development Programme. 

At weering faan't lun as de madelaafrikoons CFA-Franc (ufkoortet: F), wat faan det Madelaafrikoons Sentraalbeenk ütjbroocht.

Kwelen