Iraan

A Iraan (uk Persien,  Īrān ) as en lun uun Fööraasien. Bit 1979 wiar't en monarchii, sant det rewolutsion as't en islaamsk republiik.

Geografii
 Koord 

Geograafisk Laag
Iraan leit twesken 40° an 24° (faan a nuurd tu a süüd) an 64° an 44° (faan a waast tu a uast). At lun as amanbi fiiwsis grater üüs Tjiisklun. At lun dialt grensen mä sööwen lunen. Det lingst grens (1.599 km) faan't lun wurt mä Irak an det kurtst (48 km) mä Armeenien diald. At lun dialt uk en 921 km lung grens mä Afghaanistaan, en 689 km  lung mä Aserbaidschan, en 909 km lung mä Pakistaan, en 1.148 km lung mä Turkmenistaan, en an en 534 km lung mä’t Türkei. A eeg faan Iran bi det Kaspisk  Sia as 728 km lung uun a nuurd an bi a Persisk Golf mä 1.536 km uun a süüd.

De huuchst ponkt uun't lun as mä en hööchde faan 5.600 meetern de Damawand (üüb Persisk كوه دماوند, DMG Kūh-e Damāwand), wat uun dön Alborz Berger leit.

 Prowinsen 

At lun hää 31 prowinsen:
 #  Prowins  Hoodsteed 1  Alborz  Karadsch 2  Ardebiil  Ardebiil 3  Buuschehr  Buuschehr 4  Chuuzestaan  Ahwaaz 5  Esfahaan  Esfahaan 6  Giilaan  Rascht 7  Golestaan  Gorgaan 8  Hamadaan  Hamadaan 9  Hormozgaan  Bandar Abbaas 10  Iilaam  Iilaam  11  Jazd  Jazd 12  Kermaan  Kermaan 13  Kermaanschaah  Kermaanschaah 14  Kohgiiluuje an Buujer Ahmad  Jaasuudsch 15  Kordestaan  Sanandadsch 16  Lorestaan  Chorramaabad 17  Maazandaraan  Saarii 18  Markazii („Maden“)  Araak 19  Nuurd Choraasaan  Bodschnuurd 20  Qazwiin  Qazwiin 21  Qom  Qom 22  Paars  Schiiraaz 23   Razawii-Choraasaan of Chorasaan-e Razawii  Maschhad 24  Zandschaan  Zandschaan 25  Semnaan  Semnaan 26  Siistaan an Beluutschistaan  Zaahedaan 27  Süüd Choraasaan  Biirdschand 28  Tehraan  Tehraan 29  Tschahaar Mahaal an Bachtijaari  Schahr-e Kord 30  Uast-Aserbaidschaan  Tabriiz 31  Waast-Aserbaidschaan  Urmia

 Kliima 

Iraan hee en manigfualig kliima, faan ariid an semi-ariid tu subtroopisk bi't Kaspisk Sia an uun a nuurdelk holtingen (walt), heer faal a temperatuuren säälten oner a froost an det regiuun blaft fochtig. Uun at Kaspsik Sia Regiuun (Giilaan, Golestaan an Maazandaraan) stiig somertemperatuuren säälten auer 29 °C. A juarlik rinfaal as 680 mm am a uast an muar üs 1.700 mm uun't waasten. 

Uun't Zaagros baseng, uun a waast faan Iraan, san liiger temperatuuren an hard wontern, mä froostig dai-temperatuuren an swaar snä. A uast- an madel-baseng san ariid, mä maner üs 200 mm rin an haa wüüstneien. A somertemperatuuren kön 45 °C raage, uun Dascht-e Kawiir (Persisk دشت كوير) sogoor 70 °C.
A UN koordinaator för Iraan hee saad, dat "weederwaant det slimst mensklik seekerhaidsprobleem uun Iraan faan nütidj as".


Etymologii

Uun at fergingenhaid wurd Iraan faan bütjluns lidj "Persien" neemd. Faan a iinwenern wiar at lun "Iraan" beneemd. De amtlik nööm wiar Persien. Uun't juar 1935 neemd Reza Schah Pahlavi det lun am tu Iraan. De nööm Iraan ment "lun faan a Aarier". Hat woort uun det ääler buk faan a Soroastrismus, Avesta, brükt. Uun't 19. an 20. juarhunert wurd de nööm Aarier faan Europeern brükt, am aal a Indogermaans mensken tu beneemen. Det "Aarisk Rasse" wiar en ütjdrük, diar Hitler brükt, am sin "auerwäärdig ras" tu beskriiwen. "Aarier" ment "eedel" uun Iraansk spriiken.

Histoore

Amanbi 500 f.Kr. wiar det areaal, wat nü Iraan as, at sentrum faan't Achameniiden Rik. A greks stäädstooten streed jin a Persisk armeeen, diar faan Darius de Grat an Xerxes uunfeerd wurd. Do naam Alexander de Grat at lun iin, efterdat hi auer a Achameniiden faan Persien siiget hed. Hi regiaret, bit hi stoorew. Do regiaret a greks Seleukiiden, bit jo faan't Arsakiiden Rik slaanj wurd, diar leeder jin't Röömsk Rik streden hää. Efter at Arsakiiden (Parter) Rik kaam at Sasaniiden Rik (224 – 651) tu a meecht. Ööder fulken haa Persien iinnimen, so üs a Arabern (7. juarhunert), a Türken (10. juarhunert) an a Mongoolen (13. juarhunert). Oober Iraan hed an hee altidj en ööder an eegen iraansk kultuur, diar widjer lewet.

Efterdat a muslimsk Arabern a Iraan iinnimen hed, wurd persisk wüfen üs hüshual-slaawen ferkääft, persisk maaner wurd twüngen, tu bauen, tu büürin an hard werk tu maagin. 

Efterdat at Sasaniiden Rik uun 651 ferfool, wiar uun't Umajaaden Kalifaat föl Persisk iinflööd, hauptsechelk det administratsjuun an det hoofkultuur.  Maning ferwaltern wiar faan Persisk stamhüsger. Persisk bleew det ofitsiel spriik faan't Kalifaat, bit Araabisk uun't leed 7. juarhunert auernimen wurd. Oober Persien wiar do noch ei foldialig faan a Umajaaden kontroliaret; apartig Tabaristaan (Giilaan, Golestaan an Maazandaraan) wiar oner't Dabujiid dünastii ünufhingig bit 760, an Tabaristaan wurd dial faan det Abbasiiden Rik. Diaram hee Maazandaraani (of Maazandaraans) öler Araabisk wurden üüs Persisk an öler Iraansk spriiken. A Araabisk Abbasiid kalif Haaruun hed Persisk konkubiinen.

Widjert at njüügenst an tjinst juarhundert, 819 bit 999, bleud (Nei-) Persisk spriik an kultuur oner at Samaniiden Rik weler ap. At Turko-Persisk Seldschuken Rik fuarmet at 11. juarhunert.  

At Safawiiden-Rik (1502-1736) maaget at Schiitisk rochtskuul faan a Islaam tu't stootsreligioon faan Iraan. A letst köningen faan Iraan wiar faan det Pahlavi dynastii, an regiaret faan 1925 bit 1979, üüs efter en rewolutschuun Ayatollah Khomeini en Islaamisk republiik gründet.


 Ufluup 
Antike:
 Mä't Köningrik Anshan wurd Persien uun det 7. juarhunert f.Kr. dial faan det Meedisk Rik 
 Achameniiden Rik (Ual Persisk: 𐎧𐏁𐏂, Xšāça, lit. 'keiserrik'): 550 f.Kr. bit 330 f.Kr.
 Makedoonsk Rik an Seleukiiden Rik: 330 f. Kr. bit 247* f. Kr. (*uun Persien) Alexander de Grat köning faan Makedoonien, efter san duas haa sin militeers (a diadochen) det könangrik apdiald. Seleukos Nikator 
 Arsakiiden Rik: 247 f.Kr. bit 224
 Sasaniiden Rik (Madel Persisk: 𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩 Ērānšahr, lit. 'Iraansk Keiserrik'): 224 bit 651

Uun de tidj faan a Persisk Riken hee ham en bedüüden kultuur briad maaget. Hanel an konst bleud ap. Ual/Madel Persisk an Arameesk wiar amtspriiken faan't rik. Fööraasien an Madelaasien kaam oner persisk iinflööd an diar wurd bit daaling "iraansk spriiken" snaaket.

Demografii

Spriiken

(Nei) Persisk as at iansigst amtspriik uun det lun. Hat wurt uk snaaket uun Afghaanistaan an Tadschikistaan. Persisk hiart tu a twiig faan a iraansk spriiken an sodening tu't indogermaans.


Üs en skrewen spriik wiar Ual Persisk uun köningelk Achameniiden iinskraften auerleewert. De äälst bekäänd tekst uun Ual Persisk skrewen as at Behistuun iinskraft, wat ütj at tidj faan Schah (Köning) Darius de Grat ( 𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁 Dārayavaʰuš; 522–486 f.Kr.) komt.

Nai ferwaant mä Ual Persisk, oober faan en ööder twiig faan a iraansk spriiken, wiar Avestisk, det sprik faan't ual relegioon faan Iraan, a Soroastrismus.

Madel Persisk kaam uun a Sasaniiden iinskraften (224 bit 651) föör. Uun literaarisk spriik wurd Madel Persisk iarst leeder, uun't 6. of 7. juarhunert, ferwäänd. Faan't 8. juarhunert uun begant hat tu Nei Persisk tu wanlin, mä det madel-periuud-fuarem, wat bluat noch uun a teksten faan Soroastrismus widjer lewet.

De iarst wichtig Persisk dachter wiar Rudaki. Hi wurd uun't 10. juarhunert feriaret, üs at Samaniiden Rik üüb't hööchde faan sin meecht wiar.

Nei Persisk teksten wurd uun't araabisk skraft skrewen, an kaam uun't 9. juarhunert ap. 


Nochhuaren uun Fööraasien san diar soföl ünlik spriiken üüb een bonk üs uun Iraan. 

Uun det lun tesken Kaspisk Sia an Persisk Golf wurt uk trii grat manertaalspriiken snaaket, det san Aserbaidschaansk amanbi 20%, Kurdisk (Sorani an Süüdkurdisk) amanbi 10% an Maazandaraans mä Gilaki (bial Kaspisk spriiken) amanbi 5%. An do komt uk Araabisk mä 2% faan lidj uun dön süüdelk regiuunen diartu.

Aserbaidschaansk wurt fööraal uun de nuurd-waastelk loonsdial snaaket, uun Ardebiil, Zandschaan,  Uast- an Waast-Aserbaidschaan. Amanbi 16 miljuunen minsken faan a Aseri manerhaid lewe miast nai bi a grens tu't naiberlun Aserbaidschaan.

Kurdisk (mä Lorisk) as en spriik, diar uun Kordestaan, Kermaanschaah, Lorestaan an üs Sorani uun't Autonoom Regiuun Kurdistaan faan a Iraak snaaket wurt. Uun a Iraan snaake amanbi 10 miljuunen minsken Kurdisk.

Maazandaraans of Tabari as det spriik faan amanbi 5 miljuunen mensken. Hat wurt fööraal uun det Kaspisk Sia Regiuun (Giilaan, Golestaan an Maazandaraan) spreegen.

 Religioon
Amanbi 90% faan at iraansk lidj san Musliimen. Det stootsreligion as Schiitisk Islaam. Hat as sant det Safawiiden Rik uun't 16. juarhunert det stootsreligion. Hat hiart tu a Twaalew-Imaam-twiig faan det Schiitisk rochtskuul. Amanbi 9% faan a iraansk Musliimen hiart tu a Sunnitisk twiig faan a Islaam, miastendials faan at Kurdisk, Turkmeensk of Beluutschisk manerhaid. 9% faan a Iraanern, diar nian Musliimen san, san mäfulgern faan Soroastrismus, Krastendoom an Juudendoom. Diar lewe son 300.000 bit 370.000 Krasten (maning armeensk Iraanern) an 25.000 persisk Juuden uun't lun.

 Kultuur 
Köögem
Eegen iraansk köögem san fermingd spiisen faan ris mä "chorescht":  fleesk, greensaagen an / of nöden. Krüüsen wurd maning brükt, mä früchten üs plumen, granaataapler, kwiten,  aprikoosen an sinken. Iraansk krüüsen an gewürtsen san safraan, green kardamom, an drüget limeten, kaneel, kurkuuma an pitersile wurd brükt.

Festdaar

Uun a Iraan wurt sant 1925 amtelk a Dschalaalikalender brükt. Hi racht ham efter at sanjuar an begant tu Nooruuz (wosbegan). Nooruuz (Iraanisk of Persisk Neijuar) wurd üs festdai al tu tidj faan Achameniiden (6. juarhunert f.Kr.) feiert. För Neisdai wurt en apartig boosel üübberigt, a Haaft-sin. "Haaft" bedüüdet sööwen an "sin" as a buksteew "s" uun at persisk/araabisk alfabeet, amdat sööwen dingen för a boosel benatigt wurd:

 Sabzeh (سبزه) – wiaten, bere of lins poon
 Samanuu(سمنو) – wiaten siadkurner poding
 Sendsched (سنجد) – öölewilger
 Serkeh (سرکه) – eetj
 Siib (uk Seeb) (سیب) – aapel
 Siir (سیر) – knooplook
 Somaq of Sumak (سماق) – sumak


Schab-e Yalda of Yalda Naacht (uk Dschella Naacht)  as en ual fest uun Iraan, Kurdistaan, Usbekistaan, Tadschikistaan, Afghaanistaan, an Turkmenistaan. Hat wurt tu wontersankiar faan a nuurdhualewkuugel feiert. Hat as miast at naacht faan a 21. Deetsember (of 20. uun skregeljuaren) uun a gregoriaans kalender. A Dai faan Schab-e Yalda as at tidj, wan a san sin liichst stant uun a hemel hee an a dai det kurtst periood faan dailaacht hee. Det as a began faan de astronoomisk wonter. Det lingst an jonkest naacht faan't juar as en tidj, wan frinjer an familje tupkem, iidj, drank an dachtingen faan Hafez of täälen faan Schahnaameh lees, bit widj auer madennaacht.

Früchten an nöden wurd eden an granataapler an weedermeloonen san fööraal wichtig. Det ruad klöör faan dön früchten stäänt för a waremk faan't ial an a glem faan't leewent. Shab-e Yalda wurd uun Deetsember 2022 ofitsiel tu en weltarewdial faan UNESCO.

Natuur
Diarten
Iraan hee en rik tiirwelt mä 34 fladermüs slacher, mangusten, gulschakaal, indisk wulew, indisk faskoter, foos, strimelhyäänen, leopard, euraasisk loks, brünbeer an asiaatisk suartbeer. Paartuanet Kloksdiarten san wilswin, muflon, ruadhirsk an gatselen. A asiaatisk gepard (A. j. venaticus) lewet bluat noch uun Iraan. Domestisiaret slacher san sjep, siig, beest, hingst, weederbüfel, eesel an kameel. Iraan hee muar üs 570 slacher faan fögler, so üs fasaan, aarebaarin, iarner an falken.

Wiartskap
Uun't juar 2017 woon Iraan 214.5 miljarden kubikmeetern faan eerdgas. At lun as üüb't traad steed faan lunen, wat eerdgas wan. Iraan hee uk natüürelk resursen faan eerdööle. Hat as en mäfulger faan OPEC. Eerdööle as ian faan sin wichtagst eksportprodukten. Ris, konsthunwerk, maten (tepich) an safraan san wichtig lokaal produkten. Iraan as een faan a gratst eksportöören an produsenten faan kaawiar an pistazien üüb a welt. Iraan hee fabriken, diar industriel produkten maage. Iraan werket uk uun't fial faan a biomedesiinsk wedenskapen. Rial as at münt, wat uun Iraan brükt wurt.

 Luke uk diar 

 Kwelen