Stälj

Stälj (de. Eisen, f-ö. iisen, wi. joorn) as en chemisch elemänt ma sümbool Fe (la. Ferrum) än atoomnumer 26. Dåt as en gra ouergungsmetal.

Foon dåt följk wårt di ütdruk “stälj” oofding brükt for materjool, dåt äintlik “stool” håt; mör önjgoowen ouer dåt måågen, jü beärbing än jü önjwiinjing deerfoon koon huum  
fine uner stool.

 Önjtdäking 
Ütgreewinge wise üt, dåt trinam 4000 f. Kr. ål stälj brükt wörd for speerspase än ornamänte. Mååst kön dåt stälj deerfor foon önjsloine meteoriite (dåt sünåmd meteorstälj). Önj da iirhunerte deereefter wörd di brük foon stälj ferbrååt eefter Mesopotamien, Anatolien, dåt Madel-ååsten än oudere gebiite. Eefterdåt huum rütfün, hü huum stälj üt sin ärtse wane koon än eeftert smaase, nüm jü önjwiinjing en gruten apswung.

Twasche dåt 12. iirh. f. Kr. än dåt 10. iirh. f. Kr. nüm stälj di plås önj foon bronse bai ju produksjoon foon räischape än woopene. Dideer ouergung foon bronse eefter stälj, di jü stäljtid önjliidjed, wörd ai jüst feruursååged döör bäädere äinschape foon stälj, ouers iir döör dåt knååper wården foon tin, en hoodbestånddiilj foon bronse. Önj dåt madel-ååsten fün huum üt, dåt jü kwalitäät ferbååderd wårde köö, döör dåt rae stäljärts tu hiitjen önj en beed foon hooltkoole. Önj China wörd dåt priintsiip foon e huuchoun betoocht än köö jü kwalitäät foon dåt stälj wider ferbääderd wårde.

 Dåt uurd 
Dåt üüljfrasch uurd îsern (fy. izer, st. Iersen) önjtståmt dåt üüljgermaansch îsarn, wat for ham seelew flicht wi köm foon dåt etruskisch aisar 'goode'. Di latinsche noome håt ferrum, weerfoon dåt sümbool Fe oufliidjed as. 
Önj Nordfraschlönj stååt dåt uurd aw e dånsch form jern, wat önj e Wiringhiird joorn aplääwerd. Deertwasche köm dan önj e Böökinghiird dåt uurd stälj ap, wat äintlik kamt foon dåt üüljfrasch uurd stêl, düütsk ’Stahl’. Foon dåt leest uurd as dan wälj wi stool ouflat.

 Önjwiinjinge 
Foon åle bekånde metale wårt stälj fort mååst brükt, nütutids forålem önj form foon stool. Ouerdåt dåt bili as än fååst, wårt dåt önjwånd for tun biispel autoe, schaawe än for jü bäg foon grute konstruksjoone.

Oudere Önjwiinjinge foon stälj san:
 Önj transformatoore (ås stälj unti ås färiit).
 Gootstälj, weerbai dåt smulten stälj önj en iiljfååst form gin wårt.

 Pudelstool
 Stäljwärk, iir önj hönjwark mååged foon en smas önj e smaas. 

 Apårtie äinschape 
Stälj as jüst äiwen ås nikel än koobalt en färomagneetisch metal. Di atoomkärn foon jü fort mååst forkaamende stälj-isotoope 56Fe heet jü huuchst biningsenergii foon åle elemänte, weerdöör stälj dåt swåårst elemänt as, wåt äksotärm mååged wårde koon döör kärnfusjoon än dåt lächtst elemänt wåt suner energii-ferlüst mååged wårde koon döör kärnspliting.

 Ütsiien 
Di jardschaal bestoont for amenbai 5% üt stälj, fort mååst forkaamend ås dåt minerool hematiit; stäljtriioksüd (Fe2O3). Riin stälj wårt deerüt isoliird döör dåt ärts tu reduksiiren ma koolestuf. Önj mååst åle diile foon e wråål san stäljmiine tu finen. Da grutste wungebiite lade önj China, Brasilien, Australien, Ruslönj än Indien, maenouder gödj for süwat 70% foon e wråålproduksjoon.

 Besunere benaaminge foon stäljferbininge 
Ferbininge ma Fe2+ wårde betiikend ma ferro- unti Fe(II); Fe3+ ma ferri- unti Fe(III) än Fe4+ ma ferryl- unti Fe(IV), åles eefter di oksidasjoonstustånd. Tun biispel ferrocyanide än ferricyanide (da biise tustånde foon hexacyanoferraat).

 Suuse