Jaapan

Jaapan (jap. , Nihon/Nippon; ) as en lun uun a waastelk Pasiifik föör't uastküst faan Aasien.

 Eilunen 
Jaapan leit fööraal üüb sjauer grat eilunen, an do san diar noch hunerten faan letjer bewenet eilunen an düüsenen faan ünbeweneten. Det san berger, diar ütj a Pasiifik ütjraage. Sodenang as ääkerlun böös knaap.
 Laag  Eilun  Grate uun km²  60px  Honshū  227.974,55 60px  Hokkaidō  77.984,39 60px  Kyūshū  36.751,67 60px  Shikoku  18.300,95

 Kliima 
Faan nuurd bit süüd as Jaapan amanbi 2.000 km lung. Sodenang skeelt det kliima uk auer a miaten. Det lingt faan miatag kliima uun't nuurden mä kuul wontern bit tu subtroopen uun't süüden.

 Natüür 
Jaapan leit diar, huar sjauer kontinentaalplaaden tuupstupe: Det faan Euraasien uun't nuurdwaasten, Nuurdameerikoo uun't nuurden, a Pasiifik uun't uasten an a Philippiinen uun't süüden. Sodenang jaft at diar 240 wulkaaner, di bekäändst as was di halag berag Fuji(jama). An huar't wulkaaner jaft, skal am uk mä eerdbeewrin reegne. Mä det leetst swaar eerdbeewrin uun't juar 2011 räänd en huuch flud auer't lun an hää sjauer atoomstruumuunlaagen uun Fukushima uunstaken maaget. Sok fluden het tsunamis. Uun a harewst kem faan a Pasiifik taifuuner, det san swaar sturmer liküs hurricanes.

 Histoore 
 Jōmon-Tidj Faan 10.000 f.Kr. bit 300 f.Kr. waanert minsken faan Madelaasien an a Süüdpasiifik iin.
 Yayoi-Tidj 300 f.Kr. bit 300 efter Krast. Ääder ferbinjang mä't Sjineesk Keiserrik.
 Kofun-Tidj 300 bit 710. Ferbinjang mä Korea. At Sjineesk skraft woort auernimen.
 Nara-Tidj 710–794. Apkemen faan a Buddhismus uun Jaapan.
 Heian-Tidj 794–1185: Huuchtidj faan kultuur an literatuur. At määcht faan a keiser ging turag. A Shōgunen füng määcht.
 Kamakura-Tidj 1192–1333. Kublai Khan fersoocht, Jaapan tu auernemen, man det hää ei loket.
 Muromachi-Tidj 1333–1573. A Daimyō füng määcht an at Shōgunentidj ging tu aanj.
 Sengoku-Tidj 1477–1600. Hunertjuarag bürgerkriich. Hanel mä Portugiisen, Spooniern an Holunern faan 1543 bit 1639.
 Edo-Tidj 1603–1867. A Shōgunen kaam weder ap. Jaapan skotet ham uf. Bluas a Sjineesen an Holunern mut noch kem. A Holunern füng en aanj eilun Dejima uun a bocht faan Nagasaki, am hanel tu bedriiwen. At Tokugawa-famile hed 250 juar loong at saien. Tokio wooks ap tu't gratst stääd faan a welt. 
 Meiji-Tidj 1868–1912. Mä Keiser Meiji (1868–1912) begand det modern tidj. At lun füng en ferfaadang an en parlament. Jaapan auerfool Korea.
 Taishō-Tidj 1912–1926. At aplewin demokratii oner Keiser Taishō küd ham ei trochsaat an at militeer auernaam a määcht.
 Shōwa-Tidj I 1926–1945. Jaapan auerfool Sjiina an hää diar di stoot Mandschukuo (Mandschurei) grünjlaanj. Uun Süüduastaasien wurd koloniin grünjlaanj. 1941 grääb Jaapan Pearl Harbor üüb Hawaii uun. A Ööder Weltkriich grääb üüb Uastaasien auer. A diplomaaten küd ei ferhanre, dat Ameeriko a 6. an 9. August 1945 tau atoombomben auer Hiroshima an Nagasaki ufsmääd. A 15. August 1945 jääw Jaapan ap. 
 Shōwa-Tidj II 1945–1989. Jaapan wurd weder apbaud, wiar bit 1952 oober noch besaat. A Amerikoonern maaget Jaapan tu en dial faan a waastelk intresen uun Uastaasien. Jaapan wurd tu en demokraatisk industriilun.
 Heisei-Tidj 1989 bis 2019. Keiser wiar Akihito. Jaapan lus böös oner at beenkenspiktaakel, an skul skilen maage, kaam ham suutjis oober weder.
 Reiwa-Tidj Sant 2019. Naruhito wurd keiser. Reiwa (令和) ment „smok harmonii“.

 Kwelen 

 Literatuur 
 Rudyard Kipling: Reisebriefe aus Japan. München 1990.

 Luke uk diar 

 Keisern faan Jaapan