Afghaanistaan

Afghaanistaan, amtelk Islaamsk Republik faan Afghaanistaan (Paschtu/Dari:  Afghānestān'''), as en lun tesken Madel- an Süüdaasien. Trinjam lei Iraan, Turkmeenistaan, Usbekistaan, Tadjikistaan, Schiina an Pakistaan. Trii sjuarden faan't lun san berger.

 Geografii 

Geograafisk Laag
Afghaanistaan as amanbi like grat üüs Frankrik. At lun dialt grensen mä seeks lunen. Det lingst grens (2.670 km) faan't lun wurt mä Pakistaan an det kurtst (91 km) mä Schiina diald. At lun dialt uk en 921 km lung grens mä Iraan, en 1.357 km  lung grens mä Tadschikistaan, en 804 km lung grens mä Turkmenistaan an en 144 km mä Usbekistaan.

De huuchst ponkt uun't lun as mä en hööchde faan 7.492 meetern de Noowschach (üüb Persisk/ Dari نوشاخ, DMG Nowshākh), wat uun dön Hindukusch Berger leit.

Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:
 #  Stääd  Lidj (2019)Afghanistan, citypopulation.de 1  Kabul  4.273.200 2  Heraat  556.200 3  Kandahaar  506.800 4  Mazaar-e Schariif  469.200 5  Dschalaalaabaad  263.300 6  Kunduuz  183.300 7  Pul-e Chumrii  120.800 8  Mejmaneh  93.700 9  Scheberghaan  91.400 10  Laschkar Gaah  87.200

 Kliima 
 Stääd  Dai-/Naachttemperatuuren uun Janewoore  Dai-/Naachttemperatuuren uun Jüüle Herat  9 °C/-3 °C  37 °C/21 °C Kabul  5 °C/-7 °C  32 °C/15 °C Kandahar  12 °C/0 °C  40 °C/23 °C

 Prowinsen 
 Laag  Prowins  Hoodstääd  Grate uun km²  Iinwenern  Ööders wat 60px Badachschaan   Faizabad 44.059 951.000 Uun't nuurden leit Tadjikistan, uun't uasten Schiina an uun't süüduasten Pakistan.  60px Badghis  Qala-i-Naw 20.591 496.000 Uun't nuurden leit Turkmenistan. 60px Baghlān   Pol-e Chomri 21.118 910.800  60px Balch   Masar-e Scharif 17.249 1.325.700  60px Bāmiyān   Bamiyan 14.175 447.200   60px Daikondi  / Nili 18.200 424.300   60px Dschuzdschan   Scheberghan 11.798 540.300  60px Farāh   Farah 48.471 507.400  60px Fāryāb   Maimana 20.293 998.100  60px Ghaznī  / Ghazni 22.915 1.228.800  60px Ghor   Tschaghtscharan  36.479 690.300  60px Helmand   Laschkar Gah 58.584 924.700 60px Herat   Herat 54.778 1.890.200 60px Kabul   Kabul 4.462 4.373.000 Hoodstääd 60px Kandahar  / Kandahar 54.022  1.226.600  60px Kapisa   Mahmud-e Raqi 1.842 441.000 60px Chost   Chost 4.152 574.600   60px Kunar  / Asadabad 4.942 450.700  60px Kunduz   Kunduz 8.040 1.010.000  60px Laghmān   Mehtarlam 3.843 445.600 60px Lugar  / Pul-i-Alam 3.880 392.000  60px Nangahār  / Dschalalabad 7.727 1.517.400 60px Nimrūz   Sarandsch 41.005 165.000 Diar wenet knaap hoker(4 iinwenern per km²) 60px Nuristan   Parun 9.225 148.000 iar: Kafiiristaan 60px Paktia   Gardez 6.432 552.000  60px Paktika   Scharan 19.482 434.700  60px Pandschschir  / Bazarak 3.610 153.500  60px Parwan   Tscharikar 5.974 664.500  60px Samangan  / Aybak 11.262 387.900  60px Sar-i Pul   Sar-i Pul 15.999 559.600  60px Tachar   Taloqan 12.333 983.300  60px Uruzgan  / Tarin Kut 12.600 386.800  60px Wardak  / Maidan Schahr 8.938 596.300  60px Zabul   Qalat-i-Ghilzai 17.343 304.100 

Histoore
Föör 1973 wiar at lun en monarchii. Uun detdiar juar wurd de letst köning, Mohammad Saahir Schaah (köning sant 1933), amstört an en republiik grünjlaanjen. De 27. April 1978 wiar en putsch faan komunisten, an det Demokraatisk Republiik faan Afghaanistaan wurd ütjrepen. Bal jeew at welerstant faan a mudschaahidiin jin det nei regiaring, wat am halep faan't Sowjetunioon beed. Sowjetisk saldooten marschiaret de 27. Deetsember 1979 iin. Paakistaan, dön Ferianigt Stooten an öler lunen holep a welerstant jin't regiaring an't Sowjetunioon. A bedialiging faan't Sowjetunioon uun a krich wooret tu 1989 an de 14. Febrewoore ferleet dön letst sowjetisk saldooten at lun. At jeew do en bürgerkrich bit dat a mudschaahidiin Kaabul naam, an det Demokraatisk Republiik de 16. April tu aanj kaam. Do bruch de naist bürgerkrich twesken a sköölen faan a mudschaahidiin ütj. Ian faan a sköölen faan a mudschaahidiin, a Taalibaan, naam de 27. September 1996 Kaabul: Afghaanistaan wurd en islaamsk emiraat, man a bürgerkrich ging widjer.

A Taalibaan wurd frinjer faan at teroorneetwerk Al-Qaida an at hood faan't neetwerk, Osama bin Laden, wenet uun't lun. Al-Qaida greeb de 11. September 2001 a Ferianigt Stooten uun, an a Ferianigt Stooten ferlangd, dat a Taalibaan ham tu jo auertudun. Jo saad naan an det internatschunaal interwentschuun uun a krich uun't lun begand. A Taalibaan ferlus hör meecht auer't lun, an en nei regiaring wurd mä't halep faan a Ferianigt Stooten an öler lunen skeeben. A bürgerkrich ging widjer. Öler lunen begand, hör saldooten faan't lun uftutjin. A Taalibaan begand en nei ofensiif an jo naam de 16. August 2021 Kaabul.

Demografii
 Religioon

Amanbi 99% faan't Afghaansk lidj san Musliimen, 90% hiar tu a Sunnitisk twiig faan a Islaam an miastendials faan`t Hanafitisk rochtskuul. 8% hiar tu a Twaalew-Imaam-twiig faan det Schiitisk rochtskuul, miastendials faan`t Hazaarah manerhaid. Amanbi 1% san Ismailiten (of Sööwen-Imaam-twiig) an lewe uun Badakhschaan.

Natuur
Diarten
Uun Afghaanistaan lewe snäleopard, sibiirisk tiiger, brün beer an asiaatisk suart beer uun a huuch alpiin tundra regiuunen (liküs Badachschaan an Bamiyan). At Marko-Poolo sjep lewet bluat uun't Wakhan-Koridoor regiuun uun't nuurduast faan Afghaanistaan. Foos, wulew, euraasisk loks, wilswin, muflon, ruadhirsk, strimelhyäänen hiar tu a  tetjdiarten faan Afghaanistaan. Domestisiaret slacher san sjep, siig, beest, hingst, eesel an kameel.

 Luke uk diar 

 Kwelen