Albaanien/fe

Albaanien [alˈba:ni̯ən], amtelk Republiik faan Albaanien (üüb Albaansk: Shqipëria [ʃcipəˈɾia] an Republika e Shqipërisë), as en stoot uun a süüduast faan Euroopa, üüb at Balkanhualeweilun. Uun a nuurd lei Monteneegro an Kosowo, uun a uast Nuurd-Matsedoonien, uun a süüd Grekenlun an uun a waast lei det Adriaatisk Sia an Ioonisk Sia. At lun hee 3.195.000 lidj (2016). At hoodsteed faan't lun as Tirana.

Geografii

Geograafisk Laag
Albaanien leit twesken 42°30' an 39°39' (faan a nuurd tu a süüd) an 19°16' an 21°04' (faan a waast tu a uast). At lun dialt grensen mä fjauer lunen. Det lungst grens (212 km) as mä Grekenlun an det kurtst (112 km) mä Kosowo diald. At lun dialt uk en 186 km lung grens mä Monteneegro an en 967 km lung mä Nuurd-Masedoonien. A eeg faan Albaanien as 362 km lung.

Lunskap
Berger
De huuchst berig uun Albaanien as de Korab Berig, wat 2764 m huuch as. A berig leit uun a nuurduast faan't lun, bi't grens tu Nuurd-Masedoonien.

Struumer
De lingst struum as de Drin Struum (285 km). A struum hee sin kwel uun Kosowo an 282 km diarfaan luup troch a nuurd faan Albaanien.

Öler wichtig struumer san de Vjosë (272 km), Devoll (196 km), Shkumbin (181 km), Osum (161 km), Mat (151 km), Erzen (109 km), Fan (94 km), Seman (85 km), Drino (85 km), Ishëm (62 km), Cem (58 km), Valbonë (51 km), Bunë (44 km), an Gashi (27 km).

Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

 #  Steed  Lidj (2011)Albania: Prefectures and Major Cities, citypopulation.de 1  Tirana  418.495 2  Durrës  113.249 3  Vlorë  79.513 4  Elbasan  78.703 5  Shkodër  76.000 6  Fier  55.845 7  Korçë  51.152 8  Berat  36.496 9  Lushnjë  27.000 10  Pogradec  20.848

Indialing faan Ferwalting
Albaanien hee twaalew regiuunen (üüb Albaansk: Qarqe, iantaal Qark).

 #  Regiuun  Grate (km²)Albania, citypopulation.de  Lidj (2018)Albania, citypopulation.de  Hoodsteed  Koord 1  Berat  1798  127.431  Berat  300px 2  Dibër  2586  120.978  Peshkopi 3  Durrës  766  289.628  Durrës 4  Elbasan  3199  278.547  Elbasan 5  Fier  1890  298.144  Fier 6  Gjirokastër  2884  62.952  Gjirokastër 7  Korçë  3711  210.178  Korçë 8  Kukës  2374  77.394  Kukës 9  Lezhë  1620  126.800  Lezhë 10  Shkodër  3562  204.994  Shkodër 11  Tirana  1652  883.996  Tirana 12  Vlorë  2706  189.282  Vlorë

 Befölkring 
Efter a letst folksteelung uun Albaanien (2011) hee at lun 2.800.138 lidj: 1.403.059 faan a lidj san karmen an 1.397.079 san wüfhööd.

Spriiken
Det amtelk spriik faan't lun as Albaans, wat tau spriikwisen hee: det Geegisk, wat uun a nuurd faan't lun faan 1.200.000 lidj spreegen wurt an Toskisk, wat uun a süüd faan't lun faan 1.570.000 lidj spreegen wurt. Öler spriik uun't lun san: det Arumeensk (3850 spreegern), det Greks (15.200 spreegern), det Matsedoonsk (4440 spreegern) an det Wlach Romani (4000 spreegern) Ethnologue, Albania.

Histoore
Uun a maden faan det 15. juarhunert wurd at gebiit faan Albaanien faan daaling dial faan det Osmaansk Rik. Uun de Iarst Balkaankrich, 28. Nofember 1912, wurd en fersoomling uun Vlorë tupkimen. De salew dai rep a president faan’t fersoomling Ismail Qemali (1844-1918) at grünjleiing faan det Republiik faan Albaanien ütj. 4. Deetsember wurd en regiaring grünjlaanjen. Efter det Osmaansk Rik al uunsprööker üüb Albaanien ferleesen hed, wurd a stoot 30. Mai, 1913 üüb det konferens faan bööder uun London faan a gratmeechten uunkäänd an dön üngefeer grensen faan de nei stoot feestlaanjen. Diarbi hed Rüslun an Frankrik üüs aliarten faan Serbien ling küden, dat en grat dial faan det albaansk siidlungsgebiit (det het Kosowo an a nuurdwaast faan’t Nuurd-Masedoonien faan daaling) tu de serbisk stoot tuspreegen wurd. Dial faan a süüd faan’t Albaanien faan daaling wiar iintwesken faan Grekenlun besaat. Uun Deetsember 1913 wurd a grensen uun’t protokol faan Florens feestskreewen. Uk wan en meechtspröök faan a gratmeechten a Montenegriinern, diar April 1913 Shkodër nimen hed, tu a ütjtooch diarfaan reert, bleew a greks trupen man uun a süüd faan’t lun.

At konferens uun London hed uk beslööden, dat Albaanien en fürstendoom weese skul. Tu a fürst wurd Wilhelm Prinz zu Wied (1876-1945) heewen, diar’t baantje 1914 bluat för letjet muuner ütjööwet. Bi’t ütjbreeg faan de Iarst Wäältkrich ferleet hi’t lun an kiart nimer turag.

Uun a Iarst Wäältkrich wurd at nuurden faan Albaanien faan Serbien an Monteneegro an at süüden faan Itaalien an Grekenlun besaatet. Uasterrik-Ungarn besaatet 1915 at nuurden an at maden faan at lun. Leeder besaatet Frankrik dialen faan at süüden. 

Efter a krich fersoocht, man ei loket, Fan Noli (1882-1965) en demokraatisk republiik ap tu saaten. Faan 1925 ap tu 1939 jaft et en autoriteer reegiment oner Ahmet Zogu (1895-1961). Itaalien fool 1939 Albaanien iin. At lun wurd faan 1943 faan Tjiisklun besaatet, man det wurd 1944 faan partisaanen befreit. Diarefter wurd en komunistisk diktatuur oner Enver Hoxha apsaatet, wat ap tu 1991 düüret. Albaanien as nü en parlamentaarisk republiik.

 Wiartskap 
Uun't juar 2018 hed Albaanien en BIP faan amanbi 15,1 biljuunen US-Doolerunstats.un.org.

 Kwelen