Maali

Maali [ˈmaːli], amtelk Republiik faan Maali (üüb Fraansöösk: Mali [maˈli] () an République du Mali) as en banenstoot uun a waast faan Aafrika.  Uun a nuurdwaast leit Mauretaanien, uun a nuurduast Algeerien, uun a süüduast lei Niiger an Burkiina Faaso an uun a süüdwaast at Elfenbianküst, Guinea an Seenegal.  At lun hee 19.553.397 lidj (2020)www.citypopulation.de.  At hoodsteed as Bamako.

Geografii

Geograafisk Laag
Maali as en banenstoot uun Waastaafrika. At wüüst Sahara bedobet tau traaden faan’t lun.

At lun dialt grensen mä sööwen lunen. Det lingst grens (2237 km) wurt mä Mauretaanien an det kurtst (419 km) mä Seenegal diald. Det dialt uk en 1376 km lung grens mä Algeerien, en 1000 km lung mä Burkiina Faaso, en 858 km lung mä Guinea, en 821 km lung mä Niiger an en 532 km lung mä't Elfenbianküst.

Struumer
De Niiger Struum leept troch a süüd faan't lun. Det as de bedüüdendst struum faan Waastaafrika.  Hi leept Maali üüb at lengde faan amanbi 1700 km troch. A struum leept ütj Guineea an komt uun de süüdwaasten snipel faan’t lun iin uun’t teritoorium faan Maali. Hi bildet efter Ségou en grat banendelta. Bi Mopti namt de struum san gratst bistruum Bani ap, am ham kurt diarüüb iin uun tau iarmer, a Bara Issa an a Issa Ber, tu tudialen. Heer as en amanbi 100.000 km² uunspääld flaak lun, wat faan föl flaak, juarstidjelk seen bedobet as. Kurt föör Diré ferianigen jo dön tau iarmer. Bi Timbuktu want a struum ham am efter uasten an bi Bourem am efter süüduasten.

Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:
+  #  Steed  Lidj (2009)Mali: Cities and Localities, citypopulation.de 1  Bamako  1.810.366 2  Sikasso  226.618 3  Koutiala  141.444 4  Ségou  133.501 5  Kayes  126.319 6  Mopti  120.786 7  Kalabancoro  96.173 8  Gao  86.353 9  Kati  84.500 10  San  66.967

Indialing faan Ferwalting
Maali hee tjiin regiuunen an a hoodsteeddistrikt Bamako.

 Regiuun Grate (km²) Lidj (2009)Mali: Regions, citypopulation.de  Hoodsteed  Koord Bamako  245  1.810.366  Bamako  300px Gao(*)  170.572  542.304  Gao  Kayes  197.760  1.993.615  Kayes Kidal  151.450  67.739  Kidal Koulikoro  89.833  2.422.108  Koulikoro  Mopti  88.752  2.036.209  Mopti  Ségou  64.947  2.338.349  Ségou Sikasso  70.280  2.643.179  Sikasso Timbuktu(**)  408.977  674.793  Timbuktu  Taoudénit  323.326  170.861  Taoudénit Ménaka  81.040  54.456Mali: Administrative Division, citypopulation.de  Ménaka
 (*) taalen tuup mä Ménaka
 (**) taalen tuup mä Taoudénit

Befölkring
Spriiken
Det amtelk spriik as Fraansöösk. Det Bambara Spriik, wat tu't skööl faan Mande Spriiken hiart, wurd faan amanbi fiiw miljuunen lidj üüs iarst spriik (uun dön Kayes, Koulikoro, Ségou an Sikasso Regiuunen) an faan en widjer tjiin miljuunen uun det hiale lun üüs naist spriik spreegen. Det Maninka spriik, wat nai mä det Bambara as, wurd uun a süüd faan dön Kayes an Koulikoro Regiuunen spreegen. Det Soninke spriik, uk ian faan dön Mande Spriiken, man ei so nai mä det Bambara an Soninke, wurd uun a nuurd faan döndiar regiuunen spreegen. Det Fulfulde spriik, wat en Seenegambisk Spriik as, wurd uun dön Kayes, Koulikoro, Ségou an Mopti Regiuunen spreegen.

Öler spriiken san:
 Songhai, wat bi de Niiger Struum spreegen wurd; 
 Tamaschek, wat uun a nuurd faan’t lun spreegen wurd; 
 Sénoufo, wat uun a uast faan det Sikasso Regiuun an uun a süüd faan det Ségou Regiuun spreegen wurd; 
 an det skööl faan Dogon Spriiken, wat uun a uast faan det Mopti Regiuun spreegen wurd.

Histoore
Sundiata Keita hää det Maali Rik uun det 13. juarhunert uun't teritoorium faan Maali faan daaling grünjlaanj, an det düüret triihunert juar. Efter a raggank faan detdiar rik wurd det Songhai Rik meechtig an düüret ap tu en infaal faan Marrokko uun det 16. juarhunert. A marokkaanern regiaret uun a nuurd ap tu a aanj faan det 17. juarhunert. Öler riken uun't histoore faan Maali wiar det Bambara Rik, det Kaarta Rik, det Kénédougou Köningrik, det Toucouleur Rik an det Wassoulou Rik. 

Üüs kolonii

Uun dön 1880 juar begand Frankrik Maali oner hör kontrole tu bringen. 1893 wurd det at kolonii faan Fraansöösk-Sudaan (Soudan-Français), diar tau juar leeder dial faan det Fraansöösk Waast-Aafrika Föderatschuun wurd. Louis Albert Grodet wiar de iarst guwernöör. Fraansöösk Sudaan wurd 1958 en republiik uun det Fraansöösk Komuniteet an wiar twesken 1959 an 1960 tup mä Seenegal dial faan det Maali Föderatschuun.

Suwereniteet
At lun wurd 22. September 1960 üüs det Republiik faan Maali suwereen. Modibo Keïta wiar de iarst stootsföörmaan an president faan 1960 ap tu 1968. Öler stootsboowenhööd wiar Moussa Traoré (1968-1991), Amadou Toumani Touré (1991-1992, 2002-2012), Alpha Oumar Konaré (1992-2002), Amadou Sanogo (2012), Dioncounda Traoré (2012-2013).

At jaft sant suwereniteet fjauer putschen (1968, 1991, 2012 an 2020). At jaft uk sant 2012 för't miast uun a nuurd faan't lun en bürgerkrich.

 Politiik 
Maali as en republiik. A president faan't lun faan 2013 tu 2020 wiar Ibrahim Boubacar Keïta, diar efter en putsch (18. August 2020) turagtreed.

 Bütjenpolitiik 
Maali as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 28. September 1960.

Wiartskap
At weering faan't lun as de waastaafrikoons CFA-Franc, wat faan det Waastaafrikoons Sentraalbeenk ütjbroocht wurt.

Kwelen

Kategorie:Maali