Angoola

Angoola [aŋˈgo:la], amtelk Republiik faan Angoola (üüb Portugiisisk: Angola [ɐ̃.ˈɡɔ.lɐ] an República de Angola [ʁɛ.ˈpu.βli.kɐ dɨ ɐ̃.ˈɡɔ.lɐ]; üüb Nuurd Mbundu, Süüd Mbundu an Kongo Ngola an Repubilika ya Ngola) as en stoot uun a süüdwaast faan Aafrika.  Uun a süüd leit Namiibia, uun a nuurd an uast det Demokraatisk Republiik Kongo, uun a uast Sambia, an uun a waast de Atlantisk Ootseaan.  Angoola hee uk en eksklaawe, Cabinda, wat twesken at Republiik Kongo an Demokraatisk Republiik Kongo leit.  At lun hee 25.789.024 lidj (2014).  At hoodsteed as Luanda.

Geografii

Geograafisk Laag
At Republiik Angoola leit twesken 4° 22’ an 18° 02’ (faan a nuurd tu a süüd) an 11° 41’ an 24° 05’ (faan a waast tu a uast). At lun as det sööwenstgratst lun uun Aafrika an triisis grater üüs Tjiisklun.

At lun dialt grensen mä fjauer lunen. Det lingst grens (2646 km, tup mä Cabinda) faan Angoola wurt mä det Demokraatisk Republiik Kongo an det kurtst (231 km) mä det Republiik Kongo diald. At lun dialt uk en 1427 km lung grens mä Namiibia an en 1065 km lung mä Sambia.

A eeg faan Angoola as 1650 km lung. Hi lingt faan det Massabi Laguun hen tu a steed tu a süüd faan at steed Cabinda (uun det Cabinda Prowins), an faan a mös faan de Kongo Struum hen tu a mös faan de Cunene Struum.

Lunskaap 
Det hee en drüg liigens loongs a eeg. Uun a uast faan at liigens stun berger.  Uun detheer dial faan at lun stäänt de Moco Berig, wat de huuchst berig (2620 m) faan Angoola as. Uun a uast faan a berger leit en huuchlun, wat hööchten twesken 1,200 an 1,800 m hee.  Öler berger san: de Lupangue Berig (2554 m), de Ungungi Berig (2511 m), de Senha Berig (2494 m), de Mbuindo Berig (2480 m), de Vavele Berig (2479 m), de Chalima Berig (2478 m), de Catchimanha Berig (2451 m), de Tchila Berig (2442 m) an de Sacotiquite Berig (2438 m). 

Struumer
De naistlingst struum uun Aafrika, de Kongo Struum, bildet dial faan't grens faan Angoola mä det DR Kongo: faan Nóqui uun Zaire Prowins tu a mös faan a struum. At lun hee uk de Cuango Struum, wat sin hood uun det Lunda Sul Prowins hee, dial faan't grens mä det DR Kongo bildet an tu a nuurd iin uun de Kasai Struum uun detdiar lun leept.

De fjuardlingst struum uun't kontinent, de Sambesi Struum, leept faan a nuurd tu a süüd troch at uastdial faan det Moxico Prowins uun a uast faan't lun. Angoola hee uk de Okavango Struum (diar üüs Rio Cubango bekäänd), wat efter a süüd, dial faan't grens mä Namiibia bildet an troch Namiibia iin uun det Okavango Delta uun Botsuana leept.

Öler struumer san: Chiluango (wat troch det Cabinda Prowins leept), Mbridge Struum (268 km lung; hi leept troch dön Uíge an Zaire Prowinsen uun a nuurd), Dande (285 km lung; hi leept troch dön Uíge an Bengo Prowinsen uun a nuurd), Bengo (300 km lung), Cuanza (965 km lung), Longa, Cuvo, Quicombo, Catumbela, Coporolo, Bentiaba, Bero, Curoca an Cunene Struum (1050 km lung), wat, üüs de Kongo Struum, iin uun’t Atlantik luup.

Sian
De gratst sia uun Angoola as Dilolo Sia, wat uun Moxico Prowins as.

Kliima
Angoola hee trii kliimatsoonen.  Bi a eeg an uun a nuurd faan at lun as det troopisk.  Uun a maden an a süüd as det gemeesikt-troopisk.  Uun a süüduast as det för’t miast hiat.  
 Uun Luanda, wat uun a nuurdwaast leit, as at temperatüür uun Janewoore twesken 23,9°S an 29,5°S an uun August twesken 18,8°S an 24°S. 
 Uun Namibe, wat uun a süüdwaast leit, as at temperatüür uun Janewoore twesken 19,1°S an 27°S an uun August twesken 13,8°S an 20,9°S.
 Uun Dundo, wat uun a nuurdwaast leit, as at temperatüür uun Janewoore twesken 19,4°S an 29,4°S an uun August twesken 18,3°S an 31,7°S.

Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun Angoola san:
 #  Steed  Lidj (2014)Angola, citypopulation.de 1  Luanda  6.759.313 2  Lubango  600.751 3  Huambo  595.304 4  Benguela  555.124 5  Cabinda  550.000 6  Malanje  455.000 7  Saurimo  393.000 8  Lobito  357.950 9  Kuito  355.423 10  Uíge  322.531

Indialing faan Ferwalting
Angoola hee aagetanj prowinsen (üüb Portugiisk: províncias), wat iin uun kreiser (üüb Portugiisk: municípios) diald wurd.

  Prowins  Grate (km²)  Lidj (2012)Iinschetsing, The Statesman's Yearbook: The Politics, Cultures and Economies of the World, 2014 (2013), s. 105.  Hoodsteed  Koord 1  Bengo  31.371  351.500  Caxito  400px 2  Benguela  31.700  1.985.400  Benguela 3  Bié  70.314  1.143.700  Kuito 4  Cabinda  7.270  441.100  Cabinda 5  Cuando Cubango  199.049  394.400  Menongue 6  Cuanza Norte  24.110  376.900  N'dalatando 7  Cuanza Sul  55.600  1.353.800  Sumbe 8  Cunene  88.342  648.400  Ondjiva 9  Huambo  34.274  1.624.000  Huambo 10  Huíla  75.002  2.098.000  Lubango 11  Luanda  2.418  5.851.200  Luanda 12  Lunda Norte  102.783  770.300  Dundo 13  Lunda Sul  56.985  387.100  Saurimo 14  Malanje  87.246  754.600  Malanje 15  Moxico  223.023  565.000  Luena 16  Namibe  58.137  368.000  Namibe 17  Uíge  58.698  1.101.200  Uíge 18  Zaire  40.130  394.800  M'banza-Kongo

 Befölkring 
Faan 16 ap tu 31 Marts 2014 jaft et en folksteeling uun Angoola.  Efter a resultooten hee at lun 25.789.024 lidj:  12.499.041 faan a lidj san karmen an 13.289.983 san wüfhööd.

Spriiken
Bal al a aafrikoons spriiken, wat uun Angoola spreegen wurd, san Bantu Spriiken.  Portugiisisk as amtsspriik faan Angoola an wurt uk faan 40% faan angolaaner üüs mamenspriik spreegen Ethnologue Languages of the World, Portuguese..  Oner a aafrikoons spriiken uun Angoola san Süüd Mbundu (of Umbundu, wat uun a maden faan't lun spreegen wurt), Nuurd Mbundu (of Kimbundu, wat uun a nuurdwaast faan't lun spreegen wurt; amanbi 1.700.000 spreegers), Kongo (of Kikongo, wat uun a nuurd faan't lun spreegen wurt; amanbi 2.000.000 spreegers), Kituba (en kreolspriik, wat faan lidj faan det DR Kongo spreegen wurt) an Ovambo (of Oshiwambo, wat amanbi 461.000 spreegers hee).

 Biljing 
Det äälst uniwersiteet uun Angoola as det Agostinho Neto Uniwersiteet, wat 1962 grünjlaanjen wurd.

 Sünjhaid 
Wüfen raage uun't madel en ääler faan 63,7 juaren, an maaner ian faan 58,1 juarenHuman Development Report Office: Angola – Country Profile: Human Development Indicators, ufrepen di 31. August 2020.

 Histoore 
De iarst bewenern faan Angoola faan daaling wiar Khoisan.  Jo wurd leeder faan sköölen faan Bantu fölker ferdrüngen.  Faan 1483 wurd portugiisisk hanelsposter bi a eeg apsaatet.  Föör 1671 wiar det Ndongo Köningrik uun a nuurduast faan Angoola. Det süstemaatisk besaaten faan at lun faan Portugal begand uun at njüügentanjst juarhunert an wiar amanbi 1925 ufslööden. En natschunalistisk welerstant begand 1961 en krich för suwereniteet.

Suwereniteet
At Rewolutschoon faan a Nelkin broocht at diktatüür faan a Estado Novo uun Portugal 25. April 1974 tu aanj. Det broocht uk tu aanj a kriiger för suwereniteet uun portugiisk koloniien. Det do liaset ütjenölersaatingen twesken dön trii befreiingsbewegingen det FNLA (Frente Nacional de Libertação de Angola), det MPLA (Movimento Popular de Libertação de Angola) an det UNITA (União Nacional para a Independência Total de Angola). Iin uun a ütjenölersaatingen greeb dön Ferianigt Stooten, Zaire an Süüdaafrika üüb at sidj faan det FNLA an det UNITA iin, det Sowjetunioon an Kuba üüb at sidj faan det MPLA. Det MPLA hääl at boowenhun an rep 11. Nofember 1975 uun Luanda at suwereniteet ütj, tu liker tidj det FNLA an UNITA uun Huambo. António Agostinho Neto faan det MPLA wiar de iarst president faan't lun. Efter't ferklaaring faan suwereniteet saatet en bürgerkrich iin. José Eduardo dos Santos wurd 1979 de naist president efter Neto san duas. A bürgerkrich kaam 2002 tu aanj.

 Politiik 
Angoola as en republiik. A stootsboowenhood as a president. Efter det 2010 ferfaading, wurt at president arke fiiw juar weelet. João Lourenço as de traad president sant 26. September 2017. Det MPLA as at partei faan't regiaring. At wiar 23.-26. August 2017 woolen tu't Natschunaalfersaamling. At partei, wat a woolen wan, kön at president weele. Det MPLA wan mä 61,1 prosent faan a stemen. Det öler hoodpartei, UNITA, fing 26,7 prosent faan a stemen.

 Bütjenpolitiik 
Angoola as sant 1. Deetsember 1976 lasmoot faan dön Feriand Natschuunen an sant 11. Febrewoore 1979 faan det Aafrikoons Unioon. At lun as uk lasmoot faan at Gemianskap faan a Lunen faan det Portugiisk Spriik.

Wiartskap
Üüb a HDI-indeks stäänt det lun üüb plaats 149 faan 187Human Development Reports: Angola, United Nations Human Development Programme. Uun't juar 2018 hed Angoola en BIP faan amanbi 105,9 biljuunen US-Doolerunstats.un.org.

At weering faan't lun as a Kwanza (ufkoortet: Kz), wat faan det Angolaans Natschunaalbeenk ütjbroocht wurt.

 Kwelen 

Kategorie:Angoola