Åål

Dåt åål unti universoom as åles dåt bestoont, dåt rüm ma åles wat deer önj tu finen as. Da stääre, äiwen as jü san, da planeete, äiwen as jü jard, di kompläte moolkestich, åle oudere sansüsteeme, unti dåt hiil rüm.

 Tuhuupestaling 
Eefter jü teorii foon di üürknal schal dåt åål amenbai 13,7 miljarde iirnge üülj san. Jü tachthäid is meeten döör di WMAP in 2003. 74 % foon dåt åål bestoont üt junke energii, 22 % üt junke mateeri, 3,6 % üt intergalaktisch gas, unti 0,4 % üt stääre ä.s.w.

Önjt åål jeeft et superfloosen än superhoolinge. Ån superfloose as en floose foon ünlike galaksen. Deernäist jeeft et gebiite önjt åål weer ninte as, dåt san da superhoolinge.

 Stuudium 
Dåt åål wårt bestudiirt döör di stäärekunde, ouers jü jard ai, dåt as et stuudiumobjekt foon jü jardwaasenschap. En diilj foon di stäärekunde, jü kosmologii, unerseecht hü dåt åål önjtstiinjen as. Et jeeft fuule liire deerouer, mååstens wårt jü liir foon di üürknal nåmd.

 Tääle 
Et jeeft maning tääle ouer mansche da jü jard ferlätje, tum biispel eefter di moune räise, san hiilj üülj. Bekånd is dåt tääl "Räis eefter die Moune" foon Jules Verne. Di ååst-frasche Minssen schraft in 1845 in dåt seelterfriiske tääl foon "Die Knächt die in de Moune weesen waas".

 Sii uk 
 Sansüsteem
 Wrålrüm-teleskoop Hubble

 Literatuur 
 Stephen Hawking: Hawkings Univers,  aingelsch
 Bill Bryson: En Kort Historie om næsten alt,  dånsch

 Haanewise eefter büten 
 Koorde foon dåt åål

Wiideo
 alpha-Centauri - Wie groß ist das Universum? tjüsch
 alpha-Centauri - Wird sich das Universum wieder zusammenziehen? tjüsch
 alpha-Centauri - Wie sieht die Zukunft des Universums aus? tjüsch

Kategorie:Astronomii