Patrice Lumumba

Patrice Lumumba, e nyìkɔ ɖèsú nɔ nyí Elias Okit'Asombo ɔ, e jǐ ɖò azan 2ɔ liyasun xwè 1925 tɔn ɖò Onalua Congoto è e ɖò yovo Belgiqueto tɔn lɔ mɛ e. È hu i ɖo azan 17ɔ alunsun xwe 1961 tɔn toxo Elisabethville ɔ mɛ ɖò Katanga. Gbɛtɔ nukúnɖéjí Congoto tɔn wɛ bo nyi gǎnhɔnnyitɔ̀ nukɔntɔn Congoto ɔ tɔn sin ayidosun mɛ wayi jɛ zosun xwe 1960 tɔn. To jɛ eɖeesi'hwanfuntɔ wɛ e nyi xa Joseph Kasa-Vubu. È sɔ ɛ nukúnɖéjí ahwanfuntɔ́ glagla Congoto jɛ eɖesunɔ si tɔn.

 Gbɛ tɔ̀n 
Patrice Lumumba jɔ ɖò hɛnnu e ɖo akɔta Tétéla tɔn mɛ e ɖokpo mɛ ɖo Onalua, toxo Katako-Kombe tɔn mɛ ɖo Sankuru Congoto è e yovo Belgiqueto tɔn lɛ kp'acɛ na e. É yi azɔmɛ ɖo azɔmɛxwe katolika tɔn bo wazɔ tawun, co bo wayi gbagbɔnɔ lɛ tɔn Suèdeto mɛ tɔn. Kaka yi jɛ xwe 1954, hwenu è do wèmáxɔ́mɛ̀ yiyi mɛ kpaa tɔn kpo kplɔnyiji'alavɔ tɔn kpo wa ɔ tɔn ɔ, acɛkpikpa yovo tɔn Belgiqueto tɔn ɔ wanu ɖè ɖo wemakplɔnkplɔn linu a, ɖò é jo bǐ do nú Máwúxoɖɔtɔ lɛ. Mɛ yi wèmáxɔ́mɛ̀ hwenɛnú ɔ, azɔwatɔ sukpɔ tawun hu Máwúxoɖɔtɔ lɛ, co Lumumba kpan wema hwenuxo tɔn lɛ. É wazɔ ɖò tokpɔn tofɔligbé Kivu tɔn ɖo 1945, cobo wa nyi xojlazɔwatɔ ɖò Léopoldville é nyi Kinshasa èhɔnmɛ din e kpodo Stanleyville é nyi Kisangani èhɔnmɛ e bo nyi azɔwatɔ tɛn wegɔ mɛtɔn ɖo wemazɔwaxwe, bo nɔ wlan xójlawema hwenɛnú. Ɖò 1954 ɔ, é nyi mɛɖedogesi nulɛnkwin wema tɔn, ě Belgiqueto ɔ sɔ ɖòte nu azɔwatɔ nukúnɖéjí to ɔ tɔn ɖé lɛ e. Yè mɛ 217 wɛ yi ɖo xwe 1958 ɖo tovi livi 13 tɔn ji. É wayi mɔ sikadokuntɛn ɖokpó bo wazɔ xa, bo tɔn jɛ lěè do e dɔkun ayikungban ji kpo ayikungban glɔ tɔn kpo nyi nu taji ɖo akwɛzikanto tɔn mɛ, cobɔ azɔwaxwe to ɖevo tɔn lɛ nɔ kɔtɔ Congotovi ɖe mɛ e. É xokan nu buninɔ Congoto ɔ tɔn. To jɛ eɖeesi sin ahwanfunfun tɔn byɔ ɖɔ Congoto ni jɛ eɖesunɔ si azɔn ɖopko ɔ a, ɖo é kpɔn nu do to e yovo tɛnmɛ tɛnmɛ lɛ si e sin nuwalɔ lɛ. Ɖò 1955 ɔ, é do toxóɖɔgbɛ́ APIC wa, è nɛ ɔ wɛ zɔn b'ɛ mɔ tɛnmɛ bo ɖɔxo xa axɔsu Baudouin Belgiqueto tɔn hwěnu é wa Congoto mɛ e do nu e ɖo gbigbo tovi lɛ wɛ e wu. Lumumba wa byɔ toxóɖɔgbɛ́ jlokokɔnunɔ tɔn ɔ mɛ bo dɔn nukúnɖéjí to ɔ tɔn gěgé. Ɖo 1956 ɔ, é wlan wema sɛdo kplekplemɛ gbɛ nukɔnyitɔ lɛ tɔn e ɖo Stanleyville bɔ éɖesunɔ xwe aza denu lɛ ɔ bo ɖɔ, (Belgiquetovǐ é yi wannu nukɔnyiyi Congoto tɔn lɛ ɔ mǐ na ɖɔ adanmacio nu ye... Mǐ ɖò acɛ e na hɛn azɔ e wa wɛ ye ɖè bo ɖo afɔ sɔ do afɔdo Léopold wègɔ tɔn mɛ e gble a). Enɛ ɔ gudo ɔ, é wa yi Belgiqueto mɛ kpo nukúnɖéjí to ɔ tɔn gěgé kpo gbɔn alɔgɔ gǎnhɔnnyitɔ̀ nukɔntɔn ɔ tɔn gblamɛ.

 Zalili nu to ni jɛ eɖeesi 
Ɖò xwe 1956 mɛ ɔ, è ɖo hwɛ n'î ɖɔ é lɛjɔ nu akwɛ ɖò wemazɔwaxwe Stanleyville tɔn bo do e gan nu xwè ɖokpo. È yawu ɖěè tɔn, bɔ é lɛ bɛ toxoɖiɖɔ zɔ tɔn bo wa yi wazɔ ɖo ahanɖaxwe bo nyi gǎn e xwe aza do nusisa nu ɔ. Xwè enɛ ɔ xwè wɛ Belgiqueto ɔ ɖ'alɔ sin toxoɖiɖɔ ji nu mɛ bi kpaa nu ye na ze alɔ bo na yi sɔmi sɔmi tokpɔnla tɔn lɛ. Toxoɖɔgbɛ Congoto tɔn lɛ mɔ alɔgɔ toxoɖɔgbɛ Belgiqueto tɔn lɛ.

 To jɛ eɖeesi sin xo sɔ d'agun Lumumba tɔn 

 Toxoɖiɖɔ hwenu klewun tɔn 

 Acɛkpikpa nukɔntɔn Congoto tɔn 

 È hu i 

 Nu e é jo nyi ayi lɛ e 

 Hɛnnu tɔn 

 Nyi e è ɖě lɛ è 

 Dodo tɔn 
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1925 tɔn mɛ