Léopold Sédar Senghor

Léopold Sédar Senghor, è jì i ɖò azǎn 9ɔ kɔnyásun xwe 1906 tɔn gbè ɖò Joal ɖo Sénégal tomɛ, bo kú ɖò azǎn 20ɔ woosun xwe 2001 tɔn gbè ɖò Verson Flanséto mɛ e, é nyí gbɛtɔ toxóɖɔtɔ́ nukunɖeji Flanséto tɔn, bo lɛ nyí Sénégal to tɔn, xólomilomi kpo wema wlantɔ kpo bo lɛ togán nukɔntɔn Sénégal to tɔn. É nyí ganhɔnyitɔ ɖò France cobɔ Sénégal to ɔ jɛ éɖěsi, bo nyí Afrikavi nukɔntɔn e jinjɔn wemasetɔgɔ́nú flanségbé tɔn mɛ è.

 Gbɛ tɔ̀n 

 Nyɔkpɔvu kpo jɔwunjɔja mɛtɔn kpo 
È ji Léopold Sédar Senghor ɖò azǎn 9ɔ kɔnyásun xwe 1906 tɔn gbè ɖò Joal, toxo kpɛví e ɖò xuto Mbour tɔn sín tofɔligbé ɖò Sénégal to mɛ é. Tɔ́ tɔn nɔ nyí Basile Diogoye Senghor bo nyi ajɔ̌tɔ́ Katolika. Djilor wɛ e gosin, nɔ tɔn Gnilane Ndiémé Bakhoum ɔ ku ɖo xwe 1948 tɔn mɛ, bɔ Senghor nɔ ylɔ ɛ ɖo Élégies mɛ ɖɔ "Nyilane mɛfifa ɔ", e nyi akɔta Sérère tɔn mɛ kpodo Tabor sin kúnkan mɛ kpo. É wɛ nyí asi atɔngɔ́ Basile Diogoye Senghor tɔn, bɔ é jì vǐ nyɔnu ɛnɛ kpo vǐ sunnu wè kpo xá ɛ. Nyikɔ Sérère tɔn Sédar sín tinmɛ wɛ nyí "mɛ e è ma sixu ɖekpo ǎ é. "Nyikɔ Katolika tɔn "Léopold" ɔ, tɔ́ tɔn wɛ na ɛ bo na dó flín Léopold Angrand, ajɔ̌tɔ́ dɔkunnɔ è mɛwi kpo yovo kpo jí è, bo lɛ́ nyí mɛyid'azɔmɛtɔ nu hwénu klewun ɖè tɔne.

Cobonu é na lɛ yɛhwésin ɔ, Sédar Gnilane (é ko nyí aca hwenɛnu ɖɔ vǐ sunnu ɔ sín nyikɔ nukɔntɔn ɔ ni nɔ xwedó nɔ tɔn sín nyikɔ), Léopold ɔ xwè nukɔntɔn gbɛ tɔ̀n tɔn lɛ ɔ nɔ tɔn sin hɛnnu Bakhoums mɛ wɛ é zan ɖè. Enɛ gudo ɔ, é lɛkɔ wá tɔ́ tɔn gɔ́n, bɔ dɔnkpɛvu Léopold wá yì katolika xwé ɖò Joal (ɖo yɛhwenɔ Dubois gɔn) fí e é kplɔ́n Máwúxó kpo Flanségbe sín nǔ nukɔntɔn lɛ kpo ɖè é. Senghor jɛ wemaxɔmɛ yi jí ɖò Sénégal, jɛ nukɔn ɖò yɛhwenɔ Yɛsinsɛn tɔn lɛ gɔ́n ɖò Ngazobil nú xwè ayizɛ́n, enɛ gudo ɔ, é yì Dakar ɖò François Libermann sín yɛhwenɔgleta sin wemaxɔmɛ, bo lɛ́ yì azɔmɛxwe linsinmɛ tɔn e ɖò rue Vincens jí é, bɔ è na wá ylɔ ɛ ɖɔ wemaxɔmɛ linsinmɛ tɔn Van-Vollenhoven tɔn, bɔ égbé ɔ, wemaxɔmɛ linsinmɛ tɔn Lamine-Guèye tɔn. É ko yí wǎn nú wema flanségbe tɔn lɛ tawun. Azɔ̌mɛví ɖagbe ɖé wɛ é nyí, bo yi kunuɖewema baccalauréat tɔn, ɖò taji ɔ, ɖó Flanségbe kpo Latɛ́ɛngbe kpo wutu. Gǎn e ɖò wemaxɔmɛ linsinmɛ tɔn tɔn nu é kpo mɛ̌si tɔn lɛ kpo ɖɔ ɖɔ è ni sɛ́ Senghor dó bonu é na yi gbɛkan do wema kplɔnkplɔn tɔn wu ɖò Flanséto mɛ. E mɔ akwɛ akpáxwé ɖokpo ɖò acɛkpikpa yovo lɛ ɖu gan tɔn si bo gosin Senegal to mɛ azɔn nukɔntɔn ɔ hwenu e é ɖó xwè 22 é. É ɖò azɔmɛví ma sukpɔ e è sɔ́ ɖ’ayǐ ɖɔ ye na nyí mɛwi nukúnɖeji to yètɔn tɔn lɛ é mɛ.

 Kplɔnyiji'alavɔ wemaxɔmɛ yiyi tɔ̀n 
Senghor wa Paris ɖo xwe 1928. Enɛ ɔ wɛ nyi bibɛmɛ "xwe 16 fluflu tɔn lɛ n'ĩ" lée é ɖɔ bɔ è se gbɔn e. E bɛ wemawlanwlan lɛ kplɔnkplɔn ɖo wemaxɔmɛ linsinmɛ tɔn Louis-le-Grand (kpo alɔdo ɖɛmɛnu Sénégal tɔn Blaise Diagne tɔn kpo) bo lɛ kplɔn wema ɖo kplɔnyiji'alavɔ Paris tɔn. Ðò Louis-le-Grand ɔ, é nɔkpɔ xa Paul Guth, Henri Queffélec, Robert Verdier kpo Georges Pompidou kpo, bo huzu xɔ́ntɔn yetɔn. É lɛ́ mɔ Aimé Césaire ɖò finɛ azɔn nukɔntɔn ɔ. E yi kunuɖewema 'licence' tɔn ɖo wekwin tuntun kpaxwe ɖo xwe 1931.

 Dodo tɔn