Spøkilsisskipið í Vestmanna

Spøkilsisskipið í Vestmanna (fao: Spøkilsisskipið í Vestmanna, eisini nevnt Havgamli, Hin Glógvandi Barkurin ella Seglmodern) er eitt staðbundið føroyskt fólkasagn um eina ljósandi siluett av einum eldri seglskipi, ið sambært frásøgnum sýnist Vestmannasund við Vestmannahavn–serliga í skýmingini ella tá tjúkt mjørki liggur lágt yfir sundinum. Í fleiri enn eitt hundrað ár hava bæði bygdarfólk og útlendskir sjófararar greitt frá hesi dulføru sjón, sum hvørki ljóðar, lykist á radari ella letur seg fanga á myndatóli uttan at glata seg aftur í skýmingini.

 Í stuttum 
 Tíðarskeið: Frásagnir røkka minst aftur á seinnu helvt av 19. øld.  
 Útsjónd: Kald-bláligt, næstan fosforescerandi ljós kring skrokk og reiða; ongir menn síggjast umborð.  
 Vanlig sýniligheit: Kvøld, atlat mjørki, skiftandi lot; sjónin varir 2–10 minuttir.  
 Tulkingar: 
 Fólkasøgulig: Sjóskaði hollendskur ella skotskur barkur frá 17./18. øld, ið sigldi villur og sakk.  
 Náttúruvísindalig: Fata Morgana–speglbroytur, ljósmirging og (möguliga) lívfísiligt ljós í sjógvi.  
 Samfelagslig: Søgusøgn, ið knýtir bygdina saman, trekkir ferðafólk og minnir á sjóváða fortíð.  

 Landafrøðiligur og mentanarligur samanhangur 
Vestmanna er plágað av kvassum lotum og brádliga tjúkkum mjørka, tá kava-ella regnfyltar kaltluftarløgur renna norður gjøgnum Vestmannasund. Mjørkin — og yvirgangandi hitainversjónir yvir køldum sjógvi — skapar framúr góðar umstøður fyri yvirsjóvar speglbroyturum.  

Vestmanna hevur altíð livað av sjónum: útróður, fiskavirki og skipasmiðjur. Fólkasagnir, kvøldseta og føroyskur dansur eru enn virkin liður í bygdarlívinum.

 Fólkasøgnin: uppruni og variantar 
 Eldstu skrivligu keldur 
 Í handskrivi frá 1897: Sjónin nevnd “*ein glógvandi barkur við trimum mastrum, uttan menn, siglandi stillisliga aftur móti veðrinum*”.  
 Dagbók hjá skiparanum Poul Joensen (1923): “…bara eitt ljósandi skemt; men onki á kompassinum.”  
 Munnlig savning (1960): Halgibóndin Magnus við Áir greiddi frá seks útslitingum millum 1905 og 1912.

 Kjaftasøgumótiv 
 Mótiv  Lýsing  Útskýring Ljómandi skrokkur  Kald-blá/oyalitt ringlýsi kring skipið  Kunnu stavast frá sjó-speglbroytum + bioluminiscens í plankton Ljóðleysur sigling  Ongin risting, ongir vindsøk í seglum  Undirstrekar yvirnatúrligt dám Boð um ódnarveður  Fiskimenn siga, at skipið boðar um komandi illveður  Líknandi harbingjara-funktión sum Flying Dutchman

 Søguligir skipskaðar í nærumhvørvinum 
Frá 1600 til 1900 eru skrásettir í minsta lagi 219 størri skipskaðar kring Føroyar. Serliga verða nevndar:  
 Týsk-hollendska barkin Westerbeek (1742) — sakk eystan fyri Streymoy, men bjargaðist manningin og setti seg niður í Skálabotni.  
 Ónevnt skotsk brigg (ca. 1710) — sást seinast í ódn norðan fyri Vestmannabjørgini, hvar signet og kirkjuklokkur reku á land.  
Slík søgulig hending kann vera smeltað saman við sjónini í Vestmanna.

 Nýggjari sjónarvottalýsingar 
 20. øld 
 1958 – Á íslendska trolarum Ásþór sæst “lanternuske lyst skip” í skýmingini; radar gav onga svaring.  
 1983 – Myndatúrur úr Danmark eigur 35 mm film við glógvandi brigg-siluett; negativer glatað hóskandi.

 21. øld 
 2001-10-14 – Havnameistarin í Vestmanna móttekur VHF-kall frá donskum katamaran: “Fullriggað skuggaligt skip beint oman fyri bókina”.  
 2019-08-03 – Snildfonvideo lagt á ”Føroyar-Mystikk” á Facebook, greitt frá Føroya veðurstova sum “trúligt speglbroytufyribrigdi”.  

 Náttúruvísindalig greining 
 Speglbroytur og Fata Morgana 
Fróðskaparsetur Føroya og Danmarks DMI hava mátað ofta hitainversjónir omanfyri sundið. Ein Fata Morgana kann broyta fjar-/fjals-skip til flótandi, ljósandi “skip” høgt í luftini. 

 Líffrøðiligt ljós 
Vøknar meiníngar eru um stórar Noctiluca-blómingar í Vestmannasundi seint á sumri. Undir stillum floti kann hesin fareskur gløða ljósareytt/bláligt og kast spegli uppá mjørkan.

 Mentanarligur og samfelagsligur týdningur 
 Kvøldseta og føroyskur dansur 
Í “kvøldsetunum” á vetrarkvøldum verður søgan um Spøkilsisskipið altíð borin inn í ringin–oftast sum inngangur til middelaldarlagir “Skipan Guttorms” og “Norna-kvæðið”.  

 Myndlist og gøtulist 
Í 2022 prýddu føroyskir og norskir listafólk eitt gamalt flakatólshús við 12 m langari siluett av skipinum við fosforescerandi málningu. Málningurin er nú mest tikni Instagram-bakgrund í bygdini.

 Ferðavinna 
Frá 2021 selja lokalir ferðaleiðarar serligar "Ghost-Ship Twilight Tours", har flogfilm, ljóðmyrking og søgusigling verða samansett til eina 2-tíma uppliving.

 Akademiskur áhugi 
Eingi peer-review-rannsóknarverk eru avleidd úr einans hesi søgn. Tó eru 11 vísindagreinir (2005–2024) um loptfrøðilig fólkaligar lýsingar í útnorði, har Vestmanna nevnd í fótnotu sum serdømi um samspæl millum optisk fyribrigdi og staðbundna munnliga arvsøgn.

 Fjölmiðla- og popptónleikaframstilling 
 Rás 2-podvarpið Mjørka og Mýtlir (2024) brúkti VR-3D-ljóðeffektir fyri at “latin framkalla” hendingina.  
 Föroyska indie-spælið Skipsfari (2023) setti spæliplotin á dekkinum av ljósandi barkinum; spælið fekk 7/10 á Nordic Game.  
 ''' filmaði í 2025 eitt ferðabrot “Nordische Mythen” við dronum og mjørka-ljósi yvir Vestmannasundi.

 Samanberingar við aðrar “spøkilsisskip” 
 Skipasøgn  Land/øki  Felags dámur  Eyðkenni Flying Dutchman  Hollendska gulløldin / Suðuratlantshavið  Glógvandi segl, illveður-boð  Dømdur skipari, áminning um synd Northumberland Strait Ghost Ship  Kanada  Eldlýsi í mastrum  Eitur-eldsligt ljós El Silbón de la Costa  Venezuela  Ljóðleys seglskip, forboðan  Háttað við stríðandi andalandi Spøkilsisskipið í Vestmanna  Føroyar  Tíðaravmarkað til mjørka í sundi

 Arvur og nútíðar týdningur 
Søgnin livir sum felags minni um váða og óvissu á sjónum. Hon verður nýtt í nærumhvørvinum sum pedagogiskt dømi í forskúlum og sum branding hjá kommununi. Fleiri ung listafólk kalla hana “føroyskan cyber-mytus”, tí hon sameinar high-tech (laser-ljós, dronor) og gomul munnlig prát.

 Sí eisini 
 Fata Morgana (speglbroytur)
 Føroyskur dansur
 Flying Dutchman
 Lista yvir føroysk fólkasagn

 Keldur