Hjáland

Hjáland er land  sum er líti, ið annað land ræður yvir. Ófrælst land. Um 10 mió. fólk í heiminum eru til dømis undir bretskum, donskum, norskum, fronskum, portugisiskum, amerikonskum, nýsælandskum ella avstralskum yvirræði. Henda skipan er leivd frá hjálandatíðini, og ósjálvstøðugu londini eru enn undir hjálandaharrum sínum. Í nøkrum londum verða hesi viðurskifti broytt, til dømis varð Hongkong latið Kina aftur í 1997. Nøkur lond og landøki verða verandi undir útlendskum yvirvaldi av hernaðarligum ella fíggjarligum orsøkum; onnur verða verandi, tí at yvirvaldið og meirilutin av fólkinum í ósjálvstøðuga landinum halda tað verða ov fáment, veikt ella ov fjarskotið til at standa á egnum beinum.

Hjálandatíðin frá 1870 til 2. heimsbardaga verður ofta nevnd imperialisman (týðir harradømi ella veldi). T.d. verjuleysa Afrika varð lættur fongur hjá imperialismuni. Á fundi í Berlin í 1884 til 1885 býttu stórveldini í Evropa Afrika sínaámillum. Eftir Seinna heimsbardaga tóku hjálondini í Afrika og Asia sær sjálvræði, eitt fyri og annað eftir. Hjálondini í Amerika tóku sær eisini sjálvræði í 18. og 19. øld. Størsta hjálandið, India, tók sær sjálvræði í 1947.

Nøkur lond kring heimin hoyra til onnur lond og eru so statt ikki sjálvstøðug. Flestu teirra eru smáar oyggjar. Men talan er eisini um stór lond, so sum Tibet, Xinjiang, Grønland, Puerto Riko, Vestursahara og Franska Gujana. Summi lond, ið ikki eru sjálvstøðug, hava eitt ávíst sjálvstýri. Føroyar og Grøn­land, ið hoyra undir Danmark, hava til dømis hvørt sær heimastýri og kunnu sjálv taka avgerðir innan fyri ávís mørk. Onnur lond hoyra heilt og fult til móðurlandið, og kunnu ongar avgerðir taka sjálv. Avgerðirnar verða tiknar í stýrandi landinum, og tað kann vera langt burtur, kanska hinumegin jørðina. Til dømis verður Franska Gujana stýrt úr París í Fraklandi.

 Amerikanska hjálandaveldið 
Undir lýsingartiltakinum "Amerika fyri amerikanarar" í 1823 hevði landið víst frá sær krøv frá Sovjet um hjáland á amerikonsku Kyrrahavsstrondini, og í 1867 keyptu teir Alaska frá russum. Kuba gjørdi í 1895 uppreistur móti tí spanska hjálandaveldinum og skjótt kom USA Kuba til hjálpar. Ikki vardi so leingi, so høvdu amerikanskir herskip og hermenn sigrað á spaniólum, og Kuba varð lýst at vera eitt sjálvstøðugt ríki á pappírinum. Amerikanarar settu tó krav fram um, at teimum skuldi verða loyvt at luttaka í kubanskum politikki, bæði í verjupolitikki, uttanríkispolitikki og peningaviðurskiftum. Undir krígnum við Spania um Kuba hevði USA hersett fleiri sponsk hjálond, slík sum Filipsoyggjarnar, ið lógu heilt yviri í Suðurásia, og Puerto Riko í Karibia. Hesi londini høvdu teir sum hjálond, eftir kríggið var endað. 

Nærum samstundis hersettu teir tær frælsu Hawaiioyggjarnar, Sámoaoyggjunum, Wake og Guam í Kyrrahavinum við teirri avleiðing, at amerikanski herflotin nú hevði valdið í øllum Kyrrahavinum og í stórum pørtum av Atlantshavinum. Í 1903 kom øll tann amerikanska imperialisman í hæddina. Og tað rímaði ikki serliga væl við frælsishugsjónirnar hjá teimum sjálvum, tá ið USA ognaði sær eitt landaøki inni í Panama, har Panamaveitin varð grivin. Veitin varð opnað í 1913. 

Tætt eystan fyri Puerto Riko átti Danmark 3 oyggjar, St. Thomas, St. Croix og St. John (á donskum: De dansk-vestindiske øer). Tá so fólkið í Jómfrúoyggjunum kravdi at verða leyst frá Danmark, vóru oyggjarnar í 1917 latnar til USA fyri 70 mill. krónur (DDK). Norðurmarianoyggjar hevur sjálvstýri, men er eisini undir amerikonskum yvirræði.

 Danska hjálandaveldið 
  Danmark
  Føroyum
  Íslandi
  Noregi
  Svøríki
  Estlandi
  Norðurtýsklandi
  Jómfrúoyggjum
  Grønlandi
  Trankebar og Serampore, India
  Suðurgana
Danmark vóru uppi í evropeiska hjálandaævintýrinum og løgdu Føroyar, Ísland og Grønland undir seg. 1672 til 1733 keyptu og hersettu danir tríggjar vesturindiskar oyggjar - St. John, St. Thomas og St. Croix (nú Amerikonsku Jómfrúoyggjar) í Karibia, haðan teir fingu romm og sukur. Oyggjarnar vórðu seldar USA í 1917. Í 17. øld fingu Danmark sær hjálond í Eysturindia, tí teir vildu m.a. hava kryddurtir, silki, te og bummull. Kendasta hjálandið var Trankebar á eysturstrond India (selt Stóra Bretlandi í 1845). Í Donskum Guinea (nú Gana) á Gullstrondini í Afrika høvdu teir í 17. og 18. øld skansa og handilsstøðir til trælahandil (selt í 1850). Trælahandilin á Gullstrondini og trælahaldið í Donskum Vesturindia eru daprastu brotini í donsku hjálandasøguni.

 Norska hjálandaveldið 
Noreg hevur gingið á odda á rannsóknarferðum á pólleiðunum og hevur yvirhaldsrættin á Svalbarði og Jan Mayen í Norðuríshavi, á Bouvetoy í Suðuratlantshavi, Peter Ísoy í Suðurindiahavi og Drotning Maudarlandi í Antarktis. Fleiri lond hava troytt náttúruríkidømi í og undir Svalbarði, men í 1920 fekk Noreg yvirhaldsrættin, tá ið Svalbarðssáttmálin var gjørdur. Sýslumaður stjórnar oyggjalandinum.

Norskir niðursetumenn komu til Ísland um somu tíð, sum landnámið var í Føroyum. Eins og Føroyar var Ísland fyrst undir norskum (1262–1397) og seinni undir donskum valdi (1397–1944). Nakrar fáar ættir fingu stórt vald, og bardagarnir teirra millum viknaðu so nógv um valið hjá Altinginum, at norski kongurin Hákun 4. í 1262 kundi gera Ísland til norskt hjáland. 

Bæði Hetland og Orknoyar hava fyrr verið norsk hjálond. Danski kongurin veðsetti tær til Skotlands í 1469. Bæði Suðuroyggjar og Mann hava fyrr eisini verið norsk hjálond.

Noreg royndi at gera ein part av Grønlandi ("Eirik Raudes Land") til sítt hjáland við millum annað at gera Helge Ingstad til sýslumann í 1931.

 Listi yvir hjálond 

 Avstralia 

 Ashmore og Kartieroyggjar
 Australian Antarctic Territory
 Heard- og McDonald-oyggjar
 Jólaoyggjin
 Kokosoyggjar
 Koralhavsoyggjar
 Norfolkoy

 Danmark 

 Land  Hjálandatíð  Nútíð Føroyar  1814 -   Heimastýri Gotland  1361 - 1645  Í Svenska ríkinum Grønland  1814 - 1953  Heimastýri Ísland  1814 - 1944  Sjálvtøðugt Skáni   - 1658  Í Svenska ríkinum

 Øki í 

 Gana
 India
 Indonesia
 Nikobar oyggjunum 1754 - 1869
 Sierra Leona
 Sri Lanka
 Vestindisku oyggjunum

Í Karibia (Dansk Vestindien): 

 Sankt Thomas 1671 - 1917
 Saint John 1718 - 1917 (Fyrr: "Sankt Jan")
 Sankt Croix 1733 - 1917

Í India (frá 1620): 

 Trankebar 1620 - 1845
 Serampor 1755 - 1845
 Pirapur uml. 1755 - 1845
 Achne uml. 1755 - 1845

 Frakland 

 Clippertonoy
 Franska Polynesia
 Mayotte
 Ný-Kaledonia
 St. Barthelemy
 Saint Martin
 Saint-Pierre og Miquelon
 Wallis og Futuna

 Kili 

 Páskaoy
 Juan Fernandes-oyggjar

 Niðurlond 

 Aruba
 Niðurlendsku Antilloyggjar

 Noreg 

 Bouvetoy
 Peteroy
 Maudland

 Nýsæland 

 Cooksoyggjar
 Niue
 Ross Dependency
 Tokelau

 Sambandsríki Amerika 

 Amerikanska Sámoa
 Bakeroy
 Guam
 Howlandoy
 Jarvisoy
 Johnstonoy
 Jómfrúoyggjar
 Kingman Reef
 Midwayoyggjar
 Navassaoy
 Norðurmarianoyggjar
 Palmyraoy
 Puerto Riko
 Wakeoy

 Stóra Bretland 

 Anguilla
 Bermuda
 Bretska Antarktis
 Bretsku Indiahavsoyggjar
 Bretsku Jómfrúoyggjar
 Caymanoyggjar
 Falklandsoyggjar
 Gibraltar
 Montserrat
 Pitcairnoyggjar
 St. Helena
 Suðursandwichoyggjar og Suðurgeorgia
 Turks- og Caicosoyggjar
 Akrotiri og Dhekelia
 Guernsey
 Jersey
 Mann

 Sí eisini 

 Tjóð


Bólkur:Politikkur
Bólkur:Landafrøði
Bólkur:Listar