Germansk mál

Germansku málini eru ein grein av indo-evropeisku málfamiljuni. Størstu germansku málini eru enskt og týskt, sum eru móðurmál hjá umleið 340 og 120 miliónum fólkum ávíkavist. Onnur týdningarmikil mál umfata lágtýsk mál, herundir niðurlendskt, og skandinavisk málini danskt, norskt og svenskt

SIL-Tjóðlívsfrøðin hevur yvirlit yvir 53 ymisk germansk mál og málføri.

Teirra felags forfaðir er Felags germanskt, helst talað í miða 1. ártúsundi f.Kr. í Jarnaldarevropa. Felags germanskt og allir tess eftirkomarar eru eyðkend av fleiri serligum málfrøðiligum sereyðkennum. Mest kenda er hjáljóðabroytingin kend sum Grimms lóg. Fyrstu germansku málførini koma inn í søguna við germanskum ættbólkum, ið seta seg niður í norðara Evropa fram við markið við Rómverska ríkið frá 2. øld.

 Skrift 
Elstu prógvini fyri germanskt koma frá nøvnum skrásett í 1. øld av Tacitus, og eina einkulta ferð í 2. øld f.Kr. á Negau-hjálminum. Umleið frá 2. øld mentu summir talarar av fyrstu germansku málførunum eldra fuþarkin. Fyrstu rúnaristirnar eru í størstan mun avmarkaðar til persónsnøvn og torfør at tulka. Gotiska málið varð skrivað við gotiska stavraðnum ment av biskupinum Ulfilas til týðing hansara av Bíbliuni í 4. øld. Seinni byrjaðu kristnir prestar, ið talaðu og lósu latín afturat sínum germanska máli, at skriva á germanskum málum við lítið broyttum latínskum stavum.Fausto Cercignani, The Elaboration of the Gothic Alphabet and Orthography, í  Indogermanische Forschungen, 93, 1988, 165-185. Men í Skandinavia, og í londunum fyri vestan, var rúnastavraðið vanliga brúkt alla víkingaøld.

Afturat vanliga latínska stavraðnum, brúktu germansku málini ymisk serliga frámerki og eyka stavir, herundir Umlaut og ß (Eszett), Ø, Æ, Å, Ð, Ȝ, Þ (Þorn) og Ƿ, frá rúnum. Søguligt prentað týskt er ofta prentað sum gotisk skrift.

 Málslig frámerki 
Nøkur serlig eyðkenni fyri germansk mál eru:
 Javningin av indo-evropeisku tíðarskipanini til fortíð og nútíð (ella felags).
 Tannauppískoytið (/d/ ella /t/) í staðin fyri sjálvljóðarbroyting til at frámerkja tátíð.
 Hjáveran av tveimum ymiskum sløgum av sagnorðabending: veik (við tannauppískoyti) og sterk (við sjálvsjóðarbroyting).
 Nýtslan av sterkum og veikum lýsingarorðum.
 Hjáljóðabroytingin kend sum Grimms lóg.
 Fleiri orð við uppruna, sum er torførur at seta í samband við aðrar indo-evropeiskar málfamiljur, sum fleiri útgávur finnast av í næstan øllum germanskum málum.
 Broyting av áherðslu til rótina á stovninum.

 Søga 

Øll germansk mál eru hildin at koma frá einum hugsaðum frumgermanskum máli. Hetta bleiv helst til í jarnøld áðrenn Rómverska ríkið í norðara Evropa frá umleið 500 f.Kr.. Aðrar felags nýskapanir, ið skilja germanskt frá frum-indoevropeiskum, benda á eina felags søgu hjá undanfrumgermanskum talarum gjøgnum norrønu bronsuøld.

Í tíðini tá ið germanskt mál er staðfest fyrstu ferð, hevði germanskt mál býtt seg í tríggjar bólkar, vesturgermanskt, eysturgermanskt og norðurgermanskt. Hvussu sambandið hevur verið millum tey, ber illa til at staðfesta heilt neyvt frá teimum fáu rúnaristunum. Tey vóru sína millum skillig gjøgnum fólkaflytingatíðina.

lombardiska málið í 6. øld, til dømis, kann upprunaliga hava verið norður- ella eysturgermanskt, sum síðani varð gjørt vesturgermanskt eftir, at lombardarnir settust niður við Elbe. Vestari bólkurin er blivin til í rómversku jarnøld. Eystari bólkurin kann hava fingið sítt mál frá málinum í Gotlandi í 1. øld. Hetta ger Svøríki til upprunaliga heimlandið hjá Norðurgermanskum. Elsti varðveitti samanhangandi germanski teksturin er gotiska týðingin av nýggja testamenti eftir Ulfilas úr 4. øld. Gamlar niðurskriftir av vesturgermanskum eru á fornhágtýskum og anglosaksiskum í 9. øld. Norðurgermanskt er bara kent frá spjaddum rúnaristum sum frummnorrønt til tað mennist til fornnorrønt umleið 800. Longri rúnaristin eru varðveittar úr 8. og 9. øld. Longri tekstir við latínskum stavum eru varðveittir úr 12. øld (Íslendingabók), og nøkrum yrkingum so gamlar sum tíðliga í 9. øld.

Í umleið 10. øld eru málførini broytt so mikið nógv, at tey eru illa skillig sína millum. Málsliga sambandið millum noorðbúgvarnar ið settust niður í Danalóg í Onglandi við Anglosaksar setti spor í enskt mál. Hetta sambandið er mistonkt fyri at vera orsøk til samanfallið av gomlu ensku mállæruni, sum førdi til miðalenskt frá 12. øld.

Eysturgermansku málini mistu týdning frá endanum á fólkaflytingatíðini. Burgundar, Gotar og Vandálar gjørdust málsliga partur av grannum sínum umleið í 7. øld uttan krimiskt gotiskt, sum helt á til 18. øld.

Gjøgnum miðøld býttust vesturgermansku málini av oyggjamenningini av miðenskum á einari síðu, og øðrum germanska ljóðskiftinum á fastlandinum á hinari, sum førdi til hátýskt og lágtýskt við miðtýksum í miðuni.

Norðurgermansku málini vóru hinvegin enn meira sína millum skillig. Í stórum varðveittu tey førleikan at skilja hvønn annan til nýggja tíð.

 Flokking 

Legg merki til at munur millum undirfamiljur av germanskum sjáldan neyvt eru ásettar.

 Vesturgermanskt
 Hágtýskt mál
 Týskt
 Miðtýskt
 Eysturmiðtýskt
 Luksemborgskt
 Vesturmiðtýskt
 Pennsylvaniatýskt (talað av Amish og øðrum bólkum í landsynnings-Pennsylvania)
 Ovara týskt
 Alemanskt týskt mál
 Bayernskt týskt mál
 Hutteriskt týskt mál (eisini nevnt "Tirolskt")
 Jiddiskt (við týðandi mongd av innlántum orðum úr hebraiskum og øðrum málum, og vanliga skrivað við hebraiska stavraðnum).
 Wymysojer (við týðandi ávirkan úr lágsaksiskum, niðurlendskum, pólskum and skotskum)
 lágtýskt
 Lágfrankiskt
 Niðurlendskt
 Afrikaans (við týðandi innflutningi av orðatilfeingi úr øðrum málum)
 Limburgiskt
 Lágsaksiskt
 Vanligt lágsaksiskt
 Eysturlágsaksiskt
 Lágtýskt
 Oyggjagermanskt
 Frisiskt
 Sölskt
 Enskt. Ovurstórur innflutningur av latínskum orðatilfeingi og mállæru, mest gjøgnum normanskt franskt. Nógv málfrøði.
 Bretskt enskt
 Norðurenskt
 Northumberland
 Durham
 Cumbrian
 Yorkshire
 Lancashire
 Merseyside
 Miðlandsenskt
 Eystur
 Derbyshire
 Nottingham
 Lincolnshire
 Leicestershire
 Vestur
 Black Country (Yam Yam)
 Birmingham (Brummie)
 Eysturangliskt
 Norfolkenskt
 Suðurenskt
 Ríkisenskt
 Estuary enskt
 Cockney (London)
 Somerset
 Devon
 Cornwall
 Australskt enskt
 Nýsælendskt enskt
 Skotskt enskt
 Norðuramerikanskt enskt
 Kanadiskt enskt
 Bostonenskt
 Suðuramerikanskt enskt
 Vanligt amerikanskt enskt
 Nýjorvíkskt-nýjeroyskt enskt (New York-New Jersey English)
 Kaliforniskt enskt
 Hawaiiskt enskt
 Svart amerikanskt enskt
 Liberiskt enskt
 (Onnur)
 Hibernoenskt (Írskt enskt)
 Karibiskt enskt
 Jamaikiskt enskt
 Vínlendskt enskt, nýfundnalendskt enskt
 Hong Kong-enskt
 Suðurafrikanskt enskt
 Indiskt enskt
 Singaporskt enskt
 Malaisiskt enskt
 Skotskt
 Oyggjaskotskt
 Norðurskotskt, herundir doriskt
 Miðskotskt
 Suðurskotskt
 Ulsterskotskt
 Býarskotskt
 Yola
 Eysturgermanskt (koma frá gotiskum)
 Krimskt gotiskt (doyði út í 1800-árunum)
 Vandálskt (útdeytt)
 Burgundiskt (útdeytt)
 Lombardiskt (útdeytt)
 Norðurgermanskt (koma frá fornnorrønum):
 Vesturnorrønt (útnorrønt)
 Nýnorskt
 Íslendskt
 Føroyskt
 Norn (Útdeytt)
 Eysturnorrønt (landnorrønt)
 Danskt
 Norskt bókmál (Danonorskt)
 Svenskt

 Orðatilfeingissamanburður 

Fleiri av orðunum niðanfyri hava skift týdning. Til dømis hevur orðið "epli" á føroyskum fingið annan týdning enn upprunin var, og nú verður nýggja føroyska orðið "súrepli" brúkt til gamla týdningin av epli. Harafturat líkist føroyska orðið "kavi" frá hinum málunum í talvuni.


    Enskt
    Skotskt
    Afrikaans
    Niðurlendskt 
    Týskt
    Jiddiskt
    Gotiskt
    Íslendskt
    Føroyskt
    Svenskt
    Danskt
    Norskt bokmål
    Norskt nýnorsk


    Apple
    Aiple
    Appel
    Appel
    Apfel
    עפּל (Epl)
    Aplus
    Epli
    Súrepli
    Äpple
    Æble
    Eple
    Eple


    Board
    Buird
    Boord
    Boord
    Brett
    ברויט (Broyt)
    Baúrd
    Borð
    Borð
    Bord
    Bræt
    Bord
    Bord


    Book
    Beuk
    Boek
    Boek
    Buch
    בוך (Bukh)
    Bóka
    Bók
    Bók
    Bok 
    Bog
    Bok
    Bok


    Breast
    Breest
    Bors
    Borst
    Brust
    ברוסט (Brust)
    Brusts
    Brjóst
    Bróst
    Bröst
    Bryst
    Bryst
    Bryst


    Brown
    Broun
    Bruin
    Bruin
    Braun 
    ברוין (Broyn)
    Bruns
    Brúnn
    Brúnt
    Brun
    Brun
    Brun
    Brun


    Day
    Day
    Dag
    Dag
    Tag
    טאָג (Tog)
    Dags
    Dagur
    Dagur
    Dag
    Dag
    Dag
    Dag


    Die
    Dee
    Sterf
    Doden
    Sterben
    שטאַרבן (Shtarbn)
    Diwan
    Deyja
    Doyggja
    Dö
    Dø
    Dø
    Døy


    Enough
    Eneuch
    Genoeg
    Genoeg
    Genug
    גענוג (Genug)
    Ga-nóhs
    Nóg
    Nóg
    Nog
    Nok
    Nok
    Nok


    Give
    Gie
    Gee
    Geven
    Geben
     געבן (Gebn)
    Giban
    Gefa
    Geva
    Giva/Ge
    Give
    Gi
    Gje


    Glass
    Gless
    Glas
    Glas
    Glas
    גלאָז (Gloz)

    Gler
    Glas
    Glas
    Glas
    Glass
    Glas


    Gold
    Gowd
    Goud
    Goud
    Geld
    גאָלד (Gold)
    Gulþ
    Gull
    Gull
    Guld
    Guld
    Gull
    Gull


    Hand
    Haund
    Hand
    Hand
    Hand
    האַנט (Hant)
    Handus
    Hönd
    Hond
    Hand
    Hånd
    Hand
    Hand


    Head
    Heid
    Kop
    Hoofd
    Haupt/Kopf 
    קאָפּ (Kop)
    Háubiþ
    Höfuð
    Høvd/Høvur
    Huvud
    Hoved
    Hode
    Hovud


    Heigh 
    Heich
    Hoog 
    Hoog
    Hoch
    הױך (Hoyḫ)
    Háuh
    Hár
    Høg/ur
    Hög
    Høj
    Høy
    Høg


    Home
    Hame
    Huis
    Heim
    Heim
    הײם (Heym) 
    Háimóþ
    Heim
    Heim
    Hem
    Hjem
    Hjem
    Heim


    Hook
    Heuk
    Haak
    Haak
    Haken
    האַק (Hak)

    Krókur
    Haken
    Hake
    Hage
    Hake
    Hake


    House
    Hoose
    Huis
    Huis
    Haus
    הױז (Hoyz)
    Hús
    Hús
    Hús
    Hus
    Hus
    Hus
    Hus


    Many
    Mony
    Menige
    Menig
    Manch
    מאַנכער (Mankher)
    Manags
    Margir
    Nógv
    Många
    Mange
    Mange
    Mange


    Moon
    Muin
    Maan
    Maan
    Mond
    מאָנט (Mont)
    Ména
    Tungl
    Máni
    Måne
    Måne
    Måne
    Måne


    Night
    Nicht
    Nag
    Nacht
    Nacht
    נאַכט (Nakht)
    Nahts
    Nótt
    Nátt
    Natt
    Nat
    Natt
    Natt


    No
    Nae
    Nee
    Nee
    Nein
    נײן (Neyn)
    Né
    Nei
    Nei
    Nej
    Nej
    Nei
    Nei


    Old
    Auld
    Oud
    Oud
    Alt
    אַלט (Alt)
    Sineigs
    Gamall
    Gamal/Gomul
    Gammal
    Gammel
    Gammal
    Gamal


    One
    Ane
    Een
    Een
    Eins
    אײן (Eyn)
    Áins
    Einn
    Ein
    En
    En
    En
    Ein


    Ounce
    Unce
    Onze
    Ons
    Unze
    אונצע (Untse)

    Únsa

    Uns
    Unse
    Unse
    Unse


    Snow
    Snaw
    Sneeu
    Sneeuw
    Schnee
    שנײ (Shney)
    Snáiws
    Snjór
    Kavi
    Snö
    Sne
    Snø
    Snø


    Stone
    Stane
    Steen
    Steen
    Stein
    שטײן (Shteyn)
    Stáins
    Steinn
    Steinur
    Sten
    Sten
    Stein
    Stein


    That
    That
    Dit
    Dat
    Das
    דאָס (Dos)
    Þata
    Þetta
    Hatta
    Det
    Det
    Det
    Det


    Two
    Twa
    Twee
    Twee
    Zwei/Zwo
    צװײ (Tsvey)
    Twái
    Tveir
    Tveir
    Två
    To
    To
    To


    Who
    Wha
    Wie
    Wie
    Wer
    װער (Ver)
    Has
    Hver
    Hvør
    Vem
    Hvem
    Hvem
    Kven


    Worm
    Wirm
    Wurm
    Worm
    Wurm
    װאָרעם (Vorem)
    Maþa
    Maðkur, Ormur
    Ormur
    Mask, Orm
    Orm
    Orm
    Orm


 Keldur 

 Fleiri upplýsingar 
 Richard Bethge, Konjugation des Urgermanischen, í Ferdinand Dieter, Laut- und Formenlehre der altgermanischen Dialekte, Leipzig 1900, p. 361.
 Fausto Cercignani, Indo-European ē in Germanic, í Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung, 86/1, 1972, pp. 104-110.
 Fausto Cercignani, Indo-European eu in Germanic, í Indogermanische Forschungen, 78, 1973, 106-112.
 Fausto Cercignani, Proto-Germanic */i/ and */e/ Revisited, í Journal of English and Germanic Philology, 78/1, 1979, 72-82.
 Fausto Cercignani, Early Umlaut Phenomena in the Germanic Languages, í Language, 56/1, 1980, 126-136.
 Wayne Harbert, The Germanic Languages, Cambridge 2007, ISBN 978-0-521-01511-0.
 Claus Jürgen Hutterer, Die germanischen Sprachen. Ihre Geschichte in Grundzügen, Wiesbaden 2008, ISBN 978-3-928127-57-8.
 Ekkehard König und Johan van der Auwera (Hrsg.), The Germanic Languages, London / New York 1994, ISBN 0-415-05768-X.
 Orrin W. Robinson, Old English and Its Closest Relatives. A Survey of the Earliest Germanic Languages, Stanford (Calif) 1992, ISBN 0-8047-1454-1.
 Stefan Schumacher, '''Langvokalische Perfekta' in indogermanischen Einzelsprachen und ihr grundsprachlicher Hintergrund, í Gerhard Meiser und Olav Hackstein, Sprachkontakt und Sprachwandel, Wiesbaden 2005, pp. 603f.

 Ávísingar úteftir 

 Proto-Germanic Dictionary 
 Ethnologue Report for Germanic
 Proto-Germanic Language Reconstruction Group

*