Týskt mál

Týskt (Deutsch [dɔiʧ] á týskum) er eitt av vesturgermansku málunum og er millum heimsins størstu mál. Týskt er tað málið, ið flest fólk tosa í Evropa. Týskt er samstundis størsta mál í Evropasamveldinum. Yvir 100 milliónir fólk hava týskt sum móðurmál, m.a. 90 mió. í Evropa. Týskt er mest útbreidda móðurmál í Evropa eftir russiskt. Í m.a. vísindum, gransking, handilsskapi og mentan er týskt eitt týðandi mál í øllum heiminum. Týskt og føroyskt hava felags uppruna og líkjast í roynd og veru nógv. Vit siga til dømis hann, hon ella tað um øll navnorð á báðum málunum. Føroyskt og týskt eru eisini bæði fallmál, sum ger, at bygnaðurin líkist nógv. Týsk mállæra hevur so at siga eingi undantøk. Tað ger málið lætt av læra “eftir bókini.” Úttalan og stavsetingin liggja tætt upp at hvørjum øðrum. Nógv orð á føroyskum eru komin úr týskum umvegis danskt.

125 milliónir fólk kring allan heim tosa týskt, av teimum 101 millón sum fyrsta mál. Týskt verður fyrst og fremst tosað í Týsklandi, Eysturríki, Liktinstein, Luksemborg í 2/3 av Sveis, í 2/3 av Suðurtyrol (Südtirol) í Italia, í Eysturbelgia og í nøkrum býum í Suðurjútlandi í Danmark. Eisini í Namibiu verður týskt tosað av nógvum fólkum sum móðurmál. Fimtihvør íbúgvi í ES hevur týskt sum móðurmál, og næst eftir enskt er týskt vanligasta fyrsta fremmandamál í Evropa. Men eisini sunnast í Afrika og summastaðni í Suðuramerika (t.d. Espírito Santo í Brasil) eru nógv fólk, sum duga týskt. Í Namibia hevur týskt støðu sum alment viðurkent minnilutamál. Eisini í hinum heimspørtunum eru týskttalandi minnilutar, m.a. í Pennsylvania í USA.

 Stavraðið 

Týska stavraðið er bygt á latínska stavraðið. Týskt nýtir 26 bókstavir umframt ä, ö, ü og ß.

Bókstavirnir og framburður teirra:

 Úttala A a  Ä ä  B b  C c  D d  E e  F f  G g  H h  I i  J j ;í Eysturríki  K k  L l  M m  N n  O o  Ö ö  P p  Q q ;í Eysturríki  R r  S s  ẞ ß  T t  U u  Ü ü  V v  W w  X x  Y y ;í Eysturríki  Z z 

 Mállæra 

Á týskum, sum á føroyskum, eru fýra føll. Fall merkir her formur hjá kenniorðum, lýsingarorðum, navnorðum og fornøvnum. Tey einstøku liðini í setninginum krevja sítt fall. Grundlið og umsagnarlið til grundlið standa í hvørfalli, hvønnfalsávirki stendur í hvønnfalli, og hvørjumfalsávirki stendur í hvørjumfalli. 

 Grundtøl  Talorð 0  null 1  eins 2  zwei 3  drei 4  vier 5  fünf 6  sechs 7  sieben 8  acht 9  neun 10  zehn 11  elf 12  zwölf 13  dreizehn 14  vierzehn 15  fünfzehn 16  sechzehn 17  siebzehn 18  achtzehn 19  neunzehn 20  zwanzig 21  einundzwanzig 22  zweiundzwanzig 30  dreißig 40  vierzig 50  fünfzig 60  sechzig 70  siebzig 80  achtzig 90  neunzig 100  (ein) hundert 1000  (ein) tausend

 Kenniorð 

Tað óbundna kenniorðið er ein (kallkyn), eine (kvennkyn) og ein (hvørkikyn), og tað bundna kenniorðið er der (kallkyn), die (kvennkyn), das (hvørkikyn) og die (fleirtal).

 Tað bundna kenniorðið 



Á týskum eins og á føroyskum hava vit fýra føll: hvørfall, hvønnfall, hvørjumfall og hvørsfall. Á føroyskum broytast navnorðini eftir tí falli, tey standa í, bæði tá tey eru bundin og óbundin. Á týskum fær bundna navnorðið ikki knýtt ending aftur at sær, men bundna kenniorðið, der, die, das ella die verður sett frammanfyri navnorðið og fallbent. Í hvørfalli stendur grundliðið. Grundliðið er tað ella tann, sum er ella ger okkurt. T.d. Hann er glaður, tí hon bakar pannukøkur. Umsagnarlið til grundlið stendur eisini í hvørfalli. T.d.: Hann er ein góður lækni. Í hvønnfalli stendur tann ella tað, sum nakað verður gjørt við. Vit kalla tað liðið fyri hvønnfalsávirki. T.d.: Hann málar bátin.



Her eru dømi um, hvussu navnorð bendast bundin á týskum:

kallkynkvennkynhvørkikynfleirtalhvørfallder Manndie Fraudas Kinddie Leutehvønnfallden Manndie Fraudas Kinddie Leutehvørjumfalldem Mannder Fraudem Kindden Leutenhvørsfalldes Mannesder Fraudes Kindesder Leute

 Tað óbundna kenniorðið



Endingin á óbundna kenniorðinum í flestu føllum er júst sum endingin á bundna kenniorðinum. Tó hevur kallkyn í hvørkikyn og hvørfalli í hvør- og hvønnfalli onga ending. Legg til merkis har sum 1 stendur, er eingin ending. Annars eru endingarnar tær somu sum hjá tí bundna kenniorðinum. Tað óbundna kenniorðið ein bendist soleiðis:



kallkynkvennkynhvørkikynhvørfallein Manneine Frauein Kindhvønnfalleinen Manneine Frauein Kindhvørjumfalleinem Manneiner Fraueinem Kindhvørsfalleines Manneseiner Fraueines Kindes

 Navnorð 

Navnorð kunnu vera óbundin (ein bilur) og bundin (bilurin). Tey kunnu vera eintal (bilur, bilurin) og fleirtal (bilar, bilarnir). Á týskum verður bundna kenniorðið sett frammanfyri navnorðið og bent í føllum. Eitt bundið navnorð á føroyskum hevur ending: bátur-in, bátar-nir. Á týskum hevur navnorðið tað bundna eyðkennið frammanfyri: t.d. das Boot, die Boote. Hesi smáorðini nevna vit kenniorð. Navnorð verða altíð skrivað við stórum bókstavi.



Týsk navnorð hava fimm fleirtalsformar:

 -e: t.d.: die Steine, die Probleme
 -er: die Kinder, die Häuser

 -en: die Motoren, die Menschen
 -s: die Chefs, die Autos
 Nullending: die Lehrer, die Arbeiter


 Sagnorð 
Sum á føroyskum benda vit sagnorðini í trimum persónum í eintali og í fleirtali og í fimm tíðum.
 Vit býta sagnorðini sundur í bólkar:



 Hjálparsagnorðni eru trý: haben (at hava), sein (at vera) og werden (at verða, at gerast).
 Tey veikt bendu eru tey allar flestu.
 Tey sterkt bendu eru umleið 150 í tali, men tey verða nógv brúkt. 
 Tey blandbendu eru átta: kennen (at kenna), nennen (at nevna), brennen (at brenna), rennen (at leypa), wenden (at venda), senden (at senda), denken (at tenka) og bringen (at taka við). T.d.: sie kennt - sie kannte - sie hat gekannt.
 Háttarsagnorðini eru seks: sollen (at skula), wollen (at vilja), dürfen (at sleppa), müssen (at noyðast), können (at kunna) og mögen (at dáma). Háttarsagnorðini eita soleiðis, tí tey siga nakað um háttin, mátan. Tey standa vanliga saman við vanligum sagnorðum og ávirka tey. T.d.: “eg má fara”, “tú kanst koma”, “hann vil sova”, “tey duga at svimja”.


 Fyrisetingarorð 

Fyrisetingar eru smáorð, ið sum oftast standa frammanfyri navnorð ella fornøvn og stýra teimum, t.e. gera av, hvørjum falli tey skulu standa í. Nøkur dømi: í hagan, hjá ommu, undir borðinum, til borðs, til Noregs. Fyrisetingar, sum stýra hvønnfalli eru: durch (ígjøgnum), für (fyri), gegen (ímóti), ohne (uttan) og um (rundan um).

 Lýsingarorð 

Lýsingarorðini standa saman við navnorðum og lýsa tey. Tey kunnu standa bæði frammanfyri og aftanfyri navnorðini: t.d. ein grønur frakki. Frakkin er grønur. Á týskum bendast lýsingarorðini ikki, tá ið tey standa aftanfyri, t.e. sum umsagnarlið til grundlið. T.d.: hann er stórur (er ist groß) ella hon er stór (sie ist groß). Men tá ið tey standa frammanfyri navnorðini, bendast týsk lýsingarorð líka nógv sum føroysk: Vit benda lýsingarorðini sterkt og veikt.

 Fornøvn 

Fornøvn eru orð, sum vit seta ístaðin fyri navnorð og nøvn. T.d.: Hvar er Hans? Hann er í býnum. Hann er eitt persónsfornavn. Sum á føroyskum bendast fornøvnini í øllum føllum í eintali og fleirtali.

+ Eintal 1. pers. 2. pers. 3. pers. Hvørfall icheg dutú erhann siehon estað Hvønnfall michmeg dichteg ihnhann siehana estað Hvørjumfall mirmær dirtær ihmhonum ihrhenni ihmtí Hvørsfall meinermín deinertín seinerhansara ihrerhennara seinertess


+ Fleirtal 1. pers. 2. pers. 3. pers. Hvørfall wirvit ihrtit sieteir sietær sietey Hvønnfall unsokkum euchtykkum sieteir sietær sietey Hvørjumfall unsokkum euchtykkum ihnenteimum ihnenteimum ihnenteimum Hvørsfall unserokkara euertykkara ihrerteirra ihrerteirra ihrerteirra


Tygum (Sie) er fleirtal sum á føroyskum og bendist soleiðis:

 Hvørf.  Sie  tygum Hvønnf.  Sie  tygum
 Hvørjumf.  Ihnen  tygum
 Hvørsf.  Ihrer  tygara

Hvørfallsformurin hjá persónfornøvnunum verður ikki so nógv brúktur. Men vit siga tó á føroyskum: til mín, til tykkara, til teirra. Á týskum eitur tað til dømis “Er kam statt deiner" (hann kom ístaðin fyri teg) og “Er nahm sich ihrer an” (hann tók sær av henni).


 Sambindingarorð 

 Bókmentir 

Johann Wolfgang von Goethe(1749–1832)Friedrich Schiller(1759–1805)Brøðurnir Grimm(1785–1863)Thomas Mann(1875–1955)Hermann Hesse(1877–1962) frameless|upright|center  frameless|upright=0.5|center frameless|upright=0.5|center frameless|upright=0.5|center  frameless|upright=0.5|center

 Bøkur 
 André Niclasen: Týsk mállæra á grundstigi. Tórshavn, Mentunargrunnur Studentafelagsins, 1992. 67 síður.
 André Niclasen: Deutsch schreiben. Tórshavn: Føroya Skúlabókagrunnur, 2001. (74 síður) - ISBN 99918-0-287-8
 Richard Kölbl: Färöisch Wort für Wort. Bielefeld: Reise Know-How Verlag, 2004. (160 síður, við orðalista føroyskt-týskt-føroyskt) - ISBN 3-89416-350-X
 Orðabøkur 

 týskt-týskt 
 Duden: Deutsches Universalwörterbuch - plus CD. Mannheim: Bibliographisches Institut, 2003. ISBN 3-411-71422-0 (1900 síður, 250.000 greinir, upplýsning um orðanýtslu, yrkisøki, stílvirði, bending,... við fløgu). (les meira...)
 Duden: Deutsch als Fremdsprache: Standardwörterbuch. Mannheim: Bibliographisches Institut, 2002. ISBN 3-411-71731-9 (les meira...)

 Fleiri upplýsingar 
 George O. Curme, A Grammar of the German Language, New York 1922.
 Fausto Cercignani, The Consonants of German: Synchrony and Diachrony, Milan 1979, ISBN 88-205-0185-6.
 W. B. Lockwood, German Today: The Advanced Learner's Guide, Oxford 1987, ISBN 0-19-815850-5.
 Anthony Fox, The Structure of German, Oxford 2005, ISBN 0-19-927399-5.
 Wolfgang Krischke, Was heißt hier Deutsch? – Kleine Geschichte der deutschen Sprache, München 2009, ISBN 978-3-406-59243-0.
 Peter von Polenz, Geschichte der deutschen Sprache, Berlin 2009, ISBN 978-3-11-017507-3.
 Ruth H. Sanders. German: Biography of a Language, Oxford 2010.

 Ávísingar úteftir 
 dwds.de - Der deutsche Wortschatz von 1600 bis heute. (Orðabók týskt)
 wortschatz.informatik.uni-leipzig.de - Wortschatz-Portal Uni Leipzig (Orðabók týskt)
 duden.de - Duden online - Onlinewörterbuch. (Orðabók týskt)
 bab.la - Language Portal (Orðabók týskt-enskt-týskt)
 German 101 German for beginners and travelers (English)
 Vokabeldatei Färöisch - Deutsch  (uml. 4000 orð)
 Färöisch für Touristen  (PDF-fila, 68 síður)
 Dict.Leo.org (Orðabók týskt-enskt-týskt)
 free-dictionary-translation.com 

 Sí eisini 
 Brúkarakassin

*
Bólkur:Mál í Evropa