Hitastigar

Hitastigar.

Menniskju hava brúkt nógvar ymiskar mátieindir til øll møgulig fyribrygdi. Tá talan t.d. er um longd, er ein enskur tummi tað sama sum 2,54 cm. Skalt tú umrokna eina longd í tummum til somu longd í cm, skalt tú falda við 2,54. Skalt tú umrokna frá cm til tummar, gert tú øvugt, tú býtir við 2,54.

So einfalt er tað ikki, tá talan er um hitastigar.  Bert tveir av hitastigunum hava absolutta nullpunktið sum 0 stig, allir hinir hava ymisk forskotin nullpunkt.

 Nullpunkt 
Í søguligum høpi er tað ikki so langt síðani, at vísindafólk vitstu, at hiti hevði eitt lágmark, eitt absolutt nullpunkt. Franski alisfrøðingurin Guillaume Amontons samanbar í 1702 rúmdarbroytingar í einum lufttermometri og einum kyksilvurtermometri og kom fram til, at lufttermometrið fór at vera "tómt" við ein hita, sum svarar til umleið −240 °C.

Landsmaður Amontons', Johann Heinrich Lambert, kom í 1779 fram til, at tað absolutta nullpunktið mátti vera áleið −270 °C.

Skotin William Thomson, Kelvin lordur, skrivaði eina vísindagrein í 1848, har hann m.a. roknar absolutta nullpunktið til −273 °C og vísir á, at hiti átti at verið roknaður út frá hesum nullpunkti.

Í søguligum høpi er alt hetta rættiliga seint, og tað er tí kanska ikki so løgið, at teir ymisku hitastigarnir, sum hava verið, hava ymisk nullpunkt. Harafturat hava hitastigar verið, sum hava gingið øvugtan veg - tá hitin veksur, minkar talið á stiganum! Soleiðis var m.a. tann upprunaligi celsiusstigin hjá Anders Celsius, men landsmaður Celsius', kendi plantufrøðingurin Carl von Linné, broytti stigan til tann, vit kenna í dag. Men eisini delislestigin gongur øvugtan veg.

 Hitastigar og festipunkt 
Tær løgnu umrokningarnar koma av, at stigarnir hava ymisk festipunkt og serliga av tí, at teir hava ymisk nullpunkt. Í talvuni ber til at síggja festipunktini fyri teir átta mest vanligu stigarnar. <span style="font-weight:bold; color:red">Tjúkk, reyð</span style> tøl eru gomul festipunkt, meðan <span style="font-weight:bold; color:green">tjúkk, grøn</span style> tøl eru galdandi festipunkt. Trýstið hevur týdning fyri fleiri festipunkt og er viðmerkt við trý av teimum.

 <center>Hitastigar og festipunkt→ Hiti →   Absolutt  nullpunkt   Saltlaki frystirVatn frystirHiti í  handarkullu  Vanligur   kropshiti  Vatn kókar  101325 Pa      ↓  Stigi  ↓(Fahrenheit)    (Rømer)    101325 Pa   611,66 Pa     Kelvin<span style="font-weight:bold; color:green">0 K</span style>     255,37 K     258,86 K     273,15 K     <span style="font-weight:bold; color:green">273,16 K</span style>     308,71 K     310,15 K     373,15 K       Celsius<span style="font-weight:bold; color:green">−273,15 °C</span style>    −17,78 °C    −14,29 °C    <span style="font-weight:bold; color:red">0 °C</span style>    <span style="font-weight:bold; color:green">0,01 °C</span style>    35,56 °C    37 °C    <span style="font-weight:bold; color:red">100 °C</span style>      Fahrenheit−459,67 °F    <span style="font-weight:bold; color:red">0 °F</span style>    6,29 °F    <span style="font-weight:bold; color:green">32 °F</span style>    32,02 °F    <span style="font-weight:bold; color:red">96 °F</span style>     98,6 °F    <span style="font-weight:bold; color:green">212 °F</span style>      Rankine<span style="font-weight:bold; color:green">0 °Ra</span style>  459,67 °Ra  465,96 °Ra  491,67 °Ra  491,69 °Ra  555,67 °Ra   558,27 °Ra    671,67 °Ra    Réaumur−218,52 °Re  −14,22 °Re  −11,43 °Re  <span style="font-weight:bold; color:green">0 °Re</span style>  0,01 °Re  28,44 °Re   29,6 °Re  <span style="font-weight:bold; color:green">80 °Re</span style>    Newton−90,14 °N    −5,87 °N    −4,71 °N    <span style="font-weight:bold; color:green">0 °N</span style>    0,00 °N    11,73 °N    12,21 °N    <span style="font-weight:bold; color:green">33 °N</span style>      Rømer−135,90 °Ro  −1,83 °Ro  <span style="font-weight:bold; color:red">0 °Ro</span style>  <span style="font-weight:bold; color:green">7,5 °Ro</span style>  7,51 °Ro  26,17 °Ro   26,93 °Ro  <span style="font-weight:bold; color:green">60 °Ro</span style>    Delisle559,73 °D    176,67 °D    171,43 °D    <span style="font-weight:bold; color:green">150 °D</span style>    149,98 °D    96,67 °D     94,5 °D    <span style="font-weight:bold; color:green">0 °D</span style>    

 Grafisk samanbering 
Á myndini eru teir vanligastu átta stigarnir samanbornir grafiskt. Við eini loddrættari striku kanst tú samanbera tølini á øllum stigunum.
T.d. vísa bláu strikurnar, at vatn frystir við 273,15 K  =  0 °C  =  32 °F  =  491,67 °Ra  =  0 °Re  =  0 °N  =  7,5 °Ro  =  150 °D,
og reyðu strikurnar vísa, at vatn kókar við 373,15 K  =  100 °C  =  212 °F  =  671,67 °Ra  =  80 °Re  =  33 °N  =  60 °Ro  =  0 °D.

 Umrokning 
Í talvuni sæst, hvussu ein roknar frá einum stiga til ein annan. Til ber eisini at brúka lidnar umroknarar á netinum. Eisini er meiri um hvønn stiga í greinini um hann.
 <center>Hitastigaumrokning→ Frá →KelvinCelsius FahrenheitRankineRéaumurNewtonRømerDelisle ↓  til  ↓ KelvinTK =TK TC + 273,15 TF + 255,372 TRa TRe + 273,15 TN + 273,15 TRo +258,864 373,15 −  TDCelsiusTC =TK − 273,15 TC TF − 17,778 TRa − 273,15 TRe TN TRo − 14,286100 −  TDFahrenheitTF = TK − 459,67 TC + 32TFTRa − 459,67 TRe + 32 TN + 32 TRo + 6,286212 −  TDRankineTRa = TK TC + 461,67TF + 459,67 TRa TRe + 491,67 TN + 491,67 TRo + 465,956671,67 −  TDRéaumurTRe = TK − 218,52 TC TF − 14,222 TRa - 218,52 TRe TN TRo − 11,42980 −  TDNewtonTN = TK − 90,140 TC TF − 5,867 TRa − 90,140 TReTN TRo − 4,71433 −  TDRømerTRo = TK − 135,904 TC + 7,5 TF − 1,833 TRa − 135,904 TRe + 7,5 TN + 7,5TRo60 −  TDDelisleTD =559,725 −  TK150 −  TC176,667 −  TF 559,725 −  TRa150 −  TRe150 −  TN171,429 −  TRoTD

 Ávísingar úteftir
 Umrokning millum Kelvin, Celsius, Fahrenheit, Reaumur og Rankine
 Umrokning, 70 ymiskar mátiskipanir 

Bólkur:SI-mátieindir
Bólkur:Gamlar mátieindir