Latínskt mál

Latín (á latíni: lingua latīna, IPA: [ˈlɪŋɡʷa laˈtiːna]) er klassiskt mál, ið hoyrir til italsku málættina og soleiðis til indo-evropeisku málættina. Latínska stavraðið mentist frá tí etruskiska stavraðnum og tí euboiiska grikska stavraðnum og at enda úr tí fønikiska stavraðnum.

Latín var uppruniliga talað í Latium, í Italiahálvoynni. Ígjøgnum valdið hjá Rómverska tjóðveldinum varð latín tað ráðandi málið, fyrst í Italia og seinni tvørtur ígjøgnum Rómverjaríkið. Talumálslatín mentist til tey rómanska mál, t.d. italskt, portugisiskt, spanskt, franskt og rumenskt. Nógv orð í enskum og eisini donskum komu frá latíni. Latínskar røtur brúkast í guðfrøði, lívfrøði og læknafrøði.

Undir seina Rómverska tjóðveldið (um 75 f.Kr.), varð fornlatín fyrisett til klassiskt latín. Talumálslatín var tað mál, ið talaðist um tað mundið og sýnist í innskriftum og verkum av skemtleikskøldum sum Plautus og Terentius. Seinlatín er skriftsmálið frá 3. øldini og miðaldarlatín er málið frá 9. øldini, ið mentist til endurburðarlatín undir endurburðartíðina. Seini mentist nýlatín. Latín varð brúkað fyri altjóða samskifti og vísindi til 18. øldina, tá ið man byrjaði brúka talumál fyri skriftir. Kirkjulatín er enn almennt mál í Pávastólinum og Rómversk-katólsku kirkjuni. Latín undirvísast í skúlum um allan heim.

Latín er bendingarmál og hevur trý kyn og sjey føll.

 Fonologi 
Latínski framburðurin er umskapaður t.d. frá frágreiðingum, stavivillum og orðaleikum. Aðrar keldur eru fornupprunafrøði og 
stavingar av latínskum orðum í øðrum málum.

 Hjáljóð  
 Varraljóð Tannaljóð Framgómaljóð Bakgómaljóð Málbandaljóð greitt varraljóð Lokaljóð raddað b d ɡ ɡʷ óraddað p t k kʷ Trongaljóð raddað z óraddað f s h Nasaljóð m n (ŋ) Rotiskaljóð r Nærkanarljóð l j w

Klassiskt latín hevði ongan mun ímillum stórar og smáar bókstavir og hevði ikki bókstavirnar . Í staðin fyri  brúkti man ávikavist ; soleiðis vóru  bæði hjáljóð og sjálvljóð.

Á okkara døgum brúkar man oftast  í staðin fyri klassisku . Nakrar skipanir brúka  fyri sjálvljóðini /j w/, men  brúkast aldri fyri . 

+ Notes Latínskstaveind  Latínsktmálljóð  Føroysk dømir ,   Altíð hart sum k í taka, aldri bleytt sum k í keypa   Sum t í at   Sum s í siga   Næstan sum g í ganga ella donsku gang, men raddað  Framman fyri  sum n í banka   Sum n í ein  Framman fyri ,  og  sum n í banka    og framman fyri  sum l í lesa ().  Í øðrum støðum, sum myrkt l í t.d. ensku bowl ()   Sum qu í ensku quick   Stundum í byrjanini á stavilsum ella eftir  og  sum w í ensku wine, aldri sum v í vit   Stundum í byrjanini á stavilsum sum j í ja  Sum tvey j   Sum  + : sum ks í øks

 Sjálvljóð 
 Ósamansett sjálvljóð 
  Frammælt  Miðmælt  Bakmælt Læst     Hálvlæst     Opið   

Klassiskt latín hevði ongan mun ímillum ⟨U⟩ og ⟨V⟩. Í staðin brúktist ⟨V⟩ eisini sum hjáljóð og sum sjálvljóð. ⟨Y⟩ kom frá grikskum og úttalaðist sum ⟨u⟩ ella ⟨i⟩ av nøkrum talarum.

Klassiskt latín hevði bæði stutt og long sjálvljóð. Á okkara døgum skrivar man oftast long sjálvljóð við makron, t.d. ⟨ā ē ī ō ū⟩, og stutt sjálvljóð eru ómerkt.

+ Framburður latínskra sjálvljóða Latínskstaveind Latínsktmálljóð nútíðardømir   sum a í land  sum a í Kanada   sum e í frekt  sum e í frekur   sum i í lint  sum i í linur   sum o í toldi  sum o í tola   sum u í gult  sum u í gulur   sum y í mystisk  sum y í mytisk

Sjálvljóðsbókstavur fyri  við orðsenda, ella sjálvljóðsbókstavur fyri  ella , verður langt nasasjálvljóð, t.d. monstrum /mõːstrũː/.

 Tvíljóð 
Klassiskt latín hevði fleiri tvíljóð. Vanligastu vóru .  var óvanligt og  vóru sera óvanlig, serliga í upprunaligum latínskum orðum. Hesar samansetingar av bókstøvum vorú ikki altíð tvíljóð, uttan kundu vera tvey sjálvljóð í tveimum stavilsum ( og ) ella eitt sjálvljóð og hálvhjáljóðið /j/ ella /w/ (). Dømir eru aēnus [aˈeː.nʊs] "í bronsuni" og eius [ˈɛj.jʊs] "hansara".

Í talumálslatíni gingu  saman við . Tílíkur framburður var eisini hjá smærri mentaðum talarum.

+ Tvíljóð eftir byrjanarljóð  Frammælt  Bakmælt Læst  ui  Hálvlæst ei eu  oe ou  Opið ae au 

 Mállæra 
 Navnorð 
Reglulig navnorð á latíni hava ein av fimm bendingum, ið man kan síggja í hvørsfallið hjá orðinum. Tey eru:
 Fyrsta bendingin, oftast við endingina a, hevur hvørsfalsbendingina -ae.
 Aðra bendingin, oftast við endingina o, hevur hvørsfalsbendingina -i.
 Triðja bendingin, oftast við endingina i, hevur hvørsfalsbendingina -is.
 Fjórða bendingin, oftast við endingina u, hevur hvørsfalsbendingina -ūs.
 Fimta bendingin, oftast við endingina e, hevur hvørsfalsbendingina -ei.

Latín hevur sjey føll:
 Hvørfall (nominativus) – brúkast nær navnið er grundliður ella grundlið til umsagnarlið: Gentan rann. Puella cucurrit, ella cucurrit puella.
 Hvørsfall (genitivus) – brúkast oftast nær navnið er eigari eller hoyrir saman við eitt ávirki: Rossin hjá gentuni. Equus puellae.
 Hvørjumfall (dativus) – brúkast oftast nær navnið er óbeinleiðis ávirki: Maðurin gevur gentuni eitt epli. Vir puellae mālum dat.
 Hvønnfall (accusativus) – brúkast oftast nær navnið er beinleiðis ávirki: Maðurin gevur gentuni eitt epli. Vir puellae mālum dat.
 Ablativ (ablativus) – brúkast oftast nær navnið vísir loysing ella gongd frá onkrum: Gentan kemur frá akrinum. Puella ex agris venit.
 Tiltalufall (vocativus) – brúkast nær navnið er tiltalað. Kent dømi er: Og tú, Brutus! Et tū, Brūte!
 Lokativ (locativus) – óvanligt, men brúkast fyri stað: Í Róm, Rōmae.

 Lýsingarorð 

 Sagnorð

 Orðatilfar 

 Orðafelli 

 Talorð 

 Tekstdømi 

 Keldur 

Bólkur:Mál í Evropa