Pólland

Pólland er lýðveldi í Miðevropa. Pólland hevur mark við Eystrasalt, Russland (Kaliningrad) og Litava í norðri, Týskland í vestri, Kekkia og Slovakia í suðri og Hvítarussland og Ukraina í eystri. Pólsku mørkini eru, kanska meiri enn onnur evropeisk, broytt óteljandi ferðir í søguni. Dagsins Pólland varð stovnað eftir 2. veraldarbardaga. Pólland er ein blandingur av spjøddum landbúnaðarbygdum og vøkrum miðaldarbýum. Næstan alt landið er fláur slætti, og tilsamans er tað størri í vídd enn hini trý londini í Miðevropa.

 Navnauppruni 

Gamla norrøna navnið var Pulinaland. 

 Søga 
Høvuðsgrein: Pólsk søga

Stórslignu miðaldarhúsini í Kraków eru sjónlig dømi um, at Pólland var stórveldi í 15. og 16. øld, áðrenn landið var skift sundur ímillum onnur ríki. Gomlu kirkjurnar, borgirnar og almennu fyrisitingarhúsini í Póllandi eru ímillum tað vakrasta, sum bygt er í Evropa. Mangir bygningar fóru illa ella vórðu oyðilagdir í Seinna heimsbardaga, men í Kraków varð ikki so nógv oyðilagt. Jødarnir í Norður- og Miðevropa flýggjaðu til Pólland og stovna har eina blómandi jødiska mentan í stóru býunum og á bygd. Jødarnir fullu so væl inn í pólska samfelagið, at teir tóku yvir klædnabúnarnar hjá pólska aðalinum, sum enn tann dag í dag er búnin hjá ortodoksu hassidimjødunum.

Í 1665 gjørdist pólski aðalsmaðurin Johan Sobieski hægstráðandi í pólska herinum. Hann var mikil maður á vøkstri og ógvuliga virkin. Osmanska ríkið var støðug hóttan ímóti Europa, og mong stúrdu fyri, at turkar fóru at leggja Miðeuropa undir seg. Í 1673 týndi Sobieski turkiska herin í orrustuni við Choczim. Sigurin hevði við sær, at Sobieski gjørdist pólskur kongur, og Pólland vaks mikið í metum í Europa. Í 1683 gekk ovurstórur turkiskur herur við stórvesirinum Kara Mustafa á odda ímóti Wien og kringsetti býin. Sobieski kvikaði sær hagar við lítlum, men vælvandum heri, søkti at turkum. Turkiski vandin í Miðeuropa var av.

Fyrst í 1980-árunum settu póllendingar seg meiri og meiri upp ímóti kommunistastýri landsins, sum varð stuðlað úr Sovjetsamveldinum. Fakfelagsformaðurin Lech Walesa stóð á odda í stríðnum, tá ið póllendingar sluppu undan kommunistastýrinum. Hann gjørdist forseti í nýggja fólkaræðisstýrda Póllandi í 1990. Tíggju ár frammanundan høvdu ónøgdir verkamenn á Lenin-skipasmiðjuni í Gdansk mótmælt vánaligu viðurskiftum sínum. Fakfelagið Solidaritet, við Lech Walesa á odda, gekk undan í stríðnum. Skiftið til fólkaræði hevði við sær ótrygg politisk viðurskifti. So leingi Pólland stóð undir Sovjetsamveldinum, var landið við í einari stórari, miðstýrdari búskaparskipan. Til dømis varð stál flutt úr Sovjetsamveldinum til Póllands, har tað m.a. varð nýtt til traktorar, ið síðan vórðu fluttir út til okkurt Sovjetlýðveldi.

 Fólkið 

Fyrr búðu mong fólkasløg í Póllandi, men kríggj, jødatyning nasistanna, burturflyting og marknabroytingarnar í 1945 hava havt við sær, at mesta fólkið nú eru póllendingar, ið hoyra til katólsku kirkjuna. 

 Politikkur 
Høvuðsgrein: Pólskur politikkur.

Frá 1945 til 1989 var Pólland kommunistiskt. Eftir kollvelting í 1989 varð Lech Wałęsa valdur til forseta. Eftir at fólkaræði aftur varð sett í gildi í 1990, hevur Pólland roynt at lagt stóran dent á at lagt um til marknaðarbúskap og at selt privatum fyritøkum tær stóru, ótíðarhóskandi, ríkisriknu verksmiðjurnar.

Pólska fosturtøkulógin er millum tær strangastu í Evropa. Hon er frá 1993 og sigur, at fosturtøkur bara eru lógligar, um lív ella heilsa hjá kvinnuni er í vanda, um fostrið ber álvarslig brek, ella um kvinnan er blivin upp á vegin eftir neyðtøku ella blóðskemd. Sambært pólska heilsumálaráðnum verða einar 1000 lógligar fosturtøkur framdar í Póllandi árliga.

Stjórnarskipan

Tjóðartingið í Póllandi er deilt upp í tvey kømur, har tað lægra verður nevnt Sejm og hitt hægra verður nevnt Senatið. Í Sejm sita 460 tinglimir og í Senatinum sita 100 senatorar. Lóggávuvaldið er tvíbýtt, og skal eitt lógaruppskot samtykjast í báðum kømurunum fyri at kunna gerast lóg í Póllandi. Lógaruppskotið byrjar í lægra kamarinum, og fer so víðari til Senatið. Um Senatið ikki samtykkir uppskotið, so hevur Sejm tó møguliga fyri at ógilda hesa samtykt hjá Senatinum.

Til seinasta tjóðartingsval í Póllandi, tann 25. oktober 2015, vann høgravendi populistiski flokkurin Prawo i Sprawiedliwose, ella PiS sum hann vanliga verður nevndur, reinan meiriluta í báðum kømurunum í póllendska tjóðartinginum. Á føroyskum vildu flokkurin PiS allarhelst itið "Lóg og Rættvísisflokkurin."

 Mentan 
Høvuðsgrein: Pólsk mentan

 Landafrøði 
Høvuðsgrein: Pólsk landafrøði

Pólland er mest eitt slættlendi, alt sum tað er; á markinum til Slovakia er kortini ein høgur fjallaryggur, sum eitur Karpatarfjøllini. Fram við Eysturhavinum eru sandbakkar, og summastaðni byrgja langir sandtangar stórar firðir av frá havinum. Í áarmunnunum er heldur grunt, men kortini er siglandi eftir bæði Oder og Wisla, so tær hava almiklan týdning fyri samferðsluna. Fyri kríggið átti Poland bert eina smala geil norður móti havinum. men tá ið kríggið hæsaði av, varð pólska markið vesturflutt, og landið fekk harvið stórt strekki av Týsklandi, soleiðis at teir nú eiga mikla vídd fram við sjónum. Samstundis sum markið varð flutt vestur á Týskland, varð eisini russiska markið flutt vestur. Nakað suður frá strondini verður landslagið heldur heyggjut við nógvum tjarnum, men moldin er góð. Sunnari koma stórar slættar fløtur við sandmold; sunnan fyri tær hækkar landið so líðandi, men jørðin er av tí besta. og alt er undanvelt. Heilt suðuri ígjøgnum koma so Karpatarfjøllini. Tey eru ikki hægri enn so, at eingin kavi liggur á teimum um summarið, og har vaksa stórir skógir. 

 Búskapur 
Høvuðsgrein: Pólskur búskapur

Stórur partur av póllendingum er smábøndur, og pólska fólkið legði sær eina við at goyma gamlar siðir øll árini, Sovjetsamveldið hevði so stóran ávirkan í landinum. Tí vórðu bóndagarðarnir ikki lagdir saman í ovurstórar felagsgarðar, sum annars var vanligt í londunum, ið vóru undir kommunistiska sovjetstýrinum. Sumstaðni í Póllandi pløga bøndurnir enn við rossi. Enn er eisini vanligt at virka vørur og gera listhandverk heima. Innbúgvið er litfagurt málað, og vanligt er at prýða húsini innan við baldýringum og útskornum lutum. Um fjórðingur av fólkinum arbeiðir í landbúnaðinum. Mesta grøðin er epli, korn og sukurrøtur; nógv verður eisini gjørt burtur úr neytahaldi. Einstakir bøndur hava marknaðarbrúk burturav, men teir flestu dyrka eitt sindur at selja og hava tað, ið eftir er, til sín sjálvs. Landbúnaðurin er soleiðis, tí at flestu garðarnir eru smáir óðalsgarðar og framíhjávinna. Tey, ið sita við gørðunum, eru eldri fólk í eftirlønaraldri.

 Býir 
Warszawa, Kraków, Łódź, Wrocław, Poznań, Gdańsk, Szczecin, Bydgoszcz, Lublin, Katowice, Białystok, Gdynia, Częstochowa, Radom, Sosnowiec, Toruń, Kielce, Gliwice, Rzeszów, Zabrze
Gniezno, Kruszwica, Racibórz, Świdnica, Wałbrzych, Opole, Wieluń, Wieliczka, Krzeszowice, Chrzanów, Piotrków Trybunalski, Łowicz, Konstancin-Jeziorna, Malbork, Sopot, Zakopane, Olsztyn, Iława, Suwałki, Międzyrzec Podlaski, Przemyśl, Zamość, Puławy, Tarnobrzeg, Zielona Góra, Gorzów Wielkopolski, Świnoujście, Kołobrzeg, Koszalin, Słupsk, Police, Goleniów, Nowe Warpno

 Sí eisini 

 Keldur 

 Ávisingar úteftir 

 polska.pl
 Eurokonstytucja 
 Europolityka
 Euroszansa 
 Pólland online 

Bólkur:Evropa
Bólkur:ES
*