Jok (spirit)

Jok (kañum ne ina winndaa jogi walla joogi) ko helmere wonande dental ruuhuuji e nder njuɓɓudi goongɗingol aadaaji leñol Acholi to Uganndaa e Sudaan worgo. Jok ina sikkaa ko kañum woni sabaabu ñawu, musiiba, e maayde, kam e ɓuuɓri doole, ndeenka, e ɓamtaare. Safrooɓe aadaaji (anndiraaɓe ajakwa) ina adii anndude Jok kaaleteeɗo oo, caggal ɗuum mbaɗa sadak e kewu potɗo ngam haɓaade ɗum en. Walla so tawii hono ngool laawol ina ŋakki neɗɗo jogiiɗo Jok oo ina waawi rewde e njuɓɓudi ngam dañde won e tolnooji e dow Jok oo, ndeen kamɓe e koye maɓɓe ɓe ngonta ajakwa. Jok ina waawi wonde taaniraaɓe walla tawa wonaa taaniraaɓe, ina waawi kadi jokkondirde e leƴƴi keertiiɗi, laamuuji, geɗe tago, walla kewuuji daartol. Jok ina sikkaa ko laamɗo ɓurɗo toowde, tagɗo e laamɗo winndere ndee..

 Nokkuuji Jok 
Acholi en ina cikkatnoo wonde ina woodi laamɗo Afrik gooto mawɗo ganndiraaɗo Jok. Kono Jok ina jogii duppiteeji keewɗi e hoore mum ɗi naatnata koye mum en e geɗe yimɓe. Range Jok ina yaaji, ina waɗi limoore nde humpito koloñaal en njibini. E wiyde kosmoloji Acholi, ina waɗi sifaaji tati mawɗi jok :

Jok taaniraaɓe : Ko ɗeen ngoni ruuhuuji banndiraaɓe maayɓe, haa teeŋti e taaniraaɓe leñol, ɓe iwdi mum en wuurɓe teddini, teddini. Jok maamiraaɓe ina keewi wonde moƴƴuɓe e walluɓe, kono kadi ina mbaawi tikkere e tooñannge so tawii ɓe njejjitaama walla ɓe mbonnaama. Jok taaniraaɓe ina njiyloree, ina ɓuuɓnee e laabi, kirse, duwaawu, e sadakeeji, ko mawɓe walla safrooɓe aadaaji (ajakwa) ɓuri waɗde ɗum.

Jok mo wonaa taaniraaɓe : Ko ɗeen ngoni ruuhuuji tagooje goɗɗe, ko wayi no daabaaji, leɗɗe, kaaƴe, maayooji, koɗli, koode, walla naange. Jok mo wonaa taaniraaɓe ina heewi jokkondirde e leñol walla laamu keeriiɗo, ina jogori wonde gardiiɗo e patronat pelle mum en. Jok mo wonaa taaniraaɓe ina waawi wonde moƴƴo walla bonɗo, fawaade e sifaa mum e jokkondiral mum e almudɓe mum aadee. Jokuuji ɗi ngonaa taaniraaɓe kadi ina noddiree, ina njuɓɓinee e laabi, e sadakeeji, e duwaawu, e sadakeeji, ko mawɓe walla ajakwa ɓuri waɗde ɗum.
Jogi: Ko ɗeen ngoni duppiteeji walla peeñɗi Jok toowɗo, laamɗo gooto tan. Jogi ina jeyaa e geɗe aadee, ina waawi kadi jogaade batte to bannge nguurndam yimɓe e renndooji. Jogi ina waawi weltaade walla mettinde golle aadee, kadi ina waawi yoɓde walla ñaawde no haanirta nii. Jogi kadi ina njaaboo e ɗaɓɓaande e ɗaɓɓaande aadee, ina waawi rokkude barkeeji walla kuddi. Jogi ina rewee, ina teddinee e nder laabi, e sadakeeji, e duwaawu, e sadakeeji, ko ɓuri heewde ko ajakwa walla annduɓe diine mbaɗata ɗum.
Rewde Jok
Abila ko nokku keeriiɗo hono suudu dewal, teskinndu e Jok, e ruuhuuji taaniraaɓe ɓe cikkatnoo ko ina ƴeewa Acholi en. E nder abila, yim6e ina ndokka jokkorgal ngal nyaamdu e yardu, hono yettude e 6eydude 6amtaare ma66e. Ɗee ruuhuuji ngonaano e abila sahaa kala, kono ina mbaawi feeñde saraaji walla hay so ina njillondiri, ina nelda kabaruuji e maandeeji keertiiɗi. Acholi en ina ndewatnoo Jok ngam dalillaaji keewɗi, ina ɗaminii maa ɗi cellin ñawɓe, ɗi ngadda barke e dogdu, ɗi ndeena wuro ngoo e geɗe bonɗe. Ngam weltinde Jok, yimɓe ina mbaɗa juulde teeŋtunde to abila ɗo ɓe ndokkata ɓe ñaamde e yarde.

Acholi Jok ina nanndi e miijo Kerecee’en e Alla. Kono nde diine kerecee en ngari e Acholi, ɓe ndartini huutoraade helmere Lubanga ngam Alla, hay so tawii e ɗemngal Acholi, Lubanga firti ko huunde hulɓiniinde hono maayde.

 Tuugnorgal