Ewedo

Ewedo, anndiraaɗo laamɗo Efabo, ko Oba nayaɓo Laamu Benin laamɗo gila c.1255 caggal iisa – c. Hitaande 1280 caggal Iisaa. Ko kanko tan woni ɓiy Ehenmihen, lomto mum. O jeyaa ko e umminde jooɗorde laamu makko gila Usama haa e nokku ɗo laamɗo woni hannde ɗoo, o naatni laamɓe e sariyaaji keewɗi, o wayli innde leydi ndii gila Ile walla Ile-Ibinu haa Ubini (Benin). O waylitii kadi doosɗe politik e njuɓɓudi laamu nguu, o sosi birooji palaas, o yaajtini leydi e doole leydi Benin.

 Ɓawo 
Laamu Benin ina jeyaa e leyɗe ɓurɗe ɓooyde e ɓurɗe waawde e nder Afrik hirnaange.[1] E wiyde haalaaji, ko Ogiso en (maanaa « laamɓe asamaan » walla « laamɓe asamaan ») laamɓe gila e wuro tafngo wiyeteengo Igodomigodo. Laamu Ogiso juuti ko ina wona yontaaji 31 ​​haa Ogiso cakkitiiɗo oo, hono Owodo, ruttitii e laamu, tawi ko fedde mawɓe ardinoo ɗum ko mawɗo Odion.[2] Ndeen mawɓe ɓee neldi nelaaɗo to Ife, wuro-dowla Yoruba doole, ngam naamnaade laamɗo mo jokkondirta e Ogiso en.[3]

Laamiiɗo mo ɓe keɓi ko Oranmiyan, ɓiy Oduduwa, taaniiko leñol Yoruba. Oranmiyan ina saɗi laamaade leñol Igodomigodo, ngol o sifotoo ko « ƴattooje ». O woppi jappeere makko, o arti Ife, o acci ɓiyiiko Eweka, jibinaaɗo e laamɗo Egor ina wiyee Erimwinde.[4] Eweka wonti Oba gadano (maanaa "laamɗo" walla "laamɗo") Benin, o wayli innde makko o wonti Eweka I.[5] O semmbini doole makko e foolde heddiiɓe e lollirɓe Ogiso, o yaajtini domen makko. O fuɗɗi kadi ko mbayliigu pinal e diine, ngu hawri e geɗe aadaaji Ife e Ogiso.[6]

 Nguurndam adanɗam e koronaawiris 
Ewedo jibinaa ko debbo gooto ina wiyee ko debbo mawɗo e nder Laamu Benin.[7] O jibini mo ko Ehenmihen, ɓiy Oba Eweka I.[8] Ngam woppude caɗeele e mawɗo oo, o soodaa ko maccuɗo e gorko Ilaje mo Ugho-Mahin, o woppi mo nde o anndi o reedu.[9] O jibini ɓiɗɗo gorko, o inniri ɗum Efabo.[10] Efabo mawni ko e nder Ilaje en, ɗo o jokkondiri e Eneha en, ɓeen ngoni yimooɓe fedde jimɗi wiyeteende Ewini.[11]

Efabo, nde wonnoo ko ronooɓe Oba Ehenmihen tan, ndeen halfinaama e juuɗe almuudo Ugbo e nder nguurndam baaba mum.[12] Caggal maayde baaba makko, laamɗo Efabo arti galle mum, o arti e jappeere laamu hono Oba to Usama, o ƴetti tiitoonde laamɗo Ewedo.[12] Ko adii nde o waɗata laamu, o ɓeydii heen miijaade ko fayti e doole e laamu ngu Uzama Nihinron (Laamɓe) joginoo, ngu luulndii ngu Oba.[12] E nder jaabawol, o fellitii umminde jooɗorde laamu makko ummoraade e Usama, tawaande hakkunde Uzama Nihinron, haa e nokku ɗo laamɗo woni hannde ɗoo.[12] E ballondiral e Ogiamwen, mawɗo kulɓiniiɗo, jogiiɗo leydi ndi toɗɗaa ngam laamɗo oo, Ewedo yuɓɓinii e nder hakkille mum peeje potɗe waɗeede ngam yahdu mum tawa o humpitaaki Uzama Nihinron haa ñalnde o waɗtaa laamu.[12]

 Hare Ekiokpaga 
Winndannde mawnde: Hare Ekiokpagha

E umminde Usama ko juuti caggal nde o heɓi laamu, Ewedo huutoriima peeje, o ɓoornii wutte daneejo, o haɓɓaa e daande makko.[12] O hawri e caɗeele nannduɗe e caɗeele ɗe mawniiko gorko, laamɗo Oranmiyan, hawri e laana ndiwoowa to maayo Ovia.[12] Isekherhe, joom leydi hakkunde Usama e nokku laamɗo oo, salii yahde e fuɗɗoode.[12] Ngam foolde ndee caɗeele, ponto mahiraa, Isekherhe jaɓi yahde so yoɓii njoɓdi, ina waɗi debbo e kaalis ganndiraaɗo ugimwen, jooni ko fotde shillings jeegom e sixpence.[12] Nde o jippii e pont oo, Ogiamwen, jogiiɗo kaɓirɗe, etinooma haɗde Oba naatde e wuro ngoo, o wiyi mo yo o hoot Ife, leydi ndi baaba makko jibinaa.[12] Hay so tawii Ogiamwen nanngi henndu nduu e daande Oba, konu laamɗo oo naati heen, addani Oba waawde tabitinde hoɗorde mum e nokku ɗo laamɗo oo woni hannde ɗoo, tawi Ogiamwen ina ruttii e nokku mum.[12]

Mudda balɗe jeeɗiɗi toɗɗaaɗe ngam haɓaade nuunɗal.[12] E nder ndee ɗoo kawral, Oliha-Ogiamwen, hooreejo konu Ogiamwen, hawri e maayde makko, Ogiamwen, caggal ɗuum rewi e foolde to Ekiokpagha, haa jooni o rokki hoore makko, o nanondiri e Oba.[12] Nanondiral Ekiokpagha waɗi Ogiamwen toɗɗaade hooreejo, o jokki innde makko Ogiamwen ngam wonde tiitoonde makko.[12] Gila ndeen, kala Oba, e ñalawma maɓɓe laamɗo, ina foti taƴde jolngo e nder diiwaan Isekherhe, ñalnde jeeɗiɗaɓere, ɓe mbaɗa hare kewu e Ogiamwen ngam siftorde nafoore oon ñalawma.[12]

Ewedo heɓi jooɗorde laamɗo Ogiso e Ogiamwen ngam huutoraade ɗum e hoore mum, o fuɗɗii mahde galle laamorɗo hannde oo e dow leydi ndi huutortenoo ko adii ɗuum ngam wonde yanaande jamaa e laamu Oba Ogiso e laamɓe republique.[12]

 Laamu 
Peewnugol e peeje kese

Ewedo, e tabitinde laamu mum toowngu, huutoriima mbayliigaaji mawɗi e nder kewu, doole chi fofefs daraade e yeeso makko—jaltugol e gollal gadanal ɗo Uzama heddii jooɗiiɗo.[13] Yanti heen, o haɗi ɓe jogaade kaɓirɗe laamu (ada) walla rokkude tiitooɗe.[14] Ko wonaa ɗuum koo, ustaare darnde maɓɓe, Uzama en ina njogii semmbe no feewi e nder leydi Benin, e daartol ina hollita wonde e nder laamu caggal ɗuum, ɓe ardii murto Oba.[15] Ewedo ina teskaa kadi e naatgol laamɓe ceertuɓe, e waylude sariyaaji, e sosde njuɓɓudi laamu nguu, tawa ina halfinaa laamɗo oo.[16] Ɗuum waɗii damal ngam ƴellitde njuɓɓudi laamu nguu, ndi limoore mum woni teemedde, ndi darii ko e golle Oba.[17] Ɓeen ardiiɓe ina njiɗi ƴeeŋtude e darnde tiiɗnde, haa arti noon e tiitooɗe keertiiɗe ɗe Oba rokki e yiɗde mum.[18]

So tawii njuɓɓudi palaas ndii waɗii peeje keewɗe e nder teeminanɗe, mbaadi ndi ndi ƴetti e teeminannde sappo e jeenay ndee ina wayi no ina yahdi e mbaydi ndi Ewedo sosi ndii.[19] Maccuɓe Oba jeyaa ko e gootal e pelle tati palas, kala heen fedde ina jogii golle ceertuɗe e nder galle hee.[20] Fedde mawnde ndee, hono Iwebo, ko adii fof ko kañum ardii njuɓɓudi Oba e regalia.[21] Nde yahri yeeso, nde ƴellitii ngam ƴeewtaade geɗe kaalis e njulaagu, nde Uwangue ardii, tiitoonde nde Ewedo rokki.[22] Fedde ɗiɗmere ndee, Iweguae, ina waɗi gollotooɓe Oba e gollotooɓe e nder galleeji, tawi ko Esere en ardii ɗum en.[23] Fedde tataɓere ndee, hono Ibiwe, ko kañum woni gollanoowo rewɓe e sukaaɓe Oba, tawi mawɗo mum, Osodin, ina rewi iwdi mum to Ewedo.[24] Feccere tiiɗnde e golle e udditgol kala fedde e nokkuuji mum toɗɗaaɗi e nder galle laamorɗo oo, ina addana ɗum luural e yeru—ko huunde himmunde e nder njuɓɓudi politik Benin,[25] ko ɗum addani Oba jom hakkille waawde yuɓɓinde feddeeji e jogaade ndimaagu mum, hono no ñaawirdu timmundu hakkunde laamuuji doole [26] Ko wayno noon, laamɗo mo alaa ko waawi, ina waawi nanngude galle mum jom doole en.[27]

Goɗɗum ko teskini e waylude laamu Ewedo ko pellital makko waylude innde dowla makko Ubini.[28] Nafoore ndee innde tigi-rigi ina heddii ko laaɓtaani e nder binndanɗe aadaaji, ko ɓuri haawnaade heen, ina wayi no nde jogii iwdi ndi wonaa Edo.[29] Ina sikkaa wonde innde ndee ina waawi hollirde Ewedo e wallidiiɓe mum, tawa ina lomtoo huunde janannde nde laamu kesu nguu naatni.[30] Nasaraaku maako nder hare man holli ƴamol ngol elemen dow Edo, ɓaawo yonta mo walaa jokkirgol e nanondiral.[31]

 Gimɗi Ewini 
Ewedo ina sikkaa ko kañum naatni jimɗi Ewini e nder leydi Benin e hitaande 1255 caggal iisa, ɗum wonti maande laamu e teddungal Oba.[32] Miijo Ewini ummorii ko e leñol Ilaje, hoɗɓe e daande maayo Afrik hirnaange, e nder wuro wiyeteengo Ugbo Maghan, ngo koloñaal en Angalteer inniri Mahin.[33] Nde Efabo wonti Oba e tiitoonde Ewedo, o addi ngamre Ewini to Benin. O jeyaa ko e fedde jimɗi Ewini to Ugho-Mahin.[34] O joɗɗini fedde nde to nokku Ogbelaka to wuro Benin e gila ndeen, kala Oba ina huutoroo jimɗi Ewini ngam kala sahaa, kewuuji e juuldeeji teeŋtuɗi.[35] Oba Benin ina waawi hollirde dille mum e fiyde mbaydiiji so jimɗi Ewini ina njima.[36] Ɗum ina yiyee e nder juulde Ugie-Emobo nde Oba fuɗɗotoo jimɗi mum e fiyde mbaydiiji.[37]

 Yaajde e jiimgol 
Ewedo sosi darnde ngam yaajnude Benin rewrude e njiimaandi konu, ko ɗum yaltude e koloñaal leelɗo ɓennuɗo oo, mo addani tan ko ɓeydagol leydi seeɗa.[38] Ndee waylo-waylo feewde e mbaadi ɓurndi militeeruuji e nder leydi Benin ina waawi tawa ko e naatgol kaɓirɗe e karallaagal hare jahdungal e jamaanu.[39] Gargol pucci e sifaaji keertiiɗi e kaɓirɗe e kaafaaje ina keewi jokkondirde e ngalɗoo laamu.[40] Naatgol laabi njuɓɓudi kesi, baɗnooɗi golle dowla ɓurɗe teeŋtude e njiimaandi otokaraasi, ina gasa tawa ko ɗum addani Benin waawde mooftude ngalu mum ngam hare.[41]

Aadaaji ina kollita wonde diiwaan taariindi wuro Benin ina anndiranoo Ogodomigodo e jamaanu Ogiso. Ardiiɗo gadano laamu kesu nguu, ina wiyee wayli innde mum Ile-Ibinu (leydi mbonndi) sabu luural ngal o hawri toon. Ina sikkaa ko caggal ɗuum Ewedo wayli ndee innde, waɗti ɗum Ubini.[42]

 Wade 
Ewedo maayi ko e hitaande 1280 caggal iisa, caggal nde laami fotde duuɓi 25, o jibini ɓiɓɓe worɓe ɗiɗo, Obuobu woni gadano, Oguola woni ɗiɗaɓo.[43]

 Lefol e lomto 
Ewedo ina siftoree wonde gooto e Obaaji Benin ɓurɗi hakkilantaagal e waawde.[44] O huutoriima sariyaaji nafooji, o sosi kasoo, o inniri Ewedo ngam teddinde makko, ɗo ƴaañooɓe sariyaaji ngonnoo haa hitaande 1897.[45] O naatini tiitooɗe keewɗe ko wayi no Uwangue, gardiiɗo mbaydi Oba ; Esekhurhe, winndiyanke maayde Obas; e Osodin e Uso, Gardiiɗo Harem Oba.[46] O yamiri kadi wonde ko Oliha tan foti laawɗinde Oba Benin, kanko e Uzama Nihinron goɗɗo oofotaani naatde e rokkude tiitooɗe.[47] Laamu hokkugo tiitooɗe ɓaawo man hokkaama Iyase mo Benin, mo waɗata ɗum bee innde Oba.[48]

Ewedo reeni jokkondiral mum e galle taaniraaɓe mum rewrude e kuule ɗe o waɗata e ñalngu nguu e maayde kala Oba.[49] E nder ɗeen kewuuji, Obas heɓi maandeeji laamu njamndi e juuɗe gardiiɗo ruuhuyankeewo laamu maɓɓe, ganndiraaɗo to Benin innde Oghene walla Joomiraawo mawɗo.[50] Oba Oguola, lomto Ewedo, ina wiyee wonde ko kañum soodi sarwisaaji golloowo njamndi mboɗeeri ummoraade e Oghene, o naatni naalankaagal jolnude njamndi mboɗeeri e nder leydi Benin, o sosi heen karallaagal jokkondirngal e doole laamu nguu to bannge sahaa e to bannge ruuhu. [51] So Oba maayii, ɓanndu mum, walla geɗe mum, ina njaltinee to Oghene ngam wirneede.[52] Ndee ɗoo gollal addani laamu nguu jogaade jokkondiral mum e iwdi laamu mum sirlu, ina gasa tawa ko ɗum addani Edo en jaɓde ɗum e fuɗɗoode.[53]

Laamu Ewedo juuti, jam, o acci ɓiɓɓe worɓe ɗiɗo.[54] Lomtii mo ko ɓiyiiko ɗiɗaɓo, laamɗo Oguola, sabu ɓiyiiko gadano, laamɗo Obuobu, fuɗɗii kampaañ to Igboland, ɗo o waɗi duuɓi keewɗi e nder hare.[55] E nder ŋakkeende makko, e caggal maayde e ñalɗi wirwirnde Ewedo, laamɗo Oguola, ɓiy Ewedo ɗiɗaɓo, ƴetti jappeere laamu, wonti Oba joyaɓo Benin.[56] Nde laamiiɗo Obuobu warti haa wuro Benin duuɓi tati ɓaawo man, O toɗɗaama Ogie Avbiama, o laati ardiiɗo jogaago tiitoonde nde'e.[57]

 Tuugnorgal 

 Ciimtol
 Kotonin, Mawuuna (18 mars 2016). "Taariiha birniji #5: Wuro Benin, laamorde mawnde nde duuɓi cakaari majji jooni walaa ko woodi". Gardiiɗo oo. Heɓtinaama ñalnde 22 noowammbar 2023.
 1995, p. 142.
 Rayder hitaande 1969, p. 11.
 Rayder hitaande 1969, p. 12.
 Rayder hitaande 1969, p. 13.
 Rayder hitaande 1969, p. 14.
 Izu hitaande 2012, h. 54, "Yumma Efabo ina wiyee ko debbo mawɗo to leydi Benin."
 Izu hitaande 2012, h. 54, "Ɓiɗɗo Eweka mo mbiy-mi Ehenminhen reedu mum...".
 Izu hitaande 2012, h. 54, "...e ngam woppude caɗeele e mawɗo oo, o yeeyetee ko maccuɗo. Gorko Ilaje gooto jeyaaɗo Ugho-Mahin (Mahin) soodɗo mo, ɓooyaani ko o anndi o reedu, nde naamndaa hol reeduɗo mo, o wiyi ko laamɗo Ehenminhen, ɓiy Oba Eweka I. Gorko oo ndeen woppi mo...".
 Izu hitaande 2012, h. 54, "...o danyi ɓiɗɗo gorko, o inniri ɗum Efabo."
 Izu hitaande 2012, h. 54, "Efabo mawni ko to Ilaje ɗo o jokkondiri e Eneha en wonnooɓe yimooɓe fedde Ewini."
 1968, p. 9.
 Rayder hitaande 1969, p. 5, "Ewedo hollitii ƴettugol laamu mum ɓurngu toowde e waylooji keewɗi e nder kewu, ko wayi no doole mawɓe ɓee fof ngam daraade e yeeso makko—ko adii fof Uzama ina heddii e jooɗaade...".
 Rayder hitaande 1969, p. 5, "...—e haɗde ɓe huutoraade kaafaaje laamu (ada), walla rokkude tiitooɗe.".
 Rayder hitaande 1969, p. 5, "Hay so darnde maɓɓe ustaama, Uzama en ina keddii e laamu mawngu e nder leydi Benin, aadaaji ina kollita wonde e nder laamu caggal ɗuum ɓe ardii murto dow laamɗo oo."
 Rayder hitaande 1969, p. 5, "Kesam-hesaagu goɗɗo teeŋtuɗo mo Ewedo rokki ɗum ko mahngo galle laamorɗo keso tawa ko e nokkuuji mawɓe, e yuɓɓinde njuɓɓudi mawɓe ngam gollanaade galle laamorɗo oo."
 Rayder hitaande 1969, p. 5, "Gila e ɗeen fuɗɗoode ko ƴellitde njuɓɓudi laaɓtundi e nder laamɗo oo, tawi ina waɗi teemedde teemedde worɓe e rewɓe dariiɓe e golle Oba,...".
 Rayder hitaande 1969, p. 5, "...e tiiɗnaare ngam ƴeeŋtude e dow darnde tiiɗnde to dow mum ina darii tiitooɗe keewɗe ɗe Oba rokki, ɗe o waawi ɓeydude heen e weltaare makko."
 Rayder hitaande 1969, p. 5, "Hay so tawii tiitooɗe keewɗe e peeje laaɓtuɗe naatnaama e nder njuɓɓudi laamu e nder teeminanɗe, mbaadi ndi ndi joginoo e teeminannde sappo e jeenay ina wayi no ina yahdi e mbaadi ndi Ewedo sosi."
 Rayder hitaande 1969, p. 5, "Maccuɓe Oba jeyaa ko e gootal e pelle tati laamɗo, e nder majji renndini golle galle makko."
 Rayder hitaande 1969, p. 5—6, "Fedde mawnde, /webo, fuɗɗiima ƴettude njuɓɓudi Oba, ina heen regalia makko;...".
 Rayder hitaande 1969, p. 6, "...e nder wakkatiiji, bana departemaaji nannduɗi e maajum nder cuuɗi laamiiɗo Orop wakkatiyel, ɗum heɓi kadi laarugo kuugal dow ko laarani ceede e filu."
 Rayder hitaande 1969, p. 6, "Ardiido mayre wonnoo—e haa jooni—Uwangue, tiitoonde nde ɓe mbiyi ko Ewedo tagi. Iweguae, fedde ɗiɗmere, ina waɗi gollooɓe laamɗo oo e gollotooɓe e nder galleeji e les ardorde Esere."
 Rayder hitaande 1969, p. 6, "No tiitoonde sakkitiinde ndee ɓuri ɓooyde e iwdi Umangue—fotde duuɓi teemedde ɗiɗi caggal ɗuum e fawaade e limto Egharevba—ina gasa tawa ko golle Iweguae ɗee ndenndini ko adii fof hakkunde Ivebo e fedde tataɓere ndee, hono Ibiwe. Ooɗoo sakkitiiɗo." fedde reennooɓe wonnoo ko e teeminanɗe cakkitiiɗe ɗee, ina joginoo tan ko gollal rewɓe e sukaaɓe Oba, tiitoonde mawɗo mum, Osodin, is tokki haa Ewedo."
 Rayder hitaande 1969, p. 6, "Feccere golle tiiɗnde e keeriindi kala fedde e nder galleeji mum, wallitii jibinde e nder maɓɓe oon ruuhu luulndiingo e yeru, ko huunde himmunde e nder njuɓɓudi politik dowla Benin,..." .
 Rayder hitaande 1969, p. 6, "...waɗde Oba jom hakkille ngam haɓaade fedde nde e hisnude ndimaagu mum no arbiter cakkitiiɗo e nder yimɓe mum ɓurɓe doole."
 Rayder hitaande 1969, p. 6, "Laamɗo mo alaa semmbe, bannge goɗɗo oo, ina waawi wonde kasoo e nder galle mum, jom doole en."
 Rayder hitaande 1969, p. 6, "Gooto e sifaaji goɗɗi ɗi Ewedo waɗi e nder laamu ina foti siftoreede: ko ɗum woni feere makko ngam waylude innde dowla makko Ubini."
 Rayder hitaande 1969, p. 6, "Nafoore ndee innde faamnaaka no feewi e aadaaji, tee ina teskaa wonde nde wayi ko no iwdi ndi wonaa Edo."
 Rayder hitaande 1969, p. 6, "Ina waawi tawa ina hollita wonde Ewedo e wallidiiɓe mum e nder hare mum e laamɓe Benin ina ngondi e geɗe janane ɗe laamu kesu nguu naatini,...".
 Rayder hitaande 1969, p. 6, "...e wonde nasaraaku maako holli nasaraaku nden elemen dow Edo ɓaawo wakkati mo walaa jokkirgol e nanondiral."
 Izu hitaande 2012, h. 54, "Miijo Ewini fuɗɗii ko e laamu Oba Ewedo e hitaande 1255 caggal iisa."
 Izu hitaande 2012, h. 54.
 Izu hitaande 2012, h. 54, "Nde laamɗo Efabo wonti Oba e tiitoonde Ewedo, o addi jimɗi Ewini to Benin."
 Izu hitaande 2012, h. 54, "Fedde nde waɗaama e nokku Ogbelaka to wuro Benin, gila ndeen, kala Oba ina huutoroo jimɗi Ewini ngam kala sahaa, kewuuji e juuldeeji."
 Izu hitaande 2012, h. 54, "Ko e nder jimɗi Ewini Oba Benin waawi yimde paɗe mum e fiyde mbayla."
 Izu hitaande 2012, h. 54, "Ɗum ina waawi yiyeede e nder juulde Ugie-Emobo nde Oba fiyi balle ngam fuɗɗaade jimɗi mum."
 Rayder hitaande 1969, p. 6, "Gaa gaa udditaade jamaanu keso e nder ƴellitaare politik Benin, Ewedo kadi lelnii damal ngam yaajnude ɗum e dow njiimaandi, e nokku ɗo o woni ɗoo e laawol koloñaal leelngol ngol o heɓi haa jooni tan ko keeri seeɗa."
 Rayder hitaande 1969, p. 6, "Ngolɗoo doole konu keso e ethos e nder leydi Benin ina gasa tawa ummorii ko e naatgol kaɓirɗe kese e laabi hare;...".
 Rayder hitaande 1969, p. 6, "...pucci ina mbiya ina ngari Benin e laamu nguu, won heen kadi ina njokkondiri e mum."
 Rayder hitaande 1969, p. 6, "Laabi yuɓɓo kesi ina gasa tawa ina mbaɗi heen geɗal, tawa ina waɗi heen geɗe keewɗe e nder leydi ndii, tawa kadi ko ɓuri heewde e laamu nguu ina addana Benin waawde mooftude jawdi mum ngam haɓde e ko ɓuri moƴƴude."
 Rayder hitaande 1969, p. 6.
 1968, p. 11.
 1968, p. 10, "O jeyaa ko e Obas men ɓurɗo mawnude e ɓurɗo hakkilantaagal."
 1968, p. 10, "Ewedo waɗi sariyaaji moƴƴi, nafooji, waɗi kasoo ɗo waɗooɓe bonanndeeji ɗii ngoni ɗoo. Kasoo oo ina wiyee Ewedo caggal innde makko, reennooɓe ɗum ɓee ko Erigbo, e kasoo oo ko Eseghan, kadi ina huutoree haa hitaande 1897." .
 1968, p. 10, "O tagi tiitooɗe keewɗe ina jeyaa heen Uwangue, Jaagorgal Oba; Esekhurhe, Winnditortooɗo maayde, ekn, e kala Oba; e Osodin e Uso, Reenooɓe Harem Oba."
 1968, p. 10, "O waɗi kadi sariya wonde Oliha ina foti waɗde tan ko Oba Benin, kanko e Uzama Nihinron goɗɗo oo, ɓe ngoppataa tiitooɗe goɗɗe."
 1968, p. 10, "Doole investiture tiitooɗe caggal ɗuum ndokkaama Iyase Benin baɗɗo ɗum e innde Oba.".
 1968, p. 10, "Caggal ɗuum, ko famɗi fof, geɗe ɗiɗi ɗee puɗɗii hawrude e ngootaagu tiiɗngu, jokkondirngu, hay so tawii noon laamɓe ɓee ina njokki e jokkondirde e galle taaniraaɓe mum en rewrude e kuule ɗe ɓe mbaɗata e naatgol e maayde kala Oba."
 1968, p. 10, "E nder wakkatiiji ɓennuɗi, Obas heɓi maandeeji laamu ndarnaaɗi nder njamndi diga hooreejo ruuhu laamu maɓɓe—baawɗo anndiraago haa Benin bana Oghene malla Joomiraawo mawɗo."
 1968, p. 10, "E nder ndeeɗoo ɗoo lowre Oba Oguola, lomto Ewedo, ina wiyee heɓiino golle golloowo njamndi mboɗeeri, sosɗo e nder leydi Benin naalankaagal cire perdue casting e njamndi, sosi noon ko karallaagal ngal sahaa kala ina jokkondiri e... doole wakkati e ruuhu laamu.".
 1968, p. 10, "To Oba maayi, ɓanndu maako, malla goɗɗum nder maako, ɗon nastina haa Oghene ngam wirneego."
 1968, p. 10, "Noon laamu nguu reeni jokkondiral mum e iwdi laamu mum sirlu ngu ina waawi wonde ko ɗum addani Edo jaɓde ɗum adan."
 1968, p. 10, "O joginoo laamu juutngu e jam, o acci ɓiɓɓe worɓe ɗiɗo nde o maayi."
 1968, p. 10, "Obuobu woni ɓiɗɗo Ewedo mawɗo kadi ko o laamɗo konu. E nder nguurndam baaba makko o ardii njillu to Ibo-land ɗo o woni duuɓi keewɗi e hare."
 1968, p. 10, “Nde o tawaaka naamde.”ngam hootugo saare, Oguola, ɓiɗɗo Ewedg ɗiɗaɓo, waɗɗitaa dow jappeere laamu Benin ɓaawo maayde e wirwirnde baaba maako."
 1968, p. 10, "Laamiiɗo Obuobu warti haa wuro Benin duuɓi tati ɓaawo man, ngam maajum o laati Ogie Avbiama. Ko kanko woni Ogie Avbiama arandeere."

 Bibliografi 

 Egharevba, Yaakuuba U. (1968). Daartol Benin juutngol. [Ibadan]: [Jaaynde Duɗal Jaaɓi-haaɗtirde Ibadan]. ISBN 978-978-121-239-0. OCLC 44489.
 Rayder, A.F.C. (1969). Benin e Oropnaaɓe: 1485-1897. Londres: Ko juuti.
 Esenhofer, Stefaan (1995). Laamu Benin: Naatgol. Basel: Ko suudu defte ngam ƴellitde nguurndam.
 Izu, Binyamin Obegara (2012). Miijo e kewuuji jokkondirɗi kollitaaɗi e nder Ugie (juulde) to suudu laamɗo leydi Benin, leydi Najeriya (PhD). Duɗal jaaɓi haaɗtirde Afrik worgo.