Gbadamosi Adegoke Adelabu

Gbadamosi Adegoke Adelabu  (3 lewru Seeɗto 1915 – 25 lewru Mars 1958) ko neɗɗo mawɗo e nder politik wuro Ibadan e caggal ɗuum e nder diiwaan hirnaange leydi Najeriya ko adii nde leydi ndi heɓata ndimaagu mum e hitaande 1960. O wonnoo ko jaagorgal ko fayti e renndo e jawdi leydi Najeriya Kuuɗe diga lewru Yarkomaa 1955 haa lewru Yarkomaa 1956 nden o laati hooreejo luutooɓe nder Asaambele diiwal Hirnaange haa o maayi nder hitaande 1958. O laati neɗɗo mo ɗon mari hoore mum, jibinaaɗo nder saare lesdi ammaa o laati neɗɗo marɗo semmbe nder siyaasaaku lesdi Naajeeriya. O janngi to duɗal jaaɓi haaɗtirde laamu, to Ibadan, haa o dañi njulaagu. Golle makko politik ɗe o waɗi ɗee, taƴaama nde o waraa e aksidaa oto, ko ɓooyaani ko Naajeeriya heɓi ndimaagu mum e juuɗe Angalteer.

Adelabu ko neɗɗo gonɗo e hoore mum, goongɗinɗo nafoore ngenndiyaŋkaagal radikal, ngootaagu ngenndi e miijooji sosiyaalist radikal.[1]

 Nguurndam adanɗam 
Adelabu jibinaa ko ñalnde 3 suwee hitaande 1915, ɓiy Sanusi Ashinyanbi e Awujola Adelabu.[2] Yumma makko ko debbo ɗiɗaɓo Sanusi, kono o maayi ko nde Adelabu woni suka no feewi, Adelabu cukalel ngel noon ko neene baaba mum jibini ɗum. Tuggi 1925 haa 1929, o naati duɗal C.M.S. Duɗal, Kudeti, Ibadan e timmini jaŋde IV e V to C.M.S. Duɗal hakkundeewal, Mapo. Hay so tawii ko juulɗo, neene Adelabu ina teddini jaŋde hirnaange nde misiyoŋaaji kerecee en to Ibadan ɓuri heewde. O heɓi seedantaagal lootgol Adelabu, o rokki mo fartaŋŋe yahde duɗe CMS.[3] Tuggi 1931 haa 1936, o naati duɗal jaaɓi haaɗtirde laamu, Ibadan ɗo o timmini jaŋde makko hakkundeere, o woni hooreejo duɗal ngal. E hitaande 1936, o heɓi jaŋde naatde e duɗal jaaɓi haaɗtirde Yaba, o heɓi bursi to UAC ngam janngude njulaagu to duɗal jaaɓi haaɗtirde ngal.[4] Kono, caggal lebbi 6, o yalti kolees o tawi bursi makko o huutoraaka. O rokkaama golle e nder UAC ngam wonde balloowo gardiiɗo diiwaan Ibadan, mo Adelabu hawri e mum hitaande ko adii ɗuum. Golle makko gadane ko njillu e nokkuuji peewnugol kakawo e nder diiwaan Ibadan. E joofnirde njillu nguu, o hollitii eɓɓaande ko fayti e yuɓɓinde njuɓɓudi peccitagol e njulaagu kakaawo. Ciimtol ngol addani mo ƴellitde golle makko e wonde balloowo gardiiɗo peewnugol e UAC. Kono Adelabu yalti UAC e hitaande 1937, naati e njulaagu geɗe. O dañaani nafoore e njulaagu nguu, ɓooyaani ko o yiylotonoo golle e nder sarwisaaji laamu.[5] E hitaande 1939, o wonti ƴeewtotooɗo ndema, caggal ɗuum o woni gardiiɗo fedde koperatiif nde Akinpelu Obisesan woni hooreejo mum. O woni e koperatiif oo haa hitaande 1945, o arti UAC. O heɓi nasaraaku nder kuugal maako ɗiɗaɓal nder hukuuma kan amma ɓaawo nde o woppi kuugal maako, ardiiɗo diiwal Ibadan Richardson, Adelabu wurti kuugal man.[6] Ndeen o remtii ngalu ummoraade e UAC o waɗti ɗum e njulaagu mbaylaandi e kiliyaneeɓe Levantine to Ibadan. E oon sahaa, njuɓɓudi laamu Ibadan ina joginoo mawɓe tokosɓe, ardiiɓe galleeji (mogaji) e Olubadan en, tawi ko ɓuri heewde e maɓɓe njanngaani. Adelabu wonti yiɗde wonde Sekreteruuji Administaraasiyoŋ wonande diiso jibinannde.

 Nguurndam politik 
1949-1953

Golle Adelabu e nder politik ina mbaawi rewrude e ballal makko e agitaasiyoŋ mo mawɓe tokosɓe e mogaaji ardii e Salami Agbaje. Adelabu ina anndiranoo wonde neɗɗo jom hakkille, kadi ko o jannguɗo koo addani mo hakkillaaji mawɓe ɓee e luulndaade Agbaje. Agitator en ina njiɗi ballal e binndol ɗaɓɓaande e miijooji ngam yahrude yeeso e miijo mum en, ko ɗuum waɗi ɓe njiylotonoo Adelabu ngam ballal. Adelabu farlini, ina ɗaminii dañde golle Sekreteruuji njuɓɓudi. Ko mawɓe ɓee njiɗnoo waɗde ko Salami Agbaje, jom njulaagu jogiiɗo tiitoonde aadaaji biyeteeɗo Otun Balogun mo Ibadan. Ko o tataɓo e jappeere laamu, jannguɗo, alɗuɗo e hakkille keeriiɗo, o tawi ko o ƴattoowo won e mawɓe Ibadan - heewɓe e maɓɓe ina njoɓa mo. Mawɓe tokosɓe e ardiiɓe leƴƴi (mogaji) puɗɗii kampaañ ngam ustude mo ngam haɗde mo wonde Olubadan. Adelabu ina golloo e dille ngam ittude Agbaje, ina rokka heen miijooji binndaaɗi e wallitde e binndol ɗaɓɓaande nde mawɓe ɓee neldi laamuuji koloñaal. E nder oon sahaa, Adelabu wonti binndoowo Egbe Omo Ibile, fedde ardiinde luulndiinde Agbaje, nde ardii ɗum ko Bello Abasi, ɓiy Aleshinloye, Olubadan ɓennuɗo oo.[7] Nde haala kaa yettii laamuuji koloñaal, hay so tawii Agbaje ina wasiyoo, ina wiyee yo woppu naatgol mum e nder diiso leydi ndii, laamuuji ɗii kuutoriima fartaŋŋe oo ngam waɗde peeje moƴƴe, haa arti noon e ittude diɗɗal Oshun e nder diiwaan Ibadan. Ko ɗum waɗi ko moƴƴaani e pelle Ibadan keewɗe kadi pelle seeɗa ngari ngam hawrude e politik ngam reende nafoore Ibadan.

E nder wooteeji nokkuuji ɗii e hitaande 1951, Egbe Omo Ibile mo Adelabu, Augustus Akinloye, e fedde sukaaɓe ummoriinde e fedde ɓamtaare Ibadan, mbaɗi lannda yimɓe Ibadan ngam haɓaade garde ɓooyɗo the Dental ɓamtaare Ibadan. Adelabu huutoriima won e miijooji luulndiiɗi Ijebu e nder hoɗɓe e leydi Ibadan, haa teeŋti noon caggal nde diɗɗal Oshun majji, ngal ardiiɓe Action Group mballiri ko wayi no Awolowo (gorko Ijebu) e Akintola. Lannda keso oo dañii jooɗorɗe jeegom ɗee kala e Asaambele diiwaan hirnaange. Kono fedde nde wonaa laamuyankoore nde Adelabu ƴetti ngam wallitde NCNC yani, nayi e terɗe cuɓaaɗe ɗee naati e AG. Ndeen Adelabu ɓeydii tiiɗnaade e yuɓɓo NCNC to Ibadan, o wonti binndoowo Goomu golle lannda oo to diiwaan hirnaange. O dañii njeenaari e nder lannda kaa, ko kanko tan woni depitee IPP, jooɗiiɗo e NCNC. Ɓooytaani, darnde makko fuɗɗii ƴellitaade e nder leydi hee haa e hitaande 1952, o yaltini deftere wiyeteende Afrik e nder Ebullition, ko fayti e miijooji makko politik. Ngam rokkude fedde hulɓiniinde ngam haɓaade AG e wooteeji 1954, Adelabu sosi fedde hesere, hono Fedde yoɓooɓe njoɓdi Ibadan nde wonnoo ko etaade dañde jokkondire keewɗe tuugiiɗe e peewnugol njoɓdi. Ndeen fedde nde waɗii nanondiral e fedde remooɓe wiyeteende Maiyegun ngam wontude fedde mawnde Mabolaje.

1954-1958

Adelabu e fedde mum ndokki diɗɗal luulndo ngal IPU e AG ɓuri heewde e diiwaan. O salii sarɗiiji diisnondiral diiwaan oo ngam waylude njoɓdi e darnde ardiiɓe leƴƴi (mogajis) e nder laamu, o dartini hoore makko e ballondiral e laamu e nafooje aadaaji.[8] E nder wooteeji nokkuuji ɗii e hitaande 1954, kawtal ngal heɓi ko ɓuri heewde e jooɗorɗe e nder diiwaan Ibadan, ɗum addani Adelabu wontude hooreejo diiwaan oo.[9] O wonti hooreejo Goomu kaalis e kala goomu dartiingu e nder diiso ngoo.[10] E wooteeji fedde nde e hitaande 1954, Adelabu kadi heɓi jooɗorde e nder suudu sarɗiiji, lannda makko heɓi jooɗorɗe ɓurɗe heewde e suudu sarɗiiji. Caggal ɗuum o wonti cukko hooreejo leydi gadano NCNC, o toɗɗaa jaagorde toppitiinde ko fayti e renndo, golle ɗe o joginoo e sahaa gooto e gardagol makko hooreejo diiwaan Ibadan tuggi lewru Yarkomaa 1955 haa lewru Yarkomaa 1956.

E hitaande 1955, laamu Adelabu wonnoo ko e wiɗto ngam humpitaade ko fayti e njulaagu e nder diiwaan hee.[11] Ƴeewndo ngoo sosi ko laamu diiwaan hirnaange mo AG ɓuri heewde. O woppi golle ɗee ɗiɗi fof caggal nde ciimtol wiɗto waɗaango e geɗe diiso diiwaan oo yalti. Lomtii mo ko J.M. Johnson e jaagorde toppitiinde ko fayti e renndo. E hitaande 1956, Adelabu kadi dogi ngam heɓde jooɗorde e batu diiwaan oo, kono ooɗoo sahaa ko gardiiɗo NCNC to diiwaan Hirnaange. E yaakaare ardaade lannda kaa e nafoore, o yamiriino comci ɗi mbinndi Adelabu, gardiiɗo diiwaan hirnaange. Kono lannda kaa dañii ko ɓuri heewde e jooɗorɗe e juuɗe Action Group. Ndeen Adelabu wontii hooreejo luulndo e nder suudu sarɗiiji hirnaange.[12] Caggal nde o majji, Adelabu yiɗiino ƴettude Dowla Cakaare Yoruba ummoraade e Diiwaan Hirnaange. Dowla keso oo fotnoo ko wonde e nokkuuji NCNC ɗi Oyo, Ibadan e Ondo. Kono eɓɓaande ndee jaɓaaka e hitaande 1958 tuugnaade e feccere eɓɓaande ndee e dow ko ɓuri heewde e laabi lanndaaji.[13] E hitaande 1958, Adelabu luulndii ngardiigu Azikiwe sabu ballal mum e laamu ngenndi tati, tawi ko AG, NCNC e NPC. Adelabu yiɗaa naatgol AG, o siftini ɗum ina jogii fedde nde wonaa laaɓnde.[14]

 Wade 
Adelabu maayi ko e kilooji 51 e laawol mawngol Lagos–Ibadan, nokku ɓadiiɗo Shagamu. O woni ko e warde Lagos wondude e jom jawdi en Siri, nde oto maɓɓe yani e oto garoowo.[1]

 Mess keeriiɗo 
Adegoke Adelabu ina heewi siftoreede e nder daartol Yorùbá e Nijeer, ko kanko woni binnduɗo oon konngol: "penkelemesi", ko konngol Yorubaan ngol, "peculiar mess" ngol Adelabu, ganndiraaɗo ganndal mum luggiɗngal e ɗemngal Engele, huutorinoo e sahaa gooto ngam siftinde... luulndo e nder suudu sarɗiiji diiwaan hirnaange. Nde o faamaani ko o yiɗi wiyde, taƴre heɗotooɓe makko nde wonaa janngude, firti konngol ngol e ɗemngal ngenndiwal, hono "penkelemesi".

Tuugnorgal

Sklar, h. 303.

1973, p. 33.

1973, p. 36.

1973, p. 37.

1973, p. 46.

1973, p. 51.

Sklar, p. 291.

Onabanjo hitaande 1984, p. 357.

Sklar, h. 297.

Jenkins e hitaande 1965, p. 292.

Jenkins e hitaande 1965, p. 97.

Jenkins e hitaande 1965, p. 98.

Onabanjo hitaande 1984, p. 365.

Onabanjo hitaande 1984, p. 368.

 Iwdiiji 

 Sklar, Rikaar. Lanndaaji siyaasaaji leydi Najeriya: Doole e nder ngenndi Afrik ummiindi.
 Jenkins, Joorji (1965). Siyaas e nder Ibadan (Tesis). Duɗal jaaɓi haaɗtirde Fuɗnaange-rewo.
 Onabanjo, Abayomi (1984). Lenyol e siyaasaaji leydi: Haala leƴƴi haalooɓe ɗemngal Yoruba e nder leydi NajeriyaA (Tesis). Duɗal jaaɓi haaɗtirde leydi New York to Albany.
 Posto, Kennet; Jenkins, Joorji (1973). Coodgu ndimaagu: Neɗɗaagal e politik e nder leydi Naajeeriya koloñaal. London: Duɗal jaaɓi-haaɗtirde Cambridge.