Olusegun Olutoyin Aganga

Olusegun Olutoyin Aganga  (jibinaaɗo e hitaande 1955) ko Naajeeriyaajo, o laatiima jaagorgal ko feewti e njulaagu, njulaagu, e njulaagu leydi Naajeeriya gila 2011 haa 2015. Ko hooreejo leydi Olusegun Obasanjo adii suɓaade mo, ko hooreejo leydi Goodluck Jonathan toɗɗii mo ngam wonde jaagorgal kaalis tuggi 6 abriil 2010 haa suwee 2011.

 Baɗte 
Mr. Aganga ɗon mari haaje mawnugo ngam o waɗi kuuɗe ɗuuɗɗe nder wayluki lesdi Naajeeriya, bana – sosde Fonds Sovereign Wealth lesdi ndi’i; yaltinde Bond Euro gadano e nder Ngenndi ndii ; ardiiɗo Banke Adunankeejo e FMI e hitaande 2010, ardiiɗo batu jaagorɗe 8ɓo Fedde Adunaare Njulaagu (MC8) to Geneve e hitaande 2011 (Afriknaajo gadano ardaade ɗeen pelle) ; waɗde Naajeeriya leydi ɓurndi tiiɗde ngam waɗde njulaagu e nder Afrik, e udditde ajendaaji ɓurɗi cuusal e nder leydi ndi.

O woniino kadi e ƴellitde e wallitde laana njoorndi gadana ka (Abuja haa Kaduna) e nder leydi Najeriya. Ko kanko kadi woni hooreejo Marina Express, fedde gadane ƴellitoowo laana njoorndi e nder sekteer keeriiɗo to Lagos. O jooɗii ko e dipiteeji keewɗi ina jeyaa heen diisnondiral wasiyaaji Queens Commonwealth Trust jooɗiiɗo to leydi Angalteer.

Mr. Aganga ina heddii e nder ɓurɓe teskeede ngam wallitde Naajeeriya, tuugnaade e humpito makko mawngo e nder winndere ndee & nder leydi ndii, e humpito makko e nder laamu e caggal laamu.

Won e kuuɗe keertiiɗe ɗe ɓe keɓi ko wayi no: 1. Waylude timmunde laamu leydi Najeriya (FGN) ministeer njulaagu e njulaagu (MITI) ngam waɗtude ministeer faggudu leydi Naajeeriya limngal 1. 2. Huutiniri mootaaji ƴamɗe lesdi Naajeeriya, mo hukuumaaji pamari ɗi lesdi Naajeeriya (AMCON), ngam ɓesdugo ceede e waddugo darnde nder hukuumaaji pamari ɓaawo ɓillaaji faggudu lesdi Naajeeriya (CBN). 3. Ko o hooreejo batu jaagorɗe OMS MC8, o lelni mbaydi nanondiral gadanal njulaagu OMC, kadi o waɗii darnde tiiɗnde e timminde nanondiral ngal to Bali, to leydi Indoneesi, e hitaande 2013. Ko ɗum woni nanondiral gadanal njulaagu hakkunde leyɗeele keewɗe e nder duuɓi 13 ɗii e nder OMC. 4. Fuɗɗaade politikaaji keewɗi ngam feewnude faggudu leydi Najeriya ngam waɗde leydi Naajeeriya ɓurndi famɗude e naatde e sosde golle. Ɗeeɗoo politikaaji ina njeyaa heen politik otooji, politik suukara, politik mbaylaandi, politik gartirgol, e politik peewnugol maaro keso. O huutoriima no feewi politik semmbeeji ɗi addani hoore mum heblude semmbeeji, timmal naatgol semmbeeji e nder leydi Najeriya, ko ngol woni go’o ko e nder daartol leydi Najeriya, sosiyeteeji puɗɗiima yeeyde semmbeeji. 5. Winnditaade golle mawɗe e nder jaagorde FGN to bannge njulaagu e njulaagu tawa ina jeyaa heen: a) Waylude peewnugol e nder sektoraa ɗiɗaɓo ɓurɗo yaawde mawnude e faggudu leydi Nijeer [Biro toppitiiɗo ko fayti e limto (NBS)] b) Moƴƴinde njulaagu e yaajnude e nder sektoraaji strateeji mawɗi ɗo Naajeeriya wonnoo ko adii ɗuum ina fawii e naatgol ko wayi no (politik suukara e suukara), suukara, oto, Petro kemikal, refinerie, fertilizer e semmbe. c) Ɓeydagol mawngol e nder limoore sosiyeteeji e nder sekteer Micro, Small & Medium Enterprise (MSME) gila e 17,2 miliyoq e hitaande 2010 haa 32,4 miliyoq e hitaande 2014, e golle gardiize ze ngal sekteer sosi kadi veydiima no feewi gila e 37 miliyoq e hitaande 201 60 miliyoŋ e hitaande 2014 (NBS). d) Fuɗɗii leyɗeele ɗee e porogaraam ngenndiijo gadano ngam ƴellitde faggudu kalite e UNIDO. e) Ustugol njoɓdi binnditagol njulaagu fotde 50% wonande PVC e 25% wonande sosiyeteeji mawɗi. O sosi kadi sarwiis binnditagol waktuuji 24 e nder won e gure njulaagu, o udditi lowre binnditagol e internet. O holliti kadi politik visa-on-arrival wonande jom jawɗeele en. f) E nder laamu makko e jaagorgal MITI, leydi Naajeeriya ina joginoo limre 1 e nder limlebbi 100 e nder winndere nde. g) NLI wonnoo ko catal ngam yi’annde faggudu leydi Naajeeriya 20:2020.

 Jaŋde e background 
Aganga janngi to duɗal jaaɓi haaɗtirde Ibadan, leydi Najeriya ɗo o heɓi dipolom B.Sc e ganndal nguurndam e hitaande 1977 e to duɗal jaaɓi haaɗtirde Oxford, to leydi Angalteer ɗo o heɓi dipolom e ganndal diineeji e hitaande 2000. Aganga heɓi dipolom makko e hitaande 1983. [1]

 Golle karallaagal 
Golle makko to bannge karallaagal ina njahra e duuɓi capanɗe nay, omo jogii golle keewɗe e nder sektoraa keeriiɗo e nder sektoraa laamu. Mr. Aganga wonnoo ko adii ɗuum ko gardiiɗo fedde wiyeteende Goldman Sachs to Londres, omo golloroo e njulaagu mawngu, omo huutoroo Hedge Funds.

Ko adii nde o wonata jaagorde, ko o gardiiɗo to Goldman Sachs to Londres, ko adii ɗuum ko gardiiɗo mawɗo to Ernst & Young, to Londres. O woniino kadi hooreejo Yiilirde Ngenndiire Banke Adunankeejo e Fonds Monétaire International (FMI) e hitaande 2010 e hooreejo Fedde Adunaare Njulaagu (OMC) e hitaande 2011, ɗum noon ko kanko woni Afriknaajo gadano ardaade ɗeen pelle ɗiɗi.

Nder sektoraa laamu o woni arandeere bana ministaajo ceede lesdi Naajeeriya & Hooreejo hukuuma hukuumaaji faggudu; caggal ɗuum ko Jaagorgal mume nder Industry, Njulaagu & Investissement.

Hannde, Olusegun ina jooɗii e dipiteeji keewɗi, kadi ko o jaagorgal sosiyeteeji e laamuuji to leydi Angalteer, Amerik e leydi Nijeer. Ko kanko woni sosɗo eɓɓoore ardorde leydi Naajeeriya, hooreejo fedde Leadway Pensure PFA Limited, tergal fedde Technoserve to Amerik, tergal fedde wasiyaaji e nder fedde Queen’s Commonwealth Trust e tergal fedde toppitiinde ko fayti e njulaagu to leydi Angalteer.

Eɓɓoore Ardorde e Kaalis Ngalu (SWF)

E hitaande 2006, Aganga sosi fedde ardorde leydi Naajeeriya.[2]

Ardiima sosde fedde jawdi leydi Naajeeriya.[3]

 Resndo jaagorɗe 
E lewru juko hitaande 2011, Aganga artiri hooreejo leydi ndii e ministeer keso njulaagu e njulaagu, ngam waɗde laawol Ngozi Okonjo-Iweala ngam artude e jaagorde kaalis leydi Naajeeriya. Ñalnde 9 mars 2013, laamu leydi Naajeeriya wayli innde ministeer njulaagu e njulaagu, waɗti ɗum ministeer njulaagu e njulaagu.[4]

 Nguurndam neɗɗo 
Aganga ina resi Abiodun Aganga (jibinaa ko Awobokun). Omo jogii ɓiɓɓe nayo. O woni kadi jom suudu gonnooɗo guwerneer konu leydi Kwara, Kapiteen Salaudeen Latinwo. Mawniiko debbo wiyetee ko Mercy Latinwo

Luural ko feewti e toɗɗagol jaagorde Aganga

E hitaande 2010, noddaango Aganga ngam wonde jaagorde ndee, ko fedde PDP nde, e nder diiwaan Lagos, saliima wonde o hebbinii jaagorɗe diiwaan Lagos, kono o jibinaaka e nder diiwaan hee.[5]

E lewru Juko hitaande 2011, kadi noddaango Aganga ngam wonde jaagorde ndee, ko fedde PDP nde diiwaan Lagos salii,[6] kono Aganga jaɓaama e senaa ñalnde 6 lewru juko hitaande 2011 ngam wonde jaagorde.

E nder balɗe ɗiɗi ɗee kala, Aganga suɓaama ngam wonde jaagorgal ko Seneraal Obasanjo, gonnooɗo hooreejo leydi Najeriya.

 Toɓɓe Fitch Oktoobar 2010 
E lewru Oktoobar 2010, fedde toppitiinde limgol Fitch taƴii ƴeewndo limto BB− to leydi Nijeer haa “negatif” ummoraade e “stable” sabu yaltugol kaalis e konte Excess Crude e ustaare kaalis leydi ngoɗndi. Aganga mo wonnoo e oon sahaa, jaagorgal kaalis leydi Naajeeriya, hollitii wonde golle Fitch Ratings ngam ustude njiimaandi leydi ndii e njulaagu nguu, ko “juumre nde fotaani”.[7]

Naatgol maaro joofi ko e hitaande 2014

E lewru Oktoobar 2011, Aganga, jaagorɗo njulaagu e njulaagu leydi Naajeeriya hollitii wonde naatgol maaro e nder leydi Naajeeriya ko ɓooyaani koo, haa timma hitaande 2014.[8] Naajeeriya huutoriima kuutorɗe politik njulaagu keewɗe ko wayi no haɗde naatgol, e haɗde naatgol maaro e sahaaji ceertuɗi gila 1978 haa 1995. Fof fof ŋakki.

Tuggi oktoobar 1978 haa abriil 1979, laamu konu Naajeeriya e gardagol Gen. Obasanjo, haɗi naatgol e nder konte ɗe ngalaa 50 kg. E lewru Abriil 1979, laamu leydi Naajeeriya fuɗɗii naatde e naatgol maaro e dow yamiroore keertiinde tan wonande Agencyuuji laamu. E lewru suwee 1979, laamu Obasanjo yaltini kuulal lebbi jeegom ngam haɗde kala ko ina addana maaro.

E lewru Yarkomaa 1980 politik oo waylaama kadi, laamu siwil Shehu Shagari, oo sahaa laamu nguu yaltini license Import ngam 200 000 ton maaro. E lewru oktoobar 1980, laamu nguu wayli politik mum, sibu alaa ko haɗata e limoore maaro e nder laylaytol naatgol kuuɓtodinngol.

E lewru Duujal hitaande 1980, Shagari sosi fedde toppitiinde ko fayti e maaro (PTF), nde inniraa ko sosiyetee leydi Najeriya ngam rokkude soodooɓe e yeeyooɓe dokke. E lewru Yarkomaa 1984, laamu Militeer Muhammadu Buhari fusi PTF dow maaro, nastirde nden waɗaama les kuuɗe laylaytol mawngol.

E oktoobar 1985, lebbi seeɗa caggal nde seneraal mawɗo Ibraahiima Babaginda toɗɗii hoore mum hooreejo leydi Niiseer, o fawi kuulal ngam haɗde naatgol maaro (e maaro). E nder oon sahaa, maaro ina naatnee e nder leydi Nijeer tawa ko e keeri leydi ndii.

E hitaande 1995, haɗde naatgol maaro, hooreejo leydi Naajeeriya, hono Seneraal Sani Abacha, itti ɗum, sabu soodooɓe nokkuuji ɗii mbaawaano heɓde ko ɓe njiɗi koo.[9]

Gila hitaande 1995, Naajeeriya ƴettii politik njulaagu ɓurɗo welde e maaro, haa lewru Oktoobar 2011, nde laamu siwil hooreejo leydi Jonathan hollitii wonde ina jogori haɗde naatgol maaro e hitaande 2014. Naajeeriya ina luulndii haɗde naatgol maaro.

Seppo gollotooɓe MITI

Ñalnde 30 lewru juko hitaande 2013, gollotooɓe (gollotooɓe laamu) to ministeer fedde nde, njulaagu e njulaagu (MITI), leydi Najeriya mbaɗii seppo yeeso biro mawɗo ministeer oo.[10][11][12]

Gollotooɓe ɓee ina tuuma wonde gardiiɗo ministeer oo, hono Dauda Kigbu e debbo mum, Salma Kigbu, ina mbaɗa ministeer oo no feewi, ina mbiya wonde ɗeen ndimaagu muñataake.[13]

Gollotooɓe ɓee kadi ina ceppa ŋakkeende njuɓɓudi birooji e ŋakkeende paaspooruuji wellitaare. Aganga jaabii o wi'i hooreejo lesdi Jonathan hokki N1 billion (Naira) ngam fuɗɗaago kuugal kesal, ngam huwooɓe haa ministaajo lesdi ndi'i, bee kawtal bee laamu lesdi Sawudit.[14]

 Njeenaaje 
E lewru noowammbar 2011, Goodluck Ebele Jonathan hooreejo leydi Naajeeriya, hokki Olusegun Aganga, teddungal ngenndi, hooreejo leydi ndir leydi Niiseer (CON).

 Tuugnorgal 
"Tinubu, Obasanjo, Jonathan ngam tawtoreede udditgol deftere Olusegun Aganga". Kaɓirgal ngal. 17-07-2023. Ƴeewtaa ko 2023-09-09.

Ifedayo Adebayo, Chinelo Onwualu e Terfa Tilley-Gyado (25 mars 2010). "A hol ko woni e nder toɗɗaaɓe jaagorɗe". Tokki. Moƴƴinaa ko e asli mum ñalnde 1 lewru Mbooy 2010. Ƴeewtaa ko 2010-04-15.

WEF (2012). "Olusegun Aganga". Tokki. Keɓtinaa ko 2020-04-03.

"Laamu nguu wayli innde mum ministeer njulaagu e njeeygu".

Miriyam Ndikanwu (26-03-2010). "PDP Lagos salii Aganga mo ɓe cuɓii". Ngenndi ndii. Heɓtinaa ko ñalnde 15-04-2010.

"PDP, woɗɓe njaɓaani Aganga wonde jaagorde toɗɗaande ngam Lagos".[jokkondiral maayngal duumingal]

"Toɓɓere Fitch - Aganga".

"Laamu leydi ndii ina haɗa naatde e maaro".

"Irony e naatgol maaro leydi Najeriya".

"Gollooɓe ina ndartina Perm Sec, ardiiɓe ina njoɓa".

"Breaking: Gollotooɓe laamu ina seppo, ina nodda yo ministeer Aganga woppe".

"MINISTRE FUULDE FOTI YAHDE: GOLLOOƁE ƊI ƊI ƊAƁII".

"Gollotooɓe ina ɗaɓɓi ittugol jaagorde, Aganga". Moƴƴinaama gila e fuɗɗoode mum ñalnde 2013-08-03. Heɓtinaama e 10/08/2013.

"Union yiɗi ko Aganga itta". Arsiif ko gila e asli mum ñalnde 11-08-2013. Heɓtinaama e 10/08/2013.