Kofoworola Adekunle "Kofo" Abayomi

Kofoworola Adekunle "Kofo" Abayomi, KBE (10 lewru juko hitaande 1896 - 1 lewru lewru Yarkomaa hitaande 1979) ko siyaasaajo leydi Naajeeriya, jeyaa ko e sosɓe fedde ngenndiyankoore, wiyeteende Mouvement des Jeunes Najeriya, e hitaande 1934, o yahi haa o dañi golle laamu teeŋtuɗe. Golle makko cakkitiiɗe mawɗe e nder renndo ko wonde hooreejo fedde ƴellitaare Lagos tuggi 1958 haa 1966.

 Duuɓi gadani 
Abayomi jibinaa ko ñalnde 10 sulyee 1896 to Lagos[1] e iwdi Egbe-Yoruba.[2] Tuggi 1904 haa 1909, o naati duɗal UNA, to Lagos, caggal ɗuum o naati duɗal jaaɓi haaɗtirde Wesleyan, ganndiraaɗo hannde duɗal jaaɓi haaɗtirde sukaaɓe Methodist to Lagos. O woppi janngingol ko e puɗal hitaande 1914 ngam naatde e gollotooɓe e opitaal Afrik, to Lagos. E nder wolde adunaare adannde, o yiɗiino golloraade ko wayi no dresser [laɓɓingol ina haani] to opitaal mawɗo to Kameruun. O janngii farmasi to duɗal jaaɓi haaɗtirde Yaba, caggal ɗuum o naati duɗal jaaɓi haaɗtirde safaara to Edinburgh, o heɓi bak makko e hitaande 1928.

O jogaama e seppooji ko juuti hade makko hootde leydi Najeriya ngam golloraade les njiimaandi Dr. Oguntola Sapara. O arti to leydi Angalteer e hitaande 1930 ngam janngude safaara e cellal leydi, kadi, e hitaande 1939, ngam janngude duɗal jaaɓi haaɗtirde to bannge safaara gite e safaara.[1]

Ko o doktoor Afriknaajo jogiiɗo jaŋde Angalteer, Abayomi naati e sarwiis safaara koloñaal Angalteer ngam dañde nguura.[3]

 Diɗɗal sukaaɓe leydi Najeriya 
Abayomi ko tergal sosngal fedde sukaaɓe Naajeeriya (NYM) e hitaande 1933.[4] NYM sosaa ko e terɗe annduɓe Lagos ɓe ngoni ko e salaade peeje ngam mahngo duɗal jaaɓi haaɗtirde Yaba, ngal ɓe cikki ina rokka Afriknaaɓe jaŋde leslesre.[5] Abayomi wonti hooreejo NYM e maayde Doktoor James Churchill Vaughan e hitaande 1937.[4]

Abayomi suɓaama tergal e Diiso doosɗe e hitaande 1938. Nde o woppi golle ɗee ɗiɗi fof ngam waawde yahde caggal leydi ngam ɓeydaade janngude, o yaawi kiris. Kanndidaaji luulndiiɗi ɗii ko Ernest Ikoli Ijonaajo e Samuwel Akisanya Ijebunaajo mo Nnamdi Azikiwe walliti. Nde laamu nguu suɓii Ikoli ngam wonde kanndidaa mum, Akisanya e Azikiwe fof njalti lannda kaa, ɓe njahdi e ko ɓuri heewde e almuɓɓe maɓɓe.[6]

 Caggal ɗuum golle 
Abayomi warti lesdi Naajeeriya nder hitaande 1941 ngam jokkitugo kuugal maako nder saare. Caggal mum o wonti doktoor keeriiɗo gadano suɓaaɗo hooreejo fedde safrooɓe leydi Najeriya.[1] Egbe Omo Oduduwa, fedde Yoruba'en ngam wellitaare renndo, sosaande to Londres e hitaande 1945, udditaama to Ile Ife e lewru Juko hitaande 1948. Sir Adeyemo Alakija suɓaama hooreejo. Abayomi suɓaama ngam wonde gardiiɗo kaalis.[7]

O woniino tergal e diiso doosɗe guwerneer gila 1949 haa 1951.[8]

E hitaande 1950, Alaafin mo Oyo, hono Adeyemi II, hokki Oloye Abayomi tiitoonde laamu gooto-Isokun mo Oyo.[2]

Duuɓi ɗiɗi caggal ɗuum, e lewru abriil 1952, Oba Adele II mo Lagos rokki mo tiitoonde Baba Isale.[9]

Abayomi ina jeyaa e sosɓe fedde Action Group nde fedde nde udditaa ñalnde 5 lewru nduu hitaande 1951.[10]

E feccere adannde hitaande 1954, fitinaaji keewɗi mbaɗii e nder gure Oyo to bannge worgo. E lewru ut hitaande ndeen, mawɓe Yoruba'en ɗuuɗɓe neldi mo ngam o yi'a Alaafin'en Oyo ngam ɓe ƴama mo ngam o woppa ballal maako dow kawtal lesdi Naajeeriya e lesdi Kamerun.[11]

Sir Kofo wakiili suudu hukuumaaji pamari lesdi Naajeeriya nder kawtal hoore lesdi Naajeeriya, diga 1948 haa 1961. O toɗɗaama cukko hooreejo hukuuma hukuumaaji pamari, Ibadan nde ɗum uddita nder hitaande 1951.[1 ]

E hitaande 1958, o toɗɗaa hooreejo fedde ƴellitaare Lagos, jogiinde mbaawka ustude cuuɗi ɗi ngonaa laaɓtuɗi, e waɗde peeje peewnugol wuro.[12] Yiilirde ndee ina jeyaa kadi e ƴellitgol galleeji e estaaduuji ɗi ngalaa njoɓdi e nder Surulere, Fuɗnaange-rewo e Fuɗnaange-rewo Ikoyi eɓɓaaɗe ƴellitgol e fotde ujunere ektaar ƴellitgol e nder duunde Victoria.[citation needed]

Abayomi laati hooreejo Naajeeriya gadano mo hukuumaaji pamari ɗi jangirde mawnde, Ibadan nder hitaande 1958, kuugal ngal o jooɗi haa hitaande 1965. E hitaande 1959, o laati hooreejo hukuuma hukuumaaji pamari janngirde mawnde Lagos haa Lagos. O golliima e yiilirde walla hooreejo sosiyeteeji keewɗi haa o dañi nguurndam makko

Sir Kofo maayi e jam e nder galle mum ñalnde 1 lewru Yarkomaa 1979 tawi ina yahra e duuɓi 82, o acci debbo biyeteeɗo Oyinkan, Lady Abayomi, kanko e hoore makko o woniino neɗɗo mawɗo e nder daartol leydi Najeriya.[1]

 Tuugnorgal 

 arsiifuuji.
 Vaughan 2006, p. 89.
 Paton hitaande 1996, hello 14.
 Derik 2008, p. 316.
 Nwauwa hitaande 1997, p. 62.
 Falola hitaande 2003, p. 93.
 Vaughan 2006, p. 63.
 Njuɓɓudi. "SERWIIS ALUMNI". Ed.ac.uk. Keɓtinaama ñalnde 27 lewru Yarkomaa 2019.
 Vaughan 2006, p. 66.
 Sklar 2004, h. 112.
 1973, p. 232.
 Marris 2005, p. 10.

 Iwdiiji 

 Arsiifuuji safaara Idadan. "Sir Kofo Abayomi KBE, MD, LLD, FRSA (1896-1979)". Mooftaa ko e asli mum ñalnde 11 lewru bowte 2011. Ƴeewtaa ko ñalnde 19 lewru bowte 2011.
 Derik, Yonatan (2008). "Agitatoruuji" Afrik: haɓantooɓe koloñaal e nder Afrik e hirnaange, 1918-1939. Jaaynde Duɗal Jaaɓi-haaɗtirde Columbia. ISBN 978-0-231-70056-6.
 Falola, Toyin (2003). Fuɗɗoode leydi Najeriya: binndanɗe ngam teddungal Toyin Falola. Jaayndeeji winndereeji Afrik. ISBN 1-59221-120-8.
 Posto, Ken; Jenkins, Joorji D. (1973). Coodgu ndimaagu: neɗɗaagal e politik e nder leydi Nijeer koloñaal. Arsiif CUP. ISBN 0-521-08503-9.
 Mariis, Piyeer (2005). Waylo-waylo galle e renndo e nder wuro Afrik: wiɗto ko faati e reentaade galleeji to Lagos. Rootledge. ISBN 0-415-32995-7.
 Nwauwa, Apollos Okwuchi (1997). Imperialism, jaŋde, e ngenndiyaŋkaagal: Angalteer e jaŋde toownde wonande Afriknaaɓe, 1860–1960. Rootledge. ISBN 0-7146-4668-7.
 Paton, Adel (1996). Cafrooɓe, njiyaagu koloñaal, e diaspora e nder Afrik hirnaange. Jaaynde duɗal jaaɓi haaɗtirde Florida. p. 14. ISBN 0-8130-1432-8.
 Sklar, Richard L. (2004). Lanndaaji siyaasaaji leydi Najeriya: Doole e nder ngenndi Afrik ummiindi. Jaayndeeji winndereeji Afrik. ISBN 1-59221-209-3.
 "Taariindi yah-ngartaa". Jet. 15 (10). Sosiyetee bayyinoowo binndanɗe Johnson. 8 lewru Yarkomaa 1959. ISSN 0021-5996.
 Vaughan, Olufemi (2006). Mawɓe Naajeeriya: Doole aadaaji nder siyaasaaku jamanu, duuɓi 1890-1990. Duɗal jaaɓi-haaɗtirde Rochester. ISBN 1-58046-249-9.