Abraham Aderibigbe Adesanya

Abraham Aderibigbe Adesanya // b (24 sulyee 1922 – 27 abriil 2008) ko Naajeeriyaajo, o dawriyanke, awokaa, daraniiɗo wellitaare, e ɓamtaare ndimaagu.

Ko o ɓiy safroowo aadaaji lolluɗo, doole, maayɗo Oloye Ezekiel Adesanya (hono Baba Obu’keagbo),  guurɗo hakkunde teeminannde 19ɓiire e 20ɓiire, yumma makko ko Elizabeth Odiya Adesanya. O resii Rosannah Arinola Adesanya, nee Onafalujo, o maayi duuɓi ɗiɗi caggal maayde gorko makko. Ɓe ndañi ɓiɓɓe nayo: Adebayo Adesanya, Oluwasegunfunmi Adesanya, Modupeola Adesanya Adelaja e Olufemi Adesanya. Ɓe njogii taaniraaɓe 10.

 Jaangirde 
Adesanya janngi to duɗal jaaɓi haaɗtirde Ijebu Ode, caggal ɗuum o golliima e jannginoowo hade makko yahde to leydi Angalteer ngam janngude sariya to duɗal jaaɓi haaɗtirde Holborn e oon sahaa, hono Gray's Inn.

 Nguurndam politik puɗɗagol 
E hitaande 1959, Adesanya hooti leydi Najeriya, o woni awokaa keɓtinaaɗo, o naati e fedde gollorde nde Obafemi Awolowo ardii. E hitaande ndee tan, o suɓaama, o suɓaama haa o dañi suɓaade e nder suudu sarɗiiji hirnaange ngam lomtaade diiwaan Ijebu Igbo e wooteeji 12 desaambar 1959.

Nde o heɓi seedantaagal wonde yeru e miijooji renndo demokaraasi ɓurɗi teeŋtude e nder fedde Action Group, o dañii noddaango ngoɗngo e Senaa republique ɗiɗaɓo. O wi'i o ɓuri yiɗugo toɗɗaago senateer dow tikket Gomnati ko laarani hukuumaaji pamari ɗi lesdi Naajeeriya, lomto Action Group. Ndee ɗoo tinndinoore ina foti ɓeydaade laaɓtinde e nder darnde nde o waɗi e nder darnde makko ngam ƴellitde politik leydi Najeriya e demokaraasi leydi Najeriya.

Ko o Awoist cemmbinɗo (ɗum woni helmere almuudo Awolowo). O ardii fedde awokaaji daraniiɓe hooreejo Awolowo dow tuume ɗe laamu lesdi Naajeeriya ɗon tuuma dow ko laarani jannguki lesdi Naajeeriya nder hitaande 1962.

Ko o gardiiɗo e golloowo

Caggal maayde Obafemi Awolowo e Adekunle Ajasin, Adesanya ƴetti tiitoonde teddunde ' Asiwaju mo Yorubaland ' e sahaa gooto o ɓeydii tiiɗnaade e politik, o hawritii e Bola Ige, Ayo Adebanjo, Ganiyu Dawodu, e Bola Tinubu laawol maɓɓe ngam haɓde e maɓɓe e nder dowlaaji jeegom diiwaan hirnaange mo alaa ko woni e mum oo e lannda mum en politik, hono Alliance pour la démocratie.

Caggal ɗuum, mawɗo Adesanya, e gardagol Afenifere e diiso mawɓe Yoruba, ardii batu mawɓe-dowlaaji Yoruba rewrude e batu ummiingu ngam wiyde wonde noddaango batu doosɗe leydi, ɗo sarɗiiji kesi konfederaasiyoŋ peeñnirtee ngam leydi ndii, wonnoo ko huunde haannde ngam moƴƴere Naajeeriya.

Adesanya wonnoo ko cukko hooreejo fedde wiyeteende NADECO, fedde daraniinde demokaraasi sosaande e hitaande 1994.[1]

 Turtol e nafoore 
E nder ɓuuɓri konu, heewɓe e daraniiɓe demokaraasi e oon sahaa, haa arti noon e gardiiɗo makko e nder fedde wiyeteende NADECO, hono mawɗo Anthony Enahoro, ndogi leydi ndii, njalti e leydi hee. Ibrahiima Adesanya jokki haa saare maako, o ɗon huuwa ngam kuugal jama'aare lesdi Naajeeriya bee yimɓe bana Gani Fawehinmi, Femi Falana, Olisa Agbakoba e woɓɓe feere. Nasaraaku diɗɗal lesdi Naajeeriya ngal ɗon mari ɗuuɗal haa wakkati man - arandeere, jaayndeeji jeytaare ɗon ƴama, nden yimɓe ɗuuɗɓe ɗon ƴama ngam wartugo laamu siwil. Ardiiɗo Adesanya waɗi bana ƴamoowo lesdi Naajeeriya walaa ko laarani kulhuli dow neɗɗo maako, o ɗon ƴama Seneraal Ibrahim Babangida ngam haɗuki suɓol hooreejo lesdi 12 lewru juko ngol hooreejo MKO Abiola heɓi. Nde Seneraal Sanni Abacha, lomto Babangida, etinooma waylude hooreejo leydi militeer en, wonta hooreejo leydi siwil, Adesanya hollitii wonde kanko e NADECO fof ɓe ngoni ko e ŋoŋɗi e bannge Seneraal oo. Nde demokaraasi warti haa ragare nder hitaande 1999, o hawti bee yimɓe Naajeeriya’en mawɓe feere ngam o laara waylugo laamu konu. Ɗee golle nji’i kanko e fedde makko fof ina ngarta e nder winndere ndee, ina jeyaa e ko haalaa e jeewte e miijooji ko fayti e leydi Najeriya.

Ñalnde 14 lewru bowte hitaande 1997, darnde mawɗo Adesanya mo alaa ko woni e mum so wonaa ƴaañde laamu konu, ɗum addani mo waɗde feere no o warri ɗum e yamiroore hooreejo leydi ndii e oon sahaa, hono Seneraal Sanni Abacha. Adesanya yaltiino ko ɓooyaani e suudu sariya mum e nder oto mum mo sofereeɓe mum njippii, nde fedde yiɗɓe warde (caggal ɗuum hollitaama ko fedde Seneraal Abacha) yani. Nde ɓe mbaɗi ndee, gite werlaa oo ɓuuɓtii, jooɗorɗe ɗee ɓuuɓtii e balɗe. Kanko e sofer makko fof ɓe ngañaani.[2] Oto oo, hono Mercedes-Benz, haa jooni ko jeyi musiiba Lagos.

 Ñawu e maayde 
E duuɓi makko cakkitiiɗi ɗii, Adesanya ina felliti wonde jom doole sabu rafi. O dañii caɗeele, ɗum addani mo udditde e nder hoɗorde makko Apapa. Caggal ɗuum, ardorde makko Afenifere ƴetti sifaa wasiya ngam jaɓɓaade ngonka makko kesa ka.

O sankii ko ñalnde 27 saawiyee 2008, omo ñaama kosam. O yahrata ko e duuɓi 85.[3]

Njawdi

Gila o maayi, o woni ko e maayde e laabi keewɗi