نقد سوسیالیسم

نقد سوسیالیسم (که به آن ضد سوسیالیسم نیز گفته می‌شود) هرگونه نقد مدل‌های سوسیالیستی سازمان اقتصادی و امکان‌پذیر بودن آن‌ها و نیز پیامدهای سیاسی و اجتماعی اتخاذ چنین نظامی است. برخی از نقدها، متوجه سوسیالیسم به عنوان یک سیستم نیستند، بلکه بیشتر جنبش سوسیالیستی، احزاب یا کشورهای موجود را سوژه قرار می‌دهند. برخی از منتقدان سوسیالیسم را مفهومی کاملاً نظری می‌دانند که باید از روی مبانی نظری (مانند مسئله محاسبه اقتصادی و بحث محاسبه سوسیالیستی) مورد نقد قرار گیرد، در حالی که برخی دیگر معتقدند که نمونه‌های تاریخی معینی وجود دارد و می‌توان آن‌ها را بر مبانی عملی مورد انتقاد قرار داد. از آنجا که مدل‌های زیادی از سوسیالیسم وجود دارد، بیشتر انتقادها معطوف به نوع خاصی از سوسیالیسم و تجربهٔ اقتصادهایی از نوع اتحاد جماهیر شوروی است که ممکن است به همهٔ اشکال سوسیالیسم اعمال نشود؛ زیرا مدل‌های مختلف سوسیالیسم با یکدیگر بر سر سؤالات مالکیت املاک، هماهنگی اقتصادی و چگونگی دستیابی به سوسیالیسم در تضادند. منتقدان مدل‌های خاص سوسیالیسم ممکن است طرفداران نوع دیگری از سوسیالیسم باشند.

به گفتهٔ لودویگ فون میزس، اقتصاددان مکتب اتریش، یک سیستم اقتصادی که از پول، محاسبه مالی و قیمت‌گذاری در بازار استفاده نمی‌کند، قادر به ارزیابی مؤثر کالاهای سرمایه‌ای و هماهنگی تولید نیست و بنابراین سوسیالیسم غیرممکن است؛ زیرا پیش از هر چیز فاقد اطلاعات لازم برای انجام محاسبه اقتصادی است.Von Mises, Ludwig (1936) [1922]. Socialism: An Economic and Sociological Analysis (English ed.). p. 119. بحث اصلی دیگری که علیه سیستم‌های سوسیالیستی مبتنی بر برنامه‌ریزی اقتصادی مطرح می‌شود، مبتنی بر استفاده از دانش پراکنده است. از این نظر سوسیالیسم غیرقابل اجراست؛ زیرا اطلاعات توسط یک نهاد مرکزی قابل جمع نیست و نمی‌تواند به‌طور مؤثر برای تدوین برنامه‌ای برای کل اقتصاد مورد استفاده قرار گیرد، زیرا انجام این کار منجر به تحریف یا نبود سیگنال‌های قیمتی می‌شود.F. A. Hayek, (1935), "The Nature and History of the Problem" and "The Present State of the Debate," in F.A. Hayek, ed. Collectivist Economic Planning, pp. 1–40, 201–243. اقتصاددانان دیگر مدل‌های سوسیالیسم مبتنی بر اقتصاد نئوکلاسیک را به دلیل اتکا به مفروضات نادرست و غیرواقعی تعادل اقتصادی و کارآیی پارتو نقد می‌کنند. برخی از فلاسفه نیز اهداف سوسیالیسم را مورد انتقاد قرار داده‌اند و معتقدند که برابری، تنوع‌های فردی را از بین می‌برد و ایجاد یک جامعهٔ برابر مستلزم اجبار شدید است.Self, Peter. Socialism. A Companion to Contemporary Political Philosophy, editors Goodin, Robert E. and Pettit, Philip. Blackwell Publishing, 1995, p. 339 "Extreme equality overlooks the diversity of individual talents, tastes and needs, and save in a utopian society of unselfish individuals would entail strong coercion; but even short of this goal, there is the problem of giving reasonable recognition to different individual needs, tastes (for work or leisure) and talents. It is true therefore that beyond some point the pursuit of equality runs into controversial or contradictory criteria of need or merit".

لیبرال‌های اقتصادی و لیبرترین‌های راست، مالکیت خصوصی ابزار تولید و مبادله در بازار را موجوداتی طبیعی یا حقوقی اخلاقی می‌دانند که در درک آن‌ها از آزادی نقش اساسی دارد و پویایی اقتصادی سرمایه‌داری را تغییرناپذیر و مطلق می‌دانند. در نتیجه، آن‌ها مالکیت عمومی وسایل تولید و برنامه‌ریزی اقتصادی را ناقض آزادی می‌دانند.

 انتقاد از اقتصاد دستوری 
 قیمت‌گذاری دستوری 
بندانگشتی|نمودار عرضه و تقاضا: به گفتهٔ منتقدان سوسیالیسم، مداخلهٔ دولت در ایجاد قیمت‌ها در بازار آزاد منجر به انحراف از قیمت تعادلی می‌شود و عوارض جانبی نامطلوب زیادی را به همراه دارد.
مسئله محاسبه اقتصادی، انتقادی به اقتصاد دستوری است که در برخی از اشکال سوسیالیسم وجود دارد. این مفهوم نخستین بار توسط اقتصاددان پروسی، هرمان هاینریش گوسن در سال ۱۸۵۴ مطرح شد. متعاقباً در سال ۱۹۰۲ توسط اقتصاددان هلندی، نیکولاس پیرسون، در سال ۱۹۲۰ توسط لودویگ فون میزسMises, Ludwig von; Kahane, J. , trans. (1981). Socialism: An Economic and Sociological Analysis. Indianapolis, Indiana: Liberty Fund. p. 117. و بعدها توسط فریدریش هایک شرح داده شد. مسئله‌ای که به آن اشاره شد، چگونگی توزیع عقلانی منابع در یک اقتصاد بود. بازار آزاد بر مکانیسم قیمت متکی است و هر فرد در آن می‌تواند بر اساس تمایل خود برای پرداخت پول برای کالاها یا خدمات خاص، تصمیم بگیرد که منابع چگونه تخصیص یابد. قیمت، اطلاعات نهفته‌ای در مورد فراوانی منابع و همچنین مطلوبیت آن‌ها (عرضه و تقاضا) را منتقل می‌کند که به نوبه خود بر اساس تصمیمات اجماعی فردی، اصلاحاتی را که از کمبودها و مازادها جلوگیری می‌کند، امکان‌پذیر می‌سازد. میزس و هایک استدلال کردند که این تنها راه‌حل ممکن است و بدون اطلاعات ارائه شده توسط قیمت‌های بازار، سوسیالیسم فاقد روشی برای تخصیص عقلانی منابع است. آنان استدلال می‌کنند که این انتقاد، خط بطلانی بر سوسیالیسم است و نشان می‌دهد که یک اقتصاد دستوری سوسیالیستی هرگز نمی‌تواند کارآمد باشد. این بحث در دهه‌های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ شدت گرفت و آن دوره توسط مورخان اقتصادی به عنوان «مناظره محاسبه سوسیالیستی» شناخته شده است.

میزس در مقالهٔ معروف خود در سال ۱۹۲۰ با عنوان «محاسبه اقتصادی در کشورهای مشترک‌المنافع سوسیالیستی» استدلال کرد که سیستم‌های قیمت‌گذاری در اقتصادهای سوسیالیستی لزوماً ناکارآمد هستند؛ چرا که اگر دولت مالک ابزار تولید باشد، هیچ قیمتی برای کالاهای سرمایه‌ای نمی‌توان تعیین کرد، زیرا آن‌ها صرفاً انتقال داخلی کالاها در یک سیستم سوسیالیستی هستند و برخلاف کالاهای نهایی، «اشیاء مبادله» نیستند؛ بنابراین آن‌ها قیمت‌گذاری نشده‌اند و از این رو، سیستم لزوماً ناکارآمد خواهد بود، زیرا برنامه‌ریزان مرکزی نمی‌دانند چگونه منابع موجود را به‌طور کارآمد تخصیص دهند. او اعلام کرد که فعالیت اقتصادی منطقی در یک جامعه سوسیالیستی عملاً غیرممکن است. میزس نقد خود از سوسیالیسم را به‌طور کامل‌تری در کتاب «سوسیالیسم، تحلیلی اقتصادی و جامعه‌شناختی» که در سال ۱۹۲۲ منتشر شد، بسط داد.Von Mises, Ludwig (1936). Socialism: An Economic and Sociological Analysis (English ed.). London: Jonathan Cape. .

میزس در این باره استدلال می‌کند که یک نظام سوسیالیستی مبتنی بر اقتصاد دستوری، به دلیل فقدان سیگنال‌های قیمتی، قادر به تخصیص مؤثر منابع نیست. از آنجا که ابزار تولید توسط یک نهاد واحد کنترل می‌شود، تخمین قیمت کالاهای سرمایه‌ای در یک اقتصاد دستوری، غیرممکن خواهد بود. استدلال او این بود که سوسیالیسم به دلیل مشکل محاسبه اقتصادی (عدم امکان انجام محاسبات اقتصادی لازم برای سازماندهی یک اقتصاد پیچیده توسط یک دولت سوسیالیستی) از نظر اقتصادی شکست خواهد خورد. میزس پیش‌بینی کرد که بدون اقتصاد بازار، عملاً هیچ سیستم قیمتی کارآمدی وجود نخواهد داشت. سیستمی که به نظر او برای دستیابی به تخصیص منطقی و کارآمد کالاهای سرمایه‌ای به مولدترین کاربردهایشان ضروری است. به گفتهٔ میزس، سوسیالیسم شکست خواهد خورد؛ زیرا تقاضا را نمی‌توان بدون قیمت‌ها شناخت. این استدلال‌ها توسط اقتصاددانان اتریشی بعدی مانند هایک و شاگردانش مانند هانس زنهولتس شرح و بسط داده شدند. در سال ۱۹۷۷، هایک استدلال کرد که «قیمت‌ها ابزاری برای ارتباط و راهنمایی هستند و اطلاعات بیشتری از آنچه ما مستقیماً داریم، در خود جای می‌دهند» و «کل این ایده که می‌توانید همان نظم را بر اساس تقسیم کار با جهت‌دهی ساده ایجاد کنید، نقش بر آب می‌شود… اگر به قیمت‌ها، از جمله قیمت نیروی کار، نیاز دارید تا مردم را به جایی که مورد نیاز هستند، هدایت کنید، نمی‌توانید تخصیص منابع دیگری جز تخصیص منابع مبتنی بر اصل بازار داشته باشید.»

اقتصاددان مجارستانی، یانوش کورنای نوشته است که «تلاش برای تحقق سوسیالیسم بازار… یک سیستم نامنسجم ایجاد می‌کند که در آن عناصری وجود دارند که یکدیگر را دفع می‌کنند. تسلط مالکیت عمومی و عملکرد بازار با هم سازگار نیستند.»

طرفداران سرمایه‌داری آزاد استدلال می‌کنند که اگرچه انحصارات خصوصی هیچ رقیب واقعی ندارند، امّا رقبای بالقوه زیادی آن‌ها را زیر نظر دارند و اگر خدمات ناکافی ارائه دهند یا مبلغ گزافی برای یک کالا یا خدمات دریافت کنند، سرمایه‌گذاران یک شرکت رقیب راه‌اندازی خواهند کرد. هانس هرمان هوپه، اقتصاددان آنارکو-کاپیتالیست استدلال می‌کند که در غیاب وجود قیمت برای ابزار تولید، هیچ حسابداری هزینه‌ای وجود ندارد که نیروی کار و منابع را به ارزشمندترین کاربردها هدایت کند.Hans-Hermann Hoppe. A Theory of Socialism and Capitalism . Kluwer Academic Publishers. p. 46 in PDF. به گفتهٔ تیبور ماچان، «بدون بازاری که در آن تخصیص‌ها بتوانند مطابق با قانون عرضه و تقاضا انجام شوند، تخصیص منابع با توجه به ترجیحات و اهداف واقعی انسان دشوار یا غیرممکن خواهد بود.»

میلتون فریدمن، اقتصاددان در این باره می‌گوید: «بخش ضرر به همان اندازه بخش سود مهم است. آنچه سیستم خصوصی را از یک سیستم سوسیالیستی دولتی متمایز می‌کند، بخش ضرر است. اگر پروژه یک کارآفرین جواب ندهد، آن را تعطیل می‌کند. اگر یک پروژه دولتی بود، گسترش می‌یافت، چرا که عامل نظم‌آفرین سود و زیان وجود ندارد.»Interview with Milton Friedman. 31 July 1991. Stanford, CA 

از سوی دیگر، طرفداران نظریه آشوب استدلال می‌کنند که پیش‌بینی‌های دقیق بلندمدت برای سیستم‌های بسیار پیچیده‌ای مانند اقتصاد غیرممکن است.

پیر-ژوزف پرودون مسائل محاسباتی مشابهی را در کتاب «ایده کلّی انقلاب در قرن نوزدهم» مطرح می‌کند، امّا او ترتیبات داوطلبانه خاصی را نیز پیشنهاد می‌کند که مستلزم محاسبه اقتصادی نیز هستند. لئون تروتسکی، از طرفداران سرسخت برنامه‌ریزی اقتصادی غیرمتمرکز، استدلال می‌کرد که برنامه‌ریزی اقتصادی متمرکز «بدون تجربه روزانه میلیون‌ها نفر، بدون بررسی انتقادی آن‌ها از تجربه جمعی خود و بدون بیان نیازها و خواسته‌هایشان، غیرقابل اجرا خواهد بود و نمی‌تواند در محدوده اماکن رسمی انجام شود» و «حتی اگر دفتر سیاسی از هفت نابغه جهانی، هفت مارکس یا هفت لنین تشکیل شده باشد، باز هم به تنهایی و با تمام تخیل خلاق خود قادر به اعمال سلطه بر اقتصاد ۱۷۰ میلیون نفر نخواهد بود.» در مقابل فقدان بازار، سوسیالیسم بازار را می‌توان به عنوان جایگزینی برای مدل سوسیالیستی سنتی در نظر گرفت. از نظر تئوری، تفاوت اساسی بین یک اقتصاد سوسیالیستی سنتی و یک اقتصاد سوسیالیستی بازار، وجود بازار برای ابزار تولید و کالاهای سرمایه‌ای است.Buchanan, Alan E. (1985). Ethics, Efficiency and the Market. Oxford University Press US. pp. 104–105. .Gregory, Paul R. ; Stuart, Robert C. (2003) [1980]. Comparing Economic Systems in the Twenty-First Century. Cengage Learning. p. 142. "It is an economic system that combines social ownership of capital with market allocation of capital. … The state owns the means of production, and returns accrue to society at large". .

 سرکوب دموکراسی اقتصادی و خودمدیریتی 
اقتصاد دستوری همچنین توسط برخی از چپ رادیکال مورد انتقاد قرار گرفته است. رابین هانل، اقتصاددان سوسیالیست لیبرترین، خاطرنشان می‌کند که حتی اگر برنامه‌ریزی مرکزی بر موانع ذاتی خود در برابر انگیزه‌ها و نوآوری غلبه کند، با این وجود، نمی‌تواند دموکراسی اقتصادی و خودمدیریتی را به حداکثر خود برساند که به اعتقاد او مفاهیمی هستند که از نظر فکری منسجم‌تر، سازگارتر و عادلانه‌تر از مفاهیم رایج آزادی اقتصادی هستند.Hahnel, Robin. The ABC's of Political Economy, Pluto Press, 2002, p. 262.

 تمامیت‌خواهی و ناکارآمدی 
برخی از منتقدان سوسیالیسم، سوسیالیسم را به جای اینکه نوعی ساختار اقتصادی-اجتماعی (مانند سنتی) بدانند، نوعی سازمان دولتی سیاسی قلمداد می‌کنند. این متفکران به‌طور کلّی از آنچه «دولت‌های سوسیالیستی» می‌نامند، انتقاد می‌کنند تا «سوسیالیسم».

میلتون فریدمن استدلال می‌کرد که عدم فعالیت اقتصادی خصوصی، رهبران سیاسی را قادر می‌سازد تا به خود قدرت اجبار اعطا کنند، اختیاراتی که تحت یک سیستم سرمایه‌داری، در عوض توسط طبقهٔ سرمایه‌دار اعطا می‌شود، که فریدمن ترجیحش می‌داد. وینستون چرچیل در مبارزات خود علیه نامزد حزب کارگر، کلمنت اتلی، در انتخابات عمومی ۱۹۴۵، ادعا کرد که سوسیالیسم برای رسیدن به اهداف خود به روش‌های تمامیت‌خواهانه، از جمله پلیس سیاسی، احتیاج دارد.Alan O. Ebenstein. Friedrich Hayek: A Biography. (2003). University of Chicago Press.  p. 137.

 کشتارهای دسته‌جمعی 
بسیاری از مفسران جناح راست سیاسی به کشتارهای دسته‌جمعی در دوران رژیم‌های کمونیستی اشاره می‌کنند و آن را به عنوان کیفرخواستی علیه سوسیالیسم می‌دانند. کتاب سیاه کمونیسم یکی از مفصل‌ترین آثار عامه‌پسندی بوده که این نکته را مطرح کرده است.

با این حال، مدافعان سوسیالیسم ادعا می‌کنند که کشتارهای دسته‌جمعی در رژیم‌های کمونیستی، نه ناشی از خود سوسیالیسم، بلکه انحرافاتی بوده‌اند که توسط رژیم‌های استبدادی خاص ایجاد شده بودند.

 روایت شاهدان عینی از نظام‌های سوسیالیستی 
بیش از یک قرن از ظهور رژیم‌های سوسیالیستی می‌گذرد. مرگ، شکنجه و تفتیش در اتحاد جماهیر شوروی، کره شمالی و ونزوئلا (برای نمونه) بر همه آشکار است؛ امّا رهبران این کشورها هرگز مثل مردمان خود رنج نمی‌کشند.

از اتحاد جماهیر شوروی شروع می‌کنیم. میلوان جیلاس، پناهنده کمونیست اهل یوگسلاوی، در کتاب «گفت‌وگو با استالین» از برخوردهای شخصی متفاوت خود با استالین می‌گوید. چیزی که بلافاصله به ذهن متبادر می‌شود، این است که عمو جو (لقب جوزف استالین) عاشق ضیافت شام بود.

جیلاس می‌نویسد: «تنوع غذا و نوشیدنی بسیار زیاد بود. گوشت و مشروبات، فراوان بود. هر کسی هرچه می‌خواست و تا هرجا که در توان داشت، می‌خورد. اصرار و جسارت زیادی برای نوشیدن وجود داشت و بارها به سلامتی یکدیگر می‌نوشیدند.»

مارت سالومای از استونی هم توضیح می‌دهد: «مردم باید صبح‌ها سر کار می‌رفتند و عصر به خانه بازمی‌گشتند؛ امّا فروشگاه‌های مواد غذایی از قبل خالی می‌شدند. انحصار دولت در تأمین مواد غذایی صرفاً کفاف نخبگان را می‌داد، امّا مردم در رنج و محنت بودند.»

ویوریکا رابینسون از رومانی هم روایت می‌کند که هر روز به مدّت ۲ تا ۳ ساعت در صف فروشگاه مواد غذایی منتظر می‌ماند. بوریس راسین از لتونی می‌گوید که دولت کتاب‌های آشپزی قدیمی را می‌سوزاند تا ترکیباتی را که در تهیهٔ غذاها به کار می‌رفتند و دیگر در دسترس نبودند، از چشم مردم پنهان نگه دارد.

یئونمی پارک، پناهنده اهل کره شمالی نیز از تجربیات دلخراش دوران کودکی‌اش از زندگی در این کشور می‌گوید. یئونمی ریزجثه است. رشد او به دلیل سال‌ها سوءتغذیه متوقف شده، امّا او یکی از معدود افراد خوش‌شانسی است که موفق به فرار شده است. بسیاری از مردمان کره شمالی که در آن کشور زندگی می‌کنند، شبیه اسکلت‌های متحرک هستند. حالا به تصاویر کیم جونگ اون، دیکتاتور کره شمالی، نگاه کنید. به جرأت می‌توان گفت که هر شب یک دل سیر غذا می‌خورد. شاید خیلی زیاد.

ونزوئلا، در فاصلهٔ بیش از ۱۴ هزار کیلومتری از کره شمالی با حکومتی کمونیستی، اوضاع مشابهی دارد.

چنان‌که از تاریخ پیداست، در نظام‌های سوسیالیستی کسانی که در حلقهٔ خودی‌ها نیستند، رنج می‌کشند؛ امّا حلقهٔ ثروت و قدرت، سورچرانی دارند.

 جستارهای وابسته 
 سرمایه‌داری‌ستیزی
 ضد کمونیسم
 نقد مارکسیسم
 مسئله محاسبه اقتصادی
 بهره‌وری اقتصادی
 تعادل اقتصادی
 مک‌کارتیسم
 اقتصاد مختلط
 مباحثه محاسبه سوسیالیستی
 مدل برنامه‌ریزی اقتصادی شوروی
 تراژدی منابع مشترک

 منابع 

 برای مطالعهٔ بیشتر 




رده:ضدکمونیسم
رده:مشکلات اقتصاد کلان