محاصره بزابد (شاپور دوم)

محاصره شاپور دوم بزابد در سال ۳۶۰ میلادی در زبدیکنه علیه رومیان رخ داد. علی‌رغم مقاومت قاطع سه لژیون رومی و کمانداران محلی، ساسانیان به فرماندهی شاپور دوم باموفقیت بزابد را محاصره کردند و رومیان را شکست دادند.

گفته می‌شود که یک دژکوب جنگی یکی از برج‌ها را پایین آورده و محاصره‌کنندگان از طریق آن وارد شهر شدند.

کمی بعد در همان سال کنستانتیوس دوم تلاشی برای بازپسگیری شهر انجام داد، که با موفقیت همراه نبود.

آغاز محاصره
شاپور دوم پس از تصرف سنگارا، با توجه به شکست‌هایی که در لشکرکشی‌های نظامی قبلی خود متحمل شده بود، با احتیاط تصمیم گرفت به نصیبین حمله نکند. در عوض، تصمیم گرفت به قلعه بزابده، که در ابتدا فینیخا نامیده می‌شد، حمله کند، با این هدف که آن را یا با زور یا از طریق مذاکرات دیپلماتیک با پادگان شهر اشغال کند. بزابده قلعه‌ای بسیار مستحکم بود که بر روی تپه‌ای با ارتفاع متوسط در نزدیکی سواحل رودخانه دجله واقع شده بود. در نقطه‌ای که بیشترین آسیب‌پذیری را در برابر حمله دشمن داشت، توسط یک دایره دوتایی از دیوارها محافظت می‌شد. سه لژیون، لژیون دوم فلاویا، لژیون دوم ارمنستان و لژیون دوم پارتیکا، و همچنین کمانداران متعدد زبدیجنی، برای دفاع از شهر که قلعه در خاک آن واقع شده بود، در آن مستقر بودند.Ammiano Marcellino, XX,7.1.

نخستین حمله به دیوارها توسط خود پادشاه ایران، در رأس هنگ‌هایی از سواران کاملاً مسلح، رهبری شد. اما، پس از اینکه هدف تیرها و موشک‌های شلیک‌شده توسط خرکمان ها قرار گرفت، مجبور به عقب‌نشینی شد و توسط سربازانش که از هر طرف پادشاه را با سدی از سپر احاطه کرده بودند و او را از تیرها و موشک‌ها محافظت می‌کردند، محافظت شد.Ammiano Marcellino, XX,7.2. سپس شاپور دوم مسیر دیپلماتیک را امتحان کرد و پیامی به پادگان رومی فرستاد: او از آنها خپاست که اگر به زندگی و آینده خود اهمیت می‌دهند، با تسلیم به موقع به محاصره شهر پایان دهند. اگر دروازه‌ها را به روی ایرانیان باز کنند و خود را در مقابل پادشاه ایران به خاک بیاندازند، جانشان نجات خواهد یافت.Ammiano Marcellino, XX,7.3 هنگامی که فرستادگان پادشاه ایران به دیوارها نزدیک شوند تا پیام شاپور را برسانند، مدافعان دیوارها به این دلیل که آنها با مردانی همراه بودند که توسط ایرانیان در شنگال اسیر شده بودند و توسط پادگان شناخته شده بودند، آنها را نجات دادند. برای اینکه خطر برخورد به هیچ یک از آنها وجود نداشته باشد، هیچ سلاحی پرتاب نشد. اما به پیشنهاد صلح پادشاه ایران پاسخی داده نشد.Ammiano Marcellino, XX,7.4.

به پادگان برای یک شبانه‌روز کامل آتش‌بس داده شد، اما پیش از آغاز روز بعد، ایرانیان به شهر حمله کردند، اما با دفاع سرسختانه‌ای از سوی پادگان شهر مواجه شدند که موفق به دفع حمله شد، حمله‌ای که یک روز کامل به طول انجامید؛ وقتی شب فرا رسید، دو طرف با تلفات مساوی از هم جدا شدند، اما پیش از سپیده دم روز بعد، حمله با شدت بیشتری از سر گرفته شد.Ammiano Marcellino, XX,7.5.

روز بعد، که پس از خسارات سنگین وارده از هر دو طرف، با رضایت عمومی به عنوان روز استراحت توافق شد، اسقف شهر پس از کسب اطمینان از اینکه اجازه بازگشت بدون خطر به شهر را خواهد داشت، درخواست کرد و به او اجازه داده شد تا در حضور پادشاه ایران حاضر شود.Ammiano Marcellino, XX,7.7. اسقف تلاش کرد شاپور را متقاعد کند که محاصره شهر را لغو کند و اظهار داشت که پس از خسارات اسفناک از هر دو طرف، بیم آن دارد که در صورت طولانی شدن محاصره، خسارات بیشتری به بار آید، اما تلاشش بی‌فایده بود. در واقع، شاپور دوم در پاسخ به اسقف سوگند یاد کرد که تا زمانی که قلعه را نابود نکند، محاصره را لغو نخواهد کرد.Ammiano Marcellino, XX,7.8. بعدها، پادگان به اسقف مظنون شد که مخفیانه بخش‌های آسیب‌پذیر دیوارها را به پادشاه ایران فاش کرده است. به نظر می‌رسد این سوءظن‌ها با این واقعیت تأیید می‌شد که در روزهای بعد، ایرانیان دقیقاً به بخش‌هایی از دیوارها که آسیب‌پذیرترین بودند حمله کردند، گویی کسی در داخل شهر آنها را برای آنها فاش کرده است. Ammiano Marcellino, XX,7.9.

سرانجام، پس از روزها حمله‌ی طولانی، یک دژکوب به دیوارها کوبیده شد و برجی را تضعیف و باعث فروپاشی آن شد و به ارتش ایران اجازه ورود به شهر را داد.Ammiano Marcellino, XX,7.13. سپس نبردهای متعددی در داخل شهر بین دسته‌های سربازان رومی که ناامیدانه سعی در مقاومت داشتند و ایرانیان درگرفت.Ammiano Marcellino, XX,7.14. سرانجام، محاصره‌شدگان، پس از مقاومتی سرسختانه، با سختی فراوان توسط لشکر عظیم دشمن که از نظر تعداد بسیار برتر بودند، در همه جهات پراکنده شدند. شهر توسط سربازان دشمن غارت شد و ایرانیان، که مملو از غنایم و تعداد زیادی اسیر بودند، پیروزمندانه به چادرهای خود بازگشتند.Ammiano Marcellino, XX,7.15.

با این حال، شاپور، با توجه به اینکه بزابده از نظر استراتژیک قلعه‌ای بسیار مهم بود، تصمیم گرفت تا زمانی که بخش‌های تخریب‌شده دیوارها را به‌طور کامل تعمیر نکرده بود، آنجا را ترک نکند؛ او مقدار زیادی آذوقه در آن جمع‌آوری کرد و سربازانی را در آن مستقر کرد که به خاطر شجاعت نظامی‌شان شناخته شده بودند، تا بتواند برای مدت طولانی در برابر هرگونه تلاش احتمالی برای فتح مجدد توسط رومی‌ها مقاومت کند.Ammiano Marcellino, XX,7.16.

تلاش ناموفق رومیان برای بازپس‌گیری
در همین حال، کنستانتیوس دوم از ملیتن، لاکوتنا، سام‌شاد و فرات عبور کرد و به ادسا رسید، جایی که مدتی در انتظار رسیدن ارتش و آذوقه ماند؛ و پس از اعتدال پاییزی، به سمت آمیدا حرکت کرد.Ammiano Marcellino, XX,11.4. کنستانتیوس دوم پس از مدتی اقامت در آمیدا، تصمیم گرفت برای فتح مجدد بزابده تلاش کند . هنگامی که او به فاصله کوتاهی از بزابده رسید و اردوگاه خود را برای جلوگیری از حمله احتمالی دشمن تقویت کرد، کنستانتیوس از منابع بسیاری مطلع شد که بخش‌هایی از دیوارها که به دلیل گذشت زمان و سهل‌انگاری ضعیف شده بودند، توسط ایرانیان تعمیر شده بودند تا بتوانند راحت‌تر در برابر تلاش رومی‌ها برای فتح مجدد مقاومت کنند.Ammiano Marcellino, XX,11.6. با این حال، کنستانتیوس پیش از آغاز حمله به دیوارها، تصمیم گرفت ابتدا مسیر دیپلماتیک را امتحان کند و سعی کرد پادگان ایرانی مدافع دیوارها را وادار به تسلیم شهر به رومی‌ها کند و در عوض به آنها وعده افتخارات و پاداش‌های بزرگی داد. اما پس از دریافت پاسخ منفی آشکار، کنستانتیوس برای محاصره شهر آماده شد.Ammiano Marcellino, XX,11.7.

به دستور امپراتور، سربازان رومی از همه طرف به دیوارها حمله کردند و سعی کردند به دیوارها نزدیک شوند تا پایه‌های آنها را تضعیف کنند. برای محافظت از خود در برابر تیرها و سایر موشک‌ها، لژیون‌ها با سپرهای خود در یک آرایش نظامی قرار گرفتند و به آرامی به سمت دیوارها پیشروی کردند. اما به دلیل حجم عظیم سلاح‌های پرتاب شده به سمت آنها، اتصال سپرها قطع شد و سربازان مجبور به عقب‌نشینی شدند.Ammiano Marcellino, XX,11.8. پس از یک روز استراحت، در روز سوم محاصره، رومی‌ها حمله به دیوارها را از سر گرفتند و تلاش کردند از آنها بالا بروند.Ammiano Marcellino, XX,11.9. با این حال، این حمله توسط مدافعان دفع شد.Ammiano Marcellino, XX,11.10.

در روز دهم محاصره، تصمیم گرفته شد که از یک دژکوب عظیم‌الجثه که ایرانیان در کارهه گذاشته بودند و قبلاً از آن برای تصرف انطاکیه استفاده کرده بودند، استفاده شود.Ammiano Marcellino, XX,11.11. با این حال، حمله با دژکوب امکان‌پذیر نشد و استفاده از توپخانه و پرتاب سنگ با منجنیق همچنان تلفات سنگینی را برای هر دو طرف به بار آورد. محاصره طولانی‌تر شد و بسیاری از سربازان رومی جان باختند، زیرا با آگاهی از اینکه در معرض دید امپراتور می‌جنگند، به امید پاداش و تمایل به شناسایی آسان توسط کنستانتیوس، با بی‌احتیاطی تصمیم گرفتند کلاه خودهای خود را بردارند، اما به راحتی توسط کمانداران دشمن کشته شدند.Ammiano Marcellino, XX,11.12.

پس از روزهای متمادی محاصره، هر دو طرف تصمیم گرفتند محتاط‌تر عمل کنند. ایرانیان که از استفاده رومی‌ها از دژکوب عظیم و همچنین دژکوب‌های کوچک‌تر وحشت داشتند، سعی کردند با پرتاب تیرهای آتش‌زا آنها را آتش بزنند. اما تلاش‌های آنها بیهوده بود، زیرا رومی‌ها اقدامات احتیاطی را برای جلوگیری از آتش گرفتن دژکوب‌ها انجام دادند.Ammiano Marcellino, XX,11.13. با این حال، مدافعان توانستند با بستن انتهای دژکوب از دو طرف با طناب‌های بسیار بلند و مهار آن به گونه‌ای که نتوان آن را به عقب کشید و قدرت جدیدی به دست آورد، از خود در برابر حمله دژکوب عظیم دفاع کنند.Ammiano Marcellino, XX,11.15. سرانجام، پادگان ایرانیان با یک یورش تهاجمی به بیرون دیوارها، موفق شد تمام موتورهای محاصره رومی‌ها را به جز دژکوب عظیم به آتش بکشد، که با این حال، به شدت آسیب دیده بود و سربازان رومی به سختی آن را از شعله‌های آتش نجات دادند.Ammiano Marcellino, XX,11.19.

سرانجام، پس از تلاش‌های ناموفق بیشتر، امپراتور در مورد اینکه چه باید بکند، دچار اختلاف نظر شد؛ از یک سو، بازپس‌گیری بزابده بسیار مهم بود، زیرا قلعه‌ای با اهمیت استراتژیک قابل توجه بود و در نتیجه، طولانی کردن محاصره مناسب بود؛ از سوی دیگر، اواخر فصل او را از ادامه محاصره منصرف کرد. در نهایت، امپراتور تصمیم گرفت در آنجا بماند و درگیری‌های سبکی انجام دهد، به این امید که ایرانیان به دلیل کمبود آذوقه مجبور به تسلیم شوند. اما او به نتایج دلخواه نرسید.Ammiano Marcellino, XX,11.24. سرانجام، به دلیل نزدیک شدن زمستان و ترس از حملات دشمن، و همچنین شورش احتمالی سربازانی که از محاصره طولانی و ناموفق به ستوه آمده بودند، امپراتور تصمیم گرفت محاصره را لغو کند.Ammiano Marcellino, XX,11.31. سپس کنستانتیوس دوم پس از متحمل شدن خسارات سنگین، برای گذراندن زمستان به انطاکیه بازگشت.Ammiano Marcellino, XX,11.32.

 پانویس 

 منابع 




رده:امپراتوری روم در دهه ۳۶۰ (میلادی)
رده:ایران در سده ۴ (میلادی)
رده:شاپور دوم
رده:شهربندهای شاهنشاهی ساسانی
رده:نبردهای جنگ‌های ایران–روم
رده:محاصره‌های جنگ‌های ایران و روم