نبرد آنگلون

نبرد آنگلون در سال ۵۴۳ میلادی در زمان حمله بیزانس به ارمنستان ساسانی رخ داد.

ارتش بیزانس پس از دریافت اطلاعات دربارهٔ رخداد شورشی در ایران و همه‌گیری یک بیماری در ارتش اصلی ایران، به دستور امپراتور ژوستینین یکم هجوم سنگینی را به ارمنستان ایران آغاز کرد. نیروهای ایرانی منطقه با موفقیت یک کمین از پیش طراحی شده را در آنگلون انجام دادند و قاطعانه به این جنگ پایان دادند.

 زمینه‌ تاریخی 
نبرد آنگلون در سال ۵۴۳ میلادی در چارچوب جنگ لازستان (Lazic War) میان شاهنشاهی ساسانی و امپراتوری بیزانس رخ داد. جنگ لازستان (۵۳۸–۵۵۵ م.) بخشی از درگیری‌های گسترده‌تر میان دو قدرت بزرگ شرق آن دوران بود که بر سر کنترل مناطق مرزی قفقاز و مدیترانهٔ شرقی صورت می‌گرفت. در سال ۵۴۲، شاه خسرو یکم (انوشیروان) نیروهای خود را برای مقابله با فشارهای روم شرقی (بیزانس) در شمال ارمنستان متمرکز کرده بود، اما شیوع بیماری و شورش داخلی در ارتش ساسانی، حملات اصلی را به تعویق انداخت.

در همین زمینه، امپراتور ژوستینین یکم بیزانس فرصتی دید تا از شرایط نامساعد دشمن استفاده کند و نیروهای خود را برای نفوذ به «پارس‌ارمنیا» (ارمنستان تحت کنترل ساسانی) بسیج کرد. به‌دنبال این تصمیم، لشکر بزرگی از ارتش بیزانس شامل نیروهای منظم رومی، هرول‌ها و دیگر یاران به سمت این منطقه حرکت کرد تا کنترل آن را به‌دست گیرد.

 نیروها و فرماندهان 
ارتش بیزانس در نبرد آنگلون متشکل از حدود ۳۰٬۰۰۰ سرباز بود که تحت فرماندهی چندین ژنرال رومی از جمله «مارتین»، «پیتر»، «والریان»، و «نارسس» قرار داشتند؛ در کنار آنان واحدهایی از شورشیان ارمنی و هرول‌ها نیز حضور داشتند. در مقابل، نیروی ساسانی تنها حدود ۴٬۰۰۰ نفر تخمین زده می‌شود که تحت فرماندهی «نابدس» بودند.

فرمانده ساسانی «نابدس» یکی از نظامیان برجستهٔ دورهٔ خسرو یکم بود که در نبردهای پیشین نیز نقش بارزی در برابر بیزانس ایفا کرده بود و پس از این نبرد نیز در دیگر عملیات‌های جنگ لازستان شرکت داشت.

 آرایش و پیشروی نیروها 
ارتش بیزانس با امید بهره‌برداری از ضعف موقتی نیروهای ساسانی به ارمنستان ساسانی حمله‌ور شد و قصد داشت به‌سرعت به شهر دوین (مرکز مهم منطقه) برسد. با این حال، نیروهای ساسانی که در آنگلون مستقر شده بودند، موقعیت خود را در یک فضای کوهستانی و دشوار تقویت کردند و به‌طور حساب‌شده‌ای تدافعی مستحکم ترتیب دادند. منابع تاریخی اشاره می‌کنند که آن‌ها ورودی‌های مهم روستا و مسیرهای صعب‌العبور را مسدود کردند تا نیروی مهاجم را در موضعی نامطلوب گرفتار سازند.

در پی پیشروی بیزانسی‌ها، نیروهای ساسانی با استفاده از دانش بهتر از زمین و عبور از مسیرهای ناهموار، ترفند کمین را به‌کار گرفتند؛ این تاکتیک باعث شد که هنگامی که نیروهای رومی وارد دره‌های تنگ و کوهستانی آنگلون شدند، در معرض آتش شدید ساسانیان قرار بگیرند و نتوانند به آرایش مؤثر دست یابند.

 سیر نبرد 
با آغاز جنگ، نیروهای ساسانی از موقعیت دفاعی خود بهره بردند و نخست با آتش کمان و حملات سریع، نیروهای سبک‌زیر بیزانس را مجبور به عقب‌نشینی کردند. سپس با استفاده از فضای ناهموار منطقه، پیاده‌نظام ساسانی به مقابلهٔ مستقیم پرداخت و نیروهای دشمن را در تنگنا قرار داد. منابع تاریخی مدرن تاکید دارند که در این نبرد، فنون کمین و تسلط بر زمین‌های کوهستانی نقش تعیین‌کننده‌ای داشته است و باعث شد ارتش بیزانس که به طرز نامناسبی پراکنده بود، نتواند آرایش جنگی کامل اتخاذ کند.

در جریان درگیری، فرماندهٔ ارمنیِ نیروی بیزانس «نارسس» در نبرد کشته شد که این امر ضربهٔ سختی به روحیهٔ نیروهای متحد بیزانس وارد کرد. با این حال، گزارش‌های رومی نیز دربارهٔ شدت درگیری و ضعف ارتباط میان فرماندهان بیانگر ضعف سازمان‌یافتهٔ نیروی مهاجم است.

 پیامدها و اهمیت تاریخی 
پیروزی ساسانیان در نبرد آنگلون یک دستاورد مهم در جنگ لازستان به‌شمار می‌رود و موجب شد نیروی مهاجم بیزانس از منطقهٔ ارمنستان عقب‌نشینی کند و ابتکار عمل در جبههٔ شمال را به ساسانیان بسپارد. این موفقیت به افزایش اعتبار فرماندهی ساسانی و به‌ویژه «نابدس» انجامید و مانع از پیشروی سریع‌تر نیروهای بیزانس شد.

پس از نبرد آنگلون، جنگ لازستان وارد مرحلهٔ طولانی‌تری شد که با محاصره‌ها، درگیری‌های پراکنده و جابه‌جایی نیروها ادامه یافت، اما این پیروزی اولیه به ساسانیان فرصت داد تا شرایط را تا حدودی به نفع خود تغییر دهند.

 تحلیل نظامی 
تحلیل‌های تاریخی مدرن نشان می‌دهند که پیروزی ساسانیان در آنگلون نه تنها به دلیل تاکتیک‌های کمین و تسلط بر زمین بود، بلکه ضعف در ارتباط میان فرماندهان بیزانس و حملهٔ شتاب‌زده بدون اطلاعات دقیق از منطقه نیز در شکست آن‌ها نقش داشته است. همچنین، برخی مورخان معتقدند که انتخاب محل نبرد در یک مسیر تنگ باعث شد که نیروی بیشتری از ساسانیان بتواند با نیروی کمتر اهداف تاکتیکی مهمی را به دست آورد، که این امر نمونهٔ کلاسیک نبردهای کمین در تاریخ نظامی به‌شمار می‌رود.

 منابع 

رده:۵۴۳ (میلادی)
رده:ارمنستان در سده ۶ (میلادی)
رده:ایران در سده ۶ (میلادی)
رده:جنگ لازستان
رده:کمین‌ها
آنگلون
رده:ارمنستان ساسانی
رده:نبردهای ارمنستان
رده:تهاجم‌ها به ارمنستان