گویش بیه‌پیش

گویش بیه پیشدکتر منوچهر ستوده، سال۱۳۳۲، فرهنگ گیلکی، ص۱۷–۱۸ یا گیلکی بیه پیش یا گیلکی شرقیhttps://glottolog.org/resource/languoid/id/east2843 گویشی از زبان گیلکی می‌باشد که در منطقه بیه پیش گویش میشود.

 طبقه‌بندی 
زبان گیلکی شامل سه گویش بیه پسی (غرب گیلان)، بیه پیشی (شرق گیلان) و گالشی می‌شود. گلاتولوگ گویش گیلکی شرقی را شامل گونه‌های لاهیجانی لنگرودی و ماچیانی می‌داند.https://glottolog.org/resource/languoid/id/east2843
به گفته منوچهر ستوده گیلکی بیه پیش در خاور سفید رود (لنگرود، کنار فریضه، رودسر، اشکور پایین) بدان گفتگو می‌شود. ایوب رسایی حوزه رواج گیلکی شرقی را مناطق لاهیجان، رودسر، گالش و تنکابن اعلام می‌کند. به گفته دانشنامه ایرانیکا زبان گیلکی دارای دو گویش شرقی و غربی است و رودخانه سفید رود مرز بین این دو گویش است و این زبان زیرمجموعه زبان‌های کاسپین است.

 دستور زبان 
حالات دستوری

چهار حالت فاعلی مفعولی ملکی و برایی وجود دارد

در حالت مفعولی کلماتی که آخرشان ساکن است کسره به عنوان نشانه حالت مفعولی است

در حالت برایی یا همان مفعول غیر مسقیم (در فارسی مثلاً با معنای به و با…) re یا e یا və در مناطق مختلف بیه پیش به عنوان نشانه حالت در آخر کلمات است

 ضمایر (رودسر) 
در گویش بیه پیش ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی. (نمونه زیر براساس گویش رودسر تنظیم شده است)
 ضمیر  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع فاعلی، رودسر  mu  tu  un  amu  šumu  ušân ملکی، رودسر  mi  ti  une ami  šimi  ušâne مفعولی،
مستقیم mərə  tərə  unə  amərə  šəmərə ušanərəمفعولی غیرمسقیمmərətərəunərəamərəšəmərəušanərə

 ضمایر (لاهیجان) 
در گویش بیه پیش ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی. (نمونه زیر براساس گویش لاهیجان تنظیم شده است)
 ضمیر  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع فاعلی، لاهیجان  mu  tu  un  amu  šumu  ušon ملکی، لاهیجان  mi  ti  uni  ame  šime  ušonə مفعولی، مستقیم  ma  ta  unə  amərə  šəmərə ušonəمفعولی غیرمسقیم(me(və(te(və(une(və(ame(və(shime(və(ušone(və
در ma و ta با فتحه مفعولی یا فتحه در جایگاه آ تلفظ می‌شود

ضمایردر حالت برایی یا همان مفعول غیر مسقیم (در فارسی مثلا به معنای به و با) درواقع e نوشته در me احتمالاً ای به علاوه کسره معمولی می‌باشد

(یا شاید یاء مجهول به علاوه کسره)

 شناسه 
در گویش گیلکی بیه پیش در زمان گذشته و حال شناسه‌ها یکسان می‌باشند. (نمونه زیر بر اساس گویش رودسر تنظیم شده است)

۱. گذشته:
 بن ماضی ساده: -boxord = خورد
 بن ماضی استمراری: -xord = می‌خورد
 گذشته  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع شناسه  əm  i  ə  im  in  ən

۲. حال ساده:
 بن مضارع اخباری: -xor = می‌خور

 حال ساده  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع شناسه  əm  i  ə  im  in  ən

 صرف فعل (رودسر) 
در جدول زیر فعل خوردن (xordən) بر اساس گویش بیه پیشی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.(نمونه زیر براساس گویش رودسر می‌باشد)

 زمان/شخص  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع گذشته ساده  boxordəm  boxordi  boxord  boxordim  boxordin  boxordən گذشته کامل  boxordə-bum  boxordə-bi  boxordə-bu  boxordə-bim  boxordə-bin  boxordə-bun گذشته التزامی  boxordə-bum  boxordə-bi  boxordə-bu  boxordə-bim  boxordə-bin  boxordə-bun گذشته استمراری  xord-ən-âbum  xord-ən-âbi  xord-ən-âbu  xord-ən-âbim  xord-ən-âbin  xord-ən-âbun گذشته در حال انجام  xordə-dabum  xordə-dabi  xordə-dabu  xordə-dabim  xordə-dabin  xordə-dabun حال ساده/آینده  xorəm  xori  xorə  xorim  xorin  xorən حال در حال انجام  xordə-dərəm  xordə-dəri  xordə-dərə  xordə-dərim  xordə-dərin  xordə-dərən حال التزامی  boxorəm  boxori  boxorə  boxorim  boxorin  boxorən آینده  xanəm boxorəm  xani boxori  xanə boxore  xanim boxorim  xanin boxorin  xanən boxorən

در جدول زیر فعل رفتن (šoon) بر اساس گویش بیه پیشی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.(نمونه زیر براساس گویش رودسر می‌باشد)

 زمان/شخص  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع گذشته ساده  bušom  biše  bušo  bišem  bišen  bušon گذشته کامل  bušo-bum  bušo-bi  bušo-bu  bušo-bim  bušo-bin  bušo-bun گذشته التزامی  bušo-bum  bušo-bi  bušo-bu  bušo-bim  bušo-bin  bušo-bun گذشته استمراری  šom  ši  šu  šim  šin  šon گذشته در حال انجام  šo-dabum  šo-dabi  šo-dabu  šo-dabim  šo-dabin  šo-dabun حال ساده/آینده  šonem  šoni  šone  šonim  šonin  šonen حال در حال انجام  šo-dərəm  šo-dəri  šo-dərə  šo-dərim  šo-dərin  šo-dərən حال التزامی  bəšom  bəši  bəšu  bəšim  bəšin  bəšun آینده  xanəm bəšom  xani bəši  xanə bəšu  xanim bəšim  xanin bəšin  xanən bəšun

 صرف فعل (لاهیجان) 

در جدول زیر فعل گفتن (gutən) بر اساس گویش بیه پیشی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود. (نمونه زیر براساس گویش لاهیجان می‌باشد)

 زمان/شخص  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع گذشته ساده  bugutəm  buguti  bugut  bugutim  bugutin  bugutən گذشته کامل  bugutə-bum  bugutə-bi  bugutə-bu  bugutə-bim  bugutə-bin  bugutə-bun گذشته التزامی  bugutə-bum  bugutə-bi  bugutə-bu  bugutə-bim  bugutə-bin  bugutə-bun گذشته استمراری  gut-ən-âbum  gut-ən-âbi  gut-ən-âbu  gut-ən-âbim  gut-ən-âbin  gut-ən-âbun گذشته در حال انجام  gutə-dubum  gutə-dibi  gutə-dubu  gutə-dibim  gutə-dibin  gutə-dubun حال ساده/آینده  gunəm  guni  gunə  gunim  gunin  gunən حال در حال انجام  gutə-dərəm  gutə-dəri  gutə-dərə  gutə-dərim  gutə-dərin  gutə-dərən حال التزامی  bugum  bugi  bugə  bugim  bugin  bugən آینده  xanəm bugum  xani bugi  xanə buge  xanim bugim  xanin bugin  xanən bugən

 واژگان 
شماری از واژه‌ها در گویش گیلکی بیه‌پیشی:
 گویش رودسری  گویش لاهیجانی  فارسی pilo per  pilə per  پدر بزرگ pilo mâr  pilə mâr  مادر بزرگ zak  zâk/zak  بچه vače  vače  پسر lâku  lâku  دختر titil  titilâs  سنجاقک pitâr  pitâr  مورچه bili/sikâ  bili/sikâ  اردک hâli  hâli  آلوچه xu  xu  خوک šukul  šukul  سمور siftâl  siftâl  زنبور âblâku  âblâku  لاک پشت kuluš mâr  kuluš kon  مرغ مادر maljə  maljə  گنجشک kârtang  labdon  عنکبوت milom  milon  مار čučâr/jujâr  čučâr  مارمولک kin  kin  باسن

 جستارهای وابسته 

 منابع 

 پیوند به بیرون 

رده:زبان گیلکی
رده:زبان‌های ایران
رده:زبان‌های ایرانی شمال غربی
رده:زبان‌های کاسپین
رده:شهرستان رودسر
رده:شهرستان لاهیجان
رده:شهرستان لنگرود