آذرآناهید

آذرآناهید  که به نام‌های آذرناهید و آذرآناهیتا نیز شناخته می‌شود، یک زن نجیب‌زادهٔ ایرانی سده سومی از خاندان سلطنتی ساسانی بود که عنوان ملکه (بانبشنان بانبشن) را به دست آورد. او دختر دومین شاهنشاه ایران ساسانی، شاپور یکم (حکومت از ۲۴۰ تا ۲۷۰ میلادی)، بود.از ملکه های قدرتمند دوران ساسانی،همراه با شاپور اول در امور مملکتی نقش چشمگیری بازی میکرد

از آذرآناهید در سنگ‌نوشتهٔ کعبه زرتشت و روایت‌های کتبی و شفاهی بسیاری یاد شده‌است. پوران فرخزاد بر این باور است که شاپور شهر بیشاپور را به نام و پاس‌داشت او برپا کرده‌است. منابع اندکی دربارهٔ جزئیات زندگی او سخن گفته‌اند و از زمان و مکان تولد و مرگ او اطلاعات چندانی در دست نیست.

 نام 
نام آذرآناهید به احتمال زیاد ترکیبی از آذر («آتش») و نام ایزد ایرانی، آناهید (آناهیتا)، است. در گذشته تصور می‌شد که این نام به معنی «آتشِ آناهیتا» باشد، اما امروزه پذیرفته شده که معنی آن «آتش و آناهیتا» است. کریستنسن بر این باور است که «نام این ملکه بستگی نزدیک و تعلق خاندان ساسانی را به معبد آناهیتای استخر به خاطر می‌آورد.»

زندگی سیاسی
آذر آناهید دختر شاپور اول ساسانی یکی از تواناترین شاهزاده بانوهای سلسله ی ساسانی بود آذر آناهید دختر شاپور اول لقب شهبانوی شهبانوان داشته است مسلماً بالاترین مقام برای زنان دربار ملکه ملکه ها " بوده که بخشی از عظمت و مقام بزرگ سلطنتی به آذرآناهید اختصاص می یافته استهینتس این ارجمندی دختر را باور نکردنی پنداشتهبنابر نوشته های کهن خاطره ی این بانوی بزرگ که در زمان حکمروانی شاپور اول در امور مملکتی نقش چشمگیری بازی میکرد  بنا بر سنتی ساسانی که برای روح و دوام نام بزرگان در آتشکده ها آتش روشن میشد؛ شاپور اول بر طبق کتیبه کعبه زرتشت به نام دخترش آذرآناهید آتش روشن کرده و از او با عنوان شهبانوان شهبانو یاد کرده است یاد شدن نام بانوان در کتیبه کعبه زرتشت نه بر مبنای رابطه نسبی آنان با شاپور اول بلکه بر اساس مقام اجتماعی آنان بوده است و سخن شاپور بدین معنی است که دخترش آذرآناهید از نظر مقام اجتماعی برتر از دیگر بانوان است و ملکه ملکه هاست وی همچنین معتقد است بنا بر نظر ویسهوفر این عناوین را نمیتوان دلیلی بر پیوند خویدوده دانست چرا که مدرک معتبر و کافی در این زمینه وجود ندارد و اعطای این عناوین نشان دهنده مراتب و مقام و به جهت تبار ایشان بوده استنام این مهین بانوی ارجمند ایرانی نه تنها در کتیبه ی زرتشت که مدرکی تاریخی است بلکه در روایات کتبی و شفاهی دیگر نیز آمده و در همه جا به از او احترام از او یاد آورده شده است چنان که گفته شده است شاپور اول شهر باستانی «بیشاپور» را که اینک از مکان های تاریخی است به نام و سپاسداشت از این ملکه بزرگ بر پای کرد.

 خانواده 
بندانگشتی|کعبه زرتشت، جایی که سنگ‌نوشتهٔ شاپور یکم حک شده‌است.
آذرآناهید دختر دومین شاهنشاه ساسانی ایران، شاپور یکم (حکومت از ۲۴۰ تا ۲۷۰ میلادی) بود. از او دو بار در سنگ‌نوشتهٔ شاپور یکم بر دیواره کعبه زرتشت در نقش رستم در نزدیکی تخت جمشید در جنوب ایران یاد شده که به دستور شاپور در حدود سال ۲۶۲ ایجاد شده‌است. از او در این سنگ‌نوشته با عنوان آذرآناهید، ملکه (بانبشنان بانبشن)، دختر ما  یاد شده‌است.

شاپور یکم در نخستین بند از سنگ‌نوشتهٔ خود ادعا می‌کند که دستور به‌پاسازی آتشکده‌هایی را به نام دخترش آذرآناهید و سه تن از پسرانش، هرمز، شاپور و نرسه، داده‌است. آتشی که برای آذرآناهید به پا شد، هوسرا آذرآناهید نامیده شد. شاپور در دومین بند از سنگ‌نوشتهٔ خود ادعا می‌کند که قربانی‌هایی را به نام آذرآناهید، در کنار سایر شاهزادگان و اعضای بلندمرتبه دربار، اهدا کرده‌است.

 رابطه با شاپور یکم 
عنوان ملکه باعث شده تا برخی از پژوهشگران از جمله والتر هینتس، ایران‌شناس آلمانی، آذرآناهید را همسر پدرش شاپور یکم و این را نشان‌دهنده آیین زرتشتی خویدوده‎ یا ازدواج با خویشاوندان بدانند؛ گرچه سایر پژوهشگران با این فرضیه مخالفت می‌کنند و در این زمینه استنباط کرده‌اند که عنوان اعضای خانواده سلطنتی بیشتر از وابستگی خانوادگی، رتبه اجتماعی آن‌ها را نشان می‌دهد.

از عنوان «ملکه» توسط تمام زنان خانواده سلطنتی ساسانیان، از جمله دختران و خواهران پادشاه و همسران شاهزادگان ساسانی، استفاده می‌شد. بنابراین عنوان آذرآناهید وضعیت وی را به عنوان بلندمرتبه‌ترین زن در دربار نشان می‌دهد. هیچ اشاره‌ای مبنی بر انجام آیین خویدوده‎ (ازدواج با خویشاوندان) توسط آذرآناهید و پدرش وجود ندارد. مطابق گفته‌های ماریا بروسیوس،Maria Brosius تاریخ‌نگار امروزی، «با تجزیه و تحلیل مدارک نوشتاری مربوط به دوره ساسانیان نمی‌توان ازدواج پادشاهان ساسانی را با محارم خود نتیجه‌گیری کرد.»

 یادداشت‌ها 

 واژه‌نامه 

 پانویس 

 منابع 








رده:اهالی ایران در سده ۳ (میلادی)
رده:زادگان سده ۳ (میلادی)
رده:زنان سده ۳ (میلادی)
رده:سال درگذشت نامشخص
رده:شاهدخت‌های ساسانی
رده:شهبانوهای ساسانی
رده:فرزندان شاپور یکم
رده:همسران شاپور یکم