هزاره چهاردسته

هزارۀ چهاردسته یکی از قبایل هزاره‌های دای میرکیشه ساکن در ولسوالی قره‌باغ، ولایت غزنی-افغانستان

هزاره‌های چهاردسته نوادگان تمکی، دوکه، شاکی و سعیدی فعلاً ساکنان اصلی مناطق تمکی، گلکوه، نای قلعه، شاکوه، میلور، بلاق، بیرم، بیدره، کته غار باریک، گاومرده، ده بدی و شاکی ولسوالی قره باغ ولایت غزنی افغانستان هستند. سه برادر (تمکی، دوکه و شاکی) از همسر دوم و سه برادر (محمد خواجه، امیرولی و سعیدی) از همسر اول سیف الدین خان بودند. پدر کلان سیف الدین خان، برلاس خان رئیس قبیلهٔ برلاس بود، حاجی محمد(حاجی بابا)، دای میرکشیه، ساده سویکه و لاهور خان پیوند دارند.

امیر سیف الدین خان در پایان عمر خود و در اوایل سال ۱۴۰۰ میلادی قلمرو خود را در میان شش فرزند خود تقسیم نمود که به چهار فرزند خود (تمکی، دوکه، شاکی و سعیدی) مناطق تمکی، گلکوه، نای قلعه، شاکوه، میلور، بلاق، بیرم، بیدره، کته غار باریک، گاومرده، ده بدی و شاکی را تسلیم نمود و مناطق قره چه، جنگلک، قلوچ، قلیاقول، اغذیر، سراب، بهبود، آیین، جمال و … به دو فرزند بزرگ خود (محمد خواجه و امیرولی) تسلیم نمود.

 خاندان محمدخواجه 
شاخه‌ای از طایفهٔ محمدخواجه در نوشته‌های تاریخی و محلی به‌ویژه در کتاب «هزارستان» اثر محمد عظیم بیگ یاد شده است. نویسنده در این اثر، خود را رهبر این طایفه معرفی کرده و در ضمن، به اوضاع سیاسی، اجتماعی، تاریخی و جغرافیایی هزارستان نیز پرداخته است.

بنا بر گزارش‌های محلی، بخش عمده‌ای از خاندان‌های این طایفه در مناطق مرکزی قره‌باغ ساکن‌اند و روستاهایی چون آهین، جنگلک، توچی، زردسنگ، اصغیر، قلوچ، جمال، میرک، نیخته و دیگر نواحی اطراف را دربر می‌گیرند (یزدانی، ۱۳۸۵: ص ۱۸۸).

خاندان امیرولی (بابا ولی)

امیرولی که در روایت‌های شفاهی به نام بابا ولی نیز مشهور است، از طوایف مهم جاغوری‌ها به‌شمار می‌رود. هرچند نسب‌نامهٔ دقیق او در منابع رسمی به‌جا نمانده، اما گفته می‌شود که وی در شمال قندهار، منطقه ارغنداب دفن شده است. در کتاب «پژوهشی در تاریخ هزاره‌ها» اثر آقای یزدانی، نسب‌نامهٔ یکی از اهالی منطقه (عزت‌الله حسینی) نقل گردیده که در آن جد یازدهم او به نام بای‌غنی بن جاغوری بن لاهورخان معرفی شده و با لقب «بابا ولی» شناخته می‌شود. آرامگاه او در قندهار قرار دارد (یزدانی، ۱۳۸۵: ص ۳۹۸).یزدانی، حاج کاظم. ۱۳۸۵ . پژوهشی در تاریخ هزاره‌ها، جلد ۱ و ۲. تهران: نشر عرفان.

 خاندان سعیدی 
شاخۀ سعیدی یکی از شاخه‌های برجسته و شناخته‌شده هزارۀ چهاردسته و محمدخواجه محسوب می‌شود و به‌طور مستقیم از امیر سیف‌الدین خان منشعب گردیده است. این شاخه دارای ارتباطات تاریخی و اجتماعی با طایفۀ دای میرکشه است. شواهد موجود در منابع تاریخی و روایت‌های شفاهی نشان می‌دهند که اعضای این شاخه، علاوه بر حفظ ساختار قبیله‌ای، در گسترش جغرافیایی و شکل‌گیری شاخه‌های فرعی نقش مؤثری ایفا کرده‌اند. بسیاری از خانواده‌های معاصر سعیدی، بازماندگان مستقیم این سلسلۀ اجدادی به‌شمار می‌روند (گیزابی، ۱۳۷۵: ۱۵۲).

جغرافیا و پراکندگی

این خاندان عمدتاً در شمال شرقی ولسوالی قره‌باغ، ولایت غزنی، افغانستان متمرکز است و مناطق گاومرده، ده بدی، شاکوه، بلاق، میلور، بیرم، بیدره، ده‌بخشی و کته غار باریک را در بر می‌گیرد. این پراکندگی، نشان‌دهندهٔ روند تاریخی مهاجرت، سازماندهی اجتماعی و توسعۀ شاخه‌های فرعی در طول زمان است. 

پراکندگی فراتر از غزنی

برخی روایت‌های شفاهی بزرگان محل نشان می‌دهند که بخشی از خاندان سعیدی در ولایت پکتیا و بخش‌هایی کوه بیرون ولسوالی بهسود، ولایت میدان وردک(وردق) فعلی حضور داشته‌اند. اما منابع تاریخی اشاره می‌کنند که "بهسود دو برادر داشته است: بهسود و مقصود؛ فرزندان بهسود در ولسوالی بهسود کنونی سکونت دارند و فرزندان مقصود در همان ولایت پکتیا زندگی می‌کرده‌اند" (یزدانی، ۱۳۸۵: ۲۶۵).

"فرزندان مقصود با گذشت زمان و تغییر مذهب، به سمت افغانان گرایش پیدا کرده و روابط خود را با هزاره‌ها از دست داده‌اند. محل قبرستان آنان در دره پیچ و خوله میدان، چهار کیلومتری سفیدقلعه، ولایت پکتیا واقع است" (یزدانی، ۱۳۸۵: ۲۶۵). 

شاخه‌های خانواری:

پس از نسل اولیه، خاندان سعیدی به چند خانوار اصلی تقسیم شد:

·       آشورمحمد / آشی

·       کریمداد / کرم‌خان

·       شرگی‌جان‌گل / شیرجان / شیرجنگُل

زیرمجموعه‌های خانوار کریمداد شامل لایق، مزیدی، بنگی، مهتر، اُستا و آکا هستند. جزئیات شاخه‌ها و روابط این خانوارها در بخش‌های بعدی متن تشریح خواهد شد.یزدانی، حاج کاظم. ۱۳۸۵ . پژوهشی در تاریخ هزاره‌ها، جلد ۱ و ۲. تهران: نشر عرفان.

 خاندان تمکی 
خاندان تمکی یکی از طوایف شناخته‌شدۀ هزاره‌ها است که بیشتر در منطقۀ تمکی کنونی سکونت دارند. از نظر تاریخی، این طایفه به شاخه‌های هزارۀچهاردسته و به‌ویژه به شاخه‌های نزدیک به طوایف جاغوری و محمدخواجه مرتبط است، هرچند در بسیاری منابع، تمکی‌ها به‌عنوان یک خاندان مستقل نیز شناخته می‌شوند. اصل و نسب این طایفه به امیر سیف‌الدین خان بازمی‌گردد. 

 خاندان دوکه 
خاندان دوکه عمدتاً در مناطق گل‌کوه، نی‌قلعه و حصارنای/نی‌قلعۀ امروزی سکونت دارند. ریشۀ این طایفه به امیر سیف‌الدین خان بازمی‌گردد و برادران او شامل شاکی، تمکی، سعیدی، محمدخواجه و امیرولی بوده‌اند.

این خاندان همانند دیگر شاخه‌های هزاره، دارای ساختار قبیله‌ای منسجم و شاخه‌های متعدد خانوادگی است و روابط نزدیکی با طوایف همجوار خود دارد. بر اساس منابع شفاهی، فرزندان دو برادر این خاندان به نام‌های بوساغ و سرکلان تقسیم شده‌اند؛ خانواده‌های بوساغ عمدتاً در مناطق گل‌کوه و خانواده‌های سرکلان در حصارنای/نی‌قلعه زندگی می‌کنند.

دوکه‌ها در طول تاریخ نقش مهمی در رهبری محلی، حل اختلافات اجتماعی و فعالیت‌های فرهنگی و اقتصادی منطقه ایفا کرده‌اند. 

 خاندان شاکی 
خاندان شاکی یکی از طوایف هزارۀ چهاردسته است که عمدتاً در ولسوالی قره­باغ و بخش­های از جاغوری ولایت غزنی، افغانستان سکونت دارند. ریشۀ این طایفه به امیر سیف‌الدین خان بازمی‌گردد و برادران وی شامل دوکه، تمکی، سعیدی، محمدخواجه و امیرولی بوده‌اند. از این رو، شاکی‌ها بخشی از خانوادۀ گستردۀ هزاره‌های چهاردسته به‌شمار می‌آیند و روابط نزدیکی با طوایف همجوار خود دارند.

این خاندان در منطقۀ شاکی نوکه-باریک و بخش‌هایی از قریه بیدره سکونت دارند. از جمله افراد شاخص شاکی در بیدره می‌توان به حاجی خداداد، حاجی محمد جان و عالم اشاره کرد.

در برخی از روایت ها بخش از این خانوار در مناطق دیگر چون ولسوالی جغتوی غزنی نیز ساکن شده اند. 

 دلتمور/تلتمور 
در برخی منابع، از جمله کتاب پژوهشی در تاریخ هزاره‌ها اثر آقای یزدانی، خاندان دلتمور/تلتمور به‌عنوان یکی از شاخه‌های "طایفۀ جاغوری" معرفی شده است. بر اساس این اثر، این خاندان در منطقۀ زردالوی قره‌باغ سکونت دارند و از فرزندان آنان به نام‌های "جم بخت و اوقی یاد شده است"(یزدانی، 1385: 397).

با این حال، برخی منابع شفاهی، دلتمورها را از فرزندان امیر سیف‌الدین خان دانسته‌اند، اما منابع تاریخی و مستند این نسبت را تأیید نمی‌کند. 

 پیوند محمدخواجه و هزارۀ چهاردسته 

 محمد خواجه و چهاردسته فرزند یک پدر و دو مادر بودند که هزارۀ چهاردسته به چهار برادر دیگر محمد خواجه اطلاق می گردد. 
·       جایگاه محمدخواجه در ساختار قبیله‌ای:  قبیله محمدخواجه مستقل است و شاخه‌های آن جداگانه اداره می‌شوند.

·       چهار شاخه هزاره چهاردسته:  شامل سعیدی، شاکی، تمکی و دوکه که شمال، شمال غرب و غرب قره‌باغ را سکونت دارند.

·       پیوندهای تاریخی و اجتماعی:  زیستگاه اصلی در ولسوالی قره‌باغ، ولایت غزنی، شامل مناطق گاومرده، دیبودی، شاکوه، بلاق، میلور، قلعه حاجی محمد رضا، بیرم، بیدره، ده‌بخشی، کته‌غار باریک/پیش‌غار باریک، تمکی، گل‌کوه، نای‌قلعه، باریک و شاکی نوکه.

شاخه محمد خواجه در منابع تاریخی و محلی به ویژه کتاب هزارستان اثر محمد عظیم بیگ ذکر شده و مناطق مرکزی قره‌باغ محل سکونت بخش عمده خاندان‌های این طایفه بوده است.

از چهره‌های تأثیرگذار علمی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی دو قوم محمد خواجه و چهاردسته می‌توان از افراد زیر نام برد:

محمود جعفری ، امیر خزر خان، شاهوخان، گلستان خان، غلام حسین خان، محمد حسین خان پدر فیضو خان، سردار عظیم بیگ، محمد خواجه، ملا فیض‌محمد کاتب، محسن تحصیلدار گلکوه، محمدالله خان حکمران، احمد علی خان کرنیل، وکیل موسی خان، ولد ملیک رمضان، آیت‌الله شیخ عزیزالله، آیت‌الله اوحدی قولیاقول، ملک صفدر، محمدعلی سرابی، وکیل محمد بخش خادم، داکترعبدالواحد سرابی، انجینر لعل محمد، ناصرخان، شیخ خداداد ادیب قره چه، میرزا عزیزالله، ملک حسین واغ ناهور، ارباب رمضان گاومرده، حاجی میرزا حسین گلکوه، وکیل غلام حیدر، شیخ محمدعلی گلکوه، نبی گدام دار، ملیک سرور چونی، ملک امین، ملک علی بابا شاهو، ملک میرزا محمد، ملک عوض، ملک چمن کربلای، کربلای حسین بهرام، ملک جمعه علی از بهای ناهور، وکیل عبدالعلی، ملک جمعه علی، ملک انور جان، ملک نظرعلی، ملک طاهر سرابی، وکیل محمد بخش نای قلعه، ملک بازعلی نای قلعه، میرزا ناصر نای قلعه، ملک قایید گلکوه، ملک میرزا حسین گلکوه، میرزا غلامعلی گلکوه، وکیل حاجی محمد رضا خان میلور، انجنیر علیخان نبی زاده تمکی، ترجمان محمد حسین تمکی، وکیل باز محمد تمکی، محسن مهتر تمکی، عبدور مهتر تمکی، حاجی صفر طاقچین، ملک محمد امین گیروی طاقچین، حسین کاتب، وکیل خدابخش، وکیل علی رضا تمکی، ملک غلام علی تمکی، ارباب رمضان تمکی ناله، کربلای طلا، ملا عسکر علی تمکی، شیخ محمد هاشیم سعیدی تمکی، ارباب غلام رضا قانی تمکی، رئیس عبدالله نای قلعه، ملک محی الدین اختیاری سرابی، ملک رمضان سرابی، ملک شریف، ملک قمبر سرابی، رئیس اسود، ملا عبدالصمد قریه ناهور، میرزا حسین علی شاکی نوکه، نعیم ده بدی، ملک شریف سرابی، حاجی غلام حسین زردآلو، محمدالله خان زردآلو و محمد نعیم گاو مرده. کربلایی علی دریاب و زوار نبی و محمد حسن کهنه ده قلوچ- آیت الله روشن علی شریفی قلوچ - حاجی ملیک اصغیر- حاجی علی مجید محمدی اصغیر.
شجره نامه محمد حسن قلوچ فرزند محمد خواجه
محمد حسن-محمد جان - قاسم - ترک علی- نور محمد - بهادر- قلندر- ملوک- بهلول- امیر محمد خواجه

شجره نامه یکی از بزرگان گلکوه از هزاره‌های چهاردسته:

محسن تحصیلدار- ترک علی - رحیم علی - بهادر- لعل محمد - دوکه - سیف الدین خان - جاکو خان - بیگ برلاس خان - برغای خان - توفنجای خان

 منابع 

رده:قبایل هزاره