واژگان هندوستانی

هندوستانی، که به آن هندی-اردو نیز گفته می‌شود، مانند همه زبان‌های هندی غیر دراویدی، دارای یک پایه اصلی واژگانی مشتق‌شده از زبان سانسکریت است که آن را از طریق پراکریت به دست آورده‌است. بدین ترتیب گونه‌های معیار زبان هندوستانی (هندی-اردو) دارای واژگان مشترک بسیاری، به ویژه در سطح محاوره‌ای، هستند. با این وجود، در سخنرانی‌های رسمی، هندی تمایل به استفاده از واژگان سانسکریت دارد، در حالی که اردو به فارسی و گاه عربی رو می‌آورد. این تفاوت در تاریخ هندوستانی نهفته‌است که در آن زبان میانجی هندوستانی در مناطق شهری سلطان‌نشین دهلی (مانند دهلی، لکهنو و حیدرآباد) شروع به گرفتن وام‌واژه از فارسی کرد. این گویش اردو نامیده شد.

گویش‌های اصلی هندی در کنار اردو به پیشرفت ادامه می‌دادند و به گفته پروفسور افروز تاج «تمایز میان هندی و اردو عمدتاً تفاوت سبکی بود؛ یک شاعر می‌توانست از غنای واژگانی اردو برای ایجاد هاله‌ای از پیچیدگی ظریف، یا از واژگان ساده روستایی گویش‌های عامیانه هندی برای برانگیختن زندگی عامیانه روستا استفاده کند. جایی در این میان زبان روزمره‌ای که بیشتر مردم به آن صحبت می‌کردند، قرار داشت. این اصطلاح هندوستانی اغلب به این زبان روزمره گفته می‌شود.» در هند استعماری، واژگانی از زبان‌های ژرمنی و رومی مبلغان مسیحی نیز به هندی-اردو شدند، برای نمونه پادری (دیواناگری: पादरी، نستعلیق: پادری) از padre، به معنای کشیش.

پس از چندپارگی هند، نیروهای سیاسی در داخل هند تلاش کردند تا هندی را بیشتر سانسکریته کنند، در حالی که نیروهای سیاسی در پاکستان برای حذف کلمات مشتق‌شده پراکریت/سانسکریت از اردو و جایگزینی آن‌ها با واژه‌های فارسی و عربی فعالیت می‌کردند. علی‌رغم این تلاش‌های دولت، در صنعت فیلم‌سازی بالیوود همچنان فیلم‌های خود را به زبان اصلی هندوستانی (هندی-اردو) منتشر می‌کند، که به راحتی توسط گوینده‌های هر دو گونه قابل درک است. افزون بر این، بسیاری از کانال‌های تلویزیونی مشابه در آن سوی مرز مشاهده می‌شوند.

 دسته‌بندی زبانی 
هندی (हिन्दी هیندی) یکی از زبان‌های هندوآریایی از خانواده زبان‌های هندواروپایی است؛ بنابراین هسته واژگان هندی از نظر ریشه‌شناسی هندواروپایی ایت. با این وجود وام‌واژگان بسیاری از زبان‌های بیگانه در این زبان یافت می‌شوند.

 وام‌واژه‌ها 
به دلیل اینکه هندی‌ها سده‌های بسیار با اروپایی‌ها، مردمان ترک، مردم عرب، ایرانیان و مردم شرق آسیا همجوار بوده‌اند، هندی واژگان بی شماری را از زبان‌های بیگانه جذب کرده‌است، که اغلب این وام‌ها کاملاً در واژگان اصلی ادغام شده‌اند. رایج‌ترین وام از زبان‌های خارجی از سه نوع تماس مختلف حاصل می‌شود. ارتباط نزدیک با مردم همسایه که سایر زبان‌های هند، چینی، برمه‌ای و زبان‌های زبان‌های آستروآسیایی بومی شمال هند را شامل می‌شوند. پس از سده‌ها تهاجم از سوی ایران و خاورمیانه، به ویژه در زمان امپراتوری گورکانی، واژگان بسیاری از فارسی، عربی و ترکی وارد هندی و در آن جذب شده‌اند. سپس استعمار اروپاییان واژگانی را از پرتغالی، فرانسوی، هلندی و به ویژه انگلیسی به هندی وارد کرده‌است. برخی از واژگان رایج در زیر آمده‌اند.

 وام‌ها از زبان‌های همسایه 
 زبان‌های آستروآسیایی (देशज دیشج) 
واژه  معناआलू آلو ālūسیب‌زمینیखोज کهوج khojکشفचावल چاول cāwal دانه‌های برنجचूल्हा چولها cūlhāاجاق گازझोल جهول jholآبگوشتटांग ٹانگ ṭaṅgپاढोल ڈهول ḍholدُهُل، طبلपेट پیٹ peṭشکم

 چینی (चीनी چینی) 
واژه  معنا  شکل اصلیचाय چای cāyچای茶 cháचीनी چینی cīnīشکر 秦 qínलीची لیچی līcīسرخالو茘枝 lìzhī

 واژه‌های دوره گورکانی 
 عربی (अरबी عربی) 
واژه  معنا  شکل اصلیअक़्ल عقل aqalعقل و خرد عقل ‘aqlअसली اصلیaslīاصلیأصل ’aṣlइलाक़ा علاقه ilāqāمنطقه علاقة `alāqaवज़न وزن vazanوزنوزن waznक़बर قبر qabrگورقبر qubrख़बर خبر k͟habarخبرخبر khabarख़ाली خالی k͟hālīخالیخالی khālīख़्याल خیال k͟hayālخیال خیال khayalग़रीब غریب ġarībفقیرغریب gharībजवाब جواب javāb پاسخجواب jawābजमा جمع jamāجمعجمع jam‘तारीख़ تاریخ tārīk͟hتاریختاریخ tārīkhदुनिया دنیا duniyāجهاندنیا dunyaनक़ल نقل naqalجعلینقل naqlफ़क़ीर فقیر faqīrفقیرفقیر faqīrबदल بدل badalتبادلبدل badlबाक़ी باقی bāqīیازماندهبقی baqīyसाहब صاحب sāhabآقاصاحب ṣāḥibहिसाब حساب hisāb برآوردحساب ḥisāb

 فارسی (फ़ारसी فارسی) 
واژه  معنا  شکل اصلیआवाज़ آواز āvāz صدا آوازअंदाज़ انداز andāz حدس اندازهआईना آینا āīnā آینه آینهआराम آرام ārām آرام آرامआहिस्ता آهسته āhistā آهسته  آهستهकाग़ज़ کاغذ kāġaz کاغذ کاغذख़राब خراب k͟harāb بد خرابख़ूब خوب k͟hūb خوب خوبगरम گرم garam گرم گرمचश्मा چشمه caśmā عینک چشمचाकरी چاکری cākrī کار چاکرचादर چادر cādar پتو چادرजान جان jān عزیز جانजगह جگه jagah جا جایگاهदेगची دگچی degcī دیگچه، قابلمه دیگچهदम دم dam تنفس دمदेर دیر der دیر دیرदुकान دکان dukān فروشگاه دکانपर्दा پرده pardā پرده پردهबद بد bad بد بدबाग़ باغ bāġ باغ باغमज़ा مزه mazā شوخی مزهरास्ता راسته rāstā راه راستهरोज़ روز roz هرروز روزहिन्दू هندو Hindū هندو هندوपसंद پسند pasand سپاس و قدردانی پسند

 ترکی (तुर्की ترکی) 
واژه  معنا  شکل اصلیउर्दू اردو Urduاردوorduक़ैंची قینچی qãincīقیچی kaïcïक़ोरमा قورمه qormāقورمه kavurmaबावर्ची باورچی bāwarchīآشپزAshchiबेगम بیگم begamبانوbegümलाश لاش lāśکالبد، جسدleshक़ुली قلی qulīکارگر ، باربر 

 واژه‌های دوره استعماری 
 پرتغالی (पुर्तगाली پرتگالی) 
وام‌های پرتغالی بیشتر موارد خانگی، میوه‌ها و مفاهیم مذهبی مربوط به کلیسای کاتولیک را توصیف می‌کند:

خانگی

واژه  معنا  شکل اصلیअलमारी الماری almāriکابینت، کمدarmárioइस्तरी استریistrīاتو کردنestirarइस्पात ایسپات ispātفولادespadaगमला گملا gamlāسبدgamelaचाबी چابی cābīکلیدchaveजंगला جنگلا jaṅglāنرده پنجرهjanelaतम्बाकू تمباکو tambākūتنباکوtobaccoतौलिया تولیه tauliyāحولهtoalhaफ़ीता فیتا fītāتوری ، روبانfitaबराम्दा برآمده 'baramdā||ایوان||varanda
|-
|बाल्टी بالٹی bāltī||سطل||balde
|-
|मेज़ میز mez ||میز||mesa
|-
|साबुन صابن sābun||صابون||sabão
|}خوراکی{| class="wikitable"
!واژه !! معنا !! شکل اصلی
|-
|अनानास انناس anānās||آناناس||ananás
|-
|काजू کاجو kāju||بادام هندی||caju
|-
|गोभी گوبهیgobhī||کلم ، گل کلم||couve
|-
|पाउ रोटी پاو روٹی pāu roṭī||نان برش‌خورده||pão
|-
|पपीता پپیتا papītā||پاپایا||papaia
|-
|साबूदाना سابودانا 'sābūdānāنخل ساگوsaguसलाद سلاد salādسالادsalada

دین

واژه  معنا  شکل اصلیक्रूस کروس krūscrosscruzगिरजा گرجا girjāکلیساigrejaपादरी پادری padrīکشیش padre

سایر

واژه  معنا  شکل اصلیअंग्रेज़ انگریز aṅgrezانگلیسinglês

 فرانسوی (फ़्रान्सीसी فرانسیسی) 
امروزه واژگان فرانسوی کمی در هندی یافت می‌شوند.

واژه  معنا  شکل اصلیकारतूस کارتوس kārtūsفشنگcartoucheरेस्तराँ ریستوراں restarā̃رستورانrestaurant

 انگلیسی (अंग्रेज़ी انگریزی) 
بیشتر وام‌های اروپایی به زبان هندی-اردو از طریق انگلیسی وارد شده‌اند و شامل مفاهیم مدنی و خانگی هستند:

زندگی مدنی

واژه  معنا  شکل اصلیअफ़सर افسر afsar افسر officerजेल جیل jel زندانjailडॉक्टर ڈاکٹر ḍôktar پزشک doctorपुलिस پولیس pulis پلیسpoliceबैंक بینک baiṅk بانکbankवोट ووٹ voṭ رایvoteस्कूल اسکول skūl/iskūl مدرسهschool

خانگی

واژه  معنا  شکل اصلیकप کپ kap فنجانcupगिलास گلاس gilās لیوانglassटेबल ٹیبل ṭebal میزtableबॉक्स بکس bôks جعبهboxलालटेन لالٹین lālṭen فانوسlanternकनस्तर کنستر kanastar قوطیcanister

 جستارهای وابسته 
 دستور زبان هندوستانی
 فرهنگ هندوایرانی
 تأثیرات زبان فارسی بر زبان اردو

 منابع 

رده:زبان اردو
رده:زبان هندوستانی
رده:زبان هندی
رده:واژگان