فهرست حاکمان اموی عراق

فهرستی از حاکمان اموی عراق در زیر آمده‌است.

 بررسی 
در سده‌های میانه، عراق منطقه‌ای دربرگیرنده بخش‌های پایینی میانرودان بود و از دید اندازه و شکل تقریباً برابر با سرزمین بابل باستان بود که از شمال غربی به الجزیره، از شمال به آذربایجان از شمال شرقی به ناحیه جبال، از خاور به اهواز، از جنوب شرقی به دریای فارس (خلیج فارس) و در جنوب غربی به صحرای عربستان محدود بود.

در ساختار اداری خلافت اموی، سرزمین عراق در آغاز یک استان یگانه نبود. بلکه میان فرمانداران شهرهای پادگانیِ بصره و کوفه تقسیم می‌شد.

این دو شهر برای نخستین بار در سال ۶۷۰ میلادی زمانی که خلیفه معاویه بن ابی سفیان کنترل هر دو را به زیاد بن ابیه سپرد، با هم در یک استان جای گرفتند.

پس از مرگ زیاد دو شهر به‌طور جداگانه اداره شدند، اما خلفای بعدی باز به این ترکیب یگانه دست زدند و پس از زمان عبدالملک بن مروان، همهٔ عراق معمولاً در دست یک فرماندار در یک استان یگانه بود.

فرماندار عراق فردی نیرومند در رده‌بندی اداری دولت بنی امیه بود. افزون بر خود عراق، این فرماندار مسئولیت آن دسته از سرزمین‌های امپراتوری را نیز که نیروهای بصره یا کوفه گشوده بودندشان، به دوش داشت؛ از جمله اهواز، ناحیه جبال، فارس، کرمان، خراسان، سگستان، مکران، ایالت سند و جرجان

افزون بر این به وی اختیاراتی در استان‌های خاوری عربستان یعنی بحرین، یمامه و عمان نیز داده می‌شد.

روی‌هم‌رفته، این استان‌ها نزدیک به نیمی از کل امپراتوری را دربرمی‌گرفتند و بخش چشم‌گیری از درآمدی که از سوی دولت مرکزی در دمشق گردآوری می‌شد را تولید می‌کردند.

فرماندار قدرت گماشتن و برداشتن فرمانداران زیردست در هر یک از این شهرهای نام‌برده را داشت و هریک از فرمانداران زیردست وی، به جای خلیفه، مستقیماً به وی گزارش می‌دادند.

کسانی که به فرمانداری عراق گماشته می‌شدند، همگی در زمان تصدی مسئولیت خود در این استان اقامت می‌گزیدند.

در زمان زیاد بن ابیه، بصره و کوفه به عنوان پایتخت دوقلو نقش‌آفرینی می‌کردند و فرماندار در هر سالِ فرمانداری خود، در هر دو شهر نشیمن می‌گزید.

بعداً بصره به عنوان شهر اصلی استان، کوفه را کنار زد و تا پایان سده هفتم به عنوان مرکز فرمانداری نقش‌آفرینی کرد.

فرماندار پرآوازه حجاج بن یوسف ثقفی دستور ساخت شهرک پادگانی سومی را به نام واسط را داد که سپس از آن به عنوان محل اقامت خود تا پایان زندگی بهره برد.

پس از آن، واسط اغلب از سوی فرمانداران به عنوان محل اقامت اصلی‌شان استفاده می‌شد، اگرچه آنها به‌طور پراکنده به اقامت در شهرهای دیگر مانند کوفه و حیره نیز ادامه می‌دادند.

عراق تا سال ۷۴۹/۷۵۰، هنگامی که سپاهی عباسی واسط را محاصره کرد و واپسین فرماندار عراق، یزید بن عمر فزاری را وادار به تسلیم کرد، به عنوان یک استان اموی باقی ماند.

عباسیان پس از پیروزی بر بنی امیه، فرمانداری عراق را برهم زدند و روش گماشتن فرمانداران جداگانه برای مناطق جداگانه را از سر گرفتند.

 فهرست فرمانداران 
تنها نام فرماندارانی که همزمان کنترل بصره و کوفه را در دست داشتند در فهرست زیر آمده‌است.
 Name Start End Nature of Termination NotesNone661670n/aBasra and Kufa were under separate governors during this periodAl-Tabari, v. 18: pp. 20-21, 70, 75-78, 87, 90, 92-93, 95Ziyad ibn Abihi670673Died in officeAppointed by the caliph Mu'awiyah ibn Abi SufyanZiyad may have been given control of Kufa as early as 669. Al-Tabari, v. 18: pp. 96-97, 103, 164-67; Encyclopaedia of Islam, s.v. "'Ziyad b. Abihi" (I. Hasson); Shaban, p. 87None673680n/aBasra and Kufa were under separate governors during this periodAl-Tabari, v. 18: pp. 171, 179, 181-82, 187, 191, 198, 207; v. 19: p. 1'Ubaydallah ibn Ziyad680684ResignedSon of Ziyad ibn Abihi. Appointed by the caliph Yazid ibn Mu'awiyahAl-Tabari, v. 19: pp. 18, 90, 194, 200; v. 20: pp. 5-6; Encyclopaedia of Islam, s.v. "'Ubayd Allah b. Ziyad" (C. F. Robinson)None684691n/aIraq was outside of Umayyad control for most of the second fitna. From 686 to 691, the Zubayrid Mus'ab ibn al-Zubayr was in control of Basra and Kufa.Al-Tabari, v. 20: pp. 123, 176, 182 ff. ; v. 21: pp. 67, 83-84, 85 ff. , 118-22, 153, 168, 170, 171 ff. ; Encyclopaedia of Islam, s.v. "Mus'ab b. al-Zubayr" (H. Lammens-[Ch. Pellat])691693n/aBasra and Kufa were under separate governors during this periodAl-Tabari, v. 21: pp. 191, 193, 212Bishr ibn Marwan693694Died in officeBrother of the caliph 'Abd al-Malik ibn Marwan, who appointed himAl-Tabari, v. 21: 233-34; v. 22: pp. 3, 11, 13; Encyclopaedia of Islam, s.v. "Bishr b. Marwan" (L. Veccia Vaglieri); Shaban, pp. 101-02Al-Hajjaj ibn Yusuf al-Thaqafi694714Died in officeAppointed by 'Abd al-Malik ibn MarwanAl-Tabari, v. 22: pp. 12-13, 92, 175-76, 181, 186, 195; v. 23: pp. 13, 34, 71, 76, 115, 130, 139, 145, 148, 181, 183, 202, 214, 216-17; Encyclopaedia of Islam, s.v. "Al-Hadjdjadj b. Yusuf" (A. Dietrich); Shaban, pp. 102, 119Yazid ibn Abi Kabshah al-Saksaki714715DismissedAppointed by the caliph al-Walid ibn 'Abd al-MalikAl-Tabari, v. 23: p. 217; Crone, p. 96Yazid ibn al-Muhallab al-Azdi and Salih ibn Abd al-Rahman715717DismissedYazid was appointed governor for military and religious affairs and Salih was appointed governor in fiscal affairs by the caliph Sulayman ibn 'Abd al-MalikAl-Tabari, v. 24: pp. 4-5, 29, 38, 60, 75; Encyclopaedia of Islam, s.v. "Muhallabids" (P. Crone); Shaban, pp. 127-28, 132-33None717720n/aBasra and Kufa were under separate governors during this periodAl-Tabari, v. 24: pp. 75, 88, 126Maslama ibn 'Abd al-Malik720721DismissedBrother of the caliph Yazid ibn 'Abd al-Malik, who appointed himAl-Tabari, v. 24: pp. 148, 162-3; Encyclopaedia of Islam, s.v. "Maslama b. 'Abd al-Malik b. Marwan" (G. Rotter); Shaban, pp. 136-37'Umar ibn Hubayra al-Fazari721724DismissedAppointed by Yazid ibn 'Abd al-MalikAl-Tabari, v. 24: pp. 163, 165, 167, 191; v. 25: p. 4; Encyclopaedia of Islam, s.v. "Ibn Hubayra" (J. -C. Vadet); Crone, p. 107; Shaban, pp. 137, 139Khalid ibn 'Abdallah al-Qasri724738DismissedAppointed by the caliph Hisham ibn 'Abd al-MalikThere is some disagreement on the exact year of Khalid's appointment. Al-Tabari, v. 25: pp. 4, 7, 23, 28, 32, 44, 63, 68, 94, 96, 98-100, 110, 122-23, 130, 166, 172 ff. ; Encyclopaedia of Islam, s.v. "Khalid b. 'Abd Allah al-Kasri" (G. R. Hawting); Crone, p. 102; Shaban, pp. 139, 143Yusuf ibn 'Umar al-Thaqafi738744DismissedAppointed by Hisham ibn 'Abd al-MalikAl-Tabari, v. 25: pp. 178 ff. , 187, 194; v. 26: pp. 35, 55, 65, 69, 125, 195 ff. ; Encyclopaedia of Islam, s.v. "Al-Thakafi" (G. R. Hawting); Shaban, pp. 143, 159Mansur ibn Jumhur al-Kalbi744744DismissedAppointed by the caliph Yazid ibn al-WalidAl-Tabari, v. 26: pp. 195 ff. , 219-20; Crone, p. 158; Shaban, p. 159'Abdallah ibn 'Umar744745DismissedSon of the caliph 'Umar ibn 'Abd al-'Aziz. Appointed by Yazid ibn al-Walid'Abdallah refused to accept his dismissal and became a rebel. Al-Tabari, v. 26: pp. 219-20; v. 26, pp. 12 ff. ; Encyclopaedia of Islam, s.v. "'Abd Allah b. 'Umar b. 'Abd al-'Aziz" (K. V. Zettersteen); Shaban, pp. 159, 161-62Al-Nadr ibn Sa'id al-Harashi745745ResignedAppointed by the caliph Marwan ibn MuhammadAl-Nadr was never able to effectively establish his rule in Iraq and eventually returned to Syria. Al-Tabari, v. 26: pp. 12 ff. , 23-24, 27; Crone, p. 144; Shaban, pp. 161-62Yazid ibn Umar al-Fazari745750KilledSon of 'Umar ibn Hubayra. Appointed by Marwan ibn MuhammadWhile Yazid was appointed in 745, it took two years and several military campaigns for him to secure his hold over the country. Al-Tabari, v. 27: pp. 24-26 52, 56-57, 92, 123, 133, 185 ff. , 191-92; Crone, p. 107

 منابع 
 همکاری‌کنندگان ویکی‌پدیا، «List of Umayyad governors of Iraq»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی ۱۶ اسفند ۱۳۹۹)

رده:امویان
رده:تاریخ عراق
رده:جنگ‌های خلافت اموی
رده:حمله اعراب به ماوراءالنهر
رده:فرمان‌روایان بنی‌امیه در عراق