ورود ارتش سرخ به افغانستان (۱۳۰۸ خورشیدی)

ورود ارتش سرخ به افغانستان در سال ۱۳۰۸ خورشیدی، یک عملیات ویژه با هدف حمایت از پادشاه مخلوع افغانستان، امان‌الله خان، علیه سقاوی‌ها و باسماچی‌ها بود.

 وضعیت در افغانستان 

در سال ۱۲۹۸ خورشیدی (۱۹۱۹ میلادی)، روابط دیپلماتیک بین شوروی و امارت افغانستان برقرار شد - تحولی که از سوی سرویس خارجی بریتانیا مغایر با منافع بریتانیا تلقی گردید. در فروردین ۱۳۰۲ خورشیدی، امان‌الله خان قانون اساسی جدیدی را در افغانستان اعلام کرد که نویدبخش یک برنامه سکولاریزاسیون بود که شامل ممنوعیت چندهمسری و ازدواج کودکان، و لغو الزام قانونی برای پوشاندن صورت زنان در ملاء عام می‌شد. این تغییرات منجر به ایجاد یک اپوزیسیون قدرتمند، متمرکز بر رهبران اسلامی شد.

در اسفند ۱۳۰۲ خورشیدی، یک قیام بزرگ ضد دولتی در هزارستان درگرفت. در همین حال، امان‌الله خان نیروی هوایی افغانستان را تأسیس کرده بود که با بمب‌افکن‌های سبک De Havilland DH.9A پیشرفته اهدایی بریتانیا تقویت شد. در شهریور ۱۳۰۳ خورشیدی، به دنبال دعوت امان‌الله خان، گروهی متشکل از ۱۱ مربی پرواز شوروی وارد کابل شدند، ظاهراً برای آموزش افغان‌ها در استفاده از نوع ساخته شده در شوروی از DH.9A، یعنی ایرکو دی‌اچ.۹ای. اعتراضات بریتانیا نادیده گرفته شد. در ۱۴ مهر، خدمه شوروی پروازهای رزمی را با هواپیماهای افغان، علیه یک منطقه تحت کنترل شورشیان در خوست انجام دادند؛ در ۲۲ مهر، آن‌ها پایگاه‌های شورشیان را در مناطق خوست و ندرال بمباران کردند.

در ۲۴ شهریور ۱۳۰۶ خورشیدی، دفتر سیاسی شوروی تصمیم گرفت ۱۲ بمب‌افکن سبک ایرکو دی‌اچ.۹ای، دو آتشبار ضدهوایی (شامل هشت توپ)، و بودجه یک مدرسه پرواز اختصاصی را به افغانستان منتقل کند.

در همان زمان، موجی از مهاجران مذهبی محافظه‌کار که با قرار گرفتن آسیای مرکزی تحت کنترل شوروی، از آنجا فرار کرده بودند، در شمال افغانستان با نفوذ شدند. این‌ها شامل جنبش باسماچی بودند که اعضای آن خود را مجاهدین می‌نامیدند و تأثیرگذارترین رهبر آن‌ها ابراهیم بیگ بود. دولت شوروی شروع به فشار بر دولت افغانستان کرد تا باسماچی‌ها را سرکوب کند.

در آبان ۱۳۰۷ خورشیدی، شورش جدیدی در شرق افغانستان به رهبری حبیب‌الله کلکانی (بچه‌سقا) درگرفت. در مورد نقش سرویس‌های اطلاعاتی بریتانیا در این تحول بحث و جدل وجود دارد؛ برخی از محققان بر این باورند که حبیب‌الله تحت تأثیر یک مشاور کلیدی، تی. ئی. لارنس (لارنس عربستان)، قرار داشت. با این حال، کمال‌الدین عبدالله‌یف، مورخ تاجیک، این تفسیر را تأیید نمی‌کند.


حبیب‌الله مورد حمایت رهبران مذهبی قرار گرفت. او امان‌الله خان را به نقض شریعت متهم کرد و در مناطقی که کنترل می‌کرد، سکولاریزاسیون را لغو کرد، سربازی اجباری و مالیات زمین را حذف کرد، و بدهی‌ها را باطل کرد؛ این سیاست‌ها حمایت قابل توجهی را به خود جلب کرد. اداره عدالت به دادگاه‌های شریعه منتقل شد، آموزش به کنترل ملایان واگذار شد و برخی مدارس تعطیل شدند. علاوه بر این، حبیب‌الله با ابراهیم بیگ، به عنوان رهبر باسماچی‌ها، و محمد عالم خان، امیر سابق بخارا، تماس‌های نزدیکی برقرار کرد.

حمایت از امان‌الله خان فروپاشید؛ در ۲۰ آذر ۱۳۰۷ خورشیدی، حبیب‌الله به عنوان پادشاه افغانستان اعلام شد و در ۲۳ دی به عنوان امیر، با نام حبیب‌الله دوم، اعلام شد. در ۲۴ دی ۱۳۰۷، امان‌الله خان رسماً کناره‌گیری کرد و به قندهار گریخت. در ۲۷ دی، حبیب‌الله کابل را اشغال کرد. سپس کشتاری قومی و مذهبی در شهر توسط پشتون‌های ناراضی آغاز شد. پشتون‌های اهل سنت ظاهراً شیعیان، که بسیاری از آن‌ها هزاره بودند، را قتل‌عام کردند. این خشونت بر مدارس، کارخانه‌ها و ایستگاه‌های رادیویی تأثیر گذاشت یا باعث تعطیلی آن‌ها شد.

کنترل دولتی بر سایر ولایت‌های افغانستان از دست رفت. هرج و مرج در کشور حاکم شد. ابراهیم بیگ یادآوری کرد که شورش‌ها آغاز شده بود، یک روستا به روستای دیگر حمله می‌کرد و اختلافات قدیمی را حل می‌کرد. میر غلام محمد غبار، مورخ افغان و معاصر آن وقایع، نوشت که سلطنت حبیب‌الله برای کشور یک تراژدی بود.

 تشکیل یگان 
انتخاب در یگان توسط معاون فرمانده گرمنوویچ انجام شد. یگان افغان با افراد ارتش سرخ از هنگ سواره‌نظام ۸۱ و هنگ تفنگ کوهستانی ۱، و همچنین لشکر توپخانه سواره‌نظام ۷ ارتش سرخ با ۴ توپ کوهستانی، ۱۲ مسلسل سه‌پایه و ۱۲ مسلسل سبک تقویت شد. این یگان یک ایستگاه رادیویی متحرک قدرتمند داشت، کاملاً مسلح و مجهز بود و تدارکات کافی داشت.

تمام مردان ارتش سرخ لباس افغانی پوشیدند. فرماندهان اسامی آسیایی دریافت کردند که قرار بود در حضور افغان‌ها با آن‌ها خوانده شوند. فرماندهی یگان به و.م. پریماکوف (تحت نام مستعار افسر ترک راغب بیگ، علامت تماس "ویتمار") سپرده شد. رئیس ستاد افسر کادری افغان، حیدر، منصوب شد. به طور رسمی، این یگان زیر نظر ژنرال افغان غ. نبی خان بود. در ۲۱ فروردین، یگانی متشکل از حدود ۲٬۰۰۰ سرباز آماده عملیات بود.

 تهاجم به افغانستان 
 حمله به پته حصار 
در اوایل صبح ۲۶ فروردین ۱۳۰۸ خورشیدی، شش هواپیما مجهز به مسلسل از مرز شوروی و افغانستان در شهر ازبکستانی ترمذ عبور کردند و بر فراز پاسگاه مرزی افغان پته حصار ظاهر شدند. کارکنان پادگان، بدون رعایت احتیاط‌های لازم، برای تماشای هواپیماها بیرون رفتند. هواپیماها، پس از دو دور چرخش بر فراز خط مقدم مستقر، پایین آمدند و با مسلسل به سمت مرزبانان افغان شلیک کردند. چندین بمب پرتاب شد که سربازخانه را ویران کرد. از ۵۰ افغانی که پادگان را تشکیل می‌دادند، تنها دو نفر زنده ماندند. کل عملیات ۱۰ دقیقه به طول انجامید. در همین حال، یگانی به رهبری ویتالی پریماکوف، از آمودریا عبور کرد و از طریق قایق‌های موتوری، کابین‌ها و بارج‌ها در ساحل افغانستان فرود آمد.

دو مرزبان افغان نجات‌یافته خود را به پاسگاه مرزی همسایه سیاه‌گرد، در فاصله ، رساندند و آنچه رخ داده بود را گزارش کردند. یک پادگان متشکل از ۱۰۰ سوارکار بلافاصله به سمت پته حصار حرکت کرد، اما پس از پنج مایل از راه با دشمن درگیر شد و با آتش مسلسل نابود شد. در همان زمان، امان‌الله خان با ۱۴٬۰۰۰ هزاره از قندهار به سمت کابل پیشروی کرد.

 تصرف کلیف، خان‌آباد و مزار شریف 
در ۲۷ فروردین، یگان پریماکوف به شهر کلیف نزدیک شد. به پادگان اولتیماتوم داده شد با پیشنهاد زمین گذاشتن سلاح و بازگشت به خانه. افغان‌ها خواسته‌های طرف شوروی را رد کردند، اما پس از چند تبادل آتش تفنگ و مسلسل، فرار کردند. در ۲۸ فروردین، شهر خان‌آباد تصرف شد و مدافعان آن به شهر مزار شریف پناه بردند. در شب ۲۹ فروردین، فرماندار مزار شریف، میرزا قاسم، کنسول شوروی در این شهر را که با او روابط دوستانه داشت، احضار کرد و خواستار توضیح در مورد آنچه اتفاق می‌افتاد شد. کنسول در وضعیت دشواری قرار گرفت، زیرا خودش از این عملیات ارتش سرخ در خاک افغانستان مطلع نبود.

در صبح ۲ اردیبهشت، یگان پریماکوف شروع به گلوله‌باران مزار شریف کرد. مسلسل‌ها مدافعان روی دیوارها را هدف قرار دادند. دو ساعت پس از شروع نبرد، توپچی‌ها توپ‌ها را به ورودی ارگ آوردند و با شلیک یک گلوله، دروازه را شکستند. یگان به داخل شهر یورش برد. بخشی از پادگان باقیمانده به تاشقرغان گریختند، در حالی که برخی دیگر به قلعه نزدیک دهدادی پناه بردند. تعداد زیادی جسد که با آتش توپخانه مثله شده بودند، در دروازه افتاده بودند. در همان روز، تلگرامی به تاشکند ارسال شد و از آنجا پیامی به مسکو فرستاده شد: «مزار توسط یگان ویتمار تصرف شد».

به گفته کنسول وقت شوروی در مزار شریف:

به گفته شاهد دیگری، نماینده غیرقانونی سازمان اطلاعاتی در مزار شریف، ماتویف:

طی یک هفته لشکرکشی، ۵۰۰ هزاره به یگان پیوستند که از آن‌ها یک گردان جداگانه تشکیل شد.

 حفظ مزار شریف 
در شورای رؤسای ادارات، رهبران نظامی و علمای اسلامی، تصمیم گرفته شد که علیه تهاجم «کافران» به سرزمین‌شان جهاد اعلام شود و شبه‌نظامیان برای مقابله با دشمن جمع‌آوری شوند. در ۴ اردیبهشت، پادگان قلعه دهدادی و شبه‌نظامیان قبیله‌ای تلاش کردند یگان پریماکوف را از مزار شریف بیرون کنند. نبرد تمام روز طول کشید. افغان‌های پرتعداد، اما ضعیف مسلح، با دعا و شعارهای مذهبی، در آرایشی فشرده در یک منطقه باز زیر آتش توپ و مسلسل به حمله می‌رفتند. با وجود تلفات بسیار زیاد، یک موج از مهاجمان جای خود را به موج دیگری می‌داد. تا پایان روز، حملات متوقف شد، اما موقعیت محاصره‌شدگان بحرانی بود. شهر توسط یک حلقه متراکم محاصره شده بود. پیامی رادیویی به تاشکند ارسال شد و درخواست کمک کرد.

در ۵ اردیبهشت، یک اسکادران مسلسل به طور اضطراری از طریق آمودریا به افغانستان اعزام شد، اما در راه مزار شریف با نیروهای برتر شبه‌نظامیان افغان روبرو شد و مجبور به بازگشت شد. در ۶ اردیبهشت، ۱۰ مسلسل و ۲۰۰ گلوله توپخانه توسط هواپیما به مزار شریف تحویل داده شد.

افغان‌ها که نتوانستند شهر را با زور بگیرند، برای مجبور کردن یگان پریماکوف به تسلیم، تمام کانال‌های آبیاری منتهی به شهر را در شب مسدود کردند و شروع به محاصره کردند. وضعیت در شهر بدتر می‌شد. یک گردان افغان کم‌انضباط شروع به زمزمه کرد. پریماکوف گزارشی به تاشکند ارسال کرد:

 تهاجم یگان دوم 
در ۱۵ اردیبهشت ۱۳۰۸ خورشیدی، برای کمک به یگان پریماکوف، یگان دوم ارتش سرخ متشکل از ۴۰۰ نفر با ۶ توپ و ۸ مسلسل، تحت فرماندهی فردی به نام زلیم خان (هیچ مدرک مستقیمی برای این وجود ندارد، اما بسیاری از حقایق نشان می‌دهند که او فرمانده تیپ سواره‌نظام ۸ ناحیه نظامی آسیای مرکزی، ایوان افیموویچ پتروف بوده است) اعزام شد. این یگان نیز لباس افغانی پوشیده بود. در مسیر، با یک پاسگاه مرزی روبرو شد، که «در عرض چند دقیقه» با آتش مسلسل ارتش سرخ «پاکسازی شد».

 تصرف دهدادی، بلخ و تاشقرغان 
در ۱۶ اردیبهشت، در مواضع افغان‌ها، در نزدیکی مزار شریف، هوانوردی ناحیه نظامی آسیای مرکزی حملات بمباران و تهاجمی را آغاز کرد. در یک دوره دو روزه، اسکادران زلیم خان، پس از یک پرتاب سریع، در ۱۷ اردیبهشت به مزار شریف رسید و همراه با یگان پریماکوف، به افغان‌هایی که به دهدادی عقب‌نشینی کرده بودند، حمله کرد. در ۱۸ اردیبهشت، پس از حملات هوایی و گلوله‌باران، پادگان قلعه را ترک کرد و ۵۰ توپ، ۲۰ مسلسل، تعداد زیادی سلاح سبک و مهمات را در آنجا باقی گذاشت. پس از دو روز استراحت، در ۲۰ اردیبهشت، یگان ترکیبی پریماکوف در چندین ستون به سمت جنوب، به سمت بلخ و تاشقرغان حرکت کرد. در ۲۲ اردیبهشت، یگان پریماکوف بلخ را اشغال کرد و روز بعد، بدون مواجهه با هیچ مقاومتی، وارد شهر تاشقرغان شد.

 نبرد با نیروهای ابراهیم بیگ و سید حسین 
از شرق، علیه یگان پریماکوف، ابراهیم بیگ با ۳٬۰۰۰ سرباز پیشروی کرد. گارد ملی حبیب‌الله با ۱٬۵۰۰ سرباز، تحت فرماندهی وزیر جنگ، سید حسین، از کابل خارج شد. در ۲۱ اردیبهشت، یکی از ستون‌های ۳۵۰ نفری یک یگان از ابراهیم بیگ را کشف کرد. بلافاصله در خط اصلی هشت توپ قرار گرفت. در جناحین،  دورتر از جاده، دو مسلسل نصب شد. دیدها از قبل گرفته شده بودند. با نزدیک شدن ستون ابراهیم بیگ در فاصله ، توپخانه آتش گشود. سه توپ به ستون‌ها در سر، سه توپ به دم و دو توپ به مرکز اصابت کرد. مسلسل‌های مخفی شده از جناحین به کار افتادند. سربازان ابراهیم در جهت‌های مختلف هجوم بردند. بسیاری از آن‌ها در حین تعقیب و گریز توسط ارتش سرخ کشته شدند. نیم ساعت پس از شروع نبرد، یگان سید حسین گشت غربی را کشف کرد. یک شرکت‌کننده در آن رویدادها، فرمانده دسته، آ. والیشف، شرح مفصلی از تصویر نبرد ارائه داد:
سید حسین، یگان‌های خود را رها کرد و فرار کرد. به گفته ماتویف، نماینده واحد شناسایی در مزار شریف، هنگامی که یگان در همان جاده بازگشت، اجساد متلاشی شده هنوز تمیز نشده بودند.

 بازگشت یگان 
فرار امان‌الله خان از افغانستان، یگان چرپانوف را در وضعیت دشواری قرار داد. در غیاب هرگونه مبنای قانونی برای حضور در داخل کشور، ماندن هواپیما در قلمرو آن به عنوان تجاوز توسط اتحاد جماهیر شوروی تلقی می‌شد. علاوه بر این، در کشورهای اروپایی، و همچنین در ترکیه و ایران، خبر تهاجم ارتش سرخ به افغانستان منتشر شد. در ۷ خرداد (۲۸ مه)، چرپانوف یک پیام رادیویی از مقر ناحیه نظامی آسیای مرکزی مبنی بر بازگشت به میهن خود دریافت کرد. غ. نبی خان به ترمذ، ازبکستان شوروی، رفت.

 پیامدها 
عملیات ارتش سرخ در افغانستان وضعیت کشور را تغییر نداد. بیش از ۳۰۰ نفر از شرکت‌کنندگان در این لشکرکشی، نشان پرچم سرخ دریافت کردند و بقیه هدایای ارزشمندی دریافت کردند. در اسناد واحدهای نظامی، این عملیات به عنوان از بین بردن راهزنی در ترکستان جنوبی ذکر شده است و شرح آن در آثار تاریخی ممنوع بود.

 جستارهای وابسته 
 جنگ داخلی افغانستان (۱۹۲۹–۱۹۲۸)
 ورود ارتش سرخ به افغانستان در سال ۱۳۰۹ خورشیدی

 پانویس 

رده:اتحاد شوروی در ۱۹۲۹ (میلادی)
رده:اشغال‌های نظامی اتحاد شوروی
رده:افغانستان در ۱۹۲۹ (میلادی)
رده:افغانستان در دهه ۱۹۲۰ (میلادی)
رده:امان‌الله شاه
رده:تاریخ سیاسی افغانستان
رده:تاریخ نظامی اتحاد شوروی
رده:تاریخ نظامی روسیه
رده:جنگ‌های داخلی
رده:روابط اتحاد شوروی و افغانستان
رده:باسماچی‌ها
رده:عملیات‌های نظامی اتحاد شوروی