ورود ارتش سرخ به افغانستان (۱۳۰۹ خورشیدی)

ورود ارتش سرخ به افغانستان در سال ۱۳۰۹ خورشیدی، عملیات ویژه‌ای از سوی فرماندهی ناحیه نظامی آسیای مرکزی برای از بین بردن پایگاه‌های اقتصادی باسماچی‌ها و نابودی نیروی انسانی آن‌ها در افغانستان بود. این عملیات توسط بخش‌هایی از تیپ سواره‌نظام ترکیبی تحت فرماندهی فرمانده تیپ یاکوف ملکوموف انجام شد.

 مقدمه 
در سال ۱۳۰۹ خورشیدی، فرماندهی ناحیه نظامی آسیای مرکزی طرحی را برای حمله به پایگاه‌های باسماچی‌ها و نابودی نیروی انسانی آن‌ها در شمال افغانستان تدوین کرد، منطقه‌ای که مبارزان فعال علیه دولت شوروی از ترکستان در دهه ۱۳۰۰ خورشیدی به آنجا مهاجرت کرده و به طور سیستماتیک مرز شوروی و افغانستان را نقض می‌کردند. علاوه بر این، در اواخر سال ۱۳۰۸ خورشیدی، اطلاعات شوروی از حبیب‌الله کلکانی (بچه‌ سقا)، امیر افغانستان که اخیراً شکست خورده بود، اطلاعات موثقی در مورد طرح جدا کردن شمال افغانستان و تشکیل یک دولت جداگانه به رهبری ابراهیم بیگ در قلمرو آن دریافت کرد. در جلسه‌ای با بزرگان در قندوز در اسفند ۱۳۰۸ خورشیدی، نخست‌وزیر افغانستان، محمد هاشم خان، به نمایندگی از محمد نادر شاه، پادشاه افغانستان که قدرت را از حبیب‌الله گرفته بود، مجدداً از ابراهیم بیگ خواست که سلاح‌های خود را بر زمین بگذارد. با این حال، ابراهیم بیگ اظهار داشت:

این شرایط تا حد زیادی دولت افغانستان را نگران می‌کرد و با مداخله اجباری شوروی در کشورشان موافقت کرد.

 لشکرکشی 
پیش از عبور از مرز در پاسگاه ایواج با سربازان ارتش سرخ، کار توضیحی در مورد لزوم تهاجم آن‌ها به قلمرو یک کشور همسایه انجام شد. هدف از این لشکرکشی توضیح داده شد و احتمال وارد کردن هرگونه آسیب به جمعیت بومی افغانستان به شدت مستثنی گردید. نتایج عملیات قرار بود هدیه ما به شانزدهمین کنگره حزب باشد.

در اواخر خرداد ۱۳۰۹ خورشیدی، تیپ سواره‌نظام ترکیبی ارتش سرخ به فرماندهی فرمانده تیپ یاکوف ملکوموف (هاکوب ملکومیان، که در میان باسماچی‌ها به یاکوب تورا معروف بود)، از آمودریا عبور کرده و وارد افغانستان شد. یگان شوروی که در مسیر خود با هیچ مقاومتی از سوی مقامات محلی و ارتش منظم افغانستان روبرو نشد، ۵۰ تا ۷۰ کیلومتر به داخل خاک پیشروی کرد. جمعیت محلی، که به وضوح از مهاجران (باسماچی‌ها و خانواده‌هایشان) ناراضی بودند، زیرا به عقیده آن‌ها بهترین زمین‌ها را اشغال کرده بودند، با واحدهای ارتش سرخ دوستانه برخورد کردند. ساکنان محلی اغلب به عنوان راهنما عمل می‌کردند. فرماندهان واحد، به نوبه خود، همانطور که در گزارش ذکر شده است: به شدت کنترل می‌کردند که در طول عملیات، جنگنده‌ها به طور تصادفی به مزارع و اموال مردم بومی دست نزنند و احساسات ملی و مذهبی آن‌ها را تحت تأثیر قرار ندهند.. نمایندگان دولت محلی هنگام عبور از رودخانه خان‌آباد، و همچنین در تهیه آذوقه و علوفه، به یگان شوروی کمک کردند. پرداخت برای دریافت دومی با ارز مناسب برای جمعیت محلی انجام شد.

ابراهیم بیگ با اطلاع از تهاجم ارتش سرخ به افغانستان، در ابتدا می‌خواست بجنگد، اما پس از مشخص شدن قدرت دشمن، با عجله به کوه‌ها رفت، در حالی که به نایب‌الحکومه (والی) ولایت قطغن-بدخشان، میر محمد صفدر خان، اطلاع داد که به ارتش سرخ حمله کند. صفدر خان، به نوبه خود، در ۲ تیر نامه‌ای به فرماندهان شوروی ارسال کرد و آن‌ها را به دلیل عبور ناگهانی از مرز سرزنش کرد و از آن‌ها خواست که به قلمرو خود بازگردند، اما این امر مانع ادامه عملیات نشد. روز بعد، ابراهیم بیگ فرمانی از صفدر خان دریافت کرد که به نبرد با روس‌ها بپیوندد با این حال، با دیدن اینکه مقامات محلی در کار روس‌ها دخالت نمی‌کنند، لوکای‌ها در شورای گردآوری‌شده تصمیم گرفتند که افغان‌ها عمداً تلاش می‌کنند تا آن‌ها را علیه ارتش سرخ برانگیزانند. یک قورباشی برجسته دیگر، اوتان بیگ، که از طریق عوامل خود در مرز آگاه بود، به همراه ابراهیم بیگ به کوه‌ها رفت. در نتیجه این امر، واحدهای ارتش سرخ، همانطور که در گزارش ذکر شده است: مجبور نشدند با مقاومت سازمان‌یافته‌ای روبرو شوند و باندهای انفرادی متشکل از ۳۰ تا ۴۰ جیگیت، باسماچی‌های انفرادی و همدستان آن‌ها را از بین بردند.

در طول این حمله تنبیهی، روستاهای آق‌تپه (تپه سفید) و علی‌آباد در ولایت قندوز سوزانده و ویران شدند، به جز آن بخشی از روستا که افغان‌های بومی در آن زندگی می‌کردند. همچنین، در طول این حمله در مسافت ۳۵ کیلومتر، تمام روستاها و یورت‌ها در دره رودخانه ویران شدند. تا ۱۷,۰۰۰ فشنگ منفجر شد، تا ۴۰ تفنگ ضبط شد، ذخایر غلات مهاجران سوزانده شد، دام‌ها نابود و تا حدی به سرقت رفتند. یگان شوروی ۲۰۰ شتر، ۸۰ اسب و ۴۰۰ رأس گوسفند با خود برد. جمعیت محلی افغان یورت‌های خود را ترک نکردند و دست‌نخورده باقی ماندند. مجموع تلفات باسماچی‌ها و همدستان آن‌ها ۸۳۹ کشته بود، از جمله رئیس فرقه مذهبی پیرایشان و الهام‌بخش‌های ایدئولوژیک باسماچی‌ها یعنی قورباشی ایشان پلوان و دملا دوناخان. تلفات طرف شوروی شامل یک نفر غرق‌شده در هنگام عبور و دو زخمی بود.

 جستارهای وابسته 
جنگ داخلی افغانستان (۱۳۰۷–۱۳۰۸ خورشیدی)
ورود ارتش سرخ به خاک افغانستان در سال ۱۳۰۸ خورشیدی
جنگ شوروی در افغانستان

 پانویس 

رده:افغانستان در دهه ۱۹۳۰ (میلادی)
رده:تاریخ سیاسی افغانستان
رده:تاریخ نظامی روسیه
رده:روابط اتحاد شوروی و افغانستان
رده:تاریخ نظامی اتحاد شوروی
رده:اشغال‌های نظامی اتحاد شوروی
رده:عملیات‌های نظامی اتحاد شوروی