دوره آشوری کهن

امپراتوری آشور کهن(خط سومری_اکدی:  KUR AN-ŠAR2KI, خط میخی آشوری: 80px mat aš-šur KI, "کشور آشور از خدا آشور"; همچنین از نظر آوایی 70px mat da-šur)، دومین دوره از چهار دوره‌ای است که تاریخ سرزمین آشور به آن تقسیم می‌شود، سه دوره دیگر دوره آغازین (۲۶۰۰–۲۰۲۵ پیش از میلاد)، امپراتوری آشور میانه (۱۳۹۲–۹۳۴ پیش از میلاد)، و امپراتوری آشوری نو (۹۱۱–۶۰۹ پیش از میلاد) هستند.
امپراتوری آشور کهن حکومتی پادشاهی بود که از سال ۱۹۰۶ پ. م تا ۱۴۰۰ پ. م توسط آشوریان که اقوامی سامی‌نژاد بودند در شمال میانرودان و در محدوده اکد، با ساخت شهر آشور تأسیس و اولین شاه آن اریشوم یکم بود. مردم آشوری چندین بار بر امپراتوری‌های قدرتمند حکومت کردند. با تصرف بخش قابل توجهی از «گهواره تمدن»، که شامل سومر، امپراتوری اکدی و بابل بود، آشور در اوج تکنولوژی، علمی و دستاوردهای فرهنگی در اوج خود بود.

امپراتوری آشور در اوج خود در دوران امپراتوری آشوری نو (۹۱۲–۶۰۵ پ. م)، بر آنچه دین میانرودان باستان به عنوان «چهار گوشه جهان» می‌خواند، حاکم شد: از شمال: تا کوه‌های قفقاز در ارمنستان و آذربایجان کنونی، از شرق: تا کوه‌های زاگرس در ایران کنونی، از جنوب: تا کویر عربستان (عربستان سعودی کنونی)، از غرب: تا جزیره قبرس در دریای مدیترانه، و حتی بیشتر از غرب در مصر و شرق لیبی.

آشور به دلیل پایتخت اصلی خود، شهر باستانی آشورنام انشار که به اوشار آسان شده و سپس به آشور تبدیل شد، ابتدا به شهر و سپس به کل کشور اطلاق شد نامگذاری شده‌است، که قدمت آن به حدود سال‌های ۲۶۰۰ سال پیش از میلاد می‌رسد، در اصل یکی از ایالت‌های قلمروی آکدیان در میانرودان است. قبل از ظهور دولت شهر آشور، آشور گاهی به عنوان سوبارتو یا شوبارتو (Subartu) و آزوهینوم (Azuhinum) و همچنین در دوران شاهنشاهی ساسانیان به عنوان آسورستان (Asōristān) نیز شناخته می‌شده‌است.

 پیشینه سرزمین آشور 

این حکومت در آغاز تابع بابل بود تا اینکه در سال ۱۸۰۰ پ. م شاهان اولیه آشور، که شاه-کاهن فرمانبردار جنوب بودند، چیرگی کاسی‌ها را بر بابل غنیمت دانسته و با متحد کردن شهرهای آشور، نینوا و اربیل، استقلال خود را اعلام کردند، و چندی نگذشت که یکی از آن شاهان برای خود لقب (شاه فرمانروای جهان) اختیار کرد، و پس از وی همهٔ شاهان آشور به چنین لقبی مباهات می‌کردند. آشوری‌ها چون سرزمینشان مانند بابل حاصلخیز نبود باج‌گیری و دست‌اندازی به سرزمین‌های دیگر را در پیش گرفتند. در نتیجه دولت آشور یک دولت حرفه‌ای جنگجو و متجاوز شد.
تاریخ‌نویسان برای شناسایی بهتر تاریخ آشور آن را به چند بخش دوره آغازین، امپراتوری آشور کهن، امپراتوری آشور میانه و امپراتوری آشوری نو تقسیم نموده‌اند.

 دوره آغازین تاریخ آشور 
از دوران آغازین سرزمین آشور اطلاعات چندانی به جز چند نام اساطیری وجود ندارد و این دوره تقریباً دوران تاریک تاریخ این سرزمین می‌باشد و ایلو-شوما ، نخستین شاه آشور است که دربارهٔ او چیزهایی می‌دانیم، و واپسین شاه دوره آغازین تاریخ آشور می‌باشد. او به سرزمین‌های سومریان یورش برد و خود او مدعی است که برای اور و نیپور که دست‌کم در ظاهر فرمان‌گزار گونگونوم شاه لارسا (۱۹۳۲–۱۹۰۵ پیش از میلاد) بودند آزادی به ارمغان آورده‌است. دستاورد ایلو-شوما هر چه بوده، این اندازه پیداست که نتیجه دیرپایی نداشته‌است.
فهرست پادشاهان آشور، فهرستی از پادشاهان را به دست می‌دهد که «در خیمه زندگی می‌کردند». اگر آنها را به کلی افسانه‌ای ندانیم، باید گفت که آنها به احتمال زیاد شیوخ اقوام هوریانی یا دیگر نژادهای غیر سامی، و به احتمال زیاد خراجگزار قدرت‌های سومری و اکدی بوده‌اند. هیچ مدرک تاریخی وجود ندارد که نشان دهد آشور تا پیش از هزاره دوم پ. م (پایان سلسله سوم اور)، مستقل بوده‌است.

 شاهانی که در خیمه زندگی می‌کردند 
 نام دوران پادشاهی تودیا  حدود ۲۵۰۰ (پیش از میلاد) یَنکی  نامشخصشَلَمو  نامشخص هَرهَرو  نامشخص ایم-سو  نامشخص هَرسو  نامشخص دیدَنو  نامشخص زو-اَبو  نامشخص نو-اَبو  نامشخص اَبَزو  نامشخصبِلو  نامشخص اَزَرَه  نامشخص اوشپی-یَه  حدود ۲۰۲۰ (پیش از میلاد)

شاهانی که نیاکان آشوریان بودند
 نام پادشاه پیشین دوران پادشاهیاَپی-شَل  پسر اوشپی-یَه  نامشخصهَله  پسر اَپی-شَل  نامشخص سَمَنی  پسر هَله  نامشخصهَیَنی  پسر سَمَنی  نامشخص ایلو-مِر  پسر هَیَنی  نامشخصیَک-مِسی  پسر ایلو-مِر  نامشخص یَک-مِنی  پسر یَک-مِسی  نامشخص یَز-کور-اِل  پسر یَک-مِنی  نامشخص ایلا-کَبکَبَه  پسر یَز-کور-اِل  نامشخص اَمینو  پسر ایلا-کَبکَبَه  نامشخص سولیلی  پسر اَمینو  نامشخص

شاهانی که سرخاندان آنان مشخص نیست
 نام دوران پادشاهیکیک-کیا  ۲۰۰۰–۱۹۸۵ (پیش از میلاد) آکیا  ۱۹۸۵–۱۹۷۰ (پیش از میلاد) پوزور-آشور یکم  ۱۹۷۰–۱۹۶۰ (پیش از میلاد) شَلیم-آهه  ۱۹۶۰–۱۹۴۵ (پیش از میلاد) ایلو-شوما  ۱۹۴۵–۱۹۰۶ (پیش از میلاد)

 امپراتوری آشور کهن (حدود ۲۰۲۵ - ۱۳۶۶ / ۱۳۵۳ پ. م) 
 آغاز دوره پادشاهی کهن 
با درگذشت ایلو-شوما و به سلطنت رسیدن پسرش اریشوم یکم، دوره آغازین تاریخ آشور به سر رسیده و دوره پادشاهی کهن، آغاز می‌گردد. معروف‌ترین پادشاه این دوره اریشوم یکم است. اما پس از مدتی بابل دوباره موفق شد آشور را مطیع خود کند. از وقایع مهم این دوره پیدا شدن قومی صحراگرد و تازه‌نفس از عربستان بود که آشور و بابل را تحت فشار قرار دادند، این مردمان در تاریخ به آرامی‌ها مشهور هستند.

 دودمان پوزور-آشور 
دوره‌ای است که با سلطنت پوزور-آشور یکم آغاز می‌شود و گاهی به دودمان پوزور-آشور مشهور است. دودمان پوزور-آشور نام‌های واقعی اکدی را در خط سلطنتی آشور در مقابل نام‌های قبلی که احتمالاً با نام‌های هوریان مطابقت داشتند. نامجانشینی و توضیحاتمرجعپوزور-آشور یکمPuzur-Aššurجانشینی نامشخصشلیم-اههŠallim-aḫḫeپسر پوزور-آشور یکمایلو-شوماIlu-šūmaپسر شلیم-اههاریشوم یکمErišumپسر ایلو-شوماایکونومIkūnumپسر ایلو-شوماسارگون یکمŠarru-ukīnپسر ایکونومپوزور-آشور دومPuzur-Aššurپسر سارگون یکمنارام-سینNarām Sînپسر پوزور-آشور دوماریشوم دومErišumپسر نارام-سین
با آغاز پادشاهی اریشوم یکم (۱۹۰۶–۱۸۶۷ پ. م)، پسر ایلو-شوما (۱۹۴۵–۱۹۰۶ پ. م)، وارد دوره پادشاهی کهن آشور می‌شویم. در سنگ‌نبشته‌های به جامانده از دوره پادشاهی‌اش، یادآور می‌شود که او سازنده نیایشگاه‌هایی برای آشور، ایشتار و اَدَد بوده‌است.
در پی اِریشوم یکم، شاهانی چون ایکونوم (۱۸۶۷–۱۸۶۰ پ. م)، سارگون یکم (۱۸۶۰–۱۸۵۰ پ. م)، و پوزور-آشور دوم (۱۸۵۰–۱۸۳۰ پ. م) به تخت شاهی آشور نشستند.

سپس، نارام-سین، شاه اشنونا (۱۸۳۰–۱۸۰۵ پ. م)، توانست آشور را تسخیر کند و به مدت ۱۵ سال بر آن ناحیه فرمانروایی کرد (۱۸۳۰–۱۸۱۶ پ. م). نارام-سین همچنین توانست نواحی شمال شهر ماری را نیز، که اموری‌ها بر آنجا حکمفرمایی داشتند، به اشغال خود درآورد. یکی از این نواحی، اکالاتوم بود که ایلا-کَبکَبو بر آن حکم می‌راند. پس از تصرف شهر اکالاتوم توسط نارام-سین، شمشی-ادد یکم، جانشین ایلا-کَبکَبو به بابل گریخت.

در سال ۱۸۱۵ پ. م، پادشاهی نارام-سین بر آشور پایان می‌یابد و شخصی با عنوان اریشوم دوم، در آشور به شاهی می‌رسد (۱۸۱۵–۱۸۰۹ پ. م). در همان سال، شمشی-ادد یکم که در گذشته به بابل گریخته بود بر آن شد تا شهر اِکالاتوم را از جانشینان نارام-سین پس بگیرد.

 شکوه آشور در دوره پادشاهی کهن 
 دودمان شمشی-ادد 
همچنین به عنوان دوره سلطه اموری بر آشور نیز نامیده می‌شود.نامجانشینی و توضیحاتمرجعشمشی-ادد یکمŠam-ši-Adadغاصب، فرزند ایلا-کَبکَبو اموری، حاکم اکالاتومایشمه-داگان یکمIšme-Dagānپسر شمشی-ادد یکمموت-آشکورMut-Aškurپسر ایشمه-داگان یکمریموشRimušنسبت نامشخص، احتمالاً از فرزندان شمشی-ادد یکمآرینومAsīnumنوه شمشی-ادد یکم
شمشی-ادد یکم نخست شهر شِخنا را تسخیر کرد و آن را به شوبات-اِنلیل تغییر نام داد. سپس، استحکامات اکالاتوم در کرانه باختری رود دجله را تسخیر کرد. این اقدام، تسخیر شهر آشور را برای او امکانپذیر می‌ساخت.
شش سال پس از برگشتن بر تخت شاهی اِکالاتوم، با برکنار کردن اریشوم دوم، خود را شاه آشور خواند (۱۸۰۹ پ. م) او پسر بزرگتر خود به نام ایشمه-داگان را بر تخت شاهی اِکالاتوم نشاند و کار خود را، به منظور گسترش قلمرو پادشاهی ادامه داد.

هدف بعدی او شهر ماری بود که مسیر کاروانی بین آناتولی و میانرودان بشمار می‌رفت. یاهدوم لیم حاکم ماری، توسط خدمتکار خودش، و به احتمال زیاد به دستور شمشی-ادد یکم شاه آشور (۱۸۰۹–۱۷۸۱ پ. م)، کشته شد. شمشی-ادد یکم فرصت را دریافت و شهر ماری را اشغال کرد. زیمری لیم وارث تاج‌وتخت ماری نیز مجبور شد به یمحاض (حلب) بگریزد. در این زمان، شمشی-ادد یکم فرزند دیگر خود را به نام یَسمه-اَدَد، به تخت شاهی ماری نشاند (۱۷۹۶ پ. م) و سپس به شوبات-انلیل بازگشت.

با الحاق شدن شهر ماری به پادشاهی شمشی-ادد یکم، او بر ناحیه بزرگی حکمفرما شد و کنترل میانرودان شمالی را تحت اختیار خود گرفت. پادشاهی شمشی-ادد یکم را نخستین امپراتوری آشور دانسته‌اند. با این حال، از دیدگاه آشوریان، او یک اموری و غاصب تاج و تخت آشور به‌شمار می‌رفت و حتی روایات بعدی آشور، پادشاهی او را به رسمیت نمی‌شناسد. او سرانجام در یک نبرد کشته شد.

با مرگ شمشی-ادد یکم (۱۷۸۰ پ. م)، بخت و اقبال از سرزمین آشور برگشت و امپراتوری او یکپارچگی خود را از دست داد و در یک وضعیت جغرافیایی آسیب‌پذیر قرار گرفت. نامه‌ای که ایشمه-داگان یکم جانشین او (۱۷۸۰–۱۷۴۱ پ. م)، به برادرش یَسمَه-اَدَد شاه ماری نوشته‌است این اوضاع را نشان می‌دهد:

«به یَسمَه اَدَد بگو: برادرت ایشمه-داگان می‌گوید، من بر تخت خانه-ی پدرم نشسته‌ام، و به همین دلیل بسیار گرفتارم و نتوانسته‌ام خبر سلامت خود را برایت بفرستم؛ تو نباید نگران باشی. پادشاهی تو از آن توست و خواهد ماند. خدایان اَدَد و شَمَش با من همراهند. افسار مردم ایلام. مَرد [شاه] اشنونا در دست من است. بیا به یکدیگر سوگند وفاداری یاد کنیم؛ و روابط برادرانه را با یکدیگر برای همیشه حفظ کنیم.»

همزمان با انتشار خبر درگذشت شمشی-ادد یکم، رقبای قدیمی او بر آن شدند تا فرزندان و جانشینانش را از تخت به زیر بکشند. زیمری لیم که در گذشته از ماری گریخته بود، به آن منطقه بازگشت، یَسمَه-اَدَد را شکست داد و پادشاهی را از دست وی ربود (۱۷۷۹ پ. م)؛ سپس، شاه اشنونا، شهر اِکالاتوم را تسخیر کرد (۱۷۷۱ پ. م) و چندان نگذشت که حمورابی شاه بابل، کشورهای آشور و ماری را خراجگزار خود ساخت (۱۷۵۷ پ. م).

به‌طور طبیعی بیشتر آشوریان از تسلط سیاسی بیگانه به‌طور عمیق آزرده‌خاطر بودند؛ با این حال، مناسبات بابل و آشور به‌طور صرف سیاسی نبود. آشوریان که همواره نسبت به باروهای فرهنگی بیگانه آزاداندیش بودند، اینک خود را دچار سردرگمی و تضاد عاطفی با حریفان بابلی خود می‌دیدند.

از روزگاران کهن، باورهای فرهنگی از جنوب میانرودان به درون سرزمین آشور جریان می‌یافت و اینک که بابل وارث و منبع فرهنگ سومری شده بود، برخی جناح‌های پرنفوذ جامعهٔ آشوری از تداوم این گرایش احساس خشنودی می‌کردند. در رویاروی این نگرش، جناح ضد بابلی نیرومندی بود که سنت‌های بومی و احساسات میهن‌پرستانه و ملی‌گرایانه را زنده نگاه می‌داشت.

با این حال، حتی مدت‌ها بعد که آشور خود به یک قدرت چیره در منطقه تبدیل شد، به بابل به چشم الگوی فرهنگی بالغ‌تر و فرهیخته‌تر نگاه می‌کرد.

پس از درگذشت ایشمَه-داگان یکم (۱۷۴۱ پ. م)، آشور به کلی به تسخیر بابل درآمد و تنها ۱۱ سال بعد بود که موت-آشکور بار دیگر توانست پادشاهی را در آشور زنده کند (۱۷۳۰ پ. م). در پی موت-آشکور (۱۷۳۰–۱۷۲۰ پ. م)، ریموش (۱۷۲۰–۱۷۱۰ پ. م) و آسینوم (۱۷۱۰–۱۷۰۶ پ. م) به پادشاهی رسیدند و پس از آن، هرج‌ومرج و اغتشاش فرارسید.

 اولین دوره تاریکی در دوره پادشاهی کهن 
بعد از مرگ شمشی-ادد یکم، جانشینانش نتوانستند قلمروهای فتح شده وی را اداره کنند و از هرسو مورد هجوم دشمنان قرار گرفتند. در داخل آشور هم جنگ داخلی و هرج و مرج شدید رخ داد. هرج و مرج به گونه‌ای بود که در مدت ۶ سال (۱۷۰۶–۱۷۰۰ پ. م)، هفت تن غاصب، برای سلطه بر آشور به نبرد با یکدیگر پرداختند. این افراد، آشور-دوگَل، آشور-اَپلَه-ایدی، اَدَد-سَلولو، نَسیر-سین، سین-نَمیر، ایپکی-ایشتار و آداسی بودند.
سرانجام، بِلو-بَنی بود که به این هرج و مرج پایان داد و به تخت سلطنت آشور نشست (۱۷۰۰–۱۶۹۱ پ. م). اما از این به بعد، تاریخ آشور وارد دورانی تاریک می‌گردد، و از این زمان تا پایان دوره پادشاهی کهن آشور، از پادشاهان آشور، مگر نام و درازای سال‌های پادشاهی‌شان را نمی‌دانیم.

نامجانشینی و توضیحاتمرجعآشور-دوگولAššur-dugulغاصب، بی ارتباط با پادشاهان قبلیآشور-اپلی-ایدیAššur-apla-iddinaغاصب، بی ارتباط با پادشاهان قبلی، میزان حکومت نامشخص استناصیر-سینNāsir Sînغاصب، بی ارتباط با پادشاهان قبلی، میزان حکومت نامشخص استسین-نامیرSîn-nāmirغاصب، بی ارتباط با پادشاهان قبلی، میزان حکومت نامشخص استایپگی-ایشتارIpqi-Ištarغاصب، بی ارتباط با پادشاهان قبلی، میزان حکومت نامشخص استادد-سالولوAdad-saluluغاصب، بی ارتباط با پادشاهان قبلی، میزان حکومت نامشخص استآداسیAdasiغاصب، بی ارتباط با پادشاهان قبلی، میزان حکومت نامشخص است

 دودمان آداسی (حدود ۱۷۰۰/۷۲۲–۱۶۸۰ پ. م) 
آداسی‌ها از اواسط دوره امپراتوری آشور کهن تا سقوط سلسله (و جایگزین شدن با سلسله سارگون‌ها) در اواسط دوره امپراتوری آشوری نو، بر آشور حکمرانی کردند و تقریباً یکهزار سال حاکم بودند.''
نامتلفظ آنسلطنتجانشینی و توضیحاتمرجعبعل-بانیBēlu-bāni۱۷۰۰–۱۶۹۱ پ. مپسر آداسیلیبایاLibaia۱۶۹۰ – ۱۶۷۴ پ. مپسر بعل-بانی یا آداسیشرما-ادد یکمŠarma-Adad۱۶۷۳–۱۶۶۲ پ. مپسر لیبایا یا آداسیایپتار-سینIb-Tar-Sîn۱۶۶۱–۱۶۵۰ پ. مپسر شرمه-ادد یکم یا آداسیبازایاBāzāiu۱۶۴۹–۱۶۲۲ پ. مپسر ایپتار-سین یا بعل-بانیلولایاLulāiu۱۶۲۱–۱۶۱۶ پ. مغاصب، بی ارتباط با سلسله آداسیشو-نینواŠu-Ninua۱۶۱۵ – ۱۶۰۲ پ. مپسر بازایاشرمه-ادد دومŠarma-Adad۱۶۰۱–۱۵۹۸ پ. مپسر شو-نینوااریشوم سومErišum۱۵۹۸–۱۵۸۶ پ. مپسر یا برادر شرمه-ادد دومشمشی-ادد دومŠam-ši-Adad۱۵۸۵–۱۵۸۰ پ. مپسر اریشوم سومایشمه-داگان دومIšme-Dagān۱۵۸۰–۱۵۶۴ پ. مپسر شمشی-ادد دومشمشی-ادد سومŠam-ši-Adad۱۵۶۴–۱۵۴۸ پ. مپسر ایشمه-داگان دومآشور-نیراری یکمAššur-nārāri۱۵۴۸–۱۵۲۲ پ. مپسر ایشمه-داگان دومپوزور-آشور سومPuzur-Aššur۱۵۲۲–۱۴۹۸ پ. مپسر آشور-نیراری یکم، معاهده صلحی را با بورنابوریاش یکم شاه بابل به امضا رساند که بر پایه آن، مرزهای دو کشور در ناحیه سامرا تعیین شد (۱۵۰۳ پ. م)

 آشور، خراجگزار میتانی 
در این دوران، آشور به خراجگزار میتانی تبدیل شد و دوران افول خود را سپری کرد.
نامتلفظ آنسلطنتجانشینی و توضیحاتمرجعانلیل-ناصیر یکمEnlīl-nāsir۱۴۹۸–۱۴۸۵ پ. مپسر پوزور-آشور سوم. او خراجگزار پادشاهی میتانی شد.نور-ایلیNur-ili۱۴۸۵–۱۴۷۳ پ. مپسر انلیل-ناصیر یکم، او نیز به احتمال زیاد خراجگزار میتانی بود.آشور-شدونیAššur-šaddûni۱۴۷۳ پ. مپسر نور-ایلی بود و تنها پس از یک ماه پادشاهی، توسط عمویش از تخت به زیر کشیده شد.آشور-ربی یکمAššur-rabi۱۴۷۳–۱۴۳۳ پ. مپسر انلیل-ناصیر یکم، تاج و تخت را از آشور-شدونی غصب کرد. به احتمال زیاد بعدها خراجگزار میتانی شدآشور-ندین-آهه یکمAššur-nādin-ahhē۱۴۳۳ پ. مپسر آشور-رَبی یکم. با آغاز پادشاهی او، آشور، دوباره خراجگزار پادشاهی میتانی شد. همچنین معاهده صلحی نیز با بابل به امضا رساند. او توسط برادرش انلیل-ناصیر دوم از پادشاهی برکنار شد.انلیل-ناصیر دومEnlīl-nāsir۱۴۳۳–۱۴۲۷ پ. مبرادر آشور-نَدین-آهه یکم و نیز، خراجگزار میتانی بود. او تاج و تخت را به‌وسیلهٔ یک کودتا به دست آورد.آشور-نیراری دومAššur-nārāri۱۴۲۷–۱۴۲۰ پ. مپسر آشور-ربی یکمآشور-بِل-نینِشوAššūr-bēl-nīšēšu۱۴۲۰–۱۴۱۱ پ. مپسر آشور-نیراری دومآشور-رِم-نینِشوAššūr-rā’im-nīšēšu۱۴۱۱–۱۴۰۳ پ. مپسر آشور-نیراری دومآشور-نَدین-آهه دومAššur-nādin-ahhē۱۴۰۳–۱۳۹۳ پ. مپسر آشور-ریم-نینشو. خراجگزار میتانی بوداریبا-ادد یکمErība-Adad۱۳۹۳–۱۳۶۶ پ. مپسر آشور-بعل-نینشو یا آشور-ریم-نینشو

با درگذشت آشور-نَدین-آهه دوم، و روی کار آمدن اِریبا-اَدَد یکم و پسرش آشور-اوبالیت یکم، دوران تاریکی که از پیرامون ۱۶۰۰ پ. م آغاز شده بود، پایان می‌یابد و آشور، تاریخ تازه خود را که با عنوان پادشاهی آشور میانه است، آغاز می‌کند.

 جستارهای وابسته 
 آرامی
 عصر آهن
 آشوری‌ها

 پانویس 

 منابع 






























رده:آسیای عصر برنز
رده:آشور در هزاره ۲ (پیش از میلاد)
رده:انحلال‌های هزاره ۲ (پیش از میلاد)
رده:ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در هزاره سوم (پیش از میلاد)
رده:ایران باستان
رده:بنیان‌گذاری‌های سده ۲۱ (پیش از میلاد)
رده:تاریخ باستان ارمنستان
رده:خاور نزدیک باستان
رده:سوریه باستان
رده:میانرودان باستان
رده:دولت‌شهرها