تأثیرات و مآثر بهرام بیضایی

چند و چونِ تأثیرِ کارِ فکری و فرهنگی و هنریِ بهرام بیضایی (۱۳۱۷) موضوعِ بحث و پژوهش بوده است. او از دههٔ ۱۳۴۰ به بعد، به رغمِ محرومیت‌های فراوان، شاگردانِ فراوانی نیز آموزش داده که کم و بیش به دامنهٔ تأثیرش افزوده‌اند. گذشته از هنر، به نظرِ مجید مظفّری، بیضایی «بر زمانه» هم «تأثیری شگرف داشت.» یکی از شارحانش در دههٔ ۱۳۹۰ کارِ فرهنگیِ بیضایی را هم‌سنگِ کارهای علی‌اکبر دهخدا و نیما یوشیج و صادق هدایت ارزیابی کرد. آیدین آغداشلو گفته: «اگر «بهرام بیضایی» نبود، جای خالی وسیعی در پهنهٔ این فرهنگ باقی می‌ماند که پرشدنی نبود.»

 نوشتجات 

پیش از ظهورِ نسلِ نمایشنامه‌نویسانِ نامدارِ دههٔ ۱۳۴۰ در ایران انتشارِ نمایشنامهٔ ایرانی برای بازارِ کتابِ فارسی رایج نبود.مثلاً هوشمند مهرآسا در سالِ ۱۳۴۱ نوشت: «خوانندهٔ ایرانی هنوز عادت ندارد نمایشنامه‌ای را بعنوان یک اثر «برای مطالعه» بخواند.» () و حمید سمندریان از مهدی فروغ نقل کرده که حوالیِ سالِ ۱۳۴۰ گفته «ملت ما هرگز تئاتری نبوده‌اند، به همین خاطر هم چیزی نداشته و نداریم، فقط یک نمایشنامه هست که صادق هدایت نوشته که آن هم مزخرف است . . . .» () بیضایی در رواجِ نمایشنامه‌نویسیِ فارسی و انتشارِ نمایشنامه‌های فارسی سهم داشته است. غیر از این، او در ترجمه و انتشارِ نمایشنامه‌های غیرفارسی به فارسی نیز بسیار کوشا بوده است. نمایشنامه‌هایی از کارلو گولدونی و ژان ژنه به سفارشِ مستقیمِ او به فارسی ترجمه و منتشر شد، و خود و دوستانِ نزدیکش نیز در ترجمهٔ نمایشنامه‌های کلاسیکِ ژاپنی و چینی و نیز انگلیسی کارهایی کرده‌اند.

آیدین آغداشلو نثرِ بیضایی را «از فاخرترین نمونه‌های نثر فارسی» می‌دانسته که گواه و نمودارِ پایندگیِ زبانِ فارسی به واسطهٔ «زایش‌های متعدّد» است. ماتئوش کواگیش «دورنما»ی آثارش را جهانی و او را «شهروند جهان» و سزوارِ جایزهٔ نوبل ادبیات دیده، هرچند ترجمهٔ آثارش آسان نیست، و پرویز فنّی‌زاده تقلید از طنزِ بیضایی را نشدنی می‌دانسته.مثل تکه شعری بیان شده: زندگی و بازیگری پرویز فنی‌زاده (۱۳۹۴). ص. ۴۴۰. (از شمارهٔ ۱۷۵ هفته‌نامهٔ ستارهٔ سینما، ۱۳۵۵) عبدالله کوثری و بهزاد فراهانیخبر آنلاین: بهزاد فراهانی؛ از فوتبال بازی‌کردن تا درسی که از بهرام بیضایی آموخت و امین فقیریامین فقیری: مصاحبه‌ی تاریخ شفاهی ادبیات معاصر ایران، ص. ۲۲۱ و قطب‌الدّین صادقیبهرامی، میهن. «برخورد با «هفت قبیله‌ی گمشده»». کلک. شمارهٔ ۱۲۳. فروردین ۱۳۸۰. ص. ۳۱. و ایرج طهماسبچلچراغ. شماره ۷۱۹. ۱۵ مهر ۱۳۹۶. "من آقای مجری نیستم!" گفتگوی سینا قلیچ‌خانی و سهیلا عابدینی با ایرج طهماسب. از ص. ۳۷ تا ص. ۴۱. صفحهٔ ۳۸. و محمّد یعقوبی و حسین کیانی و شکوفه آذر و علی‌اکبر حیدریاز غرش طوفان و سه تفنگدار تا آثار بیضایی و احمد محمود و یوسا نیز از نویسندگانِ هم‌روزگارِ بیضایی هستند که از نوشته‌هایش اثر پذیرفتند یا کوشیدند شیوه‌هایش را در نویسندگی پی‌گیرند. پنداشت‌ها از چند و چونِ تأثیرِ بیضایی در ادبیات گوناگون و ناهمساز بوده است: کسانی تأثیرِ کارش را بزرگ دانسته‌اند – مانندِ اصحابِ جشنِ دنیای تصویر در سالِ ۱۳۸۶ که به خاطرِ بیشترین تأثیر در ادبیاتِ نمایشی در ایران به او جایزه دادند – و کسانی پیش‌بینی کرده‌اند که بزرگیِ تأثیرش در آینده شناخته خواهد شد – مانندِ حمید دبّاشی – و دیگرانی تأثیرش را خُرد شمرده‌اند – مثلاً محمّد رحمانیان از کوچکیِ دامنهٔ تأثیرِ شایستهٔ بیضایی افسوس خورده که: «ما هیچ وقت شاگردِ بیضایی بزرگ نبوده‌ایم» و بهزاد قادری گله از ابنای زمانه‌اش کرده که «بدترین کفر» که ازش می‌پرهیزند «خواندن چهار کلمه از محال‌اندیشانی» چون بیضایی است و هوشنگ توزیع، با وجودِ دوستداری، اشاره به بی‌تأثیریِ کارِ بیضایی در دورهٔ کارش در آمریکا کرده است.رفاقت (۱۳۹۹)، فیلمِ مستندی از رها اعتمادی، دقیقهٔ ۸۸ گوهر پارسی ناکامیِ پیروانِ بیضایی را شبیهِ ناکامیِ پیروانِ علی حاتمی دانسته و اکبر رادی ایشان را به پیروانِ آنتون چخوف مانند کرده که «به هرز رفته و هدر شدند. مانند یک بیابان جادو که هر کس در آن بیفتد، نابود می‌شود و فقط معدود افرادی می‌توانند از آن جان سالم به در برند.»

با این همه، از میانِ شاگردانِ بیضایی نویسندگانِ شناخته‌ای چون رضا قاسمی و حمید احیاء هم برخاسته‌اند؛ و از پیروانش در کارِ پژوهشِ متعارف نیز می‌شود مایل بکتاش و عنایت‌الله شهیدی و مرتضی راوندی و جابر عناصری و مجید فلاح‌زاده و جمشید ملک‌پور و بهروز غریب‌پورتئاتر در ایران و ویلم فلور و فریده رازی و یعقوب آژند و رسول جعفریانقصّه‌خوانان در تاریخ اسلام و ایران (۱۳۷۰) و جهانگیر نصری اشرفیخُنیا (۱۳۹۲) و محمّد پسندی حکم‌آبادی و سهیلا نجم و ویلیام بیمن و عبّاس شادروان و کامران سپهران و نیایش پورحسن و ناصر حبیبیان و معصومه ابراهیمی را نام برد.هر یک از این پژوهشگران قسمتی از پژوهش‌های بیضایی را ادامه و توسعه داده‌اند یا تکرار کرده‌اند: بکتاش و عناصری در تعزیه، ملک‌پور در ادبیاتِ نمایشیِ جدید، فلور و بیمن و شادروان در تاریخ‌نگاریِ عمومیِ نمایشِ ایرانی، آژند در تاریخ‌نگاریِ ادواری از نمایشِ قدیم و جدیدِ ایرانی، نجم در نقّالی و نمایش‌های مشرقی، سپهران در سیاست و نمایشِ جدید در ایران، پورحسن در تأثیرِ نمایشنامه‌های خارجی در ایران، ابراهیمی و پسندی حکم‌آبادی در مطالعاتِ اساطیری، رازی در نمایش‌های عامیانهٔ ایران و حبیبیان در مکان‌های نمایشی. کوشش‌های علیرضا احمدزاده و رسول نظرزاده و یدالله آقا عبّاسی در گردآوریِ لغت‌های نمایشی و محمّد رضایی راد در شناختِ تراژدی را هم می‌شود ادامهٔ وجوهی از پژوهش‌های بیضایی، مثلاً در نمایش در ایران، به حساب آورد.

با این که کارِ بیضایی در آموزشِ رسمیِ مدرسی در ایران غایب بوده است، هنرمندانی چون مهتاب نصیرپور و حمید امجد از طریقِ کتاب‌های بیضایی به کارِ هنر گرویدند. سرگذشتِ بیضایی در تذکره‌های گوناگون آمده و دیوانِ آثارش نیز چاپ شده است، هرچند ناتمام، همچون دیوان‌های شاعرانِ خانوادهٔ بیضایی.

 نمایش 

نمایشنامه‌های بیضایی – با کارهای نمایشنامه‌نویسانِ پیشروی دیگری مانند علی نصیریان و غلامحسین ساعدی و اسماعیل خلج و شاید از همه مهم‌تر اکبر رادی که همراهِ بیضایی از گروهِ طرفه بود – به دگرگونیِ نمایشِ صحنه‌ای در تهران و مآلاً در ایران (و نمایش‌های ایرانی بیرون از ایران نیز) انجامید؛ چندان که محمود استاد محمّد گفته شیوه‌ای از نمایش که عبّاس جوانمرد و رکن‌الدّین خسروی و جعفر والی در دههٔ ۱۳۴۰ با نوشته‌های بیضایی و رادی و ساعدی پیش گرفتند راهی نو و ناشناخته بوده که گشودنش را ارج باید نهاد. ولی خیلی زود، تا نیمهٔ دههٔ ۱۳۴۰، بیضایی شیوهٔ نمایشِ نمایشنامه‌های نوآورده‌اش را نیز آزمود و برساخت. اغلبِ صاحب‌نظران نمایشِ نوشته‌های بیضایی را دشوار دانسته و شیوهٔ نمایشی او را برای نوشته‌هایش کمابیش یگانه و اندکی متفاوت با جریان‌های رایج شمرده‌اند. مثلاً منوچهر آتشی اجرای برخوانی‌های بیضایی را «چه از نظر فن تئاتر چه از نظر سانسور فرهنگی − که بیضایی سال‌ها است مبتلای آن است» دشوار می‌دانسته و اکبر رادی اشاره کرده که نمایشنامه‌های بیضایی فقط با کارگردانیِ خودش خوب به نمایش درمی‌آید. او خود نیز بیشترِ نمایش‌های دیگران از نمایشنامه‌های خودش را نپسندیده،از جمله هادی سروری در شمارهٔ ۶ دیِ ۱۳۹۶ روزنامهٔ شرق نقل کرده که بیضایی از نمایشنامه‌خوانی‌های او سخت ناخرسند بوده است. و بایسته می‌دانسته که راه و رسمِ خواندن و نمایشِ این کارها را بیاموزند. با این همه، تأثیرِ بیضایی دستِ کم در نمایش در ایران، به واسطهٔ کارهای نمایشی و افاضاتِ نظری و پژوهش‌های تاریخی و سخن‌شناختی (از متنی و فرهنگی) چون نمایش در ایران و نیز تدریس،غیر از مستمعانِ آزادِ درس‌هایش (مثلاً فاطمه معتمد آریا و کامبوزیا پرتوی و سعید شهلاپور) (جست‌وجوگر بی‌پروا. ص. ۵۳.)، از شاگردانش در دانشگاهِ تهران می‌شود عزّت‌الله انتظامی () و جمشید لایق و هادی مرزبان و سوسن تسلیمی و احمد آقالو و گلچهره سجّادیه و امین تارخ و مسعود کرامتی و محمود بهروزیان و فریماه فرجامی و داوود فتحعلی‌بیگی و اصغر همّت و رضا کیانیان و صدیق تعریف و کیهان رهگذار و سهیلا نجم و جمشید گرگین و رضا فیّاضی () و مجید قنّاد و رضا بابک و علیرضا مجلّل و رضا قاسمی و یاسمن آرامی و حمید حمزه و آرمان امید و قطب‌الدّین صادقی () و حمید احیاء و سهیل پارسا و پرویز پورحسینی (پرویز پورحسینی. به کوششِ منصور خلج. تهران. ۱۳۹۹.) و علی عمرانی و علاءالدّین رحیمی () و قاضی ربیحاوی و آتیلا پسیانی را نام برد. بیرون از دانشگاهِ تهران نیز شاگردانِ فراوانی نزدِ بیضایی آموزش دیدند. منوچهر آذری و علی ژکان و سعید تشکّری () و حمید امجد و آذردخت بهرامی () و محمّدرضا زائری و نادر سلیمانی () و امیرحسین مدرّس و متین نصیری‌ها از این جمله‌اند. بعضی از این شاگردان در نمایشِ آثارِ بیضایی با همکاریِ خودش یا جداگانه کوشش‌ها کردند؛ مثلاً نمایشِ آهو از روی نوشتهٔ بیضایی در تالارِ مولوی در ۱۳۵۸ به کارگردانیِ حمید حمزه معروف است. ( و ) بزرگ ارزیابی شده است؛ و بسیاری از سرآمدانِ اهلِ نمایش، از جمله علی نصیریان و ژان-کلود کریر و جمشید مشایخی و نصرت پرتوی و منوچهر انور و عزیز ساعتیساعتی در تهران و بسیارانِ دیگر، به استادی شناخته‌اندش و کارش را ستوده و بزرگ داشته‌اند؛ و بسیاری هم، چون هرمز هدایت، پیروی شیوهٔ او شده‌اند.بهرامی، میهن. «تئاتر ما را خلاصه می‌کند». قرن بیست‌ویک. شمارهٔ ۱۵. ۱۳۸۰. با این همه، بوده‌اند کارگردانانی هم که کارش را هیچ خوش نداشته‌اند، از جمله نمونهٔ افراطیِ سعید سلطان‌پور که در آبانِ ۱۳۴۸ به واسطهٔ گروهی نمایشِ سُلطان مارِ بیضایی را در مشهد برآشفت و از صحنه پایین کشید.

 سینما 

بندانگشتی|262px|واروژ کریم مسیحی سرِ صحنهٔ سلندر (۱۳۵۹)

«. . . مکتب بیضایی بر آقای واروژ تأثیر زیادی گذاشته است.»میهن بهرامی، ۱۳۷۰

«ما با همه دانایی‌مان فیلم می‌بینیم اما تنها با دیدن چند دقیقه از فیلم‌های کریم مسیحی، همه دانایی‌مان رها می‌شود و ماهیت سینما را فراموش می‌کنیم و غرق لذت از آن می‌شویم. به همین دلیل تجربه تماشای فیلم‌های کریم مسیحی با بهرام بیضایی که برای دیدن آثارش باید فسفر سوزاند، متفاوت است.»محمّد رحمانیان، ۱۴۰۰https://www.isna.ir/news/1400062216029/
فیلم‌های بیضایی، همچون فیلم‌های کمابیش همهٔ فیلم‌سازانِ غیرآمریکاییِ هم‌نسلش، در زمانِ زندگیِ خودش تماشاکنانِ بین‌المللی چندانی نیافت؛ بر خلافِ کارهای هم‌نسلانِ نامدارِ فیلم‌سازیش در آمریکا چون اغلبِ اصحابِ هالیوود نو و چند فیلم‌سازِ غیرآمریکایی از این نسل مثلِ جان وو و تری گیلیام و مایک لی و چند سال دیرتر مصطفی عقّاد و چند سال زودتر ساتیاجیت رای و عثمان سمبن و سرجیو لئونه و برناردو برتولوچی. با این همه، سینماگرانی، به قولی فراوان و به قولی نه چندان فراوان، تحتِ تأثیرِ کارِ بیضایی واقع شده‌اند. یکی از تواناترین سینماگرانی که − دستِ کم به واسطهٔ دستیاریِ بیضایی در کارگردانیِ چندین فیلم − از کارِ سینمایی بیضایی الهام گرفته و فیلم‌های برجسته‌ای ساخته واروژ کریم مسیحی بوده است. او بارها کوشید تا فیلم‌نامه‌هایی از بیضایی را به فیلم درآورد، ولی یگانه حاصلِ این کوشش‌ها فیلمِ نیم‌ساعتهٔ سلندر (۱۳۵۹) بوده است. امیر نادری و تینا پاکروان نیز از فیلم‌سازانی بوده‌اند که خود را شاگردِ بیضایی می‌دانسته‌اند.

با این همه، تأثیرِ سینمای بیضایی در فیلم‌سازی و فیلم‌بینیِ ایرانیان و غیرایرانیان در دورانِ زندگی خودش تا حدّی تحتِ شعاعِ سینمای «جاهلی» و «ملّی» و «جشنواره‌ای» و «عرفانی» و «اخلاقی» و «دفاعِ مقدّس» و عامّه‌پسند واقع شده و این‌ها از نفوذش کاسته است. مثلاً ملودرام‌های ضدّروشنفکرانهٔ داریوش مهرجویی و گرایشِ لمپنیِ مسعود کیمیایی به داشتنِ هوادارانِ انحصاریِ فراوان معروف بوده‌اند و شیوهٔ کمینه‌گرا و فستیوال‌پسندِ عبّاس کیارستمی نزدِ فیلم‌سازانِ جوان محبوبیت داشته است. اولاف مولر به یاد آورده که مرورِ آثارِ بیضایی را در جشنوارهٔ بین‌المللیِ فیلمِ وینِ سالِ ۱۹۹۵ میلادی اغلبِ ناقدان نادیده گرفتند، چراکه فیلم‌هایش ربطی به کیارستمی ندارد. ساخته‌های فیلم‌سازانی چون ساموئل خاچیکیان و ایرج قادری و مسعود ده‌نمکی نیز تماشاکنانِ بیشتری از کارهای بیضایی داشته است. ولی در اغلبِ رأی‌گیری‌های سینمایی در ایران بیضایی در دورانِ زندگی خود اوّل شده است.

بیضایی در فیلم‌های فیلم‌سازان دیگر نیز همکاری‌هایی داشته است. همچنین بر اساسِ نوشته‌های او فیلم‌هایی ساخته شده، از جمله خطِّ قرمز بر اساسِ فیلم‌نامهٔ شب سمور، سایه به سایه بر اساسِ فیلم‌نامهٔ آوازهای ننه آرسو و روز واقعه بر اساسِ فیلم‌نامه‌ای به همین نام. بیضایی بیشترِ این فیلم‌ها را نپسندیده. به نظرِ مسعود بهاری «مشکل از فیلمنامه‌های بهرام بیضایی است که باید توسط خودش ساخته شوند وگرنه آثاری خنثی و بی‌هویت خواهند شد». با این همه، در دورهٔ زندگیِ بیضایی فیلم‌نامه‌هایش در کتاب‌های آموزشِ فیلم‌نامه‌نویسی استفاده شد.مثلاً در درس‌هایی دربارهٔ فیلمنامه‌نویسیِ حسن لطفی (۱۴۰۳)

اعمالِ سانسورِ دولتیِ «سیاسی و اجتماعی» در سینمای ایران هم، به نظرِ ناصر تقوایی، از اثرهای ناخواستهٔ ورودِ ادبیاتی‌هایی چون بیضایی به سینما بود.

 اندیشهٔ اجتماعی 

بیضایی عضوِ احزابِ سیاسی یا پیروی مکتبِ فکریِ معیّنی نبوده است. با این همه، نگاهِ انتقادیش به تاریخ و فرهنگِ ایران از خلالِ فیلم‌ها و نمایش‌ها و کتاب‌ها و سخنانش کم و بیش الهام‌بخشِ بازاندیشی‌خواهیِ تاریخی و اصلاح‌طلبیِ فرهنگی و اجتماعی بوده است. مثلاً در سخنرانیِ پاییزِ ۱۳۵۶ در شب‌های شعر گوته مسئولیتِ سانسور و آزادمنشی را به گردنِ توده‌های مردم انداخت، که در زمانِ خود بدعتی به‌شمار می‌رفت و تأثیری غیر از آن می‌داشت که اندیشندگانِ انقلابی می‌خواستند. بعدها در مقالهٔ «پس از صد سال» (۱۳۷۵) به تجزیه و تحلیلِ انتقادیِ سیرِ تاریخیِ فرهنگ و هنرِ ایران پرداخت.

 پانویس 
 توضیحات 

 ارجاعات 

 منابع 








































 Pak-Shiraz, N. (2013). Exploring the City in the Cinema of Bahram Beyzaie. Iranian Studies, 46(5), 811–828. https://doi.org/10.1080/00210862.2013.789745



رده:بهرام بیضایی
بیضایی