نسخه‌های دیوان حافظ

نسخه‌های چاپی و تصحیح های دیوان حافظ 

این مقاله به چاپ‌های دیوان حافظ می‌پردازد. آنچه که از اشعارِ حافظ به چاپ رسیده، دربردارندهٔ مجموعه‌های ناقص و کامل، غیر انتقادی و انتقادی، چاپِ سنگی، خوشنویسی‌شده، نسخه‌برگردان و حروف‌چینی چاپی است. در کتابشناسی حافظ گردآوریِ مهرداد نیکنام به‌سال ۱۳۶۷، ۳۰۰ دیوانِ چاپی و در کتابشناسیِ حافظ‌پژوهان و حافظ‌پژوهی گردآوریِ ابوالقاسم رادفر به‌سال ۱۳۶۸ ه‍.ش، ۲۲۵ دیوانِ چاپی فهرست شده‌اند و پس از آن نیز چاپ‌های بسیارِ دیگری منتشر شده‌اند.خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۵۸ .

 فهرستِ چاپ‌های دیوانِ حافظ 

 چاپ سنگی آپجان کلکته -1791 میلادی 

 تاریخ: ۱۷۹۱ م 
 چاپ: چاپ سنگی توسط انتشاراتِ آپجان در کلکته 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
تصحیحِ ابوطالب لندنی برپایهٔ دوازده نسخهٔ خطی در ۱۵۷ برگه به‌قطع رحلی

 توضیحات: 
از کهن‌ترین چاپ‌های دیوانِ حافظ؛ سفارش از سوی ریچارد جانسن، عضوِ کمپانی هند شرقی؛ تقدیرِ ویلیام جونْز از جانسن برای این اقدامخرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۵۸ .سجادی، «زندگی و روزگار حافظ»، دائرةالمعارف اسلامی ، ۱۹:‎ ۵۹۲ .

 چاپ بولاق – 1827 میلادی 

 تاریخ: ۱۲۴۳ ه‍.ق/۱۸۲۷ م 
 چاپ: چاپ در بولاق 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 

 توضیحات: 
به‌فرمانِ محمدعلی پاشا، نایبُ‌الْحکومهٔ مصرخرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۵۸ .

 چاپ کلکته – 1827 میلادی 

 تاریخ: ۱۲۴۳ ه‍.ق/۱۸۲۷ م 
 چاپ: چاپ در کلکته 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
به‌کوششِ بدرعلی عظیم‌آبادی

 توضیحات: 
دربردارندهٔ پیشگفتارِ محمد گلندامخرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۵۸ .

 چاپ کلکته – سرگرد جرت 

 تاریخ: 

 چاپ: چاپ در کلکته 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
توسط سرگرد جرت

 توضیحات: 
از متن‌های امتحانیِ فارسیِ کارمندانِ نظامی و دولتی در هند؛ مورد استفادهٔ هنری ویلبرفورس کلارک در ترجمه‌اشخرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۵۸ .

 نخستین چاپ سنگی ایران – 1254 هجری قمری 

 تاریخ: ۱۸ محرّم ۱۲۵۴ ه‍.ق/۱۳ آوریل ۱۸۳۸ م 
 چاپ: نخستین چاپ سنگی در ایران در قطعِ جیبیخرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۵۹ . 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 

 توضیحات: 

 چاپ لایپزیک – 1854 

 تاریخ: ۱۸۵۴ تا ۱۸۵۶ م 
 چاپ: چاپ در لایپزیگ 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
به‌کوشش هرمان بروکهاوس با عنوانِ دفتر شعر حافظ

 توضیحات: 
دربردارندهٔ بخشِ بزرگی از شرحِ سودیخرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۵۹ .

 چاپ سه جلدی وین - 1858 

 تاریخ: ۱۸۵۸ تا ۱۸۸۴ م 
 چاپ: چاپ در وین در سه جلد 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
ترجمهٔ فینتسنتس روزنتسوایگ فون شواناو با عنوانِ دیوان شاعر غزل‌سرای بزرگ حافظخرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۵۹ .

 توضیحات: 

 چاپ سنگی بمبئی – 1896 میلادی 

 تاریخ: ۱۳۱۴ ه‍.ق/۱۸۹۶ م و ۱۳۲۲ ه‍.ق/۱۹۰۴ م 
 چاپ: دو نوبت چاپ سنگی در بمبئی 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
به‌کوشش و تصحیحِ محمد قدسی برپایهٔ پنجاه نسخهٔ دستنویس و چاپی در طول هشت سال

 توضیحات: 
مشهور به چاپ «قدسی»؛ رواج تا پیش از تصحیحِ محمد قزوینی و قاسم غنی در ۱۳۲۰ ه‍.ش/۱۹۴۱ م؛ بهره‌گیریِ هوشنگ ابتهاج از آن در تصحیح خویشخرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۵۹ .

 چاپ عبدالرحیم خلخالی 

 تاریخ: ۱۳۰۶ ه‍.ش/۱۹۲۷ م و چاپ مجدد به‌طور افست در ۱۳۶۹ ه‍.ش/۱۹۸۰ م 
 چاپ: چاپ در تهران 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
تصحیح سید عبدالرحیم خلخالی برپایهٔ چهار نسخهٔ دستنویس

 توضیحات: 
درجِ اختلافِ نسخه‌ها در پاورقی؛ دارای خطاهای بسیار؛ نسخهٔ مبنای تصحیحِ قزوینی و غنی؛ پایهٔ بسیاری از چاپ‌های دیوان؛ استفاده از آن با واسطهٔ نسخهٔ قزوینی و غنی به‌خاطرِ دردسترس نبودنشخرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۵۹ . وفاداریِ کاملِ مصحح به متنِ نسخهٔ ۸۲۷ ه‍.قسجادی، «زندگی و روزگار حافظ»، دائرةالمعارف اسلامی ، ۱۹:‎ ۵۹۲ .

 تصحیح حسین پژمان 

 تاریخ: ۱۳۱۵ ه‍.ش/۱۹۳۷ م و چندین بار تجدیدِ چاپ پس از آن 
 چاپ: چاپ در تهران 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
نخستین تصحیحِ انتقادیِ دیوان به‌کوششِ حسین پژمان بختیاری برپایهٔ سه نسخهٔ دستنویسِ ناقص

 توضیحات: 
دارای مقدمه‌ای طولانی و شاعرانه در چاپ‌های بعدی؛ خرده‌گیری بر روشِ قزوینی در مقابله در مقدمهٔ چاپ‌های پسینخرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۵۹ .

 تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی 

 تاریخ: ۱۳۲۰ ه‍.ش/۱۹۴۱ م با بیش از پنجاه بار تجدیدِ چاپ 
 چاپ: چاپ توسط انتشارات زوار در تهران 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
تصحیحِ انتقادیِ دیوان توسطِ محمد قزوینی و قاسم غنی برپایهٔ مقابلهٔ نسخهٔ دستنویس به‌تاریخ ۸۲۷ ه‍.ق مورد استفادهٔ خلخالی با هفده نسخهٔ دستنویسِ تازه‌تر؛سجادی، «زندگی و روزگار حافظ»، دائرةالمعارف اسلامی ، ۱۹:‎ ۵۹۲ . به‌پیشنهادِ اسماعیل مرآت، وزیرِ فرهنگِ وقتضیاء، «دیوان حافظ»، دانشنامهٔ حافظ ، ۲:‎ ۱۱۳۵ .

 توضیحات 
خوشنویسیِ تصحیح به‌خطِ حسن زرین‌خط؛ عدمِ یادداشتِ تفاوت‌های کار با نسخهٔ خلخالی؛ عدم گزارشِ منابعِ ابیاتِ افزوده و خوانش‌های خارج از نسخهٔ خلخالی؛ پایهٔ دیوان‌های خوشنویسی‌شدهٔ بسیار مانند اثرِ خسرو خروش؛ چاپی دربردارندهٔ پیوستِ افزوده‌های قزوینی از دیگر منابع و نمایهٔ ابیات به‌کوشش عبدالکریم جربزه‌دار در تهران به‌سال ۱۳۶۷ ه‍.شخرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۵۹–۶۶۰ . با وجود چاپ‌های فراوان، تنها چاپ‌های زوار و اساطیر برای این تصحیح اعتبار کامل دارند.ضیاء، «دیوان حافظ»، دانشنامهٔ حافظ ، ۲:‎ ۱۱۳۶ .

 تصحیح پرویز ناتل خانلری 

 تاریخ: سه نسخه در سه چاپ ۱۳۳۷، ۱۳۴۹ و ۱۳۵۹ ه‍.ش 
 چاپ: چاپ در تهران 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
تصحیح پرویز ناتل خانلری با عنوان غزل‌های خواجه حافظ شیرازی برپایهٔ غزل‌های موجود در «جُنگِ اسکندرمیرزا» نگاه‌داری‌شده در موزه بریتانیا و مقابله با سه نسخهٔ تازه‌تر؛ تصحیحِ دوم برپایهٔ چهارده نسخهٔ کهن؛ یکسانی نسخه‌های مبنا و روش تصحیح در تصحیح دوم و سوم

 توضیحات: 
تجدید نظر در تصحیحِ دوم و تجدیدِ چاپش در دو مجلّد در تهران و به‌سال ۱۳۶۲ ه‍.ش؛ چاپی علمی؛ برترین تصحیح از سوی بعضی حافظ‌پژوهان یا یکی از پنج تصحیح برترِ دیوانِ حافظ از سوی همهٔ حافظ‌پژوهانخرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۶۰ .ضیاء، «دیوان حافظ»، دانشنامهٔ حافظ ، ۲:‎ ۱۱۲۳ .

 تصحیح ابوالقاسم انجوی شیرازی 

 تاریخ: ۱۳۴۵ ه‍.ش و چندین تجدید چاپ 
 چاپ: چاپ در تهران 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
تصحیحِ ابوالقاسم انجوی شیرازی

 توضیحات: 
دارای مقدمه‌ای از علی دشتی، حواشی و فهرستِ ابیاتخرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۶۰ .

 تصحیح مسعود فرزاد 

 تاریخ: ۱۳۴۷ ه‍.ش 
 چاپ: چاپ در دو جلد در شیراز 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
تصحیحِ مسعود فرزاد با عنوانِ جامعِ نُسَخِ حافظ

 توضیحات: 
انتشارِ تنها ده مجلد پیش از درگذشتِ مصحح در ۱۳۵۹ ه‍.ش؛ چاپ مجلدی دیگر توسط علی حصوری در تهران به‌سال ۱۳۶۲ ه‍.شخرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۶۰ .

 تصحیح ایرج افشار 

 تاریخ: ۱۳۴۸ ه‍.ش 
 چاپ: چاپ در تهران 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
کار ایرج افشار با عنوانِ دیوانِ کهنهٔ حافظ برپایهٔ غزل‌های نوشته بر حاشیهٔ نسخه‌ای بی‌تاریخ از دیوانِ سلمان ساوجی

 توضیحات: 
باورِ افشار به کتابتِ این نسخه در حدودِ دو دههٔ نخست سدهٔ نهم ه‍.ق؛ مقایسه با نسخهٔ قزوینی و غنی از سوی افشار و ذکرِ اختلاف‌ها در حاشیهخرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۶۰–۶۶۱ .سجادی، «زندگی و روزگار حافظ»، دائرةالمعارف اسلامی ، ۱۹:‎ ۵۹۲ .

 نسخه برگردان کراچی 

 تاریخ: ۱۹۷۱ م 
 چاپ: چاپِ نسخه‌برگردان در کراچی 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
نسخه‌ای از مجموعهٔ محمود شیرانی نگاه‌داری‌شده در کتابخانهٔ دانشگاه پنجاب به‌تاریخ ۸۹۴ ه‍.ق

 توضیحات 
با خوشنویسیِ محمود بن حسن نیشابوری همراه با مقدمهٔ ممتاز حسنخرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۶۱ .

 تصحیح محمدرضا جلالی نائینی و نذیر احمد 

 تاریخ: ۱۳۵۰ ه‍.ش و ۱۳۵۲ ه‍.ش و تجدید چاپ در ۱۳۷۱ ه‍.ش 
 چاپ: چاپ در مشهد و تهران 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
تصحیحِ محمدرضا جلالی نائینی و نَذیر احمد برپایهٔ نسخهٔ گورکهپور نگاه‌داری در کتابخانهٔ سیدهاشم سبزپوش و چاپ دوم برپایهٔ همین نسخه و نسخهٔ گزیده‌ای از کتابخانه ایاصوفیه

 توضیحات 
مقابله با نسخه‌های دستنویسِ بسیارِ دیگر و چندین نسخهٔ چاپی و بررسیِ اختلاف و ذکر در پاورقی در هر دو چاپ؛ یکی از معتبرترین چاپ‌ها از نظرِ دقت در مقابلهخرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۶۱ .

 تصحیح احمد شاملو 

 تاریخ: ۱۳۵۴ ه‍.ش در دو نوبت و چاپ سوم در ۱۳۶۰ ه‍.ش و چندین بارِ دیگر تجدید چاپ 
 چاپ: چاپ در تهران 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
تصحیحِ احمد شاملو با عنوانِ حافظ شیراز، به روایتِ احمد شاملو

 توضیحات: 
عدمِ تعیینِ نسخه‌های دستنویسِ مورد استفاده در تصحیح از سوی مصحح؛ مهم‌ترین ویژگیِ آن، ترتیبِ منطقیِ ابیات به‌گفتهٔ خود مصحح و نقدِ آن از سوی بهاءالدین خرمشاهی؛ تغییرِ متنِ اشعار از چاپی به چاپی دیگر؛ استفادهٔ نابه‌جا از نقطه‌گذاری و حروفِ سیاهخرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۶۰ .

 تصحیح یحیی قریب 

 تاریخ: ۱۳۵۴ ه‍.ش 
 چاپ: چاپ در تهران 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
تصحیحِ یحیی قریب برپایهٔ نسخه‌ای به‌تاریخ ۸۶۲ ه‍.ق و نسخه‌ای متعلق به سدهٔ دهم هجری قمری همراه با مقابله با چند نسخهٔ دستنویس و چاپی؛ دربردارندهٔ واژه‌نامه، یادداشت، حاشیه و تعلیقات مصحح

 توضیحات: 
تصحیحی علمی و نسبتاً معتبر؛ خودداری از تصحیح ذوقی و مبنا قراردادن نسخه‌های کهنخرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۶۲ .ضیاء، «دیوان حافظ قریب»، دانشنامهٔ حافظ ، ۲:‎ ۱۱۳۲ .

 تصحیح رشید عیوضی و اکبر بهروز 

 تاریخ: ۱۳۵۶ و ۱۳۷۶ و ۱۳۸۵ ه‍.ش 
 چاپ: چاپِ نخست در تبریز و چاپِ دوم و سوم در تهران 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
تصحیحِ رشید عیوضی و اکبر بهروز برپایهٔ سه نسخهٔ کامل به‌تاریخ ۸۱۳، ۸۲۲ و ۸۲۵ ه‍.ق نگاه‌داری‌شده در ایاصوفیه، کتابخانهٔ موزهٔ طوپقاپی و کتابخانه نورعثمانیه؛سجادی، «زندگی و روزگار حافظ»، دائرةالمعارف اسلامی ، ۱۹:‎ ۵۹۲ . چاپ دومِ عیوضی برپایهٔ هشت نسخه به‌تاریخ‌هایی از ۸۱۳ تا ۸۲۷ ه‍.قسجادی، «زندگی و روزگار حافظ»، دائرةالمعارف اسلامی ، ۱۹:‎ ۵۹۲ .خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۶۲ . تصحیح سوم برپایهٔ نُه نسخهٔ کامل دستنویس؛ دربردارندهٔ ۴۸۵ غزل، ۴ قصیده، ۳ مثنوی، یک ترکیب‌بند، ۵۱ قطعه، ۲ فردیات و ۲۶ رباعی با مقدمه‌ای در ۵۰ صفحهضیاء، «دیوان حافظ»، دانشنامهٔ حافظ ، ۲:‎ ۱۱۲۷–۱۱۲۸ .

 توضیحات: 

 چاپ دهلی نو نذیر احمد 

 تاریخ: ۱۹۸۸ م 
 چاپ: چاپ در دهلی نو 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
کارِ نذیر احمد در چاپِ دو نسخهٔ دستنویسِ هندی یکی از گلچینِ شعریِ نگاه‌داری‌شده در موزه سالار جنگ حیدرآباد به‌تاریخ ۸۱۳ ه‍.ق و دیگری از نسخهٔ کتابخانهٔ آصفیّهٔ حیدرآباد به‌تاریخ ۸۱۸ ه‍.ق

 توضیحات: 
مقابله با نسخه‌های دیگر و نسخهٔ قزوینی و غنی در هر دو ویرایشخرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۶۱ .

 چاپ رکن الدین همایون فرخ 

 تاریخ: ۱۳۶۷ ه‍.ش 
 چاپ: چاپِ نسخه‌برگردان در تهران 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
نسخه‌ای به‌تاریخ ۸۰۵ ه‍.ق به‌گفتهٔ رکن‌الدین همایونفرخ

 توضیحات: 
اعتقادِ بهاءالدّین خرمشاهی بر تاریخ‌گذاریِ نادرستِ نسخه به‌خاطرِ وجودِ غزلی دربارهٔ نبرد کربلا افزوده احتمالاً در روزگارِ صفویخرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۶۱ .

 نسخه برگردان دهلی نو - 1992 

 تاریخ: ۱۹۹۲ م 
 چاپ: چاپ نسخه‌برگردان در دهلی نو 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
نسخه‌ای احتمالاً متعلق به سدهٔ نهم هجری قمری نگاه‌داری‌شده در کتابخانهٔ عمومی شرقی خدابخش در پتنه

 توضیحات 
تهیه‌شده در هرات با توجه به دستخطِ سلطان حسین بایقرا در برگِ آخر؛ استفاده برای تفألخرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۶۱ .

 تصحیح احمد سهیلی خوانساری 

 تاریخ: ۱۳۶۲ ه‍.ش 
 چاپ: چاپ در تهران 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
تصحیحِ احمد سهیلی خوانساری برپایهٔ مقابلهٔ چهار نسخهخرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۶۲ .

 توضیحات: 

 تصحیح عبدالعلی و پوراندخت ادیب برومند 

 تاریخ: ۱۳۶۷ ه‍.ش 
 چاپ: چاپ در تهران 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
تصحیحِ عبدالعلی ادیب برومند و پوراندخت ادیب برومند برپایهٔ نسخه‌ای به‌تاریخ ۸۷۴ ه‍.ق و نسخه‌های خانلری و قزوینی و غنیخرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۶۲ .

 توضیحات: 

 تصحیح سید محمد محیط طباطبائی 

 تاریخ: ۱۳۶۹ ه‍.ش 
 چاپ: چاپ دوم در تهران به‌کوشش سید عبدالله موسوی دیزکوهی 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
تصحیحِ سید محمد محیط طباطبایی با مقدمه‌ای از وی و با خوشنویسیِ محمدعلی سبزه‌کار؛ با وجود گفتهٔ مصحح دربارهٔ وفاداری به نسخهٔ سدهٔ نهم هجری قمری، دارای اختلاف با تصاویر نسخهٔ عکسیِ آن؛ دارای ۴۳۶ غزل، قطعات، ساقی‌نامه و ۱۳ رباعی؛ عدم وجودِ بسیاری از غزل‌های اصیل و همهٔ ملمعات و درعین‌حال وجودِ چندین غزلِ الحاقی

 توضیحات: 
با تذهیب و تشعیر مدرن آیدین آغداشلوضیاء، «دیوان حافظ»، دانشنامهٔ حافظ ، ۲:‎ ۱۱۱۳–۱۱۱۴ .

 تصحیح سلیم نیساری 

 تاریخ: ۱۳۵۳، ۱۳۷۱ و ۱۳۷۷ ه‍.ش 
 چاپ: چاپ در تهران 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
سه چاپ به‌تصحیحِ سلیم نیساری؛ تصحیحِ نخست برپایهٔ چهار نسخهٔ قدیمی؛ تصحیحِ دوم برپایهٔ چهل و سه نسخهٔ دستنویس؛ تصحیحِ سوم برپایهٔ چهل و هشت نسخهٔ دستنویس سدهٔ نهم هجری قمریخرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۶۱–۶۶۲ .

 توضیحات: 

 تصحیح محمدرضا جلالی نائینی و عبدالله نورانی وصال 

 تاریخ: ۱۳۷۲ ه‍.ش 
 چاپ: چاپ در تهران 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
تصحیحِ محمدرضا جلالی نایینی و عبدالله نورانی وصال برپایهٔ شش نسخهٔ دستنویس؛ دارای دو مقدمهٔ گلندام و مصححانضیاء، «دیوان خواجه شمس‌الدین محمد حافظ»، دانشنامهٔ حافظ ، ۲:‎ ۱۱۳۴ .

 توضیحات: 

 تصحیح هوشنگ ابتهاج 

 تاریخ: ۱۳۷۳ ه‍.ش 
 چاپ: چاپ در تهران 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
تصحیحِ هوشنگ ابتهاج برپایهٔ سی و یک نسخهٔ دستنویسسجادی، «زندگی و روزگار حافظ»، دائرةالمعارف اسلامی ، ۱۹:‎ ۵۹۲ .

 توضیحات 
دوریِ مصحح از سنتِ مصححان دربارهٔ اولویت‌بخشی به نسخه‌های کهن‌تر؛ اعتقادِ مصحح به الزاماً درست نبودنِ خوانش‌ها در بیشترِ نسخه‌های دستنویسخرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۶۲ .

 تصحیح بهاءالدین خرمشاهی 

 تاریخ: ۱۳۷۳ ه‍.ش 
 چاپ: چاپ توسط انتشارات دوستان در تهران 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
تصحیحِ بهاءالدین خرمشاهی برپایهٔ مقابلهٔ سه نسخه و تطبیق با هشت نسخهٔ معتبر چاپی؛ دربردارندهٔ ۴۹۶ غزل، ۲ مثنوی، ۲۹ قطعه و ۴۲ رباعی بدون قصیده و مقدمهٔ گلندام

 توضیحات 
دارای مقدمه‌ای مفصل و کشفُ الْابیات؛ هدفِ ارائهٔ نسخهٔ خلخالی با شیوه‌ای علمی‌تر از سوی مصححخرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۶۲ .خرمشاهی، «دیوان حافظ»، دانشنامهٔ حافظ ، ۲:‎ ۱۱۲۶ .

 تصحیح هاشم جاوید و بهاءالدین خرمشاهی 

 تاریخ: ۱۳۷۸ و ۱۳۸۸ و ۱۳۹۶ ه‍.ش 
 چاپ: چاپ توسط انتشارات فرزان در تهران 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
چاپی تازه با عنوان دیوان حافظ: قرائت‌گزینی انتقادی به‌کوششِ هاشم جاوید و بهاءالدّین خرمشاهی؛ هدفْ ارائهٔ نسخه‌ای واحد از شش تصحیح معتبر پیشین شامل قزوینی–غنی، خانلری، جلالی نایینی–نورانی وصال، سلیم نیساری، عیوضی–بهروز و سایه با مبنای تصحیح قزوینی–غنی و درجِ تفاوت‌های دیگر تصحیح‌ها در پاورقی‌ها و نیز پرداختن به مبانی و روشِ مصححان؛ دربردارندهٔ ۴۹۵ غزل، ۳ قصیده، ۲ مثنوی، ۳۴ قطعه و ۴۲ رباعی به‌همراهِ مقدمهٔ گلندامخرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۶۲ .خرمشاهی، «دیوان حافظ»، دانشنامهٔ حافظ ، ۲:‎ ۱۱۲۵–۱۱۲۶ .

 توضیحات: 

 تصحیح احمد مجاهد 

 تاریخ: ۱۳۷۹ ه‍.ش 
 چاپ: چاپ در تهران 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
چاپِ دیوان به‌کوششِ احمد مجاهد برپایهٔ نسخه‌ای به‌تاریخ ۹۰۷ ه‍.ق

 توضیحات: 
نسخه‌ای با حواشی و دربردارندهٔ ۶۴۶ غزل؛ گردآوری یک سده پس از درگذشتِ حافظخرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۶۲ .

 تصحیح سید صادق سجادی و علی بهرامیان 

 تاریخ: ۱۳۷۹ ه‍.ش 
 چاپ: چاپ در تهران 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
چاپِ دیوان با ویراستاریِ سید محمدصادق سجادی و علی بهرامیان با عنوانِ دیوان حافظ براساس نسخهٔ نویافتهٔ بسیار کهن به‌همراهِ توضیحاتی از کاظم برگ‌نیسی

 توضیحات: 
همراه با شرح و حاشیهٔ ۴۰۷ غزلخرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲:‎ ۶۶۲ .

 تصحیح شفیع شجاعی ادیب 

 تاریخ: ۱۳۸۰ ه‍.ش 
 چاپ: چاپ در تهران 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
گردآوری دیوان با عنوان خاطر مجموع، جامع دیوان حافظ به‌گردآوری شفیع شجاعی ادیب برپایهٔ ۲۱ چاپِ معتبرسجادی، «زندگی و روزگار حافظ»، دائرةالمعارف اسلامی ، ۱۹:‎ ۵۹۲ .

 توضیحات: 

 تصحیح ضیاءالدین ترابی 

 تاریخ: ۱۳۸۷ ه‍.ش 
 چاپ: چاپ در شیراز 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
چاپِ دیوان با تصحیح و تطبیقِ ضیاءالدین ترابی برپایهٔ نسخهٔ ۸۲۲ ه‍.ق به‌کتابتِ جعفر الحافظ نگاه‌داری‌شده در موزهٔ طوپقاپوسرای؛ دربردارندهٔ ۴۴۱ غزل، یک قطعه، دو مثنوی و چند سرودهٔ پراکنده مانند ماده‌تاریخ‌ها؛ بهره‌گیری از نسخهٔ قزوینی و غنی در ویرایشِ ابیاتِ ناقص و نامفهومِ نسخهخدابنده‌لو، «دیوان حافظ»، دانشنامهٔ حافظ ، ۲:‎ ۱۱۲۰ .

 توضیحات: 

 تصحیح محمود رکن 

 تاریخ: ۱۳۸۸ ه‍.ش 
 چاپ: چاپ توسط انتشارات نوید شیراز در شیراز 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
چاپِ دیوان با عنوانِ دیوان جامع حافظ به‌کوششِ محمود رکن برپایهٔ ده چاپ دیوان شامل قزوینی–غنی، خانلری، جلالی نایینی–نورانی وصال، پژمان بختیاری، خلخالی، قدسی، نیساری، انجوی، سایه و عیوضی–بهروز، همراه با توضیحات و واژه‌نامه؛ اساسِ کار برپایهٔ چاپِ خانلری؛ دربردارندهٔ همهٔ قالب‌های شعریِ موجود از حافظ؛ از بهترین چاپ‌های ذوقیِ دیوانضیاء، «دیوان جامع حافظ»، دانشنامهٔ حافظ ، ۲:‎ ۱۱۱۱ .

 توضیحات: 

 تصحیح محمود راستگو 

 تاریخ: ۱۳۷۵ و ۱۳۸۹ ه‍.ش 
 چاپ: چاپ نخست توسط نشر خرم در قم و چاپ دوم توسط نشر نی در تهران 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
تصحیحِ محمود راستگو برپایهٔ ۴ نسخهٔ چاپیِ قزوینی–غنی، خانلری، ابتهاج و نیساری؛ ارائهٔ هفت معیارِ سبک‌شناسی از سوی مصحح در روشِ تصحیح؛ باورِ مصحح به «کاری تازه و جداگانه» نسبت به اثر خویش

 توضیحات: 
تصحیحی علمی–ذوقیسجادی، «زندگی و روزگار حافظ»، دائرةالمعارف اسلامی ، ۱۹:‎ ۵۹۲ .ضیاء، «دیوان حافظ»، دانشنامهٔ حافظ ، ۲:‎ ۱۱۱۹–۱۱۲۰ .

 تصحیح سهیل قاسمی بر پایه نسخه خطی سال ۸۰۱ 

 تاریخ: ۱۴۰۳ ه‍.ش 
 چاپ: نشر بلم در آستارا 
 تصحیح یا نسخهٔ مبنا: 
تصحیحِ سهیل قاسمی بر پایهٔ ۳ نسخهٔ خطی: دیوان حافظ (نسخه ۸۰۱ قمری) و دیوان حافظ (نسخه ۸۰۳ قمری) و بیاض علا مرندی و درجِ ابیات و غزلیات اضافه بر متن بر اساس نسخه چاپیِ دیوان حافظ (تصحیح خانلری) و دیوان حافظ (تصحیح غنی و قزوینی) و دفتر دگرسانی‌ها در غزل‌های حافظ؛ ارائهٔ تصاویر هر غزل از نسخه خطیِ مبنا در کنار متنِ تصحیح شده غزل؛ شیوه نگارش آسان‌خوان و درجِ اِعراب و نشانه‌های سجاوندی.

 توضیحات: 
تصحیحی مبتنی بر اقدمِ نسخ با رویکرد غیر ترجیحیسهیل قاسمی، دیوان حافظ بر پایهٔ نسخهٔ خطی سال ۸۰۱ ه‍.ق، آستارا: بلم، ۱۴۰۳.

 پانویس‌ها 

 جستارهای وابسته 
 دیوان حافظ
 کتابشناسی حافظ

 منابع 
 خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان
 سجادی، «زندگی و روزگار حافظ»، دائرةالمعارف اسلامی
 ضیاء، «دیوان حافظ»، دانشنامهٔ حافظ
 خدابنده‌لو، «دیوان حافظ»، دانشنامهٔ حافظ
 خرمشاهی، «دیوان حافظ»، دانشنامهٔ حافظ
 ضیاء، «دیوان جامع حافظ»، دانشنامهٔ حافظ
 پیوند به بیرون 

*
*
رده:ادبیات فارسی