زبان‌های آراواکی

زبان‌های آراواکی یا مایپوری یکی از خانواده‌های زبانی جهان است که در میان مردم باستانی بومی جنوب آمریکا سخن گفته می‌شود. گروه‌هایی از گویشوران این زبان‌ها به آمریکای مرکزی و جزایر آنتیل بزرگ در کارائیب و باهاما در اقیانوس اطلس مهاجرت کردند. این زبان‌ها در میان همه کشورهای آمریکای جنوبی به جز اکوادور، اروگوئه و شیلی امروزی رایجند. این زبان بخشی از خانواده بزرگ‌تر و پیشنهادی بزرگ‌آراواکی است.

نام مایپوری توسط فیلیپو گیلیخ در سال ۱۷۸۲ پس از مشاهده زبان مایپوری در ونزوئلا، به خانواده داده شد. یک قرن بعد نام خانواده به آراواکی که از نظر فرهنگی زبان مهم‌تری بود، تغییر نام یافت. اصطلاح آراواکی تا زمانی که استفاده از آن توسط دانشمندان آمریکای شمالی برای اطلاق به خانواده پیشنهادی گسترده‌تر بزرگ‌آراواکی گسترش یافت، روی کار بود. در آن زمان نام مایپوری دوباره برای این خانواده احیا شد.

 زبان‌ها 
طبقه‌بندی زبان‌های مایپوری به دلیل انقراض تعداد زیادی از آن‌ها و مستندسازی‌های ضعیف، دشوار است. بسیاری از پژوهشگران در تقسیم مایپوری به شاخه‌های شمالی و جنوبی اتفاق نظر دارند، اما همه زبان‌ها را نمی‌توان در همین دو شاخه قرار داد. سه روش دسته‌بندی زیر توسط همه پذیرفته شده‌است:
 تا-مایپوری = آراواکی کارائیبی / تا-آراواکی = مایپوری کارائیبی،
 مایپوری آمازون شمالی = آراواکی آمازون شمالی = مایپوری سرزمینی،
 مایپوری مرکزی = پارسی–شینگو = پارسی–وائورا
زبان گاریفونا یک زبان از خانواده زبانی آراواکی است.

 واج‌شناسی 
اگرچه تنوع زبانی زیادی در گونه‌های آراواکی یافت می‌شود اما طبق گفته آیخنوالد (۱۹۹۹) جدول‌های زیر ترکیب کلی از همخوان‌ها و واکه‌هایی است که به‌طور معمول در زبان‌های آراواکی یافت می‌شوند:Aikhenvald, Alexandra Y. (1999). The Arawak language family. In R. M. W. Dixon & A. Y. Aikhenvald (Eds.), The Amazonian languages. Cambridge: Cambridge University Press. ; .
 لبی دندانی لثوی تیغه‌ای-لثوی-کامی نرم‌کامی چاکنایی انسدادی              انسایشی   سایشی     کناری  لرزشی  خیشومی    نیم‌واکه  

 پیشین مرکزی پسین بلند       میانه   کوتاه  

 واژگان 
لوکوتکا (۱۹۶۸) واژگان اساسی زیر را برای زبان‌های آراواکی ذکر کرده‌است.

 زبان  شاخه  یک  دو  سه  سر  چشم  دست  پا Amoishe  Lorenzo  pachía  epá  mapá  yo-ói  net  n-not   Guahibo  Guahibo  kaí  nahuaxu  akuoíebi  pe-matána  pe-wánto  pi-tahúto   Churuya  Guahibo  kai  kabale  omopesiva         Guayabero  Guahibo  kayen      magneten  buán  fuʔuten   Marawan  Marawan  paxa  tsálie  mpána  pi-tiui  pi-taibi  pu-aku   Caripurá  Marawan  pabere:  yaná  pána  i-tiuti  pi-taibi  pu-áko   Palicur  Marawan  phát  pitána  mpána  teuti  i-teibi  i-wak-ti   Aruan  Aruan  auseire  dekuráma  nkeduke  p-küue  pe-xinháku  pe-aynáu   Moríque  Moríque  akápastoi  shikará  shika-bená  p-dóko  p-dái  pi-ó   Chamicuro  Chamicuro  padláka  maʔa póxta  kídlko  o-káski  ax-chái  u-chíxpa   Waurá  Waurá  pauá  mepiáua  kamaukula  nu-teurzata  nu-titái  nu-kapi   Mehináku  Waurá  pauítsa  mepiáma  kamayukule  nu-tau  nu-titái  nu-kapu   Kustenau  Waurá  paúdza  mepiáma  kamaukula  nu-téu  nu-titái  ni-uríko   Yaulapíti  Waurá  pauá  purziñama  kamayunkula  nu-kurzyu  nu-ritä  nu-irika   Sarave  Paresí  atia  iñama  anahama  no-eve  no-he  aui-kachi   Paresí  Paresí  hatita  inamá  anamá  no-seurí  nu-dúse  nu-kau   Waimare  Paresí  hakida  hi:nama:  hanáma:  no-tse:ri  nu-zo:tse  nu-kahe   Chané  Chané               Guaná  Chané  posha  piá  mopoá  do-otí  u-ké  u-oú   Terena  Chané  paisuan  piá  mopuá  do-otí  u-né  u-oú   Quiniquinao  Apolista  poikuá  piá  mopuá  do-otí  u-nhé  w-oú   Lapachu  Apolista  eto  api  mopo  ya-tuni    hua-nia   Mojo  Mojo  ikapia  apisá  impúse  nu-xuti  yu-ki  nu-bupe   Baure  Mojo        ni-póã  i-kise  nu-ake   Pauna  Mojo          i-huike     Paicone  Mojo  ponotsiko  baniki    i-pe  ni-kis  i-vuaki   Ipurina  Ipurina  hatiká  ipíka  mapáka  i-kiwi  o-kí  oa-kutí   Campa  Preandine I  apáro  apíti  máhua  a-ito  a-oki  a-kó   Machiganga  Preandine I  pániro  api  mahuani  no-yito  no-ki  nä-ko   Chanchamayo  Preandine I    kipachi    nu-china  o-eki  a-eu   Quirineri  Preandine I  aparu  piti  mana  pi-hita  po-ke     Maneteneri  Preandine I               Piro  Preandine I  sape  epi  mapa  we-iwé  xali  hue-mio   Chontaquiro  Preandine I  suriti  apíri  nokiri  hue-xixua  we-ari  hua-mianuta   Inapari  Preandine II               Kushichineri  Preandine II  sátepia  hépi    u-shiwe  no-yate  nó-min   Cuniba  Preandine II        yi-hwö  wi-bere  wö-miu   Kanamaré  Preandine II  satibika  hepü  mapa  nu-xüi  nu-xü  nu-muyú   Huachipairi  Preandine II  ruña  gundupa      ya-kuk     Mashco  Preandine II  ruña  gundupa           Uainumá  Uainumá  apágeri  macháma  matsüke  ba-ita  no-tóhi  no-gápi   Mariaté  Uainumá  apakeri  mechema  atapo  no-bida  no-doi  no-ghapi   Jumana  Jumana  aphla  liágua  mabäʔagua  n-úla  un-ló  no-gabí   Passé  Jumana  apeala  pakéana  mapeana  ni-óla  chi-ló  nu-ghapóle   Cauishana  Cauishana  bälämo  mätalá  bämä bikaka  na-oá  nó-ló  na-gúbi   Yukúna  Yukúna  paxlúasa  hiamá  uesikiéle  nu-ilá  nux-lú  no-yola   Guarú  Yukúna  pagluachima  xeyama  uzíkele      yatela-chima   Resigaro  Resigaro  apa:hapené  eytza:mo  eitza:moapo  whe-bühe  wa-tnih  wa:-kí   Marawa  Marawa  ukvashumu  piá  ghebeñ  ni-siuy  na-kosi  no-kabesui   Araicú  Araicú  etetu  puyabana  mayba  ghi  no-ki  ni-kabu   Manáo  Manáo  panimu  piarukuma  pialukipaulo  nu-küuna  nu-kurika  nu-kaité   Cariay  Manáo  nyoi  püthairama  tükahui  nu-küuy  nu-kuniki  nu-ghai   Uirina  Uirina        shishi-kaba  na-kuke  li-kaue   Yabaána  Uirina        fuiu-dagu  ná-ui  nu-khapi   Anauya  Uirina  ahiari  mahoren  marahunaka  nun-huída  nau-hini  nun-kapi   Chiriána  Chiriána        nu-kiwída  nu-ái  nu-nái   Ipéca  Ipéca  apáda  yamada  madarida  nú-wida  nu-tí  nu-kápi   Payualiene  Ipéca  apádacha  yamáda  madalída  nu-wida  nu-thí  nu-kápí   Curipaco  Ipéca  ápe  yamáde  madálda  lyi-wida  nó-ti  h'no-kápi   Kárro  Ipéca  pádda  yamádda  madaridda  húida  nó-ti  no-kápi   Kapitémínaneí  Ipéca  aphépai  yamhépa  madelipa  ni-wirechipa  nú-ti  nu-kápi   Tariana  Tariana  páda  yamáite  mandalite  pax-huída  pa-tída  kopi-vana   Cauyari  Tariana        no-üte  no-tu  nu-kapi   Baré  Baré I  bakunákali  pekúname  klikúname  hua-dósie  hua-oíti  hua-kabi   Uarequena  Baré I  apáhesa  dauntása  nabaitalísa  nó-iua  nó-bui  no-kapi   Adzáneni  Baré I  apékutsa  dzámana  mandalípa  nu-wída  nu-thi  nu-kapi   Carútana  Baré I  aʔapetsa  ntsáme  mádali  nú-ita  nu-thi  no-kopü   Katapolítani  Baré I  apadátsa  dzamáta  mádali  ní-wida  au-thí  nu-kápi   Siusí  Baré II  apaíta  dzamá  mandalíapa  ni-uíta  nú-ti  nu-kapi   Moriwene  Baré II  apáda  zamáda  madálida  n-iwida  nu-thí  nu-kapi   Mapanai  Baré II  páda  dzamáda  madalída  ni-wída  nu-tí  nu-kápi   Hohodene  Baré II  apáda  dzamhépa  mandalhípa  hi-wída  nu-thi  nu-kápi   Máulieni  Baré II  apahede  dzamáde  madalíde  nhe-wída  nu-thi  nu-kápi   Achagua  Caquetio  abai  chamay  matavi  nú-rita  nu-tói  nu-kuhe   Piapoco  Caquetio  abéri  putsíba  maísiba  nú-wita  nu-tui  nu-kapi   Amarizana  Caquetio        nu-ita  no-tuy  nu-kagi   Maypure  Maypure  papeta  apanum  apekiva  nu-kibukú  nu-puriki  nu-kapi   Baníva  Baníva  peya:lo  ena:ba  yabébuli  no-bóhu  na-bólihi  na:-bipo   Yavitero  Baníva  hasiáua  tsináha    nu-síhu  na-hólitsi  no-kabuhi   Guinau  Guinau  abamédzya  abiamáka    in-chéue  na-uízyi  n-kábi   Wapishána  Central  bayadap  yaitam  dikinerda  aita-ma  ung-wawin  kai   Atorai  Central  petaghpa  pauitegh  ihikeitaub  uruei  na-win  un-kei   Mapidian  Mapidian  chioñi  asagu  dikiñerda  un-ku  un-oso  un-chigya   Mawakwa  Mapidian  apaura  woaraka  tamarsa  un-kaua  ng-oso  ng-nkowa   Goajira  Goajira  vane  piamu  apuni  ta-kí  tá-i  ta-xápki   Paraujano  Goajira  mánei  pími  apáni  tó-ki  tá-i  táp   Taino  Island  atu  bem    zimu  aku    u-gúti T. Cusa  Island               Eyeri  Island  ata      de-sie  da-kosi  da-kan  da-kuti Caliponau  Island  aban  biama    ishöké  áku  nu-kabo  nu-guti Arawak West  Guiana  aba  biama    da-shi  da-kusi  ue-babuhu  da-kosai Arawak East  Guiana        da-shi  da-kushi  da-kapo  da-kuti

 زبان  شاخه  آب  آتش  خورشید  ذرت  خانه خوک خرطوم‌دار  پرنده Amoishe  Lorenzo  óñ  tsó  yumpór  trop  bakü  atók   Guahibo  Guahibo  méra  isóto  ikatia  hetsóto  bó  métsaha   Churuya  Guahibo  minta  ixito  mshaxaint  xesá       Guayabero  Guahibo  minta  giptan    hes  ba:h  mesa   Marawan  Marawan  uni  tiketi  kamui    paiti  oldogri   Caripurá  Marawan  one:  tiketí  kamuí  maikí  paití  arudeika   Palicur  Marawan  úne  tikéti  kamoí  mahikí  paitipin  aludpikli   Aruan  Aruan  unü  díha  hámo    údi  müle   Moríque  Moríque  ón  ashkómi  ñóki  náshi  anár  háwuits   Chamicuro  Chamicuro  uníxsa  káxchi  mosóxko  náchi  axkóchi  maxtódli   Waurá  Waurá  une  itséi  kame  máiki  pae  täme   Mehináku  Waurá  óne  tsé  kame  máiki  pai  täme   Kustenau  Waurá  one  tséi  xámi  maikí  pae  täme   Yaulapíti  Waurá  u  zyro  káme  máiki  pa  tsama   Sarave  Paresí  une  rikiai  káʔane  kozeheo    kuti   Paresí  Paresí  óni  irikati  kámai  kózoto  hati  kótui   Waimare  Paresí  uné  irigate  kamái  koze:to:  ha:tí  ko:tuí   Chané  Chané  úne  yuku    sopóro       Guaná  Chané  une  yukú  kaché  tsoporo  petí  kamó   Terena  Chané  une  yukú  kaché  soporó  ovongu  gamó   Quiniquinao  Apolista  uné  yukú  kadzyé  osopóro  péti     Lapachu  Apolista  chani  yuó  íti  tái  pina  yáma   Mojo  Mojo  uni  yuku  sáche  suru  nupena  samo   Baure  Mojo  ine  yaki  pari    sóhmo  choro   Pauna  Mojo  ené  yukĩ  sache    sese     Paicone  Mojo  ina  shaki  isésé  tiolo       Ipurina  Ipurina  wünü  chaminá  atokantí  kemi  aikó  kíamá   Campa  Preandine I  naña  chichi  tawánti  sínki  pangótsi  kemáli   Machiganga  Preandine I  nía  chichi  buriente  sinki  imbako  kemari   Chanchamayo  Preandine I  niya  paneni  pahuasi  siinki  panguchik     Quirineri  Preandine I  nixa  pishironta  shantoshi  shinki  pangocha     Maneteneri  Preandine I  húni  ashi  kashi  is    xama   Piro  Preandine I  une  chichi  kachi  sixi  panchi  siema   Chontaquiro  Preandine I  uné  chichi  kachi  sizyi  panchi  siemo   Inapari  Preandine II  uni  titi  takuati      chema   Kushichineri  Preandine II  une  titi  takachi  shihi  panti  sema   Cuniba  Preandine II  uné  titi  tʔkati  chihi  panti  hyema   Kanamaré  Preandine II  wenü    ghasirü  shishie  panichi  nuyeshuata   Huachipairi  Preandine II      tak  sinka       Mashco  Preandine II      ne  abati  kichäpo  siema   Uainumá  Uainumá  auni  icheba  ghamui  pexkia  panísi  äma   Mariaté  Uainumá  uni  ichepa  gamui  pékye  panisi  zema   Jumana  Jumana  uhú  oyé  sömanlú  irari  pana  zema   Passé  Jumana  oy  heghüe  aguma  niari  pána  séma   Cauishana  Cauishana  auví  ikiö  mawoaká  mási  banö  sema   Yukúna  Yukúna  úni  tsiá  kamú  kaéru  pási  emam   Guarú  Yukúna      kaʔamu         Resigaro  Resigaro  ho:ní  ketse  hahi  wehe:x    adno:hoki   Marawa  Marawa  uni  irisi  kumétu  uati  kakoaka  gama   Araicú  Araicú  uni  ighé  ghuma  mechi  peyʔ     Manáo  Manáo  unua  ghügati  gamuy  auati  nuanu  ghema   Cariay  Manáo  toni  apai  ghamui  yuanati  nuána  ghema   Uirina  Uirina  une  yishe  kamoé  auati  bakué  kamá   Yabaána  Uirina  úni  ikági           Anauya  Uirina  uni  ríkari  ahiri         Chiriána  Chiriána  úni  pái  áyer  makanáu  páinti  kéma   Ipéca  Ipéca  úni  tiyé  körzyi  kána  pánthi  hema   Payualiene  Ipéca  úni  tüye  hözi  kána  pánti  héma   Curipaco  Ipéca  óni  notapíkata  héri      héma   Kárro  Ipéca  óni  tie  hérsi         Kapitémínaneí  Ipéca  úuni  tíye  höri  kána  pánti  héma   Tariana  Tariana  úni  chiána  kéri  kána  pánishi  héma   Cauyari  Tariana  uni  hirari  eri    panetí  emá   Baré  Baré I  óni  gaméni  ghamú  makanashi  páni  tema   Uarequena  Baré I  óni  ixsíde  kamói  makanáshi  panízi  éma   Adzáneni  Baré I  úni  dzídze  gámui  kána  pánte  héma   Carútana  Baré I  úni  tídzye  kámui  makanáchi  pánishi  héma   Katapolítani  Baré I  úni  tídze  gamui  kána  pánti  héma   Siusí  Baré II  úni  tídze  gámui  kána  pánti  héma   Moriwene  Baré II  uni  tidzé  kamui  kána  pánti  héma   Mapanai  Baré II  úni  tiidzé  kamói  kána  panti  hema   Hohodene  Baré II  úni  tidze  kámui  kána  panti  héma   Máulieni  Baré II  úni  tídze  kámoi  kána  panítsi  héma   Achagua  Caquetio  uni  chichái  erri  kana  banísi  ema   Piapoco  Caquetio  úni  kichéi  éri  kanái  kapí  éma   Amarizana  Caquetio  sietai  eriepi  keybin    kaxü     Maypure  Maypure  ueni  kati  kamosi  dzyomuki  panití     Baníva  Baníva  wéni  a:shi  amo:shi  makanátsi  paníshi  e:ma   Yavitero  Baníva  wéni  káthi  kámothi  kána  fanisi  ema   Guinau  Guinau  úne  chéke  gamũhũ  yúnu  báni  zéma   Wapishána  Central  wéne  tiker  kamo  marik  kaburn  kudui   Atorai  Central  win  tikir  kamu         Mapidian  Mapidian  win  hikesia    mariki    kudui   Mawakwa  Mapidian  wune  chikasi  kamu         Goajira  Goajira  wuín  sikó  kakaí  máchi  míche  kama   Paraujano  Goajira  wín  chigigá  kakai  mái  xála     Taino  Island  ama  kuyo  boinial  maiz  bohio    bogiael T. Cusa  Island      kochi  maysi  bohio    ipis Eyeri  Island  oronuie  hiket  hadale  maurise  tuhonoko    narguti Caliponau  Island  one  iléme  káshi    tuhonoko    narguti Arawak West  Guiana  vuniabu  iki  hadali  marisi  bahü    kudibiu Arawak East  Guiana  wúini  hikiki  hadali    baʔache    

 جستارهای وابسته 
 مردم آراواک

 منابع 

 پیوند به بیرون 
 زبانهای آراواکی - زبان‌شناسی - کتابشناسی آکسفورد
 پایگاه داده واج‌شناسی آمریکای جنوبی

رده:زبان‌های آراواکی
رده:خانواده‌های زبانی