نیروی دریایی شاهنشاهی ایران

نیروی دریایی شاهنشاهی ایران  نام یکی از سه نیروی ارتش شاهنشاهی ایران از ۱۳۳۴ تا انقلاب ۱۳۵۷ بود. پس از وقوع انقلاب نام آن به نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی تغییر یافت و هم‌اکنون در قالب این سازمان نظامی به فعالیت خود ادامه می‌دهد. نیروی دریایی شاهنشاهی در سال ۱۳۵۷ قدرتمندترین نیروی دریایی خاورمیانه بود. به ادعای کمال حبیب‌اللهی هدف این نیرو در زمان پهلوی تبدیل شدن به یکی از پنج قدرت دریایی جهان بود.

 پیشینه 
بنا به نوشته فرج‌الله رسائی، مرزهای آبی جنوب ایران تا پیش از تأسیس نیروی دریایی شاهنشاهی توسط رضاشاه در حاکمیت مطلق حکومت ایران نبوده است و قاچاق سلاح و ربودن زنان و کودکان در این نواحی توسط بیگانگان به واسطه نبود یک نیروی دریایی به آسانی صورت می گرفته است. رضاشاه در سال ۱۳۰۶ برای مقابله با این وضع به صورت رسمی دستور تاسیس اداره ای تحت عنوان اداره بحریه را صادر می کند که در ۲۹ اسفند همان سال در مجلس تصویب می شود و ضمن تخصیص اعتبار قرار می شود از مستشاران ایتالیایی برای کمک به تأسیس این نیرو استفاده شود. فرج الله رسائی اولین استفاده رضاشاه از نیروی دریایی را اسفند سال ۱۳۰۲ در دریای مازندران برای مقابله با شورش ترکمن ها و اشرار مسلح گرگان و جلوگیری از فرار آنها ذکر می کند و آن را تأسیس غیررسمی نیروی دریایی نامیده است.کتاب دو هزار و پانصد سال بر روی دریاها به تألیف فرج الله رسائی صفحه ۳۷۵ تا ۳۷۶

بندانگشتی|پرویز جهانبانی، از فرماندهان یگان تکاور نیروی دریایی شاهنشاهی ایران و برادر سپهبد نادر جهانبانی.|150px
در زمان حمله بریتانیا و شوروی در جنگ جهانی دوم، که ایران اشغال شده بود، بسیاری از کشتی‌های ایرانی در حالی که هنوز در بندرگاه‌های خود لنگر انداخته بودند، غرق یا آسیب دیدند.

پس از جنگ جهانی دوم، ناوگان نیروی دریایی شروع به جایگزینی کشتی‌های جنگی نابود شده با ناوشکن، ناوچه و بسیاری از کشتی‌های کوچکتر، از جمله موتوری و هواناو که بسیاری از آنها ساخت ایالات متحده و انگلستان است کرد. در دهه ۵۰ خورشیدی، ایران قصد داشت دامنه نیروی دریایی خود را به اقیانوس هند گسترش دهد، اما انقلاب و جنگ نخست خلیج فارس «جنگ ایران و عراق» که مورد حمایت غرب قرار گرفت، باعث محدودیت این هدف شد.

پس از خروج انگلیس از جزایر خلیج فارس، نیروی دریایی شاهنشاهی ایران در تاریخ ۹ آذر ۱۳۵۰ کنترل جزایر تنب و ابوموسی را به دست گرفت. تا قبل از سال ۱۳۵۰، نیروی دریایی در درجه نخست با تجهیزات آمریکایی و انگلیسی تأمین می‌شد. تا سال ۱۳۵۷، ایران به سرعت نیروی دریایی خود را نوین کرد و ناوشکن‌ها، ناوچه‌ها و بسیاری از شناورهای کوچک ساخته شده از جمله هواناو را به ساخت آمریکا و انگلیس افزود. هواپیما نیز گنجانده شده بود. در این دوره، ایران توانایی نیروی هوایی را در نیروی دریایی خود ایجاد کرد. این هواپیماها عمدتاً آمریکایی بودند.

عباس رمزی عطایی از فرماندهان نیروی دریایی شاهنشاهی ایران دربارهٔ نقش آمریکا و مستشارانش در نیروی دریایی ایران می‌گوید:
نیروی دریایی آمریکا فقط از لحاظ آموزش و سلاح به ما کمک می‌کرد؛ یعنی نفرات‌مان را آموزش می‌داد و وسایل‌مان را هم برایمان می‌خرید. اینها تا این حدود در نیروی دریایی قدرت داشتند در ایران. نحوهٔ تصمیم‌گیری من چه کار می‌کنم، چه‌جور برنامه‌ام را پیاده می‌کنم، کجا می‌روم، کجا می‌آیم، این کشتی… به‌هیچ‌وجه دخالتی نداشتند. به‌هیچ‌وجه، اصلاً و ابداً… ولی این را گفتم این را هم می‌گویم اگر من یک سازمان جدیدی را می‌خواستم ارائه بدهم و برای نیروی دریایی پیاده بکنم، وقتی که به ستاد بزرگ می‌بردم باید مستشار آمریکایی‌ام هم بیاید تصدیق بکند. در حالی‌که مستشار آمریکایی من به اندازهٔ یک دانه ناو سروان من تجربهٔ دریا و سواد نداشت. مستشار دریایی من دانشکده دریایی ندیده بود. Officers Kansas School آمده بود، بعد مانده بود توی نیروی دریایی. آدمیرال هم بودها، دریادار بود. تمام دوران خدمتش توی دریا دو سال بوده. فرماندهی هم اصلاً فرماندهی ناو نکرده بوده، در حالیکه یک دانه ناوسروان من دانشکدهٔ دریایی را دیده بود. دورهٔ عالیش را دیده بود. دانشگاه جنگ‌اش را دیده بود. یک ناخدا سه یا ناخدا دو، دوسه تا فرماندهی در دریا کرده بود. اقلاً هفت هشت ده سال روی کشتی خدمت کرده بود. و من کمک فکری هیچ‌وقت، مستشار من در موقعیتی نبود بتواند به من کمک فکری بکند، فکری نداشت به من بدهد. آن تنها واسطهٔ سفارشات و خرید ما و تعیین نحوهٔ آموزش و بازکردن کدهای آموزش برای ما در خارج بود.تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد-مصاحبه با عباس رمزی عطایی نوار شماره ۳

کمال حبیب‌اللهی آخرین فرمانده نیروی دریایی شاهنشاهی ایران، در مصاحبه خود با  تاریخ شفاهی هاروارد گفته است نیروی دریایی ایران در زمان پهلوی در حال تبدیل شدن به پنجمین نیروی دریایی دنیا بوده و شاه قدرتمندتر کردن این نیرو را با دو برنامه دنبال می‌کرد:
 خرید زیر دریایی‌های مجهز از آمریکا و پیگیری ساخت این شناورها در ایران. همچنین تربیت و آموزش پرسنل مخصوص زیردریایی. در این برنامه ایران موفق به عقد قرارداد برای خرید چند عدد زیردریایی از آمریکا شد ولی با وقوع انقلاب اسلامی بقیه سفارش توسط جمهوری اسلامی لغو شد و بقیه زیردریایی‌ها نیز توسط سید احمد مدنی وزیر دفاع دولت موقت عودت داده شد. سید صادق طباطبایی حتی خواستار تعویض این زیردریایی‌ها با تراکتور شد.
 تشکیل نیروی تفنگداران دریایی به تقلید از سپاه تفنگداران دریایی ایالات متحده آمریکاتاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد مصاحبه با کمال حبیب‌اللهی نوار شماره ۲

بنا به اسناد منتشره قرارداد لغو خرید زیردریایی در ۱۵ بهمن ۱۳۵۷ با پیشنهاد مقامات آمریکایی و توسط نخست‌وزیر وقت شاپور بختیار امضا شد. و در ادامه آن قرارداد خرید زیردریایی‌های آلمانی در ۲۴ فروردین ماه ۱۳۵۸ در دولت موقت بازرگان لغو گردید.https://www.bbc.com/persian/iran-41142990
دریاسالار حبیب‌اللهی آخرین فرمانده نیروی دریایی شاهنشاهی گفته است محمدرضا شاه پیش از خروج از کشور در سال ۵۷ و سپردن دولت به شاپور بختیار در تذکری به نخست وزیرش گفته است: دفاع از مرزهای آبی مملکت در مرزهای آبی اش انجام نمی‌شود، در عمق در بعد مسافت در دریاها انجام می‌شود و این ژاندارم نیست که ما می‌کنیم این دفاع از سواحل خودمان است منتهی در سرتاسر خلیج فارس و آن‌طرف شمال اقیانوس هند.تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد مصاحبه با کمال حبیب‌اللهی نوار شماره ۵برنامه شاه برای تبدیل نیروی دریایی ایران به یک قدرت در اقیانوس هند از سوی مشاوران نظامی آمریکایی نیز ثبت شده است.

آموزش
بندانگشتی|افسران و تیمساران عالی‌رتبه نیروی دریایی شاهنشاهی ایران به همراه دریاسالار کمال حبیب الهی دریابد فرج‌الله رسایی در بندر پهلوی (حدود ۱۹۶۰)|360x360px
مرکز آموزش نیروی دریایی در بندر پهلوی نماینده بزرگترین مجموعه آموزشی نیروی دریایی بود و شامل یک مدرسه افسری و درجه افسری و همچنین یک مدرسه غواصی بود. برخی از تخصص های پیشرفته در این زمینه ها در خرمشهر ارائه شد. آموزش توپخانه و مرکز آموزش نیروی دریایی در بوشهر مستقر شد.

آموزش تفنگداران دریایی با همکاری نزدیک با مربیان آمریکایی، بریتانیایی، ایتالیایی، پاکستانی و ترکیه ای انجام شد، هرچند که ایجاد مراکز آموزشی ایرانی خود تغییر قابل توجهی در این روند در سال های اخیر داشته است.

آموزش با یک دوره چهار ماهه آموزش مقدماتی در رشت آغاز شد. پس از آن، یک دوره هشت ماهه اضافی با تخصص دریانوردی، مهندسی و الکترودینامیک به طور داوطلبانه در بندر پهلوی برگزار شد. آموزش عملی در دریا تنها پس از گذراندن دوره آموزشی اولیه یا شرکت در دوره تکمیلی در ابتدا در رشت برنامه ریزی شده بود. سپس سربازان وظیفه به ایستگاه های مختلف نیروی دریایی ایران توزیع شدند.

بخشی از افسران (به ویژه درجه افسران) در خارج از کشور (ایالات متحده آمریکا، ترکیه، پاکستان) - مشابه ارتش - (از سال 1971) آموزش دیده بودند. اکثر افسران نیروی دریایی ایران در دانشکده افسری ارتش آموزش دیده و یا در دانشکده های نیروی دریایی خارجی شرکت می کردند. علاوه بر دانشکده افسری، مدرسه افسری در بندر پهلوی نیز وجود داشت.

نیروی دریایی شاهنشاهی ایران به طور منظم در رزمایش های دریایی دوجانبه با نیروهای دریایی بریتانیا ("ARYA" و "KHARGEX") و با کشورهای شریک CENTO ("MIDLINK") شرکت می کرد.
یونیفورم
بندانگشتی|محمدرضا پهلوی در لباس نیروی دریایی به همراه جان اف کندی در جریان بررسی رزمایش نیروی دریایی ایالات متحده در کارولینای شمالی (1962)|364x364px
یونیفرم های نیروی دریایی شاهنشاهی با استفاده گسترده از نماد ملی آن زمان به شکل یک شیر طلایی متمایز شد. این روی دکمه ها، به عنوان سگک کمربند و روی نشان های کلاه استفاده می شد.

رنگ یکنواخت بسته به فصل تغییر می کرد: در بهار و تابستان، اعضای نیروی دریایی لباس آبی می پوشیدند، در حالی که در زمستان سفید می پوشیدند.

سربازان وظیفه یک ژاکت معمولی آبی سرمه ای با یقه گشاد، یک دستمال گردن و یک کلاه می پوشیدند. علاوه بر این، یونیفرم های تخصصی و کاربردی اضافی، از جمله یونیفرم های مخصوص دانشجویان دانشکده نظامی و رژه ها و مراسم وجود داشت. سردوش افسران سیاه بود.

ستاد و ساختار فرماندهی
ساختار فرماندهی
جایگزین=|وسط|بندانگشتی|365x365px|تصویر ساختار فرماندهی نیروی دریایی شاهنشاهی ایران (1973)

طبق قانون اساسی ۱۹۰۶ ، پادشاه فرمانده عالی تمام نیروهای مسلح بود. وی در این سمت لقب بزرگ ارتشتاران (فرمانده کل قوا) را یدک کشید. اقتدار فرماندهی شاه علاوه بر اعمال فرماندهی عالی، شامل اتخاذ کلیه تصمیمات اساسی در مورد نیازهای دفاعی ایران بود.

شاه کنترل عملیاتی نیروی دریایی را از طریق ستاد فرماندهی کل قوا، سازمانی مشترک که فعالیت های سه شاخه ارتش (نیروی زمینی، نیروی دریایی و نیروی هوایی) را به طور نامحسوس کنترل و نظارت می کرد، اعمال می کرد. کنترل عملیاتی نیروی دریایی توسط رئیس ستاد اعمال می شد. سازماندهی ستاد نیروی دریایی در تهران، حفظ تأسیسات ساحلی و هماهنگی عملیات دریایی از جمله وظایف رئیس ستاد بود.

رئیس ستاد شاه به عنوان معاون او در فرماندهی عالی شاهنشاهی خدمت می کرد. کارکنان او شامل معاونت ستاد و معاونان تدارکات، نیروی دریایی و عملیات و طرح ها به همراه مدیران اداری، پزشکی، طرح ها و برنامه ها، عملیات، ارتباطات و اطلاعات و فرماندهی بودند. علاوه بر این، فرماندهان ناوگان و پایگاه به رئیس ستاد گزارش دادند.

ستاد و پایگاه ها
جایگزین=|وسط|بندانگشتی|349x349پیکسل|راست: بازدید محمدرضا پهلوی از ماکت تاسیسات نظامی بندرعباس در کنار دریاسالار رسایی، سپهبد عظیمی و دریادار عطایی و چپ: محمدرضا پهلوی از عرشه ناوشکن آرتمیس مانور نیروی دریایی شاهنشاهی ایران در جزیره بنی فارور را مشاهده می‌کند. تصاویر منتشرشده در صفحه ۳ شماره ۱۵۰۹ مجله اطلاعات هفتگی، ۲۲ آبان ۱۳۴۹
اولین ستاد نیروی دریایی ارتش شاهنشاهی در خرمشهر در استان خوزستان و در حاشیه آبراه اروندرود مستقر شد. بعد ها بندرعباس جایگزین آن شد و بخش بزرگی از ناوگان دریایی تا سال ۱۹۷۷ در آنجا جابجا شد.

قبل از جنگ جهانی دوم، نیروی دریایی شاهنشاهی به دو ناوگان تقسیم می‌شد: ناوگان جنوب، که شامل کشتی‌هایی بود که از پادشاهی ایتالیا، امپراتوری آلمان و بریتانیای کبیر قبل از جنگ جهانی دوم به دست آورده بود و در خلیج فارس فعالیت می‌کرد، و ناوگان کوچک‌تر شمالی یا خزر، که شامل چهار کشتی کوچکتر و قایق تفریحی شاهنشاهی بود.

در سال ۱۹۷۳ نیروی دریایی ایران در سه ناوگان با پشتیبانی هوادریا (هواپیمایی نیروی دریایی) متشکل از یک یگان جنگ ضد زیردریایی و یک اسکادران بالگردهای مین روب و یک گردان ترابری سازماندهی شد. علاوه بر ناوگان جنوبی و شمالی، نیروی دریایی جدیدی در دریای عمان تأسیس شد. در سال ۱۹۷۸ پایگاه های دریایی در خرمشهر، بندرعباس، بوشهر، بندر پهلوی، بندر شاهپور، چابهار و در جزایر هنگام و خارگ وجود داشت.

در سال ۱۳۵۶ دو ​​گردان دیگر نیروی دریایی تأسیس شد.
 فرماندهان 
فرماندهان نیروی دریایی شاهنشاهی ایران  تصاویر رئیس درجه نظامی آغاز تصدی پایان تصدی ۱GholamaliBayandor غلامعلی بایندار دریادار  مهر ۱۳۱۵ ۳ شهریور ۱۳۲۰(از ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۵ نیروی دریایی منحل بود)ر.تصاویررئیسدرجه نظامیآغاز تصدیپایان تصدی۲Commodore_Zelliعبدالله ظلیدریادار۱۳۲۵۱۳۳۱۳Bayandorغلام حسین بایندار دریادار۱۳۳۱۱۳۳۳۴Rear_admiral_Shahinحبیب‌الله شاهیندریابان۱۳۳۳۱۳۳۹۵Farajollah_Rasaeiفرج الله رسائیدریابد۱۳۳۹۱۳ مهر ۱۳۵۱۶Abbas_Ramzi_Ataieعباس رمزی عطایی دریابان۱۳ مهر ۱۳۵۱ ۱۷ دی ۱۳۵۴۷ کمال حبیب الهیدریاسالار ۱۷ دی ۱۳۵۴۲۲ بهمن ۱۳۵۷

 اسامی برخی از شناورها 
شناور ها
 ناوشکن ببر

جنگی-خریداری شده از ایالات متحده آمریکا
 ناوشکن پلنگ

جنگی-خریداری شده از ایالات متحده آمریکا
 ناوشکن آرتمیس
خریداری شده از انگلستان
بعد از انقلاب به دماوند تغییر نام داد.
 ناوچه بایندر

جزو ناوگروه اسکورت-خریداری شده از ایالات متحده آمریکا
 ناو کهنمویی

جزو ناوگروه اسکورت-خریداری شده از ایالات متحده آمریکا
 ناو نقدی
جنگی-خریداری شده از ایالات متحده آمریکا
 ناو هرمز

نفتکش - تدارکاتی
 ناوچه تندر

جنگی
 ناوچه کیوان

جنگی-خریداری شده از ایالات متحده آمریکا
ناو رستم

جنگی-خریداری شده از انگلستان
ناوچه سام

جنگی-خریداری شده از انگلستان
ناوچه فرامرز

جنگی-خریداری شده از انگلستان 
ناوچه زال

جنگی-خریداری شده از انگلستان
زیر دریایی کوسه
زیر دریایی-خریداری شده از ایلات متحده

هوادریا (هواپیمایی نیروی دریایی)
 بل ۲۰۵ : ۵ فروند 
 بل ۲۰۶ : ۱۴ فروند 
 بل ۲۱۲ : ۳۱ فروند 
 اس اچ-۳ : ۲۰ فروند 
 سی اچ-۵۳ : ۶ فروند 
 پی-۳ اوریون : ۶ فروند 
 داسو فالکن ۲۰ : نامشخص 
 شرایک کماندر ۶۹۰ : نامشخص 
 فوکر اف ۲۷ : نامشخص 
بودجه
جایگزین=IIS_01_hovercraft_(1975)|وسط|بندانگشتی|360x360پیکسل|هاورکرافت متعلق به نیروی دریایی شاهنشاهی ایران

در سال ۱۹۷۸، شاه برنامه تسلیحاتی را با هدف دوبرابر کردن اندازه ناوگان و گسترش حضور نظامی در اقیانوس هند آغاز کرد که هزینه آن تقریباً پنج میلیارد دلار آمریکا بود.

این برنامه شامل خرید شش زیردریایی آلمانی و همچنین ناوچه ها، حداقل هشت مین روب و چندین قایق گشتی از سازندگان مختلف اروپایی به ارزش تقریبی 3.5 میلیارد دلار بود. علاوه بر این، سه فروند زیردریایی مستعمل آمریکایی کلاس تانگ و چهار ناوشکن کلاس اسپروانس که قرار بود در اوایل دهه 1980 به ایران تحویل داده شود، سفارش داده شد. هزینه کل خرید این تسلیحات بیش از 1.5 میلیارد دلار آمریکا برآورد شده است.

 موفقیت‌های نظامی 
جایگزین=انتشار نیروی دریایی شاهنشاهی ایران که به عملیات مشترک اروند اختصاص دارد.|وسط|انتشار نیروی دریایی شاهنشاهی ایران که به عملیات مشترک اروند اختصاص دارد|بندانگشتی|380x380پیکسل
نیروی دریایی شاهنشاهی ایران در زمان پادشاهی رضاشاه و محمدرضا پهلوی به موفقیت های زیر دست یافت:
 اخراج نیروهای انگلیسی و عرب از جزیره هنگام توسط سه کشتی نیروی دریایی شاهنشاهی ایران علیرغم تحرکات نظامی و فعالیت های دیپلماتیک انگلستان علیه منافع ایران
 اخراج نیروهای انگلیسی از بندر باسعیدو بعد از حدود صد سال اشغال 
 بازپس‌گیری و اعمال حق حاکمیت ملی ایران برتنب کوچک، تنب بزرگ، جزیره ابوموسیتاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد مصاحبه با عباس رمزی عطایی نوار شماره یک
 تصرف جزیره عربی که بدون تلفات نظامی و با خلع سلاح تمامی سربازان عربستان سعودی و عزیمت آنها به کشور خودشان بود. ان جزیره بعد از ۱۵ روز به عربستان برگردانده شد.تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد مصاحبه با عباس رمزی عطایی نوار شماره یک
 احیاء مالکیت ایران بر جزیره فارسیتاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد مصاحبه با عباس رمزی عطایی نوار شماره یک
 حضور جنگ ظفار برای جلوگیری از سقوط حکومت سلطان قابوستاریخ شفاهی ایران مصاحبه با فرماندهان دریایی شاهنشاهی ایران رمزی عطایی و کمال الدین حبیب‌اللهی
 در ۲۲ آوریل ۱۹۶۹، کشتی ابن سینا به فرماندهی عباس رمزی عطایی علیرغم اخطارها و تهدیدات جنگی حکومت عراق، با برافراشتن پرچم ایران و با اسکورت کشتی‌های مسلح نیروی دریایی شاهنشاهی ایران و همچنین جنگنده‌های جت نیروی هوایی شاهنشاهی ایران و هلیکوپتر های هوانیروز به سلامت از اروند رود عبور کرد. این عملیات ادعای مالکیت عراق بر تمام اروند رود را به چالش کشید در تاریخ به نام عملیات مشترک اروند معروف شد.

 درجه های نیروی دریایی شاهنشاهی ایران 
 نیروی دریایی شاهنشاهی ایران 
150px|center
درجه‌های تیمسار های نیروی دریایی ارتش شاهنشاهی ایرانآریابددریابددریاسالاردریاباندریادار180x180px|وسط200x200پیکسل200x200پیکسلوسط|200x200pxوسط|200x200px
 درجه‌های افسران نیروی دریایی ارتش شاهنشاهی ایرانناخدا یکمناخدا دومناخدا سومناوسروانناوبان یکمناوبان دومناوبان سوم وسط|110px وسط|110px وسط|110px وسط|110px وسط|110px وسط|110px وسط|110px
 درجه‌های درجه‌داران و سربازان نیروی دریایی ارتش شاهنشاهی ایرانناواستوار یکمناواستوار دوممهناوی یکممهناوی دوممهناوی سومسرناویناوی یکمناوی دومناوی وسط|55px وسط|55px وسط|55px وسط|55px وسط|55px وسط|55px وسط|55px وسط|55px وسط|55px
نگارخانه

 جستارهای وابسته 
 هوادریا
 پایگاه دریایی بوشهر
 پایگاه دریایی خرمشهر
 گردان تکاوران دریایی بوشهر
 پیشینه نیروی دریایی در ایران 
 نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران 

 منابع 

 پیوند به بیرون 
 http://www.iinavy.org/

نیروی دریایی شاهنشاهی ایران
رده:تاریخ سازمان‌های ایران
نیروی دریایی شاهنشاهی ایران
رده:نیروهای دریایی منحل‌شده