هارون پوترای پرلیس

تونکو سید هارون پوترا ابن المرحوم سید حسن جمال اللیل (به جاوی: توانکو سید هارون ڤوترا ابن المرحوم سید حسن جمال اللیل) (زاده ۲۵ نوامبر ۱۹۲۰ – درگذشته ۱۶ آوریل ۲۰۰۰) سومین یانگ دی پرتوان آگونگ مالایا و بعد مالزی از ۲۱ سپتامبر ۱۹۶۰ تا ۲۰ سپتامبر ۱۹۶۵ و ششمین راجه پرلیس از ۴ دسامبر ۱۹۴۵ تا ۱۶ آوریل ۲۰۰۰ بود.

 در آغاز کار 
وی فرزند سید حسن بن سید محمود جمال اللیل (۱۸۹۷ – ۱۸ اکتبر ۱۹۳۵)، وارث سلطنت پرلیس از همسرش، وان ته بنت ون اندوت (۱۸۹۸ – ۲۷ دسامبر ۱۹۵۲) بود.Finestone, Jeffrey and Shaharil Talib (1994) The Royal Families of South-East Asia Shahindera Sdn Bhd وی در آراو متولد شد و در مدرسه آراو مالایی و بعداً در مدرسه آزاد پنانگ بین سالهای ۱۹۳۷ و ۱۹۳۹ تحصیل کرد.(27 December 2002) Penang Free School newsletter در سن ۱۸ سالگی، وی به خدمات اداری پرلیس پیوست و در شاخه قضایی مشغول خدمت شد. او در سال ۱۹۴۰، به کوالالامپور منتقل شد تا به عنوان دادستان دوم در دادگاه کیفری خدمت کند.Willan, HC (1945) Interviews with the Malay rulers CAB101/69, CAB/HIST/B/4/7

 اختلاف جانشینی پرلیس 
چهارمین راجا در پرلیس، سید علوی ابن سید صافی جمال الله (متولد ۱۸۸۱؛ سلطنت ۱۹۰۵–۱۹۴۳) بدون فرزند بود. با این حال، او چندین برادر ناتنی داشت که برای تصدی مقام وارث با هم رقابت می‌کردند.Buyong Adil (1981) Sejarah Perlis pp 34–35 DBP جانشینی تاج و تخت پرلیس اتوماتیک نبود و یک وارث باید توسط شورای ایالتی نیز مورد تأیید می‌بود.Tang Su Chin, Julie (2002) Sejarah Kerajaan Perlis 1841–1957 p 231 MBRAS

پدربزرگ پدری سید پوترا، سید محمود (درگذشت ۱۹۱۹)، بزرگترین پسر سید صافی ابن المرحوم سید علوی جمال الله (حاکم سوم) بود. وی همچنین برادر ناتنی راجا سید علوی بود.Tang Su Chin, Julie (2002) Op Cit p 232 وی تا سال ۱۹۱۲ به عنوان راجا مودا کار می‌کردPerlis State Council minutes (15 April 1912) CO273 1098a.386/22831 و در سال ۱۹۱۷ در الور ستار، کداح محکوم و زندانی شد. دو سال بعد، او در الور ستار درگذشت.Secret Memorandum Howitt to Shenton Thomas (25 March 1937) Papers of John Hamer MSS ind. Ocn. s 316 Box 1 File 1 در ۶ دسامبر ۱۹۳۴، پسر سید محمود، سید حسن، توسط شورای دولتی به عنوان وارث انتخاب شد. با این حال، سید حسن در ۱۸ اکتبر ۱۹۳۵ درگذشت.Tang Su Chin, Julie (2002) Op Cit p 232

در ۳۰ آوریل ۱۹۳۸، شورای دولتی سید پوترا (پسر سید حسن) را به عنوان وارث برگزید. این انتخاب با مخالفت سید حمزه، برادر ناتنی کوچکتر راجا سید علوی و نایب رئیس شورای دولتی و با استدلالات اسلامی همراه شد. با این وجود حاکمان استعماری انگلیس از سید پوترا حمایت کردند.Tang Su Chin, Julie (2002) Op Cit p 262

 اشغال ژاپنی‌ها 
با شروع جنگ جهانی دوم، راجا سید علوی به کوالا کنگسر پراک عقب‌نشینی کرد. وی در ۲۸ دسامبر ۱۹۴۱ به پرلیس بازگشت اما بسیار بیمار بود و امور دولتی توسط سید حمزه انجام می‌شد.Tang Su Chin, Julie (2002) Op Cit p 266 سید پوترا در آن زمان در دادگستری در کوالالامپور خدمت می‌کرد و توسط سلطان موسی غیاث الدین ریاات شاه سلانگور به وی توصیه شده بود که در آنجا بماند. راجا سید علوی در اول فوریه ۱۹۴۳ در آراو درگذشت و یک روز بعد، قبل از تشییع جنازه، با موافقت فرماندار نظامی ژاپن کدا و پرلیس، سید حمزه پنجمین سلطان پرلیس اعلام شد.Tang Su Chin, Julie (2002) Op Cit pp 267–268

سید پوترا و خانواده اش تا ۱۵ مه ۱۹۴۲ هنگامی که به پرلیس بازگشت در کلانگ ماندند. او در خانه ای در نزدیکی ایستگاه راه‌آهن آراو زندگی می‌کرد و ماهیانه ۹۰ دلار کمک هزینه از راجا سید علوی دریافت می‌کرد اما این امر با مرگ او متوقف شد.Willan, HC (1945) Op Cit در ۲۹ مارس ۱۹۴۵ او به کلانتان، محل تولد همسر خود مهاجرت کرد و مشغول به فروش کیک شد.Tuanku Syed Putra Jamalullail My Personal Experience Just Before and After the Japanese Occupation of Malaya in Papers of John Hamer MSS ind. Ocn. s 316 Box 1 File 1

 بازگشت انگلیسی‌ها 
اداره نظامی انگلیس (BMA) تحت فرماندهی لرد لوئیس مونت باتن از به رسمیت شناختن سید حمزه به عنوان راجا امتناع ورزید. در ۱۸ سپتامبر ۱۹۴۵، سید حمزه استعفا داد.Willan, HC (1945) Op CitMahani Musa, Kongsi Gelap Melayu di Negeri-Negeri Utara Pantai Barat Semenanjung Tanah Melayu, 1821 hingga 1940-an, pg 150-160 وی به تایلند تبعید شد و در ۲۰ فوریه ۱۹۵۸ در آراو درگذشت.Finestone, Jeffrey and Shaharil Talib (1994) Op Cit

در ۴ دسامبر ۱۹۴۵ انگلیسی‌ها سید پوترا را به عنوان ششمین راجا از پرلیس اعلام داشتند.Mahani Musa, Kongsi Gelap Melayu di Negeri-Negeri Utara Pantai Barat Semenanjung Tanah Melayu, 1821 hingga 1940-an, pg 150-160 وی به پرلیس بازگشت و ۱۲ مارس ۱۹۴۹ آغاز به کار نمود.Che Puan Temenggung Perlis (1995) Putra: Biografi yang diperkenankan tentang riwayat hidup DYMM Raja Perlis, Tuanku Syed Putra Jamalullail pp 53 and 56

 اتحادیه مالایا 
راجا سید پوترا به معاهده اتحادیه مالایا اعتراض کرد به این دلیل که با معاهده ۱۹۳۰ انگلیس-پرلیس که قدرت حکمرانی را به شورای راجا می‌دهد، مغایرت داشت. با این حال اعتراض وی رد شد. متعاقباً مانند دیگر حاکمان مالایی، راجا سید پوترا پیمان اتحادیه مالایا را لغو کرد.Tang Su Chin, Julie (2002) Op Cit pp 279–297

 انتخاب به عنوان معاون پادشاه 
سید پوترا توسط فرمانروایان مالایی به عنوان معاون یانگ دی پرتوان آگونگ برگزیده شد و از ۱۴ آوریل ۱۹۶۰ تا زمان مرگ سلطان حسام الدین عالم شاه در ۱ سپتامبر ۱۹۶۰ در این سمت خدمت کرد.

 انتخاب به عنوان پادشاه 
راجا سید پوترا به عنوان سومین یانگ دی پرتوان آگونگ از مالایای مستقل انتخاب شد و از ۲۱ سپتامبر ۱۹۶۰ مشغول به کار گشت. وی در ۴ ژانویه ۱۹۶۱ در ایستانا نگارا اقامت گزید. در ۱۶ سپتامبر ۱۹۶۳ با اعلام فدراسیون مالزی متشکل از مالایا، بورنئو بریتانیا، ساراواک و سنگاپور، وی یانگ دی پرتوان آگونگ مالزی شد. وی دوره مسئولیت خود را در ۲۰ سپتامبر ۱۹۶۵ به پایان رساند. پسرش تونکو سید سراج الدین نیز به عنوان یانگ دی پرتوان آگونگ انتخاب شد و پس از مرگ صلاح الدین (سلطان سلانگور)، از سال ۲۰۰۱ تا ۲۰۰۶ خدمت کرد.

 دوران پادشاهی 
در سپتامبر ۱۹۶۳، مالزی تشکیل شد و تونکو سید پوترا به عنوان آخرین پادشاه مالایا، اولین پادشاه مالزی و تنها پادشاه مالایی که سنگاپور در تاریخ معاصر داشته‌است، شناخته شد.

دوران ریاست سید پوترا به عنوان یانگ دی پرتوان آگونگ با تقابل اندونزیایی بین مالزی تازه تأسیس و همسایه بزرگتر آن، اندونزی شناخته می‌شد. وی پیشنهاد داد تا در پایان دوره مسئولیت خود به عنوان یانگ دی پرتوان آگونگ باقی بماند تا تنش‌ها برطرف شود، اما این پیشنهاد توسط نخست‌وزیر وقت تونکو عبدالرحمن رد شد.Tunku Abdul Rahman (1977) Looking Back p 343 Pustaka Antara, Kuala Lumpur

وی به عنوان یانگ دی پرتوان آگونگ، به معالجه صحیح خود و اعضای خاندان‌های سلطنتی توجه داشت. این، محصول بیماری مرموز و مرگ سلطان حسام الدین عالم شاه، سلف وی بود.Tunku Abdul Rahman (1977) Op Cit p 342

استادیوم نگارا، ساختمان پارلمان، موزه ملی نگارا، فرودگاه بین‌المللی سوبانگ، مسجد نگارا و اسکله‌های تنگه کلانگ، در دوران وی بنا شدند که نشان از اهتمام وی بر آبادانی و گسترش مالزی داشت.

اما اوضاع همیشه به کام سلطان نبود. سید پوترا از اینکه جدا شدن سنگاپور از مالزی باید در ۹ اوت ۱۹۶۵، فقط سه هفته قبل از جشن استقلال، و حدود یک ماه قبل از ترک دفتر انجام شود بسیار برآشفته بود.

 پس از پادشاهی، مرگ و تشییع جنازه 
سید پوترا به تون ماهاتیر محمد در طی دوران نخست‌وزیری اش مشاوره می‌داد. وی در ۱۶ آوریل ۲۰۰۰ در انستیتوی ملی قلب کوالالامپور در اثر حمله قلبی درگذشت. در آن زمان او عنوان طولانی‌ترین دوره پادشاهی در جهان را از ۱۹۸۹ و با مرگ فرانتس یوزف دوم لیختن اشتاین در اختیار داشت. وی در آرامگاه سلطنتی در آراو، پرلیس به خاک سپرده شد.(18 April 2000) Utusan Malaysia

 زندگی خانوادگی 
تونکو سید پوترا دو بار ازدواج کرد:
 در سال ۱۹۴۱ به بدریه بنت اسماعیل از سلطان نشین پاتانی در تایلند ازدواج کرد. او مادر یانگ دی پرتوان آگونگ پسین، سراج الدین پرلیس است.
 در سال ۱۹۵۲ با چه پوان ماریام ۱۹۲۴ – ۱۹۸۶ ازدواج نمود و از او دارای سه پسر و یک دختر ظد. او تایلندی، اهل بانکوک و مسلمان بود.

 جوایز و تقدیرها 

 نشان‌های پرلیس 
 :
 پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:MY-PERL_Perlis_Family_Order_of_the_Gallant_Prince_Syed_Putra_Jamalullail_-_DK.svg|50x50پیکسل دریافت کننده نشان خانوادگی شاهزاده بزرگ، سید پوترا جمال اللیل
 پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:MY-PERL_Order_of_the_Gallant_Prince_Syed_Sirajuddin_Jamalullail_-_Knight_Grand_Companion_-_SSSJ.svg|50x50پیکسل شوالیه بسیار محترم بزرگ (داتو سری ستیا) (۴٫۱۲٫۱۹۹۵)
 پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:MY-PERL_Order_of_the_Crown_of_Perlis_-_Knight_Grand_Commander_-_SPMP.svg|50x50پیکسل فرمانده بزرگ نشان تاج پرلیس

 نشان‌های مالایی 
  (به عنوان یانگ دی پرتوان آگونگ ۱۹۶۰–۱۹۶۵):
 پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:MY_Darjah_Kerabat_Diraja_Malaysia_-_Royal_Family_Order_of_Malaysia_-_DKM.svg|50x50پیکسل نشان سلطنتی مالزی - (۱۹۶۶، پس از سلطنت)
 پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:MY_Darjah_Utama_Seri_Mahkota_Negara_(Crown_of_the_Realm)_-_DMN.svg|50x50پیکسل فرمانده اعظم نشان تاج پادشاهی (۱۹۶۰–۱۹۶۵)
 پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:MY_Darjah_Yang_Mulia_Pangkuan_Negara_(Defender_of_the_Realm)_-_SMN.svg|50x50پیکسل فرمانده بزرگ نشان مدافع قلمرو (۱۹۶۰–۱۹۶۵)
 پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:MY_Panglima_Setia_Diraja_-_Order_of_the_Royal_Household_-_PSD.svg|50x50پیکسل فرمانده بزرگ نشان خانواده سلطنتی مالزی (از ۳ تا ۲۰ سپتامبر ۱۹۶۵)
 :
 پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:MY_Darjah_Utama_Seri_Mahkota_Negara_(Crown_of_the_Realm)_-_DMN.svg|50x50پیکسل دریافت کننده نشان تاج پادشاهی (۳۱ اوت ۱۹۵۸)
 [:
 پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Most Esteemed Royal Family Order of Johor - ribbon bar.svg|50x50پیکسل نشان درجه یک سلطنتی
 :
 پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:MY-KED_Royal_Family_Order_of_Kedah_(DK).svg|50x50پیکسل نشان سلطنتی
 :
 پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:MY-KEL_Royal_Family_Order_-_Star_of_Yunus_-_DK.svg|50x50پیکسل نشان خانوادگی سلطنتی "ستاره یونس"
 :
 پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:MY-NEG_Royal_Family_Order_of_Negeri_Sembilan_-_DKNS.svg|50x50پیکسلنشان سلطنتی
 :
 پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:MY-PAH_Family_Order_of_the_Crown_of_Indra_of_Pahang_-_DK_I.svg|50x50پیکسل نشان درجه یک خانوادگی تاج ایندرا پاهانگ
 :
 پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:MY-PERA_Royal_Family_Order_of_Perak_-_DK.svg|50x50پیکسلنشان خانواده سلطنتی پراک
 پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:MY-PERA_Order_of_the_Perak_State_Crown_-_Kn_Grd_Commander_-_SPMP.svg|50x50پیکسل فرمانده شوالیه تاج دولت پراک
 :
 پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:MY-SEL_Royal_Family_Order_of_Selangor_-_DK_I.svg|50x50پیکسل نشان درجه یک خانواده سلطنتی سلانگور
 :
 پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:MY-TER_Family_Order_of_Terengganu_1st_class_-_DK_I.svg|50x50پیکسل نشان درجه یک خانواده سلطنتی ترنگگانو
 :
 پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:MY-SAB_Order_of_Kinabalu_-_SPDK.svg|50x50پیکسل نشان فرماندهی (۱۹۷۱)
 :
 پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:MY-SAR_Order_of_the_Star_of_the_Hornbill_(Bintang_Kenyalang)_-_1._Knight_Grand_Commander_(DP).svg|50x50پیکسلفرمانده شوالیه ساراواک

 نشان‌های خارجی 
 : نشان تاج سلطنتی برونئی (۲۴ سپتامبر ۱۹۵۸)
 : صلیب بزرگ سلطنتی کامبوج (۲۱ دسامبر ۱۹۶۲)
 : نشان نیل (۱۷ آوریل ۱۹۶۵)
 : نشان گل داوودی (۱۵ ژوئن ۱۹۶۴)
 : نشان الحسین بن علی (۲۴ آوریل ۱۹۶۵)
 : نشان درجه یک پاکستان (۲۸ دسامبر ۱۹۶۱)
 : نشان سیکاتونا (۱۰ فوریه ۱۹۶۱)
 : نشان بدر (۳ آوریل ۱۹۶۵)
 : صلیب بزرگ (۲۰ ژوئن ۱۹۶۲)
 :
 مدال تاج گذاری ملکه الیزابت دوم (۲ ژوئن ۱۹۵۳)
 فرمانده (۱۰ ژوئن ۱۹۴۸) و فرمانده شوالیه (۳۱ مه ۱۹۵۶) نشان سنت مایکل و سنت جورج

 نامگذاری‌ها به نام او 
چندین مکان به نام وی نامگذاری شده‌اند، از جمله:
 خیابان سید پوترا، بخشی از بزرگراه فدرال (مسیر) بین ایستگاه راه‌آهن قدیمی کوالالامپور و میدولی مگامال.
 مسجد تونکو سید پوترا در کنگر، پرلیس
 ورزشگاه تونکو سید پوترا در کنگر، پرلیس
 مدرسه پوترا، یک مدرسه ابتدایی در کنگر، پرلیس
 بانگون توانکو سید پوترا در پنانگ
 جامباتان توانکو سید پوترا در کوالا پرلیس، پرلیس
 پرشیاران سید پوترا در کوالالامپور
 کم سید پوترا، یک اردوگاه نظامی در ایپوه، پراک
 جام فوتبال تونکو سید پوترا
 مسابقات بین‌المللی تنیس نوجوانان تونکو سید پوترا

 پانویس 

 پیوند به بیرون 
 داستان نوستالژیک دو پوترا، ستاره، ۱۴ آگوست ۲۰۰۷.

رده:افراد مالزیایی عرب‌تبار
رده:افراد مالزیایی مالایی‌تبار
رده:اهالی مالایای بریتانیا
رده:حکمرانان مالزی
رده:درگذشتگان ۲۰۰۰ (میلادی)
رده:دریافت‌کنندگان نشان حسین بن علی از اردن
رده:دریافت‌کنندگان نشان نیل
رده:زادگان ۱۹۲۰ (میلادی)
رده:سیاستمداران سده ۲۰ (میلادی) اهل مالزی
رده:شوالیه‌های فرمانده نشان سنت مایکل و سنت جورج
رده:مسلمانان اهل مالزی