زبان‌های نیوخ

نیوْخ، (Нивхгу диф) نیفخ، گیلیاک،Laurie Bauer, 2007, The Linguistics Student’s Handbook, Edinburgh یا آموری یک خانواده زبانی منزوی و کوچک متشکل از از دو یا سه زبان غیرقابل درک متقابل استGruzdeva (1998)Fortescue, Michael. 2016. Comparative Nivkh Dictionary. Languages of the World/Dictionaries (LW/D) 62. Munich: Lincom Europa.  که مردم نیوخ در منچوری بیرونی، حوضه رود آمگون (شاخه آمور)، در امتداد پایین دست آمور و در نیمه شمالی ساخالین بدان سخن می‌گویند. «گیلیاک» اصطلاحی روسی است که برای اقوام منطقه رود آمور به کار می‌رود و اصولاً با نیوخ در ادبیات غربی یکسان است.

جمعیت مردم نیوخ در طول سدهٔ گذشته ثابت بوده‌است و در سال ۱۸۹۷، ۴٬۵۴۹ نفر و در سال ۱۹۸۹، ۴٬۶۷۳ نفر گزارش شده‌است. با این وجود، تعداد گویشوران نیوخ در میان این مردم از ۱۰۰٪ به ۲۳٫۳٪ در همین دوره کاهش یافت و در سرشماری ۱۹۸۹ فقط ۱۰۷۹ گویشور زبان اول باقی مانده بود. در سرشماری سال ۲۰۱۰ نیز فقط ۱۹۸ نیوخ را به عنوان زبان مادری خود معرفی کردند که کمتر از ۴ درصد از جمعیت قوم نیوخ بود.

نیازبان نیانیوخ که نیای زبان‌های امروزی است، در سال ۲۰۱۶ توسط دانشمندان بازسازی شد.Fortescue, Michael. 2016. Comparative Nivkh Dictionary. Languages of the World/Dictionaries (LW/D) 62. Munich: Lincom Europa. 

 زبان‌ها 
نیوخ یک زنجیره گویشی است. در استفاده از نیوخ درجه تنوع زیادی بسته به روستا، طایفه و حتی فرد گوینده، وجود دارد. گونه‌های نیوخ به‌طور سنتی در چهار خوشه جغرافیایی آمور پایین، ساخالین شمالی، ساخالین شرقی و ساخالین جنوبی دسته‌بندی می‌شوند. تفاوت واژگانی و واجی بین این گونه‌ها به اندازه‌ای زیاد است که متخصصان آن‌ها را به دو یا سه زبان تقسیم می‌کنند، اگرچه به دلیل تلاش برای احیای زبان در میان این جمعیت کوچک و ترس از عواقب تقسیم بیشتر، عمدتاً نیوخ به عنوان یک زبان معرفی می‌شود. گروزدوا (۱۹۹۸) نیوخ به دو زبان نیوخ اصلی (شامل گونه‌های آمور پایین و ساخالین شمالی) و ویغونگ (شامل گونه‌های ساخالین شرقی و جنوبی) تقسیم کرد.Fortescue, Michael. 2016. Comparative Nivkh Dictionary. Languages of the World/Dictionaries (LW/D) 62. Munich: Lincom Europa.  فورتسکو (۲۰۱۶) نیز بیان می‌کند گونه‌های آمور، ساخالین شرقی و ساخالین جنوبی نسبت به یکدیگر قابل درک نیستند و هر یک را زبان جداگانه ای می‌خواند.

 واج‌شناسی 
 همخوان‌ها 
همخوان‌های نیوخ بدین شرحند:
 لبی لثوی کامی نرم‌کامی زبانکی چاکنایی خیشومی     انسدادی باز      حلقی      سایشی بی‌واک      واک‌دار     ناسوده    لرزشی بی‌واک  واک‌دار 

 واکه‌ها 
این ۶ واکه در نیوخ وجود دارند.
 پیشین مرکزی پسین بسته    میانه   باز 

 نوشتار 
نیوخ بیشتر به الفبای سیریلیک نوشته می‌شود و دارای ۴۶ حرف است که سه حرف Ё، Щ و Ь فقط در وام‌واژه‌های روسی یافت می‌شوند.
+الفبای نیوخ حرف واج А а   Б б   В в  Г г   Ӷ ӷ    Ғ ғ   Ӻ ӻ   Д д   Е е   Ё ё   Ж ж   З з   И и   Й й   К к   Кʼ кʼ   Ӄ ӄ   Ӄʼ ӄʼ   Л л   М м   Н н   Ӈ ӈ   О о   П п   Пʼ пʼ   Р р   Р̌ р̌   С с   Т т   Тʼ тʼ   У у   Ф ф   Х х   Ӽ ӽ   Ӿ ӿ   Ц ц   Ч ч   Чʼ чʼ   Ш ш   Щ щ   Ъ ъ   Ы ы   Ь ь   Э э   Ю ю   Я я  

 ارتباط با آینو 
به نظر می‌رسد مردم آینو ژاپن تماس‌های زبانی فشرده‌ای با نیوخ‌ها در طول دوره از تاریخ خود تجربه کرده‌اند و دارای اشتراکات زبانی بسیاری هستند. مشخص نیست که این موضوع تا چه اندازه بر زبان نیوخ تأثیر گذاشته‌است ولی زبان‌شناسان معتقدند که واژگان مشترک بین زبان آینو و نیوخ به دلیل وام گرفتن است.Vovin, Alexander. 2016. "On the Linguistic Prehistory of Hokkaidō." In Crosslinguistics and linguistic crossings in Northeast Asia: papers on the languages of Sakhalin and adjacent regions (Studia Orientalia 117).

 منابع 

 کتابشناسی 
 Gruzdeva, Ekaterina. 1998. Nivkh, Lincom Europa, Munich, 
 Maddieson, Ian. 1984. Patterns of sounds, Cambridge University Press, 
 Mattissen, Johanna. 2003. Dependent Head Synthesis in Nivkh: A Contribution to a Typology of Polysynthesis, John Benjamins, Amsterdam, Philadelphia, 
 Nedialkov, Vladimir P. , Otaina, Galina A. 2013. A Syntax of the Nivkh Language: the Amur dialect, Amsterdam ; Philadelphia: John Benjamins Pub. Company, [2013],
 Tangiku, Itsuji / 丹菊逸治. 2008. Basic vocabulary of the Sakhalin dialect of Nivkh language (Nogliki dialect) / ニヴフ語サハリン方言基礎語彙集 (ソグリキ周辺地域). Tokyo: Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa, Tokyo University of Foreign Studies (TUFS) / 東京外国語大学アジア・アフリカ言語文化研究所.

 پیوند به بیرون 
 The Nivkhs from The Red Book
 Sound Materials of the Nivkh Language The World's Largest Sound Archive of the Nivkh Language on the Web
 Nivkh alphabet and language at Omniglot
 Nivkh Folk Talkes

رده:زبان‌های نیوخ
رده:خانواده‌های زبانی
رده:زبان‌های پیوندی
رده:زبان‌های چندترکیبی
رده:زبان‌های دیرین‌سیبری
رده:زبان‌های روسیه
رده:زبان‌های فاعل-مفعول-فعل
رده:مقاله‌های زبان با یادکرد از اتنولوگ ۱۸
رده:منچوری
رده:نیوخ
رده:زبان‌های تک‌خانواده آسیا