گویش آملی

گویش آملی گویشی از زبان مازندرانیواژه‌نامه بزرگ تبری، گروه پدید آورندگان به سرپرستی: جهانگیر نصراشرفی و حسین صمدی، سال 1377، جلد اول، ص 31 که در سه شهرستان آمل، محمودآباد و شهرستان نور (منطقه امیرآباد و بنفشه‌ده) گویش می‌شود. گویش آملی یکی از پرگویشورترین گویش‌های زبان مازندرانی می‌باشد. دانشنامه ایرانیکا گویش مازندرانی شهرستان دماوند را با گویش آملی یکی می‌داندthe valleys surrounding the mountain of Damāvand the Gīlakī dialect of Āmol is spoken =, ولی واژه‌نامه بزرگ تبری این دو گونه زبانی را نزدیک بهم ولی دو گویش جدا معرفی می‌کند. حبیب برجیان گویش آملی= The dictionary edited by Naṣri Ašrafi (1381 Š./2002) contains vocabulary from the dialects of ʿAbbāsābād, Āmol, Bābol, Behšahr, Katul, Kord-kuy, Nowšahr, Sāri, Qāʾem-šahr, Tonokābon, etc. (in part compared with Pahlavi) و بابلی را جز گویش‌های مرکزی مازندرانی می‌داند و شناسه‌های فعلی آن را با گویش‌های شرقی همچون ساروی، قائمشهری، و بهشهری متفاوت می‌داند. ولادمیر الکسیویچ ایوانف گویش آملی را یکی از گویش‌های زبان مازندرانی می‌داند. گویش آملی زیر شاخه زبان مازندرانی است ولی وجود برخی قواعد زبان شرقی سغدی در آن جای تأمل دارد.

 محدوده جغرافیایی 
بندانگشتی|300px| نقشهٔ زبانی استان مازندران
گویش آملی از کوهستان‌های بندپی تا چلاو، لاریجانات، نمارستاق و کلارستاق آمل تا حوالی امامزاده هاشم و جلگه‌های دو سمت هراز تا لواسانات، دشت‌سر و محمودآباد و کوهپایه‌ها و جلگه‌های جاده چمستان، میان آمل و نور گویش می‌شود و در شهرستان دماوند در محلات شمالی شهر دماوند تا سه کیلومتری مرکز شهر همچون دشتبان، دشتک، دشتمزار، چشمه‌علا، مشا، احمدآباد و اوره به زبان مازندرانی صحبت می‌شود. همچنین روستاهایی که در مسیر گردنه‌های گدوک و امامزاده هاشم و اطراف آنها واقع شده‌اند همگی به زبان مازندرانی صحبت می‌کنند. از مسیر گدوک: کهنک در منتهی‌الیه شرقی دماوند، آرو، روستاهای دشت کوه شامل: یهر، لی پشت، دهنار، مومج و هویر و سیدآباد درپنجاه کیلومتری گدوک و روستاهای جنوبی آن: کلاک، مشهد ویدره و از مسیر امامزاده هاشم: دهستان آبعلی شامل: مبارک‌آباد، آبعلی، قائم محله، سادات محله، کریتون، جورد، وسکاره و ایراء همگی به زبان مازندرانی صحبت می‌کنند.دماوند نامه، زبان و فرهنگ مازندرانی در کوهپایه‌های دماوند. گویش آملی شامل پنج شهرستان آمل، محمودآباد، پردیس، شمیرانات و دماوند می‌شود.

 دستور زبان 
 ضمایر 
در گویش آملی ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی.واژه‌نامه بزرگ تبری (گویش آملی)، گروه پدید آورندگان به سرپرستی: جهانگیر نصراشرفی و حسین صمدی، سال 1377، جلد اول، ص 261
 ضمیر  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع فاعلی، آمل  men  te/tu  ve  amâ  šemâ  vešun مفعولی، آمل  mere  tere  vere  amâre  šemare  vešunre/vešunne ملکی، آمل  me/mi/mene  te/ti/tene  ve/vi/vene  ame/ami  šeme vešune

 شناسه 
در زبان فارسی دو دسته شناسه داریم: گذشته و حال. اما در گویش آملی سه دسته شناسه داریم: گذشته، حال ساده و حال التزامی. (نمونه زیر بر اساس گویش آمل تنظیم شده است)

۱. گذشته:
 بن ماضی ساده: -bemu = آمد
 بن ماضی استمراری: -emu = می‌آمد
 گذشته  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع شناسه  eme i  e/∅  emi  eni  ene شناسه (پس از واکه)  me i  e/∅  mi  ni  ne

۲. حال ساده:
 بن مضارع اخباری: -e = می‌آید

 حال ساده  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع شناسه  eme  eni  ene  emi  enni  enene شناسه (پس از واکه)  me  ni  ne  mi  nni  nene

۳. حال التزامی:
 بن مضارع التزامی: -bi = بیاید

 حال التزامی  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع شناسه  em  i/∅  e  im  in  en شناسه (پس از واکه)  m  i/∅  e  im  in  n

 صرف فعل 
در جدول زیر فعل آمدن (bemuan) بر اساس گویش آمل در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.واژه‌نامه بزرگ تبری، گروه پدید آورندگان به سرپرستی: جهانگیر نصراشرفی و حسین صمدی، سال 1377، جلد اول، ص 232(نمونه زیر براساس گویش آمل می‌باشد)

 زمان/شخص  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع گذشته ساده  bemume  bemui  bemu  bemumi  bemuni  bemune گذشته کامل  bemu-bime  bemu-bi  bemu-bie  bemu-bimi  bemu-bini  bemu-bine گذشته التزامی  bemu-bum  bemu-bui  bemu-bu  bemu-buim  bemu-buin  bemu-bun گذشته التزامی کامل  bemu-bi-bum  bemu-bi-bui  bemu-bi-bu  bemu-bi-buim  bemu-bi-buin  bemu-bi-bun گذشته استمراری  emume  emui  emu  emumi  emuni  emune گذشته در حال انجام  dai-emume  dai-emui  dai-emu  dai-emumi  dai-emuni  dai-emune حال ساده/آینده  eme  eni  ene  emi  enni  enene حال در حال انجام  dar-eme  dar-eni  dar-ene  dar-emi  dar-enni  dar-enene حال التزامی  biem  bi  biye  bim  bin  bien آینده  xâme biem  xâni bi  xâne bie  xâmi bim  xânni bin  xânne bien

 افعال 
 صرف فعل شدن (bayen\bavien) در زمان حال، گذشته و حال التزامی به گویش آملی.
 فعل شدن  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع زمان حال (نوع اول) bume  buni  bune  bumi  bunni  bunene زمان حال (نوع دوم) vume  vuni  vune  vumi  vunni  vunene زمان گذشته  baime  bai  baie  baimi  baini  baine زمان گذشته کامل  bai bime  bai bii  bai bie  bai bimi  bai bini  bai bine زمان حال التزامی  bavvem  bavvi  bavve  bavvim  bavvin  bavven
 فارسی معیار  گویش آملی بچهٔ خارپشت دارد بزرگ می‌شود  taši kete dare gat bune او دیوانه شد  ve šeft baie تو باید خوب بشوی  tu vene xâr bavvi
 صرف فعل بودن (bien) در زمان حال و گذشته به گویش آملی.
 فعل شدن  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع زمان حال  hasseme  hassi  hasse  hassemi  hasseni  hasene زمان گذشته  bime  bi  bie  bimi  bini  bine زمان گذشته  buem\bavušem  bui\bavuši  bue\bavuše  buim\bavušim  buin\bavušin  buen\bavušen
 فارسی معیار  گویش آملی آنها بچهٔ کی هستند  vešun kine vače hasene آنها شبیه من بودند  vešun mi vâri bine
 صرف فعل بودن در جایی (dayen\davien)در زمان حال، گذشته و حال التزامی در زمان‌های مختلف به گویش آملی.
 فعل شدن  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع زمان حال  dareme  dari  dare  daremi  dareni  darene زمان گذشته  daime  dai  daie  daimi  daini  daine زمان حال التزامی  davvem  davvi  davve  davvim  davvin  davven
 فارسی معیار  گویش آملی ما خانه هستیم  amâ xene daremi او داخل چاه بود  ve kele dele daie می‌توانم با تو باشم  tume ti hemrâ davvem

 متن مازندرانی به گویش آملی قرن دوازدهم 
متن مازندرانی حکایت سابقهٔ آمل به گویش آملی قرن دوازدهم:
 فارسی معیار  گویش آملی اول آمل اسپه کلا (است) در سمت اسپه کلا (در) سبزه میدان بنای قدیم (مزار) میربزرگ قرار دارد. می‌گویند بنا از (عهد) شاه عباس است. جای خوبی است. تمام (آن) را از آجر (و) کاشی درست کرده (اند). در کنار میر بزرگ حوضی (قرار) دارد که بسیار بزرگ است. در جانب میر بزرگ قلعه ای نهاده است (که بدان) خندق می‌گویند. از قراری که می‌گویند نال جمشید جم است. âmel avvel espe-kelâ(e) var sabze maydun mir bezerg benâ-e qadim hasse .genene benâ ye shah abbâs hasse. xub jâ-yi hasse. temâme âjer-e kâši derest hâkerde. xed-e mir bezerg(e) var huz dârne xale gat hasse. sabzemaydân-e var attâ ale dârne xandaq. az qerâr-i ke genene mâl-e jemshid-e jam bie. آمل پلی دارد دارای دوازده چشمه. بنای قدیم است. یک نفر حاجی بوده از (طایفه) مشائی (طایفه مشا لاریجان). این دوازده چشمه را ده بار درست کرد (ولی هر بار آن را) آب برد. وقتی دید (کار) پیشرفت ندارد (سرانجام) با عشق دوارده امام درست کرد آنگاه (دیگر آن را) آب نبرد.  yek pel dârne âmel davâzdah pelle dârne. benâ-ye qadim hasse. yek nafar haji daie mašâi bie.in davâzdah pelle_re dah dafe derest hâkerde ,u baverde. un vaqt badie pišraft nârne , bâ eshq-e devâzdah emâm derest hâkerde, on-vaqt u naverde. آنسوی پل (جایگاه) قدیم (آمل پیش از آنکه) آمل را آب ببرد اکنون زمین (کشتزار) است. (درانجا) مردم برنجم می‌کارند. عراقی‌ها (عراق عجم، مردم طبرستان به اهالی فلات ایران عراقی می‌گفتند) آن ملک را می‌خرند آنرا می کَنند (شخم می‌زنند) آب (به آن) می‌بندند (و از آن) طلا نقره مروارید و برخی اسباب دیگر می‌گیرند. وقتی زمین را میکَنند خانه حمام مسجد سردابه (از) خاک در می‌آید.  pel be_on_var , qadim ke âmel_re u baverde, alân zamin hasse. mardem binji kennene. arâqi un melk-e xarinnane, vere kannene, u vannene,telâ,noqre,mervârid, bazi asbâb-e diger girnene. vaqti un zamin-re kannene , xâne , hammâm , mased, sardâbe xâk(e)(jâ) dârne.

 جستارهای وابسته 

 مردم طبری
 زبان مازندرانی
 گویش کجوری
 گویش کلارستاق
 گویش تنکابنی
 مازندرانی دماوند
 استان مازندران
 شهرستان آمل
 آمل

 منابع 

 پیوند به بیرون 

رده:آمل
رده:زبان مازندرانی
رده:زبان‌های ایران
رده:زبان‌های ایرانی شمال غربی
رده:زبان‌های کاسپین
رده:شهرستان آمل