ریشه‌شناسی فعل‌های فارسی

ریشه‌شناسی دانش شناخت، بازیابی و فراکاوی پیرامون ریشه واژه‌ها برپایه زبان‌های هم‌پیوند و زبان‌های دیگر می‌باشد. بررسی دگرگونی واژگان در طول زمان، دگرِش در حین گذار از زبانی به زبان دیگر و تغییر معنایی در این دانش انجام می‌شود.
این جستار به ریشه‌شناسی کارواژه‌های زبان پارسی بر پایه زبان پارسی میانه، پارسی باستان و اوستایی می‌پردازد.

 ریشه‌شناسی فعل 
در زیر ریشه‌شناسی فعل‌های فارسی، برپایه مرجع‌هایEtymological Dictionary of the Iranian Verb انجام گرفته شده است.
+ریشه‌شناسی فعل فعل هم‌ارز در زبان پارسی میانه ریشه  معنی  هم‌ریشگیآسْتودن/آستاوآستودناز پیشوند *آ و ستاک *ستاو ساخته شده است.
ستاک *ستاو بالانده ریشه staw* است.

این کارواژه در واژه‌نامه‌های فارسی یاد نشده است.تایید کردن، تصویب کردنستودن، بستودن، ویستودن، خستودن آشُفتن/آشوبیدن آشوفتن از پیشوند *آ و ستاک *شوب ساخته شده است.مختل شدن؛ خشم گرفتن؛ پریشان شدن برآشفتن، گشفتن، شیفتن آلُفتن/آلوب؟ از پیشوند *آ و ستاک *لوب ساخته شده است. شیفته شدن؛ آشفته شدن؛ پریشیدن آلُفت اِشنوسیدن شنوشگ (عطسه) از ستاک *شنوش ساخته شده است. عطسه کردن اشنوسه، شنوشه افراختن/افراشتن اَبراستن از پیشوند *اَف و ستاک *راز/*رای ساخته شده است. بلند کردن آراستن، رایاندن (ساماندهی و مدیریت کردن)، پیراستن، مهراز (معمار)، ویراستن، راست افروختن/افروزیدن اَفرۉختن از پیشوند *اَف و ستاک *روچ/*روز/*روژ ساخته شده است. روشن کردن، شعله کردن فروغ، فَروختن، روز، روشن، روژیدن افزودن/افزاییدن اَفزۉتن/اَبزۉتن از پیشوند *اَف و ستاک *زای ساخته شده است.
ستاک *جاو بالانده ستاک ĵaw* می‌باشد. فزونی یافتن افزون، فزونی، فُزودن، گزاییدن افسردن اَفسَردن از پیشوند *اَپ و ستاک *سرد ساخته شده است. سرد شدن (از اطراف)، یخ بستن فِسردن، سرد اَفشاندن/اَوشاندن اَفشانتن از پیشوند *اَپ و ستاک *شان ساخته شده است. پخش کردن (به اطراف)، پراکندن شانیدن (شانه کردن)، شانه، افشانه اَفشردن اَپشارتن/اَفشارتن از پیشوند *اَف و ستاک *فشر ساخته شده است.فشاردادن (از بالای چیزی) فشار، فشردن، افشره افگاردن؟ از پیشوند *اَف و ستاک *کارد/*کارت ساخته شده است. زخمی کردن کارد، فِگاردن، فَرگَرد افگندن اَبگندن از پیشوند *اَف و ستاک *کَن ساخته شده است. از بالا انداختن یا نهادن فِگاندن، پراگندن، فرکندن اَلفنجیدن/اَلفختن/اَلفغدن؟ از ستاک *فنج ساخته شده است.به‌دست آوردن؛ جمع کردن انباشتن/انباردن هَمباردن / هنباردن از پیشوند *هم و ستاک *بار/*پار ساخته شده است.
ستاک *بار/*پار بالانده ستاک par* می‌باشد. گردآوری کردن (چیزی) انباره، سِپری، پُر، سِپریدن، پاره، پیشپارهانگاشتنهَنگاردناز پیشوند *هم و ستاک *کار/*گار ساخته شده است.
ستاک *کار/*گار بالانده ریشه kar* است.خیال کردن، تصور کردننگاشتن، پنگاشتن، سگالیدن آوازیدن آوازیدن از پیشوند *آ و ستاک *واز/*واژ/*واک ساخته شده است.
ستاک *واز/*واژ/*واک بالانده ریشه wak* است.آواز دادن نوازیدن، گواژیدن، پیوازیدن، پژواکبَدِستیدن/پدستیدنترجمه قرآن قدسپَدیستادناز پیشوند *پی/*پد/*پاد و ستاک *ستای ساخته شده است.
درمجموع به معنی تهدید کردن، بیم دادن است.تهدید کردن، بیم دادنبه‌دست، ستودن، بستودن، ویستودنبَستودن/بستاو؟از پیشوند *ابی/*اپی و ستاک *ستاو ساخته شده است.
ستاک *ستاو بالانده ریشه staw* است.انکار کردن، نفی کردنبستاوه، ویستودن، ستودن، خستودن بیشازیدن بؽشازؽنیدن از ستاک *بیشاز ساخته شده است.درمان کردن پزشک پایستن پَتاییستن از ستاک *پاد ساخته شده است. دیر پاییدن پاینده، پایستار پاییدن پاییتن از ستاک *پاه/*پاس ساخته شده است. پاسبانی کردن، مراقبت کردن پاسیدن پدرامیدن؟ از پیشوند *پی/*پد/*پاد و ستاک *رام ساخته شده است. نیکو شدن، خرم شدن آرامیدن، رامش پراگندن پَراگندن از پیشوند *پرا و ستاک *کن ساخته شده است.پخش کردن (به بیرون، به جلو) کندن، افگندن پرتافتن/پرتابیدن؟ از پیشوند *پیرا و ستاک *تاب/*تاپ ساخته شده است.به پیرامون انداختن، پرتاب کردن تافتن، پرتاب پروازیدن پَروازیدن از پیشوند *پیرا و ستاک *وَز ساخته شده است. به پیرامون پریدن پیشوازیدن، پسوازیدن پروَستن / پروَندیدن پروَستن از پیشوند *پیرا و ستاک *بند ساخته شده است.دوره کردن، محاصره کردن؛ دربرداشتن بستن، پیوستن، بند، پرونده پرچیدن پَرزیدن از پیشوند *پر و ستاک *چین/*زین ساخته شده است.پرچین کردن، چیدن (پیرامونی از چیزی) پرچین، چیدن، گزیدن، برگزیدن پرویختن؟ از پیشوند *پیرا و ستاک *ویز ساخته شده است.الک کردن، بیختن. بیختن، فروبیختن، ویختن، پرویزن، بیزن پژمردن؟ از پیشوند *پیرا و ستاک *میر ساخته شده است.به پیرامون مردن مردن پژواکیدن؟ از پیشوند *پی/*پد/*پاد و ستاک *واز/*واژ/*واک ساخته شده است. بارتابیدن (انعکاس) صدا آوازیدن، نوازیدن، گواژیدن، پیواختن پسغدیدن/پسغدن پَساختن از پیشوند *پی/*پد/*پاد و و ستاک *ساز/*ساج ساخته شده است.مهیاکردن، تهیه کردن؛ آمادن پسغده، بسغدیدن، آسَغدن، سزیدن، ساختن، بسیجیدن پِیموختن/پیموزیدن پَتمۉختن از پیشوند *پی/*پد/*پاد و ستاک *موز ساخته شده است. به تن کردن، پوشیدن موزه پیوازیدن پَیواختن از پیشوند *پی/*پد/*پاد و ستاک *واز/*واژ/*واک ساخته شده است. پاسخ دادن، جواب دادن آوازیدن، نوازیدن، گواژیدن، پژواک پیوستن پَتوَستن از پیشوند *پی/*پد/*پاد و و ستاک *بند ساخته شده است.چسباندن؛ متصل کردن؛ ملحق شدن بستن، پروستن پیوسیدن پَیوسیدن از پیشوند *پی/*پد/*پاد و ستاک *اوس ساخته شده است. چشم داشتن، امید داشتن بیوسیدندروشیدندرُوشیدناز ستاک *دروش ساخته شده است.داغ زدندروشیداردواریدن/دواریستندواریستناز ریشه *دراو که بالانده ستاک *درَو است، ساخته شده است.رانده شدن، دورشدن رایاندن رایینیتن از ستاک *راز/*رای ساخته شده است. مدیریت کردن؛ هدایت کردن آراستن، افراختن، پیراستن، مهراز (معمار)، ویراستن، راست روژیدن/روزیدن روچیتن ستاک *روچ/*روز/*روژ ساخته شده است. روشنایی دادن افروختن، فروغ، فَروختن، روز، روشنچندیدن خَستودن/خستاو آستوانیهیستن از پیشوند *آ و ستاک *ستای ساخته شده است.اقرار کردنستودن، بَستودن، ویستودن سِپَریدن/سِپَردن سْپورینیدن از پیشوند *از/*اس/*اش و ستاک *بار/*پار ساخته شده است.
پیشوند *از/*اس/*اش به معنی از، بیرون، بیرون از بوده و هم‌ارز us* در زبان پارسی میانه می‌باشد.
ستاک *بار/*پار از ریشه parH* به معنی پرکردن، پروار کردن گرفته شده است.تمام کردن، تکمیل کردن؛ طی کردن انبار، سِپری، پُر، پاره، پیشپاره ستمیدن ستمبگ از ستاک *ستمب ساخته شده است. ستم ورزیدن ستهم، ستنبه ستودن/ستای ستوتن از ستاک *ستای ساخته شده است. ستایش کردن ویستودن ستوهیدن ستو وینیتن دو نگره پیرامون این کارواژه هست: نگره اول: از ستاک staup* به معنی چیره شدن، شکست دادن ساخته شده است.
نگره دوم: از پیشوند *از/*اس/*اش و ستاک *تاو ساخته شده است. به تنگ آمدن نستوهسراویدنسگالیدناوسکاردناز پیشوند *از/*اس/*اش و ستاک *کار/*گار ساخته شده است. ستاک *کار/*گار بالانده ریشه kar* به معنی اندیشیدن است.مشورت کردن، فکر کردننگاشتن، انگاشتنکوستن گشُفتن/کشُفتن/کشوبیدن ویشوفتن از پیشوند *وی/*گ و ستاک *شوب ساخته شده است.پژمرده کردن؛ ویران کردن؛ پراکنده کردن؛ گشادن آشفتن گرامیدن گرامینیدن ستاک *گر/*غر ساخته شده است. گرامی داشتن؛ اکرام کردن آژیر، پیغاره، ژغارگُزاییدن/گَزاییدنویزاییدناز پیشوند *وی/*گ و ستاک *زای ساخته شده است.
در مجموع مفهوم وارونی از افزودن را می‌رساند؛ محروم کردن، آسیب رساندن.آسیب رساندن، محروم کردنافزودن گمانیدن گومانیتن از پیشوند *وی/*گ و ستاک *من/*مان ساخته شده است.اندیشیدن؛ پنداشتن؛ انگاشتن دشمن، هومن، منشگمیختن گُندادن ویندادن از ستاک *گُند ساخته شده است.به‌دست آوردن، یافتن؛ اختیار کردن گواژیدن؟ از پیشوند *وی/*گ و ستاک *واز/*واژ/*واک ساخته شده است. به بدی پاسخ دادن؛ طعنه زدن گواژه، نوازیدن، آوازیدن، پژواکگوالیدنویوالیدناز پیشوند *وی/*گ و ستاک *وال ساخته شده است.بزرگ شدن، رشد کردنبالیدن گَوهَریدن/گهولیدن ویهیرتن/گوهْریتن از پیشوند *وی/*گ و ستاک *هَر ساخته شده است.تعویض کردن، مبادله کردن کوهریدن لنجیدن؟ از ستاک *هنج/*هنگ ساخته شده است.بیرون کشیدن؛ از ریشه درآوردن چیزی سنجیدن، آهیختن، فرهیختننگاشتننیگاردناز پیشوند *نی/*نِ و بالانده ستاک *کَر ساخته شده است.تصویر کردن، رسم کردننگریستننگریستننیگیریدناز پیشوند *نی/*نِ و ستاک *کَر ساخته شده است.نگاه کردن؛ توجه کردننگاشتن نِگندن نیکانیتن از پیشوند *نی/*نِ و ستاک *کن ساخته شده است.دفن کردن نِگنده، کندن، پراکندن، افگندن وَستامیدن (وستامیدن) اَبِستامیدن (ساسانی)، اَوِستام (اشکانی) از پیشوند *با و ستاک *ایست ساخته شده است.اعتماد کردن، وستام کردن وستام، ایستادن وَغستن/وَغندیدن؟ از پیشوند *اف و ستاک *غند ساخته شده است.آشکارکردن، کشف کردن وغست ویسُتودن؟ از پیشوند *وی/*گ و ستاک *ستای ساخته شده است. نفی کردن ستودن؛ ویستودیوغیدن

 جدول ستاک‌های فعلی 
+ کد ستاکایرانی باستان  هندوایرانی  معنی*اوسuas*خواستن، آرزوکردن*ایستstā*ایستادن*بار/*پار (بالانده)par*pel*پرکردن، پروار کردن*بندband*band*بستن*بیشازbishaz*درمان کردن*پادpād*ایستادن*پاه/*پاسpaH*پاسبانی کردن، محافظت کردن*تاب/*تاپtap*پیچاندن، تاب دادن، تافتن*تاوtaw*توانستن*چین/*زینči/*čay*kuei*چیدن، گردآوری کردن*درَوdrau*حرکت کردن*دروشdwarš*drauhš*داغ زدن*راز/*رایraz/*rad*reĝ*راست داشتن، منظم کردن، to set*رامram*آسودن، آرامش یافتن*روچ/*روز/*روژrauč/*rauk*leuk*درخشیدن، بازتابیدن*زای (بالانده)gaw/*ĵaw*geu(ə)*فزونی یافتن، رشد دادن*ساز/*ساجsak*kak*سِزیدن، مناسب بودن، آماده کردن، توانستن *ستای staw* ستودن*ستمبstamb(H)*درایستادن، سفت بودن، ایستادگی کردن*سردsar*k̂el*سرد شدن*شانšan*ksen*تکان دادن*شوبxšaub*kseubh*در نوسان بودن، لرزیدن*شنوشxšnauš*عطسه کردن*غندgaud*پوشش دادن (cover)*فشرfšar*فشاردادن*فنجθua(n)ĵ*به‌دست آوردن*کار/*گار (بالانده)kar*kar*اندیشیدن، به یاد آوردن*کارد/*کارتkart*بریدن*کَن/*گنkan*انداحتن، نهادن؛ ویران کردن*گر/*غرgarH*صدازدن، حالجویی کردن*گُندwaid*u(e)di*یافتن، به‌دست آوردن*لوبraub*شوریدن، آشفته شدن (از عشق)*من/*مانman*men*اندشیدن، درنظرگرفتن*موزmauk*meuk*رها کردن، باز کردن*میرmar*mer*مردن*واز/*واژ/*واک (بالانده)wak*ueku*گفتن، سخن گفتن*والvard*huard*بالیدن، افزوده شدن*وَزwaz*جنبیدن، وزیدن*ویزwaik*ueik*برگزیدن، جداکردن، بیختن*هَرharH*دادوستد کردن، تعویض کردن، گوهریدن*هنج/*هنگθanĵ*کشیدن، آهیختن

 جدول پیشوندهای فعلی 
+پیشوندهای فعلیپارسی میانهایرانی باستانمفهوم*آ*آā**اَف*اَب/اَپ/اَفabiy/*aiwi*از بالا، بر، فرا*اَپapa*از، دور از، به بیرون، به اطراف*از/*اس/*اشus*از، بیرون، بیرون از*با*اباupa*با، به همراه، با همراهی*پراpara*درامتداد، به بیرون، به جلو، دور از*پیرا/*پرpariy*پیرامون، دور، حدود*پی/*پد/*پاد*پد/*پادpati*پی، درپی، برضد، درمقابل*نی/*نِni*زیر، از زیر*وی/*گ*ویwi*جدا، جدا از و گاهی مفهوم عکس و نادرستی را می‌رساند*هم*همHam*

 منابع 
رده:ادبیات فارسی
رده:زبان فارسی میانه
رده:زبان فارسی
رده:فعل‌ها
رده:مقاله‌های ایجادشده توسط ایجادگر
رده:ویکی‌سازی رباتیک