گویش ساروی

گویش ساروی یا طبری ساروی گویشی از زبان مازندرانیواژه‌نامه بزرگ تبری، گروه پدید آورندگان به سرپرستی: جهانگیر نصراشرفی و حسین صمدی، سال 1377، جلد اول، ص 31 که در دو شهرستان ساری و شهرستان میاندورود گویش می‌شود. گویش ساروی جز گویش‌های مازندرانی شرقی محسوب می‌شود و به گویش قائمشهری نزدیکی بسیاری دارد. گویش ساروی یکی از گونه‌های معیار زبان مازندرانی محسوب می‌شود که اکثر اهالی مازندران علاوه بر گویش مازندرانی خود توانایی تکلم به گویش ساروی را نیز دارند. حبیب برجیان گویش ساروی، قائمشهری و بهشهری را جز گویش‌های شرقی مازندرانی می‌داند و شناسه‌های فعلی آن را با گویش‌های مرکزی همچون آملی و بابلی متفاوت می‌داند. ولادیمیر ایوانف گویش ساروی را یکی از گویش‌های زبان مازندرانی می‌داند.

 محدوده جغرافیایی 
بندانگشتی|300px| نقشهٔ زبانی استان مازندران
گویش ساروی[https://iranicaonline.org/articles/iran-vi2-documentation = The dictionary edited by Naṣri Ašrafi (1381 Š./2002) contains vocabulary from the dialects of ʿAbbāsābād, Āmol, Bābol, Behšahr, Katul, Kord-kuy, Nowšahr, Sāri, Qāʾem-šahr, Tonokābon, etc. (in part compared with Pahlavi) در شهرستان ساری و میاندورود شامل چهاردانگه از کیاسر تا کوهستان‌های دودانگه، جلگه‌های مابین میان دورود و جلگه‌های مناطق غربی تجن رود تا جویبار صحبت می‌شود.واژه‌نامه بزرگ تبری، گروه پدید آورندگان به سرپرستی: جهانگیر نصراشرفی و حسین صمدی، سال 1377، جلد اول، ص 31

 منبع‌شناسی 
در زمان محمد شاه قاجار به فرمان والی طبرستان، اردشیر میرزا، کتابی در سبک نصاب‌الصبیان برای زبان مازندرانی سرود شد که نصاب طبری نام دارد و در آن بیش از ۸۰۰ واژه به این زبان آمده است. سرایندهٔ این منظومه امیر تیمور قاجار نام دارد که اهل ساری بود؛ فلذا این کتاب برای پژوهشگران گویش ساروی حائز اهمیت است. به سبب وجود وزن در شعر، تا حدی تلفظ کلمات در این اثر مشخص است.

گیتی شکری کتابی با چهار فصل و یک مقدمه به نام گویش ساری (مازندرانی) منتشر کرد که آواشناسی، صرف و نحو و واژگان گویش ساروی در آن بررسی شده است. پس از او، حسین قاسمی، مراد باقرزاده کاسمانی و محسن جعفرزاده کرچنگی در مقالۀ «تأثیر تلفظی زبان فارسی بر زبان مازندرانی <گونۀ ساروی>» (۱۳۹۹) سعی کردند تأثیرات آوایی زبان فارسی بر واژه‌های گویش ساروی را نشان دهند. جواد لطفی نوذری در «گویش ساروی» (۱۳۹۶) اطلاعات زبانی ـ فرهنگی فراوانی از زبان رایج در ساری ارائه کرده است. مهین‌ناز میردهقان و شیرین مهمانچیان ساروی در مقالۀ «آرایش واژگانی در جملات خبری گویش آتنی (ساروی) در چهارچوب نظری بهینگی» (۱۳۹۰) به چگونگی آرایش واژگانی در این گویش پرداخته‌اند. در واژه‌نامۀ بزرگ تبری (۱۳۷۷) به سرپرستی جهانگیر نصری اشرفی و حسین صمدی نیز واژه‌های فراوانی از گویش ساروی گرد آمده است.

 ویژگی‌های آوایی 
گویش ساروی دارای ۲۲ همخوان و یک نیم‌واکه است. واک‌دارها در این گویش در آغاز گفتار و پس از سکونی اندک، واک‌رفته می‌شوند. (مانند dumbe به معنی «می‌دانم») سایشی‌های بی‌واک پس از واکه، تمام یا بخشی از کشش واکهٔ پیشین را در خود جذب می‌کنند، به گونه‌ای که واکهْ بدون کشش، و سایشی‌ها با کشش بیان می‌شوند. (مانند ses به معنی «سُست»)

در این گویش، ۶ واکه و شماری واکۀ مرکب وجود دارد که نه در سطح واج‌شناسی، بلکه تنها در سطح آواشناسی می‌توان آن‌ها را بررسی کرد. (مانند واکۀ مرکب / âu/  در bâu «بگو» و / ay/  در bayten «گرفتن»).

ساختمان هجا در این گویش همانند زبان فارسی است و هیچ هجایی در آن با واکه آغاز نمی‌شود. در گویش ساروی، گردش مصوت نیز به چشم می‌خورد؛ یعنی واکۀ موجود در ریشۀ فعل تغییر می‌کند تا فعل را از لازم به متعدی تبدیل کند. (مانند bar-da-gard-ess-em «برگشتم» ← bar-de-gârd-eni-me «برگرداندم»)

 دستور زبان 
 ضمیر 
در مازندرانی ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی.گویش ساری (مازندرانی)، گیتی شکری، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، سال 1374، ص 75

 ضمیر  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع فاعلی، ساری  men  te  ve  emâ  šemâ  vešun مفعولی، ساری  mere  tere  vere  emâre  šemâre  vešunre ملکی، ساری  me  te  vene  ame  šeme  vešune

 شناسه 
در زبان فارسی دو دسته شناسه داریم: گذشته و حال. اما در گویش ساروی سه دسته شناسه داریم: گذشته، حال ساده و حال التزامی.(نمونه زیر بر اساس گویش کلیجان رستاق ساری تنظیم شده‌است)

۱. گذشته:
 بن ماضی ساده: -burd = رفت
 بن ماضی استمراری: -ši = می‌رفت
 گذشته  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع شناسه  embe i  e  embi  eni  ene شناسه (پس از واکه)  mbe i  e  mbi  ni  ne

۲. حال ساده:
 بن مضارع اخباری: -šu = می‌رود

 حال ساده  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع شناسه  eme  eni  ene  emi  enni  enne شناسه (پس از واکه)  me  ni  ne  mi  nni  nne

۳. حال التزامی:
 بن مضارع التزامی: -bur = برو

 حال التزامی  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع شناسه  em  i  e  im  in  en شناسه (پس از واکه)  m  i  e  im  in  n

 صرف فعل 
در جدول زیر فعل رفتن (bašien/burden) براساس گویش ساروی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.

 زمان/شخص  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع گذشته ساده  burdeme  burdi  burde  burdemi  burdeni  burdene گذشته کامل  burde-bime  burde-bi  burde-bie  burde-bimi  burde-bini  burde-bine گذشته التزامی  burde-bum  burde-bui  burde-bu  burde-buim  burde-buin  burde-bun گذشته التزامی کامل  burde-bi-bum  burde-bi-bui  burde-bi-bu  burde-bi-buim  burde-bi-buin  burde-bi-bun گذشته استمراری  šime  šii  šie  šimi  šini  šine گذشته در حال انجام  dai-šime  dai-šii  dai-šie  dai-šimi  dai-šini  dai-šine حال ساده/آینده  šumbe  šuni  šune  šumbi  šunni  šunne حال در حال انجام  dar-šumbe  dar-šuni  dar-šune  dar-šumbi  dar-šunni  dar-šunne حال التزامی  burem  buri  bure  burim  burin  buren آینده  xâmbe burem  xâni buri  xâne bure  xâmbi burim  xânni burin  xânne buren

در جدول زیر فعل کردن (hâkârden) براساس گویش ساروی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.
 زمان/شخص  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع گذشته ساده  hâkârdeme  hâkârdi  hâkârde  hâkârdemi  hâkârdeni  hâkârdene گذشته کامل  hâkârde-bime  hâkârde-bi  badi-bie  badi-bimi  badi-bini  badi-bine گذشته التزامی  hâkârde-buem  hâkârde-bui  hâkârde-bue  hâkârde-buim  hâkârde-buin  hâkârde-buen گذشته التزامی کامل  hâkârde-bai-buem  hâkârde-bai-bui  hâkârde-bai-bue  hâkârde-bai-buim  hâkârde-bai-buin  hâkârde-bai-buen گذشته استمراری نوع اول  kârdeme  kârdi  kârde  kârdemi  kârdeni  kârdene گذشته استمراری نوع دوم  kândesseme  kândessi  kândesse  kândessemi  kândesseni  kândessene گذشته در حال انجام نوع اول  dai-kârdeme  dai-kârdi  dai-kârde  dai-kârdemi  dai-kârdeni  dai-kârdene گذشته در حال انجام نوع دوم  dai-kândesseme  dai-kândessi  dai-kândesse  dai-kândessemi  dai-kândesseni  dai-kândessene حال ساده/آینده  kâmbe/kândeme  kândi  kânde  kâmbi/kândemi  kândeni  kândene حال در حال انجام  dar-kâmbe  dar-kândi  dar-kânde  dar-kâmbi  dar-kândeni  dar-kândene حال التزامی  hâkânem  hâkâni  hâkâne  hâkânim  hâkânin  hâkânen آینده  xâmbe hâkânem  xâni hâkâni  xâne hâkâne  xâmbi hâkânim  xânni hâkânin  xânne hâkânen

در جدول زیر فعل کَندن (buten) براساس گویش ساروی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.

 زمان/شخص  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع گذشته ساده  buteme  buti  bute  butemi  buteni  butene گذشته کامل  bute-bime  bute-bi  bute-bie  bute-bimi  bute-bini  bute-bine گذشته التزامی  bute-bum  bute-bui  bute-bu  bute-buim  bute-buin  bute-bun گذشته التزامی کامل  bute-bi-bum  bute-bi-bui  bute-bi-bu  bute-bi-buim  bute-bi-buin  bute-bi-bun گذشته استمراری  veteme  veti  vete  vetemi  veteni  vetene گذشته در حال انجام  dai-veteme  dai-veti  dai-vete  dai-vetemi  dai-veteni  dai-vetene حال ساده/آینده  vejembe  vejeni  vejene  vejembi  vejenni  vejenne حال در حال انجام  dar-vejembe  dar-vejeni  dar-vejene  dar-vejembi  dar-vejenni  dar-vejenne حال التزامی  bujem  buji  buje  bujim  bujin  bujen آینده  xâmbe bujem  xâni buji  xâne buje  xâmbi bujim  xânni bujin  xânne bujen

 افعال 
 صرف فعل شدن (baien\bavien) در زمان حال، گذشته و حال التزامی به گویش ساروی.
 فعل شدن  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع زمان حال  vumbe  vuni  vune  vumbi  vunni  vunne زمان گذشته  baime  bai  baie  baimi  baini  baine زمان گذشته کامل  bai bime  bai bii  bai bie  bai bimi  bai bini  bai bine زمان حال التزامی  bavvem  bavvi  bavve  bavvim  bavvin  bavven
 فارسی معیار  گویش ساروی امشب خوب می‌شود  emšo xâr vune چطور شدم  četi baime می‌خواهم خوب بشم  xâmbe xâr bavvem
 صرف فعل بودن (bien) در زمان حال و گذشته به گویش ساروی.
 فعل شدن  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع زمان حال  hasseme  hassi  hasse  hassemi  hasseni  hasene زمان گذشته  bime  bi  bie  bimi  bini  bine زمان گذشته  buem\bošem  bui\boši  bue\boše  buim  buin  buen
 فارسی معیار  گویش ساروی کجا هستید  keje haseni آنها دختر بودند  vešun deter bine
 صرف فعل بودن در جایی (daien\davien)در زمان حال، گذشته و حال التزامی در زمان‌های مختلف به گویش ساروی.
 فعل شدن  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع زمان حال  dareme  dari  dare  daremi  dareni  darene زمان گذشته  daime  dai  daie  daimi  daini  daine زمان حال التزامی  davvem  davvi  davve  davvim  davvin  davven
 فارسی معیار  گویش ساروی من خانه هستم  men sere dareme خانه ات بودم  te sere daime می‌توانم خانه ات باشم  tumbe te sere davvem

 منابع 

رده:زبان مازندرانی
رده:زبان‌های کاسپین
رده:ساری
رده:شهرستان ساری