گویش تجریشی

گویش تجریشی یکی از گویش‌های زبان فارسی و زیر مجموعه گویش‌های فارسی-تبری است.Journal of Persianate Studies 4 (2011) 246-271 brill.nl/jps T h e Extinct Dialect of Tajrish: Caspian or Persian?
Habib Borjian Encyclopaedia Iranica. p.265.

حبیب برجیان، زبان‌شناس ایرانی، که بررسی کامل تمام منابع در دسترس از گویش تجریشی را انجام داده در پایان پژوهش خود می‌نویسد: «بررسی ژنتیکی گویش تجریش این امر را تأیید می‌کند که تجریشی، بااین‌همه تغییرات جزئی نسبت به فارسی استاندارد امروزی، تفاوتی با گروه فارسی (زبان‌های ایرانی جنوب غربی) نشان نمی‌دهد. در ریخت‌شناسی فعل است که در تجریشی یک تأثیر بزرگ از زبان‌های کاسپین پیدا می‌کنیم که به واسطه پیوندهای قدیمی اجتماعی-اقتصادی با نواحی شمال کشور بر این گویش تأثیرگذار شده است؛ بنابراین می‌توانیم تجریشی و دیگر گویش‌های شمیرانی را فارسی با تأثیرگیری قابل توجه از گویش‌های کاسپین بدانیم.»

حبیب برجیان در ادامه می‌نویسد: «با کمال تعجب، ما در گویش تجریش و دیگر روستاهای قدیم شمیران هیچ اثری از زیربنای شاخه زبان‌های ایرانی شمال غربی نمی‌یابیم … و تنها چیزی که در این میان می‌توان یافت لایه صرفی نسبتاً سطحی است که از گویش‌های گاسپین جذب شده است. این نشان‌دهنده آن است که تجریش، شمیران، ری و سکونتگاه‌های پیرامون آن از دورانی بسیار نخستین فارسی‌زبان بوده‌اند.Journal of Persianate Studies 4 (2011) 246-271 brill.nl/jps The Extinct Dialect of Tajrish: Caspian or Persian?
Habib Borjian Encyclopaedia Iranica. p.265.

گویش‌های انتقالی میان فارسی و مازندرانی را گویش‌های فارسی-مازندرانی نامیده‌اند که در مناطق شمالی‌تر از شمیران نظیر آهار، اوشان و فشم گویش می‌شود. دانشنامه ایرانیکا درباب زبان منطقه قصران آورده است که باید به دو بخش باید تقسیم شود. زبان بومیان شمال و شمال شرق منطقه بخش درونی قصران نزدیکی بسیار زیادی به زبان مازندرانی دارد. گویش منطقه جنوبی از اوشان در مرکز تا جاجرود و تجریش در جنوب شمیران حالت انتقالی بین فارسی و مازندرانی دارد و تأثیراتی از زبان‌های حاشیه جنوبی دریای خزر را نشان می‌دهد.the region can be divided into two linguistic zones: (1) The vernaculars of the north and southeast of Inner Qaṣrān show high degrees of affinity with Ṭabari (Māzandarāni) but with a substantial blend of Persian vocabulary and grammar; they are thus coined as ‘Ṭabaroid’ (Borjian, 1913b). (2) The southern dialects, from Ušān in the middle course of the Upper Jājrud southward to Tajriš in Šemirān, are given the appellation ‘Perso-Tabaric’ on the grounds that they are akin to Persian, while carrying a thick Caspian stratum, Giti Deyhim and EIr. , “QAṢRĀN,” Encyclopædia Iranica, online editionدیهیم گیتی، کتاب «بررسی خرده‌گویش‌های منطقه قصران»، ۱۳۸۴، چاپ اول، نشر فرهنگستان زبان و ادب فارسی، فصل قصران خارج: داستان تجریشی  والنتین ژوکوفسکی خاورشناس و زبان‌شناس روس اواخر قرن ۱۹ میلادی در سفری که به ایران داشت در حوالی شمیران با گویش تجریشی آشنا شده و در آثارش به این گویش اشاره می‌کند.

به دلیل تأثیر زبان مازندرانی بر تجریشی برخی، پیش از انجام بررسی‌های کامل که نشان داده تجریشی ز گویش‌های فارسی است، آن را در دسته انتقالی بین فارسی و مازندرانی ذکر کرده بودند.. به اعتقاد حبیب برجیان گویش تجریشی گویشی منقرض شده است. به گفته حسین سامعی، دکتر سامعی نقل نمودند که تجریشی اصیل می‌باشند و هنوز در خانواده ایشان سالخوردگان بین خود به گویش تجریشی سخن می‌گویند. به گفته الهه گل‌بستان گویش آهاری گویشی از گویش‌های تجریشی است. به گفته وی این گویش تحت تأثیر زبان فارسی در شرف انقراض می‌باشد.

تحقیق دربارهٔ گویش تجریش را نخستین بار ژوکوفسکی در سال ۱۸۸۳ تا ۱۸۸۹ انجام داد و سپس سامعی در سال ۱۳۸۳ تحقیق جامع‌تری را در این باره منتشر کرد. به گفته مهدی علمداری در حال حاضر فقط بعضی افراد مسن تجریش با این گویش آشنایی دارند اما در روستاهای دورتر از مرکز تجریش هنوز کم و بیش به آن سخن می‌گویند. این گویش شباهت زیادی به گویش مناطق جنوبی شهرهای دماوند مانند گیلیارد و آیینه‌ورزان دارد.

به گفتهٔ حبیب برجیان در دامنه جنوبی رشته کوه البرز طیف وسیعی از لهجه‌های ترکیبی وجود دارند که می‌توانند به دو گروه تقسیم شوند: گروه نخست گویش‌های طبری هستند که تحت تأثیر زبان فارسی هستند که اصطلاحاً به آن گویش تبری‌گون گفته می‌شود و گروه دوم گویش‌های زبان فارسی هستند که تحت تأثیر زبان طبری قرار داشته‌اند و به نوعی مرز انتقال دو زبان طبری و فارسی محسوب می‌شوند. در گویش‌های انتقالی یک واگرایی در واژگان فارسی دیده می‌شود که با لهجه تهرانی تلفظ می‌شوند و از نظر ریخت‌شناسی بسیار شبیه به گویش تهرانی هستند ولیکن از نظر فعلی تحت تأثیر زبان مازندرانی هستند و دراین گویش‌ها افعال مازندرانی در غالب فارسی صرف می‌شود. باوجود نزدیکی بین گویش‌های انتقالی و فارسی، به علت وجود واژگان متفاوت و استفاده از افعال مازندرانی درک متقابل بین گویشوران این دو زبان به شدت پایین می‌باشد و پژوهشگرانی همچون صادق کیا از زبان طبری برای فهم این گونه گویش‌ها بهره جسته‌اند.

دانشنامه ایرانیکا درباب زبان منطقه قصران آورده است که باید به دو بخش باید تقسیم شود. زبان بومیان شمال و شمال شرق منطقه بخش درونی قصران نزدیکی بسیار زیادی به زبان مازندرانی دارد. گویش منطقه جنوبی از اوشان در مرکز تا جاجرود و تجریش در جنوب شمیران گونه ای از گویش‌های انتقالی است.the region can be divided into two linguistic zones: (1) The vernaculars of the north and southeast of Inner Qaṣrān show high degrees of affinity with Ṭabari (Māzandarāni) but with a substantial blend of Persian vocabulary and grammar; they are thus coined as ‘Ṭabaroid’ (Borjian, 1913b). (2) The southern dialects, from Ušān in the middle course of the Upper Jājrud southward to Tajriš in Šemirān, are given the appellation ‘Perso-Tabaric’ on the grounds that they are akin to Persian, while carrying a thick Caspian stratum, Giti Deyhim and EIr. , “QAṢRĀN,” Encyclopædia Iranica, online editionدیهیم گیتی، کتاب «بررسی خرده‌گویش‌های منطقه قصران»، ۱۳۸۴، چاپ اول، نشر فرهنگستان زبان و ادب فارسی، فصل قصران خارج: داستان تجریشی 

والنتین ژوکوفسکی خاورشناس و زبان‌شناس روس اواخر قرن ۱۹ میلادی در سفری که به ایران داشت در حوالی شمیران با گویش تجریشی آشنا شده و در آثارش به این گویش اشاره می‌کندو تا امروز در محدوده‌هایی از جمله سرآسیاب دولاب، شاه عبدالعظیم و… هنوز هم افرادی با لهجه شمیرانی صحبت می‌کنند.
گیتی دیهیم در کتاب بررسی خرده‌گویش‌های منطقهٔ قصران به انضمام واژه‌نامهٔ قصرانی آورده است: البته زبان رایج در لالان مانند اوشان، فشم، میگون و لواسان، کاملاً تاتی نیست و زبان مازندرانی بسیار در آن نفوذ یافته است. گویش مردم لالان به گویش روستاهای امامه، زایگان، آبنیک، گرمابدر، میگون و شمشک در قصران بسیار نزدیک است. نفوذ مازندرانی در زبان تاتی قصران به این دلیل است که قصران در گذشته تحت حاکمیت طبرستان قرار داشته اما در تقسیمات کشوری معاصر جزو استان تهران محسوب می‌شود.دیهیم گیتی، کتاب «بررسی خرده‌گویش‌های منطقه قصران»، ۱۳۸۴، چاپ اول، نشر فرهنگستان زبان و ادب فارسی.حسین کریمان در جلد دوم کتاب قصران کوهسران آورده است :منطقه قصران باستانی شامل مناطق اوشان، فشم، شمشک، گاجره و روستاهای کوهپایه‌ای توچال تا مناطق غربی رودخانه جاجرود. زبان عمومی مردم قصران لهجه‌ای از زبان باستانی پهلوی است که زبان طبری یا مازندرانی، که از ریشهٔ زبان‌های دیرین ایرانی است، و عربی و اندکی ترکی، بدان درآمیخته و از زبان دری نیز در قرون اسلامی تأثیر یافته است، و هر چه از ری به مازندران نزدیک تر شوند بر میزان لهجهٔ مازندرانی به همان نسبت افزوده می‌شود، چنان‌که در لهجهٔ میگون و شهرستانک و لالان و زایگان و روته و گرمابدر و شمشک و دربندسر لهجهٔ مازندرانی غلبه دارد.

 محدوده جغرافیایی 
گویش تجریشی گویش بومیان تجریش بود که در تجریش گویش می‌شده است.

 دستور زبان 
 ضمایر 
در گویش تجریش ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی.
 ضمیر  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع فاعلی، تجریش  man  tu  u  mâ  šomâ  unâhâ مفعولی، تجریش  manro  toro  uro  mâro  šomaro  unâhâro ملکی، تجریش m  t  š  mon  ton  šon

 شناسه 
در گویش تجریش شناسه‌ها به صورت زیر در آخر فعل می‌آیند:

 گذشته  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع شناسه پس از همخوان (صامت)  am  i  ∅  im  in  an شناسه پس از واکه (حرف صدادار) فعل حال  m  y  e  ym  yn  n شناسه پس از واکه (حرف صدادار) فعل گذشته m  y  ∅  ym  yn  n شناسه پس از واکه (ی)  am  ey  ∅  eym  eyn  an

 صرف فعل 
در جدول زیر فعل دادن (hâdian) بر اساس گویش تجریش در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.

 زمان/شخص  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع حال التزامی  hâdam  hâdi  hâde  hâdim  hâdin  hâdan حال ساده  hâmdam  hâmdi  hâmde  hâmdim  hâmdin  hâmdan حال در حال انجام  daram-hâmdam  dari-hâmdi  dare-hâmde  darim-hâmdim  darin-hâmdin  daran-hâmdan گذشته ساده  hâdâm  hâdây  hâdâ  hâdâym  hâdâyn  hâdân گذشته استمراری  hâmdâm  hâmdây  hâmdâye  hâmdâym  hâmdâyn  hâmdân گذشته در حال انجام  dabom-hâmdâm  daboy-hâmdây  dabo-hâmdâye  daboym-hâmdâym  daboyn-hâmdâyn  dabon-hâmdân گذشته کامل  hâdaye bom  hâdaye boy  hâdaye bo  hâdaye boym  hâdaye boyn  hâdaye bon

در جدول زیر فعل دیدن (bedian) بر اساس گویش تجریش در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.

 زمان/شخص  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع حال التزامی  beinam  beini  beine  beinim  beinin  beinan حال ساده  meinam  meini  meine  meinim  meinin  meinan حال در حال انجام  daram-meinam  dari-meini  dare-meine  darim-meinim  darin-meinin  daran-meinan گذشته ساده  bediam  bediey  bedi  bedieym  bedieyn  bedian گذشته استمراری  mediam  mediey  medi  medieym  medieyn  median گذشته در حال انجام  dabom-mediam  daboy-mediey  dabo-medi  daboym-medieym  daboyn-medieyn  dabon-median گذشته کامل  bedia bom  bedia boy  bedia bo  bedia boym  bedia boyn  bedia bon

 نشانه جمع 
اسم در گویش تجریشی با [hâ] و [â] به اسم جمع تبدیل می‌شود.
 خونه‌ها  xonahâ بچه‌ها  iâlâ

 نشانه نکره 
در گویش تجریشی با افزودن حرف [yek] یا [ye] به اول جمله اسم نکره ایجاد می‌شود همچنین اگر به آخر اسمی حرف [i] اضافه شود اسم نکره ساخته می‌شود.
 یک نفر  yek kesi یک پسر  yâli

 مضاف مضافٌ‌الیه 
در گویش تجریشی همچون زبان‌های فارسی مضافٌ‌الیه پس از مضاف می‌آید. در گویش طالقانی و مازندرانی و گیلکی برخلاف این قاعده عمل می‌شود.
 نماز شب  nemâz šou پل بالا  pul bâlâ

 صفت و موصوف 
در گویش تجریشی همچون زبان فارسی صفت پس از موصوف می‌آید. در گویش طالقانی و مازندرانی و گیلکی برخلاف این قاعده عمل می‌شود.

 نان سوخته  nun besauxte صورت سفید  dim sefidi

 حرف اضافه 
در گویش تجریشی حرف اضافه از قبیل زیر است:
 فارسی معیار  گویش تجریش از  ez/az روی  bar به be در  de/mon/mun روی  ru با vâ/vo برای  vase را  o/u/ro/ra
 فارسی معیار  گویش تجریش بینی در صورت هست  demog mon dim dere برو در خانه bašu mun xune برای این دختر می‌آورم vase i duxteri miorem پشیمان بود چرا من سکه مسی (پول سیاه) را نگرفتم  pešimon vobu vase či men puli siyoru honegetam با تو کار دارد  vo tu kor dore کفشم در پام نبود  kušem pomde danabu هر دو زن را بده  har dotu zonu hode آن پسر را می‌خواهد  un puserro moxo قبل از این کدخدای ده بودم  piš ez inâ xydoi de bum

 فعل شدن 
در گویش تجریشی سه فعل [gedian] و [bavoan] و [šodan] به معنای شدن است.

 فارسی معیار  گویش تجریش سنگین شد  sangin gede خوب می‌شوند xob megedian خوب شدم  xob bavum عوض شد  avaz bavo غروب که می‌شود  qorub ke meše

 فعل بودن 
در گویش تجریش همچون زبان مازندرانی برای بیان بودن در جایی از فعل [dar] (زمان حال) و از فعل [dav] (زمان گذشته) استفاده می‌شود.
 فارسی معیار  گویش تجریش کتاب کجا هست  ketâb koje dare این بچه کجا هست  i yâlak koje dare دیشب کجا بودی  dišo koje davoy یک نفر اینجا بود  ye nafer injâ davo

 افعال 
شماری از افعال تجریشی و مقایسه آن با گویش ساری و فارسی:

 گویش تجریش  گویش ساری  فارسی biyâmom  biyâmome  آمدم biyoudan  biyourden  آوردن dabessam  davesseme  بستم hâmde  hedâ  داد mukunam  kumbe  می‌کنم kunam  hâkunem  بکنم baressiey  baresiye  رسید meresi  reseni  می‌رسی

 واژگان 
شماری از واژه‌های تجریشی و مقایسه آن با گویش کجوری و فارسی:

 گویش تجریش  گویش کجوری (کندلوس)  فارسی puser  rikâ/pesar  پسر yâl/beče  vače  پسر adisa  ašnufe  عطسه vase  vesse  برای mišgâ/gungušd  mičkâ  گنجشک vezgak  vag  قورباغه četuni  čitini  چطورید dim  dim  صورت bua  piyar  پدر nana  mâr/nenâ  مادر qalâq  kalâj  کلاغ bol  bâl  دست

 جستارهای وابسته 

 منابع 

رده:زبان مازندرانی
رده:زبان‌های ایران
رده:زبان‌های ایرانی شمال غربی
رده:زبان‌های کاسپین