گویش‌های فارسی-طبری

گویش‌های مازندرانی-فارسی یا گویش‌های فارسی-طبری (Perso-Tabaric Dialects) گویش های مازندرانی می‌باشد که فارسی را تحت تاثیر قرار داده اند، این گویش در محدوده شهر دماوند، پایین جاجرود و منطقه لواسانات،  شمیرانات، شهرستان کرج و روستاهای جاده چالوس صحبت می‌شود. گلاتولوگ این خانواده زبانی را زیر مجموعه مازنی در نظر گرفته است.https://glottolog.org/resource/languoid/id/qazv1239

به گفته حبیب برجیان در دامنه جنوبی رشته کوه البرز طیف گسترده‌ای از لهجه‌های ترکیبی وجود دارند که می‌توانند به دو گروه تقسیم شوند: گروه نخست گویش‌های طبری هستند که تحت تأثیر زبان فارسی هستند که اصطلاحاً به آن گویش تبروید گفته می‌شود و گروه دوم گویش‌های فارسی هستند که تحت تأثیر زبان طبری هستند و به گونه‌ای مرز انتقال دو زبان طبری و فارسی محسوب می‌شوند که اصطلاحاً به آن گویش فارسی طبری گفته می‌شود. در گویش‌های فارسی-مازندرانی یک واگرایی در واژگان فارسی دیده می‌شود که با لهجه تهرانی تلفظ می‌شوند و از نظر ریخت‌شناسی بسیار شبیه به گویش تهرانی هستند ولیکن از نظر فعلی تحت تأثیر زبان مازندرانی هستند و دراین گویش‌ها افعال مازندرانی در غالب فارسی صرف می‌شود. باوجود نزدیکی میان گویش‌های فارسی-مازندرانی و فارسی، به علت وجود واژگان متفاوت و استفاده از افعال مازندرانی درک رو در رو میان گویشوران این دو زبان بسیار پایین می‌باشد و پژوهشگرانی همچون صادق کیا از زبان طبری برای فهم این گونه گویش‌ها بهره جسته‌اند این گونه زبانی درگذشته معمولاً با عنوان‌هایی همچون فارسی-طبری، فارسی-مازندرانی، مازندرانی-فارسی، فارسی قدیم و تاتی شناخته می‌شده است و مستشرق روسی والنتین ژوکوفسکی در قرن نوزدهم از آن به عنوان زبانی نزدیک به مازندرانی یاد می‌کند که اهالی تهران به آن زبان دهاتی (روستایی) می‌گفتند.
دانشنامه ایرانیکا درباب زبان منطقه قصران آورده است که باید به دو بخش باید تقسیم شود. زبان بومیان شمال و شمال شرق منطقه بخش درونی قصران نزدیکی بسیار زیادی به زبان مازندرانی دارد. گویش منطقه جنوبی از اوشان در مرکز تا جیرود و تجریش در جنوب شمیران گونه ای فارسی-مازندرانی است و ویژگی‌های زبان‌های کاسپین را داردthe region can be divided into two linguistic zones: (1) The vernaculars of the north and southeast of Inner Qaṣrān show high degrees of affinity with Ṭabari (Māzandarāni) but with a substantial blend of Persian vocabulary and grammar; they are thus coined as ‘Ṭabaroid’ (Borjian, 1913b). (2) The southern dialects, from Ušān in the middle course of the Upper Jājrud southward to Tajriš in Šemirān, are given the appellation ‘Perso-Tabaric’ on the grounds that they are akin to Persian, while carrying a thick Caspian stratum, Giti Deyhim and EIr. , “QAṢRĀN,” Encyclopædia Iranica, online edition در سال‌های دور آن دسته از بومیان تهران که در محدوده ونک و شمیران سکونت داشتند به دلیل مجاورت با استان مازندران لهجه مازندرانی داشتند. والنتین ژوکوفسکی خاورشناس و زبان‌شناس روس اواخر قرن ۱۹ میلادی در سفری که به ایران داشت در حوالی شمیران با گویش تجریشی آشنا شده و در آثارش به این گویش اشاره می‌کند؛ گویشی که شباهت بسیاری با گویش مازندرانی دارد. تا امروز در محدوده‌هایی از جمله سرآسیاب دولاب، شاه عبدالعظیم و… هنوز هم افرادی با لهجه شمرانی صحبت کنند؛ لهجه‌ای که ملایم شده گویش مازنی است.گیتی دیهیم در کتاب بررسی خرده‌گویش‌های منطقهٔ قصران به انضمام واژه‌نامهٔ قصرانی آورده است: البته زبان رایج در لالان مانند اوشان، فشم، میگون و لواسان، کاملاً تاتی نیست و زبان مازندرانی بسیار در آن نفوذ یافته است. گویش مردم لالان به گویش روستاهای امامه، زایگان، آبنیک، گرمابدر، میگون و شمشک در قصران بسیار نزدیک است. نفوذ مازندرانی در زبان تاتی قصران به این دلیل است که قصران در گذشته تحت حاکمیت طبرستان قرار داشته اما در تقسیمات کشوری معاصر جزو استان تهران محسوب می‌شود.دیهیم گیتی، کتاب «بررسی خرده‌گویش‌های منطقه قصران»، ۱۳۸۴، چاپ اول، نشر فرهنگستان زبان و ادب فارسی.حسین کریمان در جلد دوم کتاب قصران کوهسران آورده است :منطقه قصران باستانی شامل مناطق اوشان، فشم، شمشک، گاجره و روستاهای کوهپایه‌ای توچال تا مناطق غربی رودخانه جاجرود. زبان عمومی مردم قصران لهجه‌ای از زبان باستانی پهلوی است که زبان طبری یا مازندرانی، که از ریشهٔ زبان‌های دیرین ایرانی است، و عربی و اندکی ترکی، بدان درآمیخته و از زبان دری نیز در قرون اسلامی تأثیر یافته است، و هر چه از ری به مازندران نزدیک تر شوند بر میزان لهجهٔ مازندرانی به همان نسبت افزوده می‌شود، چنان‌که در لهجهٔ میگون و شهرستانک و لالان و زایگان و روته و گرمابدر و شمشک و دربندسر لهجهٔ مازندرانی غلبه دارد.

 محدوده جغرافیایی 
گویش‌های فارسی مازندرانی یا به نوعی گویش‌هایی که بخشی از زبان مازندرانی و تاثیر دهنده فارسی هستند در استان های تهران، البرز، سمنان و گلستان دیده می‌شود.

 استان تهران 
گویش‌های فارسی-مازندرانی در در محدوده شهر دماوند، پایین جاجرود و منطقه لواسانات شمیرانات و نواحی جنوبی منطقه رودبار قصران گویش می‌شود گویش این سه منطقه به یکدیگر نزدیک است و گویشهای فارسی مازندرانی نواحی شرقی و جنوبی بخش رودبار قصران نسبت به دو منطقه دیگری به مازندرانی نزدیکتر است.
 بخش رودبار قصران شهرستان شمیرانات: این گویش با نام تجریشی در نواحی جنوبی و شرقی رودبار قصران همچون اوشان، فشم، آهار و شهر تجریش صحبت می‌شود و در نواحی غربی و شمالی رودبار قصران به گویش قصرانی زبان مازندرانی گویش می‌شود. گویش تجریشی گویشی از زبان فارسی است که به دلیل ارتباطات اقتصادی با شمال کشور در قدیم، در زمینه صرف فعلی خود از زبان‌های حاشیه دریای خزر تأثیراتی گرفته است.Journal of Persianate Studies 4 (2011) 246-271 brill.nl/jps T h e Extinct Dialect of Tajrish: Caspian or Persian?
Habib Borjian Encyclopaedia Iranica. p.265.
 بخش لواسانات شهرستان شمیرانات: این گویش با نام لواسانی در اکثر روستاهای بخش لواسانات صحبت می‌شود و در روستا ایرا و وسکاره نیز به گویش قصرانی زبان مازندرانی صحبت می‌شود.
 بخش مرکزی شهرستان دماوند: این گویش در اکثر محلات شهر دماوند گویش می‌شود و در محلات شمالی شهر از جمله دشتبان، دشتک، دشتمزار و چشمه‌علا از زبان مازندرانی استفاده می‌شود.

 استان البرز 
گویش‌های فارسی-مازندرانی در شهرستان کرج گویش می‌شود.
 شهرستان کرج: این گویش با گونهٔ کرجی در شهرستان کرج از آداران تا شهر کرج و در شهرستان‌های فردیس و ساوجبلاغ گویش می‌شود و روستاهای شمالی و شرقی و مرکزی بخش آسارا همچون شهرستانک، شلنک، لانیز و همه جا به گویش قصرانی زبان مازندرانی گویش می‌کنند.

 استان گلستان 
گویش‌های فارسی-مازندرانی در بخش شرقی شهرستان گرگان و روستاهایی همچون تقی‌آباد و تقر تپه صحبت می‌شود اما در دهستان بهاران به مرکزیت نوده ملک به گویش کتولی صحبت می‌شود و در نواحی غربی شهرستان گرگان به به گویش طبری گرگانی زبان مازندرانی صحبت می‌شود و در نواحی جنوبی شهرستان گرگان به گویش زیارتی صحبت می‌شود که دو گویش کتولی و گویش زیارتی زیرمجموعه زبان مازندرانی هستند همچنین تا قرن شانزدهم گویش استرآبادی که گویشی بسیار نزدیک به زبان مازندران بود در گرگان رواج داشت.

 استان سمنان 
از منطقه سمنان تا گرمسار هیچ گونه بومی از زبان فارسی شناخته نشده است و شهر سمنان و روستاهای اطراف سمنان گویش کومشی خود را حفط نموده‌اند و در آرادان و روستاهای اطراف گرمسار همچون فروان به زبان مازندرانی صحبت می‌شود و گونه ای از گویش‌های فارسی-مازندرانی در ایوانکی صحبت می‌شود ولیکن در دامغان به زبان فارسی صحبت می‌شود و در شاهرود زبان فارسی را گویش می‌شود. در نواحی شمالی و شمال غربی شهر سمنان گویش‌هایی نظیر افتری، لاسجردی، سنگسری و سرخه ای وجود دارد که نزدیکی بسیاری به زبان مازندرانی دارد و متأثر از دو زبان مازندرانی و سمنانی می‌باشند. در روستاها و شهرهای شمالی شهرستان دامغان همچون تویه دروار، دیباج و مجن به زبان مازندرانی صحبت می‌شود و در بخش شهمیرزاد گویش شهمیرزادی که گویشی از زبان مازندرانی است گویش می‌شود. در بسطام برخی نشانه‌های گویش‌های فارسی-مازندرانی وجود دارد ولیکن نفوذ زبان فارسی و گویش فارسی خراسانی در آن آشکارتر است. در برخی روستاهای جنوبی و جنوب شرقی دامغان همچون شریف‌آباد به گونه‌های از گویش‌های فارسی-مازندرانی صحبت می‌شود.

 دستور زبان 
 صرف فعل (گویش تجریش) 
در جدول زیر فعل دادن (hâdian) بر اساس گویش تجریشی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.

 زمان/شخص  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع حال التزامی  hâdam  hâdi  hâde  hâdim  hâdin  hâdan حال ساده  hâmdam  hâmdi  hâmde  hâmdim  hâmdin  hâmdan حال در حال انجام  daram-hâmdam  dari-hâmdi  dare-hâmde  darim-hâmdim  darin-hâmdin  daran-hâmdan گذشته ساده  hâdâm  hâdây  hâdâ  hâdâym  hâdâyn  hâdân گذشته استمراری  hâmdâm  hâmdây  hâmdâye  hâmdâym  hâmdâyn  hâmdân گذشته در حال انجام  dabom-hâmdâm  daboy-hâmdây  dabo-hâmdâye  davboym-hâmdâym  daboyn-hâmdâyn  dabon-hâmdân گذشته کامل  hâdaye bom  hâdaye boy  hâdaye bo  hâdaye boym  hâdaye boyn  hâdaye bon

 صرف فعل (گویش لواسان) 
در جدول زیر فعل آمدن (bimun) بر اساس گویش لواسانی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.

 زمان/شخص  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع حال التزامی  biâm  biey  biâ  bieym  bieyn  biân حال ساده  miâm  miey  mie  mieym  mieyn  miân حال در حال انجام  daram-miâm  dari-miey  dare-mie  darim-mieym  darin-mieyn  daran-miân گذشته ساده  bimum  bimuy  bimu  bimuym  bimuyn  bimun گذشته استمراری  mimum  mimi  mimu  mimim  mimin  mimun گذشته در حال انجام  dâšdam-mimum  dâšdi-mimi  dâšd-mimu  dâšdim-mimim  dâšdtin-mimin  dâšdtan-mimun گذشته کامل  bimu bom  bimu bi  bimu bo  bimu boym  bimu boyn  bimu bon

 صرف فعل (گویش ساری) 
در جدول زیر فعل افتادن (daketen) بر اساس گویش ساری در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.

 زمان/شخص  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع حال التزامی  dakefem  dakefi  dakefe  dakefim  dakefin  dakefen حال ساده  kafembe  kafeni  kafene  kafembi  kafeni  kafene حال در حال انجام  dar kafembe  dar kafeni  dar
Kafene dar
kafembi dar
kafeni dar
kafene گذشته ساده  biowrdam  biowrdi  biowrde  biowrdim  biowrdin  biowrdan گذشته استمراری  miowrdam  miowrdi  miowrde  miowrdim  miowrdin  miowrdan گذشته در حال انجام  dâštam-miowrdam  dâšti-miowrdi  dâšt-miowrde  dâštim-miowrdim  dâštin-miowrdin  dâštan-miowrdan گذشته کامل  biowrda bam  biowrda bi  biowrda bo  biowrda bim  biowrda bin  biowrda ban

 صرف فعل (گویش کرجی) 
در جدول زیر فعل آوردن (biyordan) بر اساس گویش کرجی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.

 زمان/شخص  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع حال التزامی  biyoram  biyori  biyore  biyorim  biyorin  biyoran حال ساده  miyoram  miyori  miyore  miyorim  miyorin  miyoran حال در حال انجام  daram-miyoram  dari-miyori  dare-miyore  darim-miyorim  darin-miyorin  daran-miyoran گذشته ساده  biyordam  biyordi  biyorde  biyordim  biyordin  biyordan گذشته استمراری  miyordam  miyordi  miyorde  miyordim  miyordin  miyordan گذشته در حال انجام  dabom-miyordam  daboy-miyordi  dabo-miyorde  daboym-miyordim  daboyn-miyordin  dabiyan-miyordan گذشته کامل  biyorde bom  biyorde bi  biyorde bo  biyorde boym  biyorde boyn  biyorde bon

 تشابه فعلی در زبان‌های کاسپین 
اکثر افعال در گویش‌های مختلف زبان‌های کاسپین مشابه می‌باشند. در گویش‌های زبان مازندرانی همچون گویش کلارستاقی (چالوس)، گویش طبری گرگانی، (غرب گرگان) گویش آملی، گویش شهمیرزادی، گویش طبری طالقانی و گویش شمیرانی (قصران) اکثر شناسه‌های افعال به مصوت (حرف صدادار) ختم می‌شوند. شناسه‌های زبان تاتی از پیچدگی بسیاری زیادی برخوردارست و با بقیه گویش‌های کاسپین متفاوت می‌باشد. گویش‌های فارسی-مازندرانی در زمان گذشته به شکل متفاوت از زبان مازندرانی و گیلکی صرف می‌شوند. گویش‌های فارسی-مازندرانی در زمان حال مستمر و گذشته مستمر همچون گویش مازندرانی صرف می‌شوند و گویش گیلکی به شکل متفاوت صرف می‌شود. در جدول زیر فعل رسیدن (baresiyan/baresiyen/faresien) در گویش‌های مختلف زبان‌های کاسپین در زمان گذشته ساده صرف می‌شود.

 گویش  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع طبری گرگانی (غرب گرگان)  baresime  baresi  baresiye  baresimi  baresini  baresine گویش آملی  baresime  baresiy  baresiye  baresimi  baresini  baresine گویش فیروزکوهی  baresime  baresi  baresie  baresimi  baresini  baresine گویش شمیرانی (قصران)  baresima  baresi  baresia  baresimi  baresini  baresina گویش کلارستاقی (چالوس)  baresiyame  baresi  baresiya  baresiyammi  baresiyanni  baresiyanne گویش شهمیرزادی  baresima  baresi  baresia  baresimmi  baresinni  baresinna طبری طالقانی (گته ده)  baresieme  baresi  baresie  baresiemi  baresieni  baresiene طالقانی (اوانک)  baresiyama  baresi baresiya  baresieym  baresieyn  baresiyana گویش رامسری  baresiyam  baresiyey  baresiya  baresiyeym  baresiyeyn  baresiyan گویش لنگرودی (مریدان)  baresem  baresiy  baresi  baresim  baresin  baresen گویش رشتی  faresem  faresi  farese  faresim  faresid  faresid تاتی قزوین (خیارج)  berasastaym  berasastayš  berasastaymun  berasastaya  berasast  berasastaynd گویش کرجی  baresiyam  baresiyey  baresi  baresiyeym  barsiyeyn  baresiyan گویش تجریشی  baresiyem  baresiy  baresi  barsiyeym  baresiyeyn  baresiyen گویش لواسانی  baresiyem  baresiy  baresi  barsiyeym  baresiyeyn  baresiyen

 جستارهای وابسته 

 مردمان مازندرانی
 طبرستان
 استان مازندران
 زبان مازندرانی
 تهران
 کرج
 استان تهران
 استان البرز
 شهرستان شمیرانات
 شهرستان کرج
 شهرستان دماوند
 بخش رودبار قصران
 بخش لواسانات
 بخش آسارا

 منابع 

 پیوند به بیرون 

رده:زبان مازندرانی
رده:زبان‌های ایران
رده:زبان‌های ایرانی شمال غربی
رده:زبان‌های کاسپین