فارسی گرگانی

فارسی گرگانی گویشی از زبان فارسی باختری می‌باشد که تحت تأثیر زبان تبری قرار دارد و زیر مجموعه گویش‌های فارسی-تبری(Perso-Tabaric Dialects) قرار می‌گیرد و در نواحی شرقی شهرستان گرگان گویش می‌شود. این گویش از غرب با گویش طبری گرگانی و از شرق با طبری کتولی و از جنوب با گویش زیارتی و از شمال با زبان ترکمنی همسایه می‌باشد. گویش فارسی گرگانی در واژگان تحت تأثیر زبان طبری می‌باشد و در صرف افعال تحت تأثیر گویش خراسانی می‌باشد. این گویش در برخی محلات همچون تقی‌آباد و تَقَرتَپه حتی در فعل نیز تحت تأثیر زبان طبری می‌باشد و این تأثیر به این دلیل هست که این گویش همچون یک جزیره کوچک از غرب و جنوب و شرق توسط زبان طبری احاطه شده است. به گفته حبیب برجیان مرز دقیق گویش طبری و فارسی در شهر گرگان مشخص نیست و هر دو زبان در این شهر گویش می‌شود ولیکن به‌طور سنتی اکثر محلات غربی به زبان طبری و اکثر محلات شرقی به زبان فارسی گویش می‌کنند و در نیمه شرقی به مرکزیت نوده ملک به گویش کتولی صحبت می‌شود. گویش فارسی گرگانی با گویش استرآبادی که تا قرن هفدهم توسط بومیان گرگان گویش می‌شده است متفاوت است و گویش استرآبادی با زبان مازندرانی نزدیکی داشته است. محمد بن احمد شمس‌الدین المقدسی جغرافی‌دان قرن چهارم هجری در کتاب احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم آورده است: لِسانٌ قومِس و جُرجان مُتَقارِبانِ یَستَمِعونَ اِلها یَقولونَ هاده و هاکِن و لهٌ حَلاوَةٌ و لِسانُ اَهلِ طبرستانَ مُقارِبٌ لَها الّی فی عَجَلِهِ یعنی زبان کومش و گرگان بهم نزدیک است و می‌گویند هاده و هاکِن [«بِده» و «بِکُن»] و آن را حلاوتیست و زبان مردم طبرستان بدانها نزدیک است تفاوت ندارد مگر در شتاب.احسن التّقاسیم فی معرفة الاقالیم، ص ۳۶۸ دانشنامه ایرانیکا گویش گرگانی قدیم را گویشی از زبان طبری یا گویشی بسیار نزدیک به آن می‌داند.GORGĀNI DIALECT in Encyclopædia Iranica =, این گویش هم‌اکنون منقرض شده است. این گویش قرابت بسیاری با زبان مازندرانی و گویش‌های سمنانی داشته است.لغت‌نامه دهخدا نیز گویش قدیم گرگانی را جزوی از زبان تبری و گویش‌های سمنانی دانسته و تصریح کرده است که هنوز هم در گرگان و روستاهای اطراف گرگان گویشوران زبان طبری زندگی می‌کنند. به گفته دکتر میر دهقان گویش گرگانی زیرمجموعه زبان مازندرانی می‌باشد و زبان مازندرانی به سه گویش غربی، مرکزی و شرقی تقسیم می‌شود.

 گویش گرگان 
مردم بومی شهرستان گرگان به چهار گویش طبری گرگانی، فارسی گرگانی، گویش زیارتی و گویش کتولی صحبت می‌کنند که سه گویش طبری گرگانی، گویش کتولی و گویش زیارتی زیرمجموعه زبان مازندرانی می‌باشد و گویش فارسی گرگانی زیر مجموعه گویش‌های فارسی-طبری می‌باشد که تحت تأثیر زبان طبری قرار دارد.
 طبری گرگانی: این گویش در نواحی غربی گرگان صحبت می‌شود.
 فارسی گرگانی: این گویش در نواحی شرقی گرگان صحبت می‌شود.
 گویش زیارتی: این گویش در نواحی جنوبی گرگان صحبت می‌شود.
 گویش کتولی: این گویش در نیمه شرقی گرگان به مرکزیت نوده ملک صحبت می‌شود.

 دستور زبان 
 ضمایر 
در گویش فارسی گرگان ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی. (نمونه زیر براساس گویش شرق گرگان تنظیم شده است)

 ضمیر  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع فاعلی، شرق گرگان  man  tu  u  mâ  šomâ  unâ مفعولی، شرق گرگان  manre  tore  ure  mâre  šomare  unâre ملکی، شرق گرگان  em  et  eš  emân  etân  ešan

 صرف فعل 
در جدول زیر فعل رفتن (reften) بر اساس گویش فارسی شرق گرگان در زمان‌های مختلف صرف می‌شود. (نمونه زیر براساس گویش شرق گرگان تنظیم شده است)

 زمان/شخص  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع گذشته ساده  reftem  refti  reft  reftim  reftin  reften گذشته کامل  refte-bodem  refte-bodi  refte-bodem  refte-bodim  refte-bodin  refte-boden گذشته استمراری  mereftem  merefti  mereft  merftim  mereftin  mereften گذشته در حال انجام  dâštem mereftem  dâšti merefti  dâšt mereft  dâštim mereftim  dâštin mereftin  dâštan mereften حال ساده/آینده  merem  meri  mere  merim  merin  meren حال در حال انجام  dârem-merem  dâri-meri  dâre-mere  dârim-merim  dârin-merin  dâren-meren حال التزامی  berem  beri  bere  berim  berin  beren آینده  mexâm berem  mexây beri  mexâd bere  mexâym berim  mexâyn berin  mexân beren

 جملات 
برخی جملات فارسی گرگانی شرق گرگان و مقایسه آن با طبری گرگانی غرب گرگان و فارسی:
 فارسی معیار  گویش فارسی گرگان  گویش طبری گرگان دختر می‌خواهی بگیری مادرش را نگاه کن  doxter mexây begiri be mâr-eš negâh kon  kijâ xâni bairi vene mâr re hâreš امشب نمی‌توانم قدم بزنم  emšo jijo nemetânem bezenem  emšo jijo natumbe bazenem عروس ماه را می‌ماند داماد شاه را می‌ماند  ârus be mâh memâne dâmâd be šâh memâne  ârus mâh re mondene dâmâd šâh re mondene

 واژگان 
شماری از واژه‌های فارسی گرگانی (شرق گرگان) و مقایسه آن با گویش طبری گرگانی (غرب گرگان) و فارسی:

 فارسی گرگانی (شرق گرگان)  طبری گرگانی (غرب گرگان)  فارسی معیار peser  peser/rikâ  پسر deter/doxter  deter/kijâ  دختر piyer  piyer  پدر mâr  mâr  مادر berâr berâr  برادر jijo/sâb  jijo/sâb  قدم pâpelu  pâpeli/pâpilu  پروانه dim  dim  صورت ârus  ârus  عروس šu  šu  شب emšu  emšu  امشب gu  gu  گاو moliče  molije/melije  مورچه ašnefe  ašnufe  عطسه morqâne  morqâne  تخم مرغ lik/sikâ/urdek  sikâ/bili  اردک afatu  aftu/eftu  آفتاب marjom  marji  عدس

 نمونه 
هر سال نزدیکا عَید که مِشِه میانِ خانه ما، سَرِ پول بارا خرید رخت و لُباس نو، کَل‌کَل راه مِفتِه.
امسال هم پِزقِه این کَل‌کَل از سر صُبانه زِده شد،

نِمِدانم صُبَت از کُجه به عَید وُ این حرفا رسید که مَمَد درآمِد گفت:

«اِندَفـِه من مُخوام از این شلوار بَگی گوشادها که جُواد دارِه بیگیرم».

جُواد بِچِّه همسادِه مائه که همسِندِ مَمَدِه وُ چیک وُ پیکِ‌شان هم با همدِگِه ئِه.

پییَرِ ما اَم تا این رِ شینید چِشاشِ اَتومتو کرد وُ مَمَدِ گفت:

«خودت از در وُ همسادِه شرم نِمِکُنی مُخوای از اون تُمبانها کَعَینَهو پیژامه مُمانِه پات کنی؟»

سر این یَک موضوع که پییَرِه حق داره،

چون بِچِّه‌ها مَلِّه هم هر دَفِّه جُواد رِ با اون شِلوار مِبینَن مِگَن:

«شِفتِ دینگِلا رِ بیوین چه طور شاب مِزَنه، لَخِّه تُمبان خانوار پاش کرده،

گُمان مُکُنه خَیلی پَک وُ پُز بهم زِدِه،

دُماغِش که مِثِّ دُماغِ ولی بِرِک مُمانه، اینِ رَم مُپوشِه دِگِّه باهاش مو نِمِزَنِه.»

 جستارهای وابسته 

 مردمان مازندرانی
 طبرستان
 استان مازندران
 زبان مازندرانی
 گویش‌های فارسی-مازندرانی
 زبان فارسی
 گرگان
 استان گلستان
 شهرستان گرگان

 منابع 

 پیوند به بیرون 

رده:زبان مازندرانی
رده:زبان‌های ایران
رده:گویش‌های زبان فارسی