گویش کتولی

گویش کتولی یا طبری کتولی[https://iranicaonline.org/articles/iran-vi2-documentation = The dictionary edited by Naṣri Ašrafi (1381 Š./2002) contains vocabulary from the dialects of ʿAbbāsābād, Āmol, Bābol, Behšahr, Katul, Kord-kuy, Nowšahr, Sāri, Qāʾem-šahr, Tonokābon, etc. (in part compared with Pahlavi) (به مازندرانی: کَتولی) گویشی از زبان مازندرانیواژه‌نامه بزرگ تبری، گروه پدید آورندگان به سرپرستی: جهانگیر نصراشرفی و حسین صمدی، سال 1377، جلد اول، ص 31 می‌باشد که در شهرستان علی‌آباد کتول و نواحی شرقی شهرستان گرگان در استان گلستان گویش می‌شود و ریشه در زبان طبری قدیم دارد. گویش کتولی شرقی‌ترین گویش زبان مازندرانی می‌باشد. به گفته محمود بی‌جن‌خان گویش کتولی در منطقه کتول استان گلستان تکلم می شود و در زمره گویش های زبان طبری شمرده شده است. گویش کتولی به نسبت دیگر گویش‌های مازندرانی بیشتر تحت تأثیر زبان فارسی قرار دارد. گویش کتولی به گویش زیارتی بسیار نزدیکی دارد. به گزارش روابط عمومی اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان گلستان، علی‌آباد کتول از نظر جغرافیایی، شرقی ترین منطقه تبری زبان و یکی از اصلی ترین بلوک های استرآباد قدیم محسوب می شود. واژه نامه بزرگ تبری گویش کتولی را به عنوان یکی از دوازده گویش زبان مازندرانی معرفی کرده است.  به گفته حسین شکی گویش کتولی را یکی از شاخه های زبان طبری می دانند. دانشنامه ایرانیکا به گویش کتولی به عنوان یکی از گویش های زبان مازندرانی اشاره نموده است.[https://iranicaonline.org/articles/iran-vi2-documentation = The dictionary edited by Naṣri Ašrafi (1381 Š./2002) contains vocabulary from the dialects of ʿAbbāsābād, Āmol, Bābol, Behšahr, Katul, Kord-kuy, Nowšahr, Sāri, Qāʾem-šahr, Tonokābon, etc. (in part compared with Pahlavi)
به نقل از اداره کل میراث فرهنگ گردشگری و صنایع دستی استان گلستان زبان و گویش کتولی شاخه از زبان تبری مازندرانی است.

 محدوده گویش کتولی 
محدوده گویش کتولی شامل نواحی روستایی کوهستانی شمال شاهوار و مناطقی چون کتول، پیچک محله، محمودآباد، فاضل آباد و جلگه‌های غیرترکمن‌نشین بلوک استارآباد قدیم می‌شود و نواحی شرقی شهرستان گرگان همچون نوده ملک توسکستان و شاهکوه به گویش کتولی صحبت می‌شود.واژه‌نامه بزرگ تبری، گروه پدید آورندگان به سرپرستی: جهانگیر نصراشرفی و حسین صمدی، سال 1377، جلد اول، ص 31 همچنین کتول‌های ساکن در گنبد کاووس و آزادشهر نیز به این گویش صحبت می‌کنند. این دسته از مردمان طبری به خود کتول و به زبان خود کتولی می‌گویند.

 دستور زبان 
 ضمایر 
در گویش کتولی ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی. 
 ضمیر  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع فاعلی، کتولی  men  te  vi  mâ  šemâ  unâ مفعولی، کتولی  mere  tere  vere  mâre  šemâre  unâre ملکی، کتولی (نوع اول)  meni  teni  veni  mâni  šemâni unâni ملکی، کتولی (نوع دوم)  em  et  eš  mon  ton šon

 شناسه(نوده کتول) 
در زبان فارسی دو دسته شناسه داریم: گذشته و حال. اما در گویش کتولی سه دسته شناسه داریم: گذشته، حال ساده و حال التزامی. (نمونه زیر بر اساس گویش نوده کتول تنظیم شده‌است)

۱. گذشته:
 بن ماضی ساده: -buard = رفت
 بن ماضی استمراری: -šu-kerd = می‌رفت
 گذشته  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع شناسه  em/emb i  ∅/e  im  in  en

۲. حال ساده:
 بن مضارع اخباری: -(šund)šun = می‌رود

 حال ساده  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع شناسه  m  i  ∅/e  im  in  en

۳. حال التزامی:
 بن مضارع التزامی: -ber = برود

 حال التزامی  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع شناسه  om  i  oe  im  in  on

 صرف فعل (نوده کتول) 
در جدول زیر فعل رفتن (buarden) بر اساس گویش کتولی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.(نمونه زیر براساس نوده کتول می‌باشد)

 زمان/شخص  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع گذشته ساده  buardem  buardi  buard  buardim  buardin  buarden گذشته کامل  buarde-bem  buarde-bi  buarde-be  buarde-bim  buarde-bin  buarde-ben گذشته التزامی  buarde-bum  buarde-bui  buarde-bu  buarde-buim  buarde-buin  buarde-bun گذشته التزامی کامل  buarde-bi-bum  buarde-bi-bui  buarde-bi-bu  buarde-bi-buim  buarde-bi-buin  buarde-bi-bun گذشته استمراری  šu-koerd-em  šu-koerd-i  šu-koerd  šu-koerd-im  šu-koerd-in  šu-koerd-en گذشته در حال انجام  dâštem-šukoerdem  dâšti-šukoerdi  dâšt-šukoerd  dâštim-šukoerdim  dâštin-šukoerdim  dâšten-šukoerden حال ساده/آینده  šumb  šundi  šund  šundim  šundin  šunden حال در حال انجام  darem-šumb  dari-šundi  dare-šund  darim-šundim  darin-šundin  daren-šunden حال التزامی  berom  beri  bero  berim  berin  beron آینده  xâmb berom  xândi beri  xând bero  xândim berim  xândin berin  xânden beron

 شناسه (علی آباد کتول) 
در زبان فارسی دو دسته شناسه داریم: گذشته و حال. اما در گویش کتولی سه دسته شناسه داریم: گذشته، حال ساده و حال التزامی. (نمونه زیر بر اساس گویش علی‌آباد کتول تنظیم شده‌است)

۱. گذشته:
 بن ماضی ساده: -buard = رفت
 بن ماضی استمراری: -šu-kerd = می‌رفت
 گذشته  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع شناسه  mbe/mb i  ∅/e  im/imb  in  en

۲. حال ساده:
 بن مضارع اخباری: -(šund)šun = می‌رود

 حال ساده  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع شناسه  m  i  ∅/e  im  in  en

۳. حال التزامی:
 بن مضارع التزامی: -ber = برود

 حال التزامی  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع شناسه  om  i  oe  im  in  on

 صرف فعل (علی آباد کتول) 
در جدول زیر فعل رفتن (buarden) بر اساس گویش کتولی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.(نمونه زیر براساس علی‌آباد کتول می‌باشد)

 زمان/شخص  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع گذشته ساده  buardem  buardi  buard  buardim  buardin  buarden گذشته کامل  buarde-bim  buarde-bi  buarde-bie  buarde-bim  buarde-bin  buarde-bin گذشته التزامی  buarde-bum  buarde-bui  buarde-bu  buarde-buim  buarde-buin  buarde-bun گذشته التزامی کامل  buarde-bi-bum  buarde-bi-bui  buarde-bi-bu  buarde-bi-buim  buarde-bi-buin  buarde-bi-bun گذشته استمراری  šu-koerd-em  šu-koerd-i  šu-koerd  šu-koerd-im  šu-koerd-in  šu-koerd-en گذشته در حال انجام  dâštem-šukoerdem  dâšti-šukoerdi  dâšt-šukoerd  dâštim-šukoerdim  dâštin-šukoerdim  dâšten-šukoerden حال ساده/آینده  šumbe  šundi  šund  šundim  šundin  šunden حال در حال انجام  darem-šumbe  dari-šundi  dare-šund  darim-šundim  darin-šundin  daren-šunden حال التزامی  berom  beri  bero  berim  berin  beron آینده  xâmbe berom  xândi beri  xând bero  xâmdim berim  xândin berin  xânden beron

در جدول زیر فعل کردن (hâkoerden) بر اساس گویش کتولی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.(نمونه زیر براساس علی‌آباد کتول می‌باشد)

 زمان/شخص  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع گذشته ساده  hâkoerdem  hâkoerdi  hâkoerde  hâkoerdim  hâkoerdin  hâkoerden گذشته کامل  hâkoerde-bem  hâkoerde-bi  hâkoerde-be  hâkoerde-bim  hâkoerde-bin  hâkoerde-ben گذشته التزامی  hâkoerde-bum  hâkoerde-bui  hâkoerde-bâ  hâkoerde-buim  hâkoerde-buin  hâkoerde-bun گذشته التزامی کامل  hâkoerde-bi-bum  hâkoerde-bi-bui  hâkoerde-bi-bu  hâkoerde-bi-buim  hâkoerde-bi-buin  hâkoerde-bi-bun گذشته استمراری  hâkoerde-koerd-em  hâkoerde-koerd-i  hâkoerde-koerde  hâkoerde-koerd-im  hâkoerde-koerd-in  hâkoerde-koerd-en گذشته در حال انجام  dâštem-hâkoerdekoerdem  dâšti-hâkoerdekoerdi  dâšt-hâkoerdekoerde  dâštim-hâkoerdekoerdim  dâštin-hâkoerdekoerdim  dâšten-hâkoerdekoerden حال ساده/آینده  kumbe  kundi  kunde  kundim  kundin  kunden حال در حال انجام  darem-kumbe  dari-kundi  dare-kunde  darim-kundim  darin-kundin  daren-kunden حال التزامی  hâkonem  hâkoni  hâkone  hâkonim  hâkonin  hâkonen آینده  xâmbe hâkonem  xândi hâkoni  xând hâkone  xâmdim hâkonim  xândin hâkonin  xânden hâkonen

در جدول زیر فعل شدن (hâbuen/hâbien) بر اساس گویش کتولی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.(نمونه زیر براساس علی‌آباد کتول می‌باشد)

 زمان/شخص  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع گذشته ساده  hâbiem  hâbi  hâbie  hâbim  hâbin  hâbien گذشته کامل  hâbi-bim  hâbi-bi  hâbi-bie  hâbi-bim  hâbi-bin  hâbi-bin گذشته التزامی  hâbi-bum  hâbi-bui  hâbi-bu  hâbi-buim  hâbi-buin  hâbi-bun گذشته التزامی کامل  hâbi-bi-bum  hâbi-bi-bui  hâbi-bi-bu  hâbi-bi-buim  hâbi-bi-buin  hâbi-bi-bun گذشته استمراری  bo-koerd-em  bo-koerd-i  bo-koerd  bo-koerd-im  bo-koerd-in  bo-koerd-en گذشته در حال انجام  dâštem-bokoerdem  dâšti-bokoerdi  dâšt-bokoerd  dâštim-bokoerdim  dâštin-bokoerdim  dâšten-bokoerden حال ساده/آینده  bumbe  bundi  bunde  bundim  bundin  bunden حال در حال انجام  darem-bumbe  dari-bundi  dare-bund  darim-bundim  darin-bundin  daren-bunden حال التزامی  hâbuem  hâbui  hâbue  hâbuim  hâbuin  hâbuen آینده  xâmbe hâbuem  xândi hâbui  xând hâbue  xâmdim hâbuim  xândin hâbuin  xânden hâbuen

 صفت ملکی 
در گویش کتولی صفت ملکی به دو صورت می آید.
 صفت ملکی به صورت اول:
 ضمیر  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع ملکی، کتولی  em  et  eš  mon  ton šon
 صورتش  dim-eš پدرشان  piyar-ešon 
 فارسی معیار  گویش کتولی برادرم کنارم هست meni berâr palu-em dare او صورتش را شست vi dim-eš re  bašušte
 صفت ملکی به صورت دوم:
 ضمیر  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع ملکی، کتولی  meni  teni  uni  mâni  šemâni unâni
 برادرم  meni berâr پدرت  teni piyar 
 فارسی معیار  گویش کتولی برادرم کار کرد  meni berâr kâr hâkoerde غدا بده بچه ات بخورد  qezâ hâde teni vače boxoere

 افعال 
شماری از افعال کتولی و مقایسه آن با گویش ساروی، چالوسی و فارسی:

 گویش کتولی  گویش ساری  گویش چالوس  فارسی gonden/goend  gânne/gonne  gonne  می‌گویند hâkoerdem  hâkârdeme/hâkordeme  hâkordeme  کردم hâkoerde koerdem kordeme/kondeseme  kordeme/komame  می‌کردم kom/komb/kombe  kâmbe/kombe  kome  می‌کنم koend kânde/konde  kone  می‌کند hâkoen hâkân/hâkon  hâkon  بکن našo koerdem našime/naši bom  našime/našemame   نمی‌رفتم noardam/našim  našime  našime/našiyame  نرفتم boardam bordeme  boardeme  رفتم našom/našomb/našombe  našombe  našeme  نمی‌روم našondi našoni  našeni  نمی‌روی vinamb  vimbe  vime  می‌بینم baxšend  baxšende  baxšene  می‌بخشد biâmioim  biâmome  bimâme  آمدم vayelam  biyelem  belem  بگذارم beniš  heniš  beniš  بشین badiyen  badine  badine/badiyane  دیدند bait  baite  baite/haite  گرفت nened  nene  nene  نمی‌آید baxšendi  baxšendi  baxšeni  می‌بخشید davue  dave  davu  باشد hâbiem  bavime/baime   baveme/bavume  شدم bumbe/bumb  vumbe/bumbe   vume/bume  میشوم dari  dari  dari  هستی

 واژگان 
شماری از واژه‌های کتولی و مقایسه آن با گویش ساروی، چالوسی و فارسی:

 گویش کتولی  گویش ساری  گویش چالوس  فارسی piyar  piyer   piyar  پدر mâr  mâr  mâr  مادر peser rikâ/peser  rikâ/pesar  پسر doxter/deter  kijâ/deter  kijâ/detar  دختر berâr  berâr  berâr  برادر xoer  xâxer  xâxor  خواهر vače  vače  vače  بچه kote  kote  kote  کودک kondes  kondes  kones  ازگیل dâr  dâr dâr  درخت telâ  telâ  telâ  خروس morqâne  merqâne  morqâne  تخم مرغ gat/pille  gat  gat  بزرگ vâri  vâri  vâre/jur  مانند dele  dele  dele  داخل az  je/jâ/de/das  je/az/das  از

 جستارهای وابسته 

 مردم طبری
 مردم کتول
 زبان مازندرانی
 گویش زیارتی
 طبری گرگانی
 استان گلستان
 استان مازندران
 شهرستان علی‌آباد
 علی‌آباد کتول

 منابع 

 پیوند به بیرون 

رده:زبان مازندرانی
رده:زبان‌های ایران
رده:زبان‌های ایرانی شمال غربی
رده:زبان‌های کاسپین
رده:شهرستان علی‌آباد
رده:فیروزکوه