طبری گرگانی

گویش طبری گرگانی یا طبری استرآبادی گویشی از زبان مازندرانیGORGĀNI DIALECT in Encyclopædia Iranica =, است که در شهرستان گرگان گویش می‌شود و ریشه در زبان طبری قدیم دارد. وبگاه گلاتولوگ گویش گرگانی را از گویش‌های زبان مازندرانی قلمداد کرده‌است.  Dialect: Gorgani [gorg1240]., glottolog. , “Language: Mazanderani [maza1291]” , این گویش جلگه‌های غیرترکمن‌نشین بلوک استارآباد قدیم (شهرستان گرگان) را در بر می‌گیرد.واژه‌نامه بزرگ تبری، گروه پدید آورندگان به سرپرستی: جهانگیر نصراشرفی و حسین صمدی، سال 1377، جلد اول، ص 31 گویش طبری استرابادی زبان بومیان آبادی‌های دهستان استرآباد جنوبی، دهستان انجیرآب، دهستان روشن آباد و همچنین زبان بخش عمده ای از مردم شهر گرگان است. همچنین گویش کتولی که زبان بومیان شهرستان علی‌آباد کتول هست به همراه گویش طبری استرابادی در آبادی‌های دهستان استرآباد شمالی و دهستان قرق رایج هست.واژه‌نامه بزرگ تبری، گروه پدید آورندگان به سرپرستی: جهانگیر نصراشرفی و حیسن صمدی، سال 1377، جلد اول، ص 31 زیارت،شاه‌کوه،مجن،چهارباغ،تاش،اصفهان‌کلاته و لمسک نمونه ای از آبادی‌های طبری زبان شهرستان گرگان هستند. محدوده جغرافیایی فعلی زبان مازندرانی از مرز گیلان در غرب تا دشتهای گرگان در شرق امتداد دارد. گویش طبری استرابادی نزدیکی فراوانی به گویش استرآبادی که تا قرن هفدهم در گرگان گویش می‌شد دارد. گویش استرآبادی را به دو دسته استرآبادی شرقی و غربی تقسیم نموده‌اند که هر دو گونه گویشی از گویش‌های دوارده گانه مازندرانی می‌باشد. ولادیمیر ایوانف گویش گرگانی را یکی از گویش‌های زبان مازندرانی می‌داند.
به گزارش گلستان ما به نقل از سرویس سیاسی رادکانا: مردم غرب گرگان به زبان مازندرانی صحبت کرده و فرهنگ آنها بیشتر به سمت گلوگاه، بهشهر و بندرگز نزدیک است. در این خطه از گرگان یعنی غرب گرگان جمعیت زیادی زندگی می‌کنند که نزدیک به ۴۰ هزار نفر می‌توانستند در سال ۹۴ رای بدهند. گویش طبری گرگانی جز گویش شرقی مازندرانی می‌باشد. وبسایت اتنولوگ گویش گرگانی را گویشی از زبان مازندرانی معرفی می‌کند.https://www.ethnologue.com/language/mzn دانشنامه ایرانیکا گویش گرگانی را همان زبان مازندرانی معرفی می‌کند.
اطلس ایران این گویش را زیر مجموعه زبان مازندرانی می‌داند.http://iranatlas.net/index.html?module=module.taxonomy.selectMap#eyJ0IjoieCIsImkiOiI5OWJjZmRlNzI0YTE0ZDc4NGYyNzljMWRmOWEyMDQ4ZCIsInMiOjE2MDg5NDY1Nzk2NzF9
به گفته دکتر میر دهقان گویش گرگانی زیرمجموعه زبان مازندرانی می‌باشد و زبان مازندرانی به سه گویش غربی، مرکزی و شرقی تقسیم می‌شود.
به نقل از دانشنامه طبرستان و مازندران گویش استرآبادی از نظر ساختار نحوی و دستوری مانند گویش مازندرانی است و در این میان مناطق واقع در غرب شهر گرگان، سدن رستاق و انزان به سبب یکپارچگی و پیوند مستمر با فرهنگ مازندرانی اصالت طبری خود را حفظ کرده‌است.

 گویش گرگانی کهن 
گویش گرگانی یا گویش استرابادی یکی از گویش‌های ایرانی که در شهر گرگان یا استراباد بدان صحبت می‌شده‌است.
ابوعبدالله مقدسی می‌گوید: «زبان کومش و گرگان به هم نزدیک است. ها بکار می‌برند و می‌گویند هاکن و هاده و آن را حلاوتی‌ست، و زبان مردم طبرستان بدانها نزدیک است مگر در آن شتاب است».احسن التّقاسیم فی معرفة الاقالیم، ص ۳۶۸ دانشنامه ایرانیکا گویش گرگانی را همان زبان مازندرانی یا گویشی بسیار نزدیک به آن می‌داند.
لغت‌نامه دهخدا نیز گویش قدیم گرگانی را نزدیک به زبان مازندرانی و گویش‌های سمنانی دانسته و تصریح کرده‌است که هنوز هم در گرگان و روستاهای اطراف گرگان گویشوران زبان مازندرانی زندگی می‌کنند.
300px|بندانگشتی|نقشهٔ زبانی استان گلستان

 دستور زبان 
 ضمایر 
در گویش طبری گرگان ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی.
 ضمیر  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع فاعلی، شهرستان گرگان  men  te  ve  emâ  šemâ  vešun مفعولی، شهرستان گرگان  mere  tere  vere  emâre  šemâre  vešunre ملکی، شهرستان گرگان  me  te/tene  ve/vene  ame  šeme  vešune

 شناسه 
در زبان فارسی دو دسته شناسه داریم: گذشته و حال. اما در زبان طبری گرگان سه دسته شناسه داریم: گذشته، حال ساده و حال التزامی. (نمونه زیر بر اساس گویش طبری غرب گرگان تنظیم شده‌است)

۱. گذشته:
 بن ماضی ساده: -hâ-kârd = کرد
 بن ماضی استمراری (حالت اول): -kârd = می‌کرد
 بن ماضی استمراری (حالت دوم): -kândes = می‌کرد
 گذشته  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع شناسه  eme i  e  emi  eni  ene

۲. حال ساده:
 بن مضارع اخباری: -kâ = می‌کند

 حال ساده  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع شناسه  embe  eni  ene  embi  enni  enne

۳. حال التزامی:
 بن مضارع التزامی: -hâ-kân = بکن

 حال التزامی  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع شناسه  em  i  e  im  in  en

 صرف فعل 
در جدول زیر فعل دیدن (badiyen) بر اساس گویش طبری غرب گرگان در زمان‌های مختلف صرف می‌شود. برای منفی کردن این فعل در زمان‌های: گذشته ساده، گذشته کامل، گذشته التزامی، گذشته کامل التزامی و حال التزامی n جایگزین b در ابتدای فعل می‌شود و در زمان‌های گذشته استمراری و حال ساده na در ابتدای فعل می‌آید بنابراین نفی زمان‌های گذشته ساده و گذشته استمراری یک صورت دارد. همچنین دو زمان گذشته و حال در حال انجام na در ابتدای فعل اصلی قرار می‌گیرد.

 زمان/شخص  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع گذشته ساده  badime  badi  badie  badimi  badini  badine گذشته کامل  badi-bime  badi-bi  badi-bie  badi-bimi  badi-bini  badi-bine گذشته التزامی  badi-buem  badi-bui  badi-bue  badi-buim  badi-buin  badi-buen گذشته التزامی کامل  badi-bai-buem  badi-bai-bui  badi-bai-bue  badi-bai-buim  badi-bai-buin  badi-bai-buen گذشته استمراری نوع اول  dime  di  die  dimi  dini  dine گذشته استمراری نوع دوم  vindesseme  vindessi  vindesse  vindessemi  vindesseni  vindessene گذشته در حال انجام نوع اول  davime-dime  davi-di  daviye-die  davimi-dimi  davini-dini  davine-dine گذشته در حال انجام نوع دوم  davime-vindesseme  davi-vindessi  daviye-vindesse  davimi-vindessemi  davini-vindesseni  davine-vindessene حال ساده/آینده  vimbe/vindeme  vindi  vinde  vimbi/vindemi  vindeni  vindene حال در حال انجام  dareme-vimbe  dari-vindi  dare-vinde  daremi-vimbi  dareni-vindeni  darene-vindene حال التزامی  bavinem  bavini  bavine  bavinim  bavinin  bavinen آینده  xâmbe bavinem  xâni bavini  xâne bavine  xâmbi bavinim  xânni bavinin  xânne bavinen

 برخی جملات در گویش طبری گرگان 
 فارسی معیار  گویش طبری گرگان من صبحانه خورده‌ام  men nâštâ bexârdeme بروید به مردم بگویید امروز بهار است  burin mardeme baorin emruz behâre خانه ات را فروختی  še sere re baruti

 جملات 
برخی جملات طبری گرگانی غرب گرگان و مقایسه آن با فارسی گرگانی شرق گرگان و فارسی:
 فارسی معیار  گویش فارسی گرگان  گویش طبری گرگان دختر می‌خواهی بگیری مادرش را نگاه کن  doxter mexây begiri be mâr-eš negâh kon  kijâ xâni bairi vene mâr re hâreš امشب نمی‌توانم قدم بزنم  emšo jijo nemetânem bezenem  emšo jijo natumbe bazenem عروس ماه را می‌ماند داماد شاه را می‌ماند  ârus be mâh memâne dâmâd be šâh memâne  ârus mâh re mondene dâmâd šâh re mondene

 واژگان 
شماری از واژه‌های طبری گرگانی (غرب گرگان) و مقایسه آن با گویش فارسی گرگانی (شرق گرگان) و فارسی:

 طبری گرگانی (شرق گرگان)  طبری گرگانی (غرب گرگان)  فارسی معیار peser  peser/rikâ  پسر deter/doxter  deter/kijâ  دختر piyer  piyer  پدر mâr  mâr  مادر berâr berâr  برادر jijo/sâb  jijo/sâb  قدم pâpelu  pâpeli/pâpilu  پروانه dim  dim  صورت ârus  ârus  عروس šu  šu  شب emšu  emšu  امشب gu  gu  گاو moliče  molije/melije  مورچه ašnefe  ašnufe  عطسه morqâne  morqâne  تخم مرغ lik/sikâ/urdek  sikâ/bili  اردک afatu  aftu/eftu  آفتاب marjom  marji  عدس

 ادبیات طبریِ گرگانی 
بخشی از ادبیات طبری را گویش استرآبادی تشکیل می‌دهد که کتاب‌هایی مانند محبت نامه، نوم نامه، جاودان نامه، محرم نامه، و لغت نامه ای به نام لغت‌استرآبادی به این گویش نگاشته شده‌اند که صادق کیا از روی این متون واژه‌نامه گرگانی را تهیه کرد.
 جاودان نامه:
سَبب چه بی که عیسی واتِی که با شِمِه هر چه واتِن به اشاره واتِن(طبری امروزی:سبب چه بی‌یه که عیسی باته که با شِما هر چه باتمِه به اشاره باتمه/فارسی:سبب چه بود که عیسی گفت که با شما هر چه گفتم به اشاره گفتم)
 نوم نامه:
واتِی که هَنِه کو تِنِ زمین سِرخ بو(طبری امروزی:باته که ونِه که تِنِ زمین سِرخ بوئه/فارسی:گفت که باید که زمینَت سرخ باشد)
 محبت نامه:
اکه واتِی چون قیامت ورسه(طبری امروزی:اون که باته چون قیامت ورسه/فارسی:انکه گفت چون قیامت برسد)

 اشعار طبری در قابوس نامه 
عنصرالمعالی کیکاووس در قابوس نامه اشعاری به زبان طبری (مازندرانی) نیز سروده‌است که این گویش در قرن چهارم گویش متداول گرگان قدیم بوده‌است. بیت زیر نمونه ای از اشعار طبری عنصرالمعالی در قابوس نامه می‌باشد.حبیب برجیان، متون طبری، تهران: میراث مکتوب، 1388، ص 13

 جستارهای وابسته 

 مردم طبری
 زبان مازندرانی
 گویش کتولی
 گویش زیارتی
 گویش کردکویی
 استان گلستان
 استان مازندران
 شهرستان گرگان
 گرگان

 منابع 

 پیوند به بیرون 

رده:استان گلستان
رده:زبان مازندرانی
رده:زبان‌های ایران
رده:زبان‌های ایرانی شمال غربی
رده:زبان‌های کاسپین
رده:شهرستان گرگان
رده:گرگان