گویش کرجی

گویش کرجی در استان البرز گویش می شود. طبق گلاتولوگ گویش کرجی زیر مجموعه گویش‌های فارسی-تاتیمی‌باشدhttps://glottolog.org/resource/languoid/id/tale1240 که در شهرستان کرج از دهستان آدران تا شهر کرج، شهرستان فردیس و شهرستان ساوجبلاغ گویش می‌شود. به اعتقاد زبان‌شناسان گویش منطقه کرج به شدت با زبان تاتی آمیخته شده است. این گویش به زبان‌های گالشی و تاتی نزدیکی دارد ولیکن ویژگی‌های دستوری و واژگانی منحصر به فرد باعث شده که زبان‌شناسان این گویش را از مازندرانی و تاتی جدا بسازند و در شاخه ای مجزا به نام گویش‌های فارسی-تاتی قرار دهند. به اعتقاد حبیب برجیان گویش کرج  زیر مجموعه گویش‌های فارسی-تاتیمی باشد.  به اعتقاد برجیان این گویش دره کرج مرز بین گویش  تاتی گالشی و فارسی می باشد. به نقل از استان شناسی البرز گویش کرج ، طالقان و شمال ساوجبلاغ شبیه و نزدیک به مازندرانی است.

به گفتهٔ حبیب برجیان در دامنه جنوبی رشته کوه البرز طیف وسیعی از لهجه‌های ترکیبی وجود دارند که می‌توانند به دو گروه تقسیم شوند: گروه نخست گویش‌های تات گونه هستند که تحت تأثیر زبان فارسی هستند که اصطلاحاً به آن گویش تاتروید گفته می‌شود و گروه دوم گویش‌های فارسی هستند که تحت تأثیر زبان طبری هستند و به نوعی مرز انتقال دو زبان طبری و فارسی محسوب می‌شوند که اصطلاحاً به آن گویش‌های فارسی-تبری گفته می‌شود. در گویش‌های فارسی-تبری یک واگرایی در واژگان فارسی دیده می‌شود که با لهجه تهرانی تلفظ می‌شوند و از نظر ریخت‌شناسی بسیار شبیه به گویش تهرانی هستند ولیکن از نظر فعلی تحت تأثیر زبان مازندرانی هستند و دراین گویش‌ها افعال مازندرانی در غالب فارسی صرف می‌شود. باوجود نزدیکی بین گویش‌های فارسی-تبری و فارسی، به علت وجود واژگان متفاوت و استفاده از افعال مازندرانی درک متقابل بین گویش‌وران این دو زبان به شدت پایین می‌باشد و پژوهشگرانی همچون صادق کیا از زبان طبری برای فهم این گونه گویش‌ها بهره جسته‌اند.

 محدوده جغرافیایی 
گویش کرجی گویش بومیان بخش‌های مرکزی و جنوبی شهرستان کرج و گویش بومیان مردم شهرستان فردیس و شهرستان ساوجبلاغ می‌باشد که در تمام آبادی‌های آدران و محلات کرج و هشتگرد توسط بومیان گویش می‌شود. این گویش غربی‌ترین گویش از گویش‌های فارسی-مازندرانی می‌باشد که تا آبادی‌های ساوجبلاغ ادامه دارد.

 دستور زبان 
 ضمایر 
در گویش کرجی ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی.
 ضمیر  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع فاعلی، کرجی  man  to  u  mâ  šomâ  unâ مفعولی، کرجی  mane  ture  onere  mârâ  šomârâ  unâre ملکی، کرجی em  et  eš  mun/mân  tun/tân  šun/šân

 شناسه 
در گویش کرجی شناسه‌ها به صورت زیر در آخر فعل می‌آیند:

 گذشته  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع شناسه پس از همخوان (صامت)  am  i  ∅  im  in  an شناسه پس از واکه (حرف صدادار) فعل حال  m  y  e  ym  yn  n شناسه پس از واکه (حرف صدادار) فعل گذشته m  y  ∅  ym  yn  n شناسه پس از واکه (ی)  am  ey  ∅  eym  eyn  an

 صرف فعل 
در جدول زیر فعل آوردن (biyordan) بر اساس گویش کرجی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.

 زمان/شخص  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع حال التزامی  biyoram  biyori  biyore  biyorim  biyorin  biyoran حال ساده  miyoram  miyori  miyore  miyorim  miyorin  miyoran حال در حال انجام  daram-miyoram  dari-miyori  dare-miyore  darim-miyorim  darin-miyorin  daran-miyoran گذشته ساده  biyordam  biyordi  biyorde  biyordim  biyordin  biyordan گذشته استمراری  miyordam  miyordi  miyorde  miyordim  miyordin  miyordan گذشته در حال انجام  dabom-miyordam  daboy-miyordi  dabo-miyorde  daboym-miyordim  daboyn-miyordin  daboyan-miyordan گذشته کامل  biyorde bom  biyorde bi  biyorde bo  biyorde boym  biyorde boyn  biyorde bon

 نشانه جمع 
اسم در گویش کرجی با [hâ] و [ân] به اسم جمع تبدیل می‌شود.
 کوزه‌ها  bestuhâ بره‌ها  vareân گاوها  geuân

 مضاف مضافٌ‌الیه 
مضاف مضافٌ‌الیه در گویش کرجی با دیگر گویش‌های فارسی-مازندرانی مطابقت ندارد و مضاف مضافٌ‌الیه در این گویش به گویش مازندرانی و گیلکی و طالقانی شباهت دارد.
 درخت چنار  chenare deraxt صورت آدم  dime adem
 فارسی معیار  گویش کرج درخت سیب آنقدر بار داد sibe deraxt andin bâr hâdâye
بعضاً در جملات مضاف و مضافٌ‌الیه برعکس حالت معمول نیز استفاده می‌شود.
 فارسی معیار  گویش کرج درخت سیب آنقدر بار داد deraxte sib andin bar hâdâye

 صفت و موصوف 
صفت و موصوف در گویش کرجی با دیگر گویش‌های فارسی-مازندرانی مطابقت ندارد و صفت و موصوف در این گویش به گویش مازندرانی و گیلکی و طالقانی شباهت دارد.

 برگ نازک  nâzeke valg خر پیر  pire xar گل پژمرده  bapelâsiye gol
 فارسی معیار  گویش کرج خر پیر افسار رنگی  pire xar usale rangi

 حرف اضافه 
حرف اضافه در گویش کرجی از قبیل زیر است.
 فارسی معیار  گویش کرج از  a/az روی  bar به be در  der/mon روی  ru با vâ/vo برای  vase را  e/re
 فارسی معیار  گویش کرج از کجا آمد  a kuje bimu

 قید مکان 
قید مکان در گویش کرجی از قبیل زیر است.
 این  in آن  on اینجا  inje آنجا  onje کجا  kuje
 فارسی معیار  گویش کرج من اینجا بودم  man inje bom آنجا خبری نیست  onje xabari dani این بره را از کجا تا کجا ببرم  in vare re a kuje ta kuje baberem این درخت امسال فراوان بار داد  in deraxt emsal ferâvân bar hâdâye

 ضمیر پرسشی 
ضمایر پرسشی در گویش کرجی از قبیل زیر است.
 چه  či چرا  čerâ چه وقت  key کجا  kuje
 فارسی معیار  گویش کرج چی می‌گویی  či miguy کجا می‌روی  kuje miši چرا نمی‌رود  čerâ nemišuy

 افعال 
شماری از افعال کرجی و مقایسه آن با گویش ساری و فارسی:

 گویش کرجی  زبان مازندرانی  فارسی biyomiyam  biyamome  آمدم biyordan  biyourden  آوردن bebaftan  baduten  بافتن hâdâyan  hedâen  دادن dabuyan  daviyen  بودن vegitan  baitan  گرفتن dabestan  davesten  بستن baresiyan  baresiyen  رسیدن

 واژگان 
شماری از واژه‌های کرجی و مقایسه آن با گویش کجوری و فارسی:

 گویش کرجی  زبان مازندرانی (گویش کندلوس)  فارسی puser/peser  rikâ/pesar  پسر yâl/beče  vače  بچه čulu  merqene  تخم مرغ berâr zâ  berâr zâ  برادر زاده gungušd/mišgâ  mičkâ  گنجشک geugalbân  gâleš  گاودار geu  gu  گاو dim  dim  صورت vilig  valik  زالزالک hastexân  hestekâ  استخوان qalâq  kalâj  کلاغ bâl  bâl  دست

 جستارهای وابسته 

 استان البرز
 شهرستان کرج
 کرج
 گویش‌های فارسی-تبری
 گویش تجریشی
 گویش قصرانی
 گویش ولاترویی
 گویش دماوندی
 زبان مازندرانی

 منابع 

 پیوند به بیرون 
 BORJIAN, HABIB. "The Dialects of Velātru and Gachsar: The Upper Karaj Valley in the Caspian-Persian Transition Zone." Journal of the Royal Asiatic Society 22, no. 2 (2012): 227-63. Accessed December 18, 2020. http://www.jstor.org/stable/41490098.

رده:زبان مازندرانی
رده:زبان‌های ایران
رده:زبان‌های ایرانی شمال غربی
رده:زبان‌های کاسپین