تاتی طالقانی

تاتی طالقانی یا گویش طالقانی گویشی از زبان‌های ایرانی شمال غربی و زیرمجموعهٔ زبان تاتی ایرانی می‌باشد. گویش طالقانی به دو گویش تاتی طالقانی که اکثریت روستا ها را در بر میگیرد و طبری طالقانی تقسیم می‌شود. به عقیده صاحب نظران گویش مردم طالقان به دو دسته طبری طالقانی و تاتی طالقانی تقسیم می‌شود. روستاهایی که بین جوستان و کوه‌های کندوان قرار گرفته‌اند به لهجه مازندرانی سخن می‌گویند. از جوستان به سمت باختر به تاتی با لهجه طالقانی سخن می‌گویند. زبان مردم طالقان مازندرانی و تاتی است و لهجه آنها طالقانی می‌باشد و فقط در روستای میناوند مردم به زبان ترکی سخن می‌گویند. به گفته اعظام الوزاره زبان اهل طالقان مرکب است از لهجه و لسان تاتی و طبرستانی چون با این دو ولایت همسایگی و مجاورت دارند و از هر دو سمت وضع تکلم و تلفظ خود را اقتباس نموده است.به عقیده زبان‌شناسان گویش طالقانی مرز انتقال گویش کاسپین (مازندرانی و گیلکی)، تاتی و فارسی می‌باشد. گویش طبری طالقانی گویشی از زبان مازندرانی و زیر مجموعه گویش کلارستاقی می‌باشد که به گویش مردم شهرستان چالوس شباهت دارد و برخی ویژگی‌های نحوی آن به گویش‌های مازندرانی گونه همچون شمیرانی شباهت دارد.M. Bazin, E. Ehlers, B. Hourcade, “ALBORZ iii. Geography,” Encyclopædia Iranica, I/8, pp. 813-821; an updated version is available online at http://www.iranicaonline.org/articles/alborz-geography (accessed on 17 May 2014).

 تقسیم‌بندی 
به عقیده حبیب برجیان شهمیرزاد، قصران و ساوجبلاغ، طالقان و الموت و کلاردشت و تنکابن یا کاسپی مرکزی گونه‌های زبانی پیرامون مازندران محسوب می‌شوند. این پژوهشگر زبان طبری علاوه بر زبان، رسوم مشترک را همدیگر ویژگی شهروندان حوزه زبان کاسپی دانست و گفت: آیین تیرماه سیزده شو از ویژگی‌های مشترک گیلان و مازندران است. مردم طالقان و الموت هم از این جشن سخن می‌گفتند. در کتاب استان‌شناسی البرز چاپ وزارت آموزش و پرورش، گویش مناطقی از کرج و طالقان، ساوجبلاغ شبیه به مازندرانی عنوان است. گویش طالقانی می‌تواند گونه‌ای از زبان‌های شبهه طبری باشد. برخی از صاحب‌نظران نیز گویش طالقانی را از گویش‌های تاتی‌گونه می‌دانند. گرچه گویش مردم طالقان با گویش تات‌های دیگر مناطق ایران تفاوت دارد. به گفته منیژه یوحنایی حوزه گستردگی زبان مازندرانی از شرق تا گرگان از جنوب تا شهمیرزاد، سنگسر، فیروزکوه، دماوند، لواسانات و مناطق شمالی امامزاده داوود و طالقان و از غرب تا تنکابن است.

 گویش‌های طالقان 
گویش‌های طالقان به دو دسته طالقانی و طبری طالقانی تقسیم می‌شود.
 گویش طالقانی: این گویش از جوستان به غرب و در تمام آبادی‌ها پایین طالقان میان طالقان و کنارود گویش می‌شود.
 طبری طالقانی: این گویش از کندوان تا جوستان گویش می‌شود و بیشتر آبادی بالا طالقان به جز جوستان را درمی‌گیرد.

همچنین یک زبان رمزی به نام «پَس‌پَسایی» یا «سَپ‌سَپایی» در طالقان وجود دارد که گویا فشارهای اجتماعی زمان مغول سبب ایجاد آن شده است. بیشتر واژگان این زبان رمز واژگون شده هستند.

 دستور زبان 
 ضمایر 
در گویش طالقانی ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی.
 ضمیر  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع فاعلی، طالقانی  men  te/to  u  mâ  šemâ  ošan مفعولی، طالقانی  mene/mere  tere  ure  mâre  šemâre  ošane ملکی، طالقانی  meni/mi ti  uyi  mâyi  šemayi  ošani

 شناسه 
در گویش طالقانی شناسه به صورت زیر می‌باشد.

در زبان فارسی دو دسته شناسه داریم: گذشته و حال. اما در گویش طالقانی سه دسته شناسه داریم: گذشته، حال ساده و حال التزامی.

۱. گذشته:
 بن ماضی ساده: -biâma = آمد
 بن ماضی استمراری: -miyâma = می‌آمد

گذشته۱ مفرد۲ مفرد۳ مفرد۱ جمع۲ جمع۳ جمعشناسهyamai/eya/∅eymeynana
۲. حال ساده:
 بن مضارع اخباری: -miya= می‌آید

حال ساده۱ مفرد۲ مفرد۳ مفرد۱ جمع۲ جمع۳ جمعشناسهemi/eyaeymeynan
۳. حال التزامی:
 بن مضارع التزامی: -biya = بیا

حال التزامی۱ مفرد۲ مفرد۳ مفرد۱ جمع۲ جمع۳ جمعشناسهem/ameyaeymeynan

 صرف فعل 
در جدول زیر فعل آمدن (biâmiyan) بر اساس گویش طالقانی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.

 زمان/شخص  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع حال التزامی  biyem  biyey  biya  biyeym  biyeyn  biyan حال ساده  miyem  miyey  miya  miyeym  miyeyn  miyan حال درحال انجام  darem-miyem  dari-miyey  dare-miya  darim-miyeym  darin-miyeyn  daren-miyan گذشته ساده  biyâmiyama  biyâmiey  biyâmia  biyâmieym  biyâmieyn  biyâmiana گذشته استمراری  miyâmiyama  miyâmiey  miyâmia  miyâmieym  miyâmieyn  miyâmiana گذشته درحال انجام  dabiyam-miyâmiyam  dabiy-miyâmiey  dabiya- miyâmia  dabiyeym-miyâmieym  dabiyeyn- miyâmieyn  dabiyan-miyâmian گذشته کامل  biyâma biyam  biyâma bi  biyâma ba  biyâma biyeym  biyâma biyeyn  biyâma biyan آینده  mexâm biyem  mexây biyey  mexâ biya  mxâym biyeym  mexâyn biyeyn  mexân biyan

در جدول زیر فعل گفتن (bagoten/boten) بر اساس گویش طالقانی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.

 زمان/شخص  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع حال التزامی  bagom  bagoi  bagoa  bagoim  bagoin  bagoan حال ساده  migom  migoi  migoa  migoim  migoin  migon حال درحال انجام  darem-migom  dari-migi  dare-migoa  darim-migim  darin-migin  daren-migon گذشته ساده  bagotema  bagoti  bagote  bagotim  bagotin  bagotena گذشته استمراری  migotem  migoti  migota  migotim  migotin  migoten گذشته درحال انجام  dabiyam-migotem  dabiy-migoti  dabiya-migota  dabiyeym-migotim  dabiyeyn-migotin  dabiyan-migoten گذشته کامل  bagote biyam  bagote bi  bagote ba  bagote biyeym  bagote biyeyn  bagote biyan آینده  mexâm bagom  mexây bagoi  mexâ bagoa  mexâym bagoim  mexâyn bagoin  mexân bagoan

 نشانه جمع 
در گویش طالقانی از نشانه‌های [on] و [kon] برای جمع استفاده می‌شود.
 دخترها  detar kon گاوها  go on

 حرف اضافه 
حروف اضافه در گویش طالقانی به شرح زیر است.
 فارسی معیار  گویش طالقانی  گویش ساری داخل  dela  dele برای  be  ve از  de  je را  re  re با  hamrâ  hemrâ زیر  bon  ben روی  sar  sar
 فارسی معیار  گویش طالقانی برای من  mi/meni be برای تو  ti be از من mi/meni de از تو  ti de پدر را  piyar re دختر را  detar re با تو  ti hamrâ زیر میز  mizi bon بالا میز  mizi sar

 افعال 
 صرف فعل شدن (babiyan) در زمان حال، گذشته و حال التزامی به گویش طالقانی.
 فعل شدن  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع زمان حال  mibom  mibi  miboe  mibim  mibin  mibon زمان گذشته  babiyama  babiy  babiya  babiyeym  babiyeyn  babiyana زمان حال التزامی  babum  babi  babu  babim  babin  babun
 صرف فعل بودن (biyan) در زمان حال و گذشته به گویش طالقانی.
 فعل شدن  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع زمان حال  hassema  hassi  hassa  hassim  hassin  hassena زمان گذشته  biyam  bi  ba  biyeym  biyeyn  biyan
 صرف فعل بودن در جایی (daben)در زمان حال، گذشته و حال التزامی در زمان‌های مختلف به گویش طالقانی.
 فعل شدن  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع زمان حال  darem  dari  dare  darim  darin  daren زمان گذشته  dabem  dabiy  daba  dabeim  dabein  daban زمان حال التزامی  dabum/dabâšem  dabui/dabâši  dabu/dabâše  dabuim/dabâšim  dabuin/dabâšin  dabun/dabâšen

 واژگان 
شماری از واژه‌های طالقانی و مقایسه آن با گویش کلارستاقی (چالوس) و فارسی:

 گویش طالقانی  گویش کلارستاقی (چالوس)  فارسی piyar  piyar  پدر mâr  mâr  مادر šu mâr  ši mâr  مادر شوهر zan berâr  zan berâr  برادر زنxaxor/xoarxaxorخواهرberârberârبرادر pesser  rikâ/peser  پسر detar  kijâ/detar  دختر darzen  darzen  سوزن dim  dim  صورت emšo  emšu  امشب isa  esâ  اکنون kaše  kaše  بغل vâš  vâš  علفbonben پشتjoz/aquzaquzگردوvergvergگرگdela/miyândeleداخلxana/serexana/sereخانه

 جستارهای وابسته 

 مردمان مازندرانی
 طبرستان
 استان مازندران
 زبان مازندرانی
 ادبیات مازندرانی
 کرج
 استان البرز
 شهرستان طالقان
 شهرستان کرج
 طالقان

 منابع 

 پیوند به بیرون 

رده:زبان مازندرانی
رده:زبان‌های ایران
رده:زبان‌های ایرانی شمال غربی
رده:زبان‌های کاسپین