کشتار دره زیلان

کشتار دره زیلان (کردی: Komkujiya Zîlanê، ترکی: Zilan Katliamı یا Zilan Deresi Katliamı)، به کشتار هزاران غیرنظامی کرد توسط نیروی زمینی ترکیه در دره زیلان استان وان در تاریخ ۱۲ و ۱۳ ژوئیه ۱۹۳۰ رخ داد، اشاره دارد. این کشتار در زمان شورش آرارات در کردستان ترکیه صورت گرفت.https://anfkurdi.com/rojava-sUriye/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107
این کشتار در شمال شهر ارچیش کنار دریاچه وان رخ داده‌است. عملیات توسط لشکر سوم نیروی زمینی ترکیه به فرماندهی سرلشکر صالح عمرتک و به دستور مستقیم عصمت اینونو، نخست‌وزیر وقت ترکیه انجام شد. تعداد کشته‌ها در این کشتار ۱۵۰۰۰ نفر می‌باشد.Cumhurıyetı16">Yusuf Mazhar, Cumhuriyet, 16 Temmuz 1930, ''... Zilan harekatında imha edilenlerin sayısı 15.000 kadardır. Zilan Deresi ağzına kadar ceset dolmuştur... البته به گفته یکی از مقامات رسمی دولت ترکیه تعداد کشته‌ها ۴۷ هزار نفر می‌باشد.https://kurdpress.com/details.aspx?id=67761 هرچند شاهدان عینی تعداد کشته‌ها را بیش از ۸۰ هزار نفر می‌دانند.https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1307202015

 زمینه کشتار 
پس از شورش شیخ سعید، در ۸ سپتامبر ۱۹۲۵ شورای اصلاحات در شرق ترکیه توسط مصطفی کمال آتاتورک تأسیس شد.https://pure.uva.nl/ws/files/867135/65687_13.pdfاین شورا گزارش‌ها برای اصلاحات در شرق را تهیه می‌کرد که مقررات ویژه اداری برای مناطق شرق را فراهم و سیستم بازرس کل را معرفی می‌کرد. این طرح سران و رهبران مذهبی کرد را مجبور به جابجایی در مناطق دیگر ترکیه کرد. در ۱۷ ژوئیه ۱۹۲۷ با قانون انتقال برخی از مردم کرد از مناطق شرقی به استان‌های غربی تبعید شدند.Naci Kutlay, "Cumhuriyet ve Kürtler", Toplumsal Tarih, Sayı: 160, Nisan 2007, pp. 27-28
در ۵ اکتبر ۱۹۲۷ سازمان ملی‌گرایی کرد خویبون توسط اعضای سابق سایر سازمان‌های ملی‌گرای کرد مانند جمعیت تعالی کردستان، فرقه ملی کرد و جمعیت استقلال کرد در لبنان تأسیس شد. خویبون به رهبری جلادت بدرخان، کامران علی بدرخان، اکرم جمیل پاشا و ممدوح سلیم تصمیم گرفت احسان نوری پاشا افسر سابق ارتش عثمانی و ترکیه را به ژنرالی ارتقا داده و او را به ارزروم اعزام کردند. او به همراه ۲۰ نفر روزنامه‌ای به نام اگری منتشر و در ۸ اکتبر ۱۹۲۷ استقلال جمهوری آرارات را اعلام کردند. همچنین در اکتبر ۱۹۲۷ خویبون بروی حسکی تلو را که یکی از سرداران ایل جلالی بود را به عنوان فرماندار استان آگری منصوب کرد.https://web.archive.org/web/20110902020116/http://web.firat.edu.tr/sosyalbil/dergi/arsiv/cilt14/sayi2/379-388.pdf

 جلسه کابینه 
در ۹ مه ۱۹۲۸ دولت ترکیه یک قانون بخشودگی تصویب کرد. عفو به همه کردهای مخالف که مایل به تسلیم شدن در دولت کمالیست بودند، ارائه شد و ملی گرایان کرد از زندان آزاد شدند. با این حال تلاش‌های دولت ترکیه برای آغاز مذاکرات انجام نشد. دولت ترکیه سپس تصمیم گرفت که مستقیماً با احسان نوری پاشا مذاکره کند، اما این تلاش نیز بیهوده بود.name="Faik190">Faik Bulut, Devletin Gözüyle Türkye'de Kürt İsyanları, Yön Yayınları, 1991, p.  190
در ۲۹ دسامبر رئیس‌جمهور ترکیه مصطفی کمال آتاترک جلسه کابینه را با حضور رئیس ستاد کل ارتش و بازرس کل برگزار کرد. در ژوئن ۱۹۳۰ تصمیمی اتخاذ شد برای شروع یک عملیات نظامی علیه شورش آراراتthe Kurdish national movement in Turkey'', Zed Books, 2000, , p.  78

 شروع کشتار 
ارتش ترکیه در تاریخ ۸ ژوئیه ۱۹۳۰ از دولشکر نظامی و ۸۰ هواپیما جنگی برای عملیات کشتار استفاده کرد. به‌طور کلی تاریخ وقوع این کشتار ۱۳ ژوئیه ۱۹۳۰ در نظر گرفته شده، اما یوسف مظهر، که خبرنگار ویژه روزنامه جمهوریت (پرخواننده‌ترین روزنامه ترکیه در دهه‌های ۱۹۳۰–۱۹۴۰) بود، درتاریخ ۱۲ ژوئیه ۱۹۳۰ از طریق تلفن گزارش داد پاکسازی شهرستان ارچیش، کوه سیپان و دره زیلان به‌طور کامل انجام شد.Robin Leonard Bidwell, Kenneth Bourne, Donald Cameron Watt, Great Britain Foreign Office, British documents on foreign affairs: reports and papers from the foreign office confidential print. From the first to the Second World War. Turkey, Iran, and the Middle-East, 1918-1939. The Turkish revival, 1921-1923, University Publications of America, 1997
براساس گفته‌های روزنامه جمهوریت درتاریخ ۱۶ ژوئیه ۱۹۳۰، حدود ۱۵۰۰۰ نفر کشته شدندVakit'', July 15, 1930 و رودخانه زیلان پر از اجساد شد.usuf Mazhar, Cumhuriyet, 13 Temmuz 1930, ''"Temizlik başladı: Zeylân deresindekiler tamamen imha edildi. Bunlardan tek bir kişi kurtulmamıştır. Ağrı'da harekât devam ediyor." Ankara 12 (Telefonla) --- Son malûmata göre Erciş, Süphan dağı ve Zeylân havalisinde temizlik tamamen bitmiş....

 جستارهای وابسته 
 کشتار مرعش
 کشتار درسیم

 منابع 

رده:آزارهای کردها در ترکیه
رده:تاریخ استان وان
رده:تاریخ نظامی در ۱۹۳۰ (میلادی)
رده:ترکیه در ۱۹۳۰ (میلادی)
رده:جنایت‌های جنگی ترکیه
رده:ژوئیه ۱۹۳۰ (میلادی)
رده:شورش آرارات
رده:کشتارها در ترکیه
رده:کشتارهای کردها
رده:نیروی زمینی ترکیه